<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-model href="http://www.tei-c.org/release/xml/tei/custom/schema/relaxng/tei_all.rng" type="application/xml" schematypens="http://relaxng.org/ns/structure/1.0"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:lang="sa-Latn">
  <teiHeader xml:lang="en">
    <fileDesc>
      <titleStmt>
        <title type="main" xml:lang="sa-Latn">Śārṅgadharasaṃhitā</title>
        <title type="sub">with Āḍhamalla's Dīpikā and Kāśīrāma's Gūḍhārthadīpikā: a TEI edition derived from e-Śārṅgadhara</title>
        <author xml:id="sarngadhara"><persName xml:lang="sa-Latn">Śārṅgadhara</persName></author>
        <author xml:id="adhamalla" role="commentator"><persName xml:lang="sa-Latn">Āḍhamalla</persName> (<title xml:lang="sa-Latn">Dīpikā</title>)</author>
        <author xml:id="kasirama" role="commentator"><persName xml:lang="sa-Latn">Kāśīrāma</persName> (<title xml:lang="sa-Latn">Gūḍhārthadīpikā</title>)</author>
        <respStmt>
          <resp>digitization and transliteration of the source</resp>
          <orgName>Central Council for Research in Ayurvedic Sciences (CCRAS), Ministry of Ayush, Government of India</orgName>
        </respStmt>
        <respStmt>
          <resp>web edition and TEI conversion</resp>
          <orgName>The Suśruta Project</orgName>
        </respStmt>
      </titleStmt>
      <editionStmt>
        <edition>Unified TEI file, root text with commentary, generated <date when="2026-09-23">2026-09-23</date> by build_tei.py</edition>
      </editionStmt>
      <extent>32 adhyāyas in 3 khaṇḍas</extent>
      <publicationStmt>
        <publisher>The Suśruta Project</publisher>
        <pubPlace><ref target="https://sushrutaproject.github.io/eSharngadhara/">https://sushrutaproject.github.io/eSharngadhara/</ref></pubPlace>
        <date when="2026-09-23">2026-09-23</date>
        <availability>
          <licence target="https://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/">CC0 1.0 Universal (public domain dedication) -- see LICENSE in the repository.</licence>
        </availability>
      </publicationStmt>
      <sourceDesc>
        <bibl type="digital">
          <title>CCRAS e-books: Śārṅgadharasaṃhitā</title>
          <orgName>Central Council for Research in Ayurvedic Sciences (CCRAS), Ministry of Ayush, Government of India</orgName>
          <ptr target="http://ccras.res.in/ccras_ebooks/readSam"/>
        </bibl>
      </sourceDesc>
    </fileDesc>
    <encodingDesc>
      <projectDesc>
        <p>A plain, archival TEI rendering of the text published on e-Śārṅgadhara
          (https://github.com/sushrutaproject/eSharngadhara), itself built from the digital edition named in the sourceDesc.
          The file is generated automatically from the site's chapter pages.</p>
      </projectDesc>
      <editorialDecl>
        <p>The text is given in IAST as it appears on the web edition. Chapter and verse
          divisions follow the source edition. Each stretch of text ending in one of the
          source's verse or section numbers (e.g. ||12||) is encoded as seg[@type='unit']
          with that number in @n; the number itself is retained in the text.</p>
        <p>Root text and commentary follow the source's own division of every word into registers. Root-text blocks are ab[@type='mula']; commentary blocks are ab[@type='commentary'], with @subtype naming the commentary and @resp pointing to its author(s) in the titleStmt.</p>
        <p>The source embeds the editor's notes (variant readings marked pā., remarks on the Calcutta printing, passages judged interpolated, etc.) in the running text; the web edition gathers them as numbered notes at the foot of each chapter. Notes are placed at their point of reference as
          note[@place='foot'][@type='editorial'], with the source's note number in @n.</p>
          <p>The work is divided into three khaṇḍas, encoded as div[@type='khanda'].</p>
          <p>Each commentary block opens with a siglum (Dī. for the Dīpikā, Gū. for the Gūḍhārthadīpikā), normalized from the source's own abbreviations and encoded as label[@type='siglum'].</p>
          <p>Two comments that carry no siglum in the source and whose attribution is uncertain (Uttarakhaṇḍa 3 and 4) are encoded as ab[@type='commentary'][@subtype='unattributed'] without @resp.</p>
          <p>A stray line of the Carakasaṃhitā at the end of Pūrvakhaṇḍa 7 in the source is omitted.</p>
      </editorialDecl>
    </encodingDesc>
    <profileDesc>
      <langUsage>
        <language ident="sa-Latn">Sanskrit, in IAST transliteration</language>
        <language ident="en">English</language>
      </langUsage>
      <textClass>
        <keywords>
          <term>Āyurveda</term>
        </keywords>
      </textClass>
    </profileDesc>
    <revisionDesc>
      <change when="2026-09-23">Generated from the Jekyll chapter files by build_tei.py.</change>
    </revisionDesc>
  </teiHeader>
  <text>
    <body>
      <div type="khanda" n="1" xml:id="sd.1">
        <head>Pūrvakhaṇḍa</head>
        <div type="adhyaya" n="1" xml:id="sd.1.1">
          <head>atha mānaparibhāṣādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">śriyaṃ sa dadyādbhavatāṃ purāri- ryadaṅgatejaḥprasare bhavānī | virājate nirmalacandrikāyāṃ mahauṣadhīva jvalitā himādrau || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> karaśirasācyutamīśaṃ bhavabhavapuṣṭikṣayālayamupāyam | svargāpavargayorapi tāpatrayanāśanārthamabhivande || 1 ||</seg> <seg type="unit" n="2">sagaṇagaṇeśaṃ matidaṃ vighnasamūhāṃśca hanti yaḥ smaraṇe | tadanu gurorapi caraṇaṃ gadahānyai dīnamanujānām || 2 ||</seg> <seg type="unit" n="3">ye durjanāḥ paraguṇānanusūcayanti te'pi svabhāvavaśagāḥ kimu vāraṇīyāḥ | ye śāstrabodhaguṇadoṣavicāradakṣāste sajjanāḥ praṇutibhiḥ khalu vandanīyāḥ || 3 ||</seg> <seg type="unit" n="4">śrīvāstavyakulaprakāśamaṇayo ye pūrvajā viśrutāḥ śrīhammīrapure mahājanatate yeṣāṃ sthitiḥ kathyate | ye kāmaṃ madavihvalāmiva ravaiḥ kṣīrābdhipāraṃgatāmatyāścaryasucandrakāntivitatāṃ prakhyātakīrtiṃ gatāḥ || 4 ||</seg> <seg type="unit" n="5">tadanvaye kiṃ bahunā prasiddhaḥ śrīcakrapāṇiḥ kulakairavenduḥ | nānāguṇālīyamabhūcca yasya samastavaidyodghaṭanādirūpā || 5 ||</seg> <seg type="unit" n="6">tasya buddhisubhagasya tanūjo bhāvasiṃha iti bhūpatimānyaḥ | suśrutādikarahasyavidhijño yo yaśāṃsi vipulāni (ca ) lebhe || 6 ||</seg> <seg type="unit" n="7">tasyātmajo dīrghamatiḥ prahṛṣṭo nāmnā''ḍhamallo'lpanibandhadarśī | tena svagurvarcanatatpareṇa vidhāsyate śārṅgadharaprakāśaḥ || 7 ||</seg> <seg type="unit" n="8">kecicchāstraviśāradāḥ katipaye divyauṣadhīkovidā nānāvyādhiparīkṣaṇeṣu caturāḥ karmotsukāścāpare | kāmaṃ tānadhikartumutsukamanā nāhaṃ samartho yata- steṣāṃ sannidhimetya cātra racitaṃ yatkiñcideva śrutam || 8 ||</seg> <seg type="unit" n="9">hastīkāntapurī purā purajitā kāśīva vidvajjanai- rvyāptā yatra saraḥsaridguṇavarā carmaṇvatī pāpahā | yasyāṃ hṛdgatavāsudevacaraṇadvandvāmbujaḥ kṣmāpatiḥ khyāto dharma ivāsti dharmagatiṣu śrījaitrasiṃhaḥ prabhuḥ || 9 ||</seg> <seg type="unit" n="10">tasyāṃ śārṅgadharoktānāṃ yogānāṃ ca prakāśinī | kriyate sā''ḍhamallena saṃhitāyāḥ pradīpikā ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">abhinavanibandharacanāṃ śrotuṃ kaḥ ko'tra lolupo bhavati | yaḥ kṛpayā parakāvyaṃ paśyati sarvaṃ sa vai dhīraḥ || 11 ||</seg> <seg type="unit" n="1">atheha pṛthutaraduradhigamāyurvedatattvāṅkitasadgranthaparisamāptyarthaṃ śrotṝṇāmapi pratyūhavyapohārthaṃ manasi viśiṣṭeṣṭadevatāpraṇāmapūrvakamāśīrvṛttamādau nibaddhavān granthakāraḥ | tadyathā- śriyamityādi | yadaṅgatejaḥprasare bhavānī virājate sa purārirbhavatāṃ śriyaṃ dadyādityanvayaḥ | yathā himādrau jvalitā mahauṣadhī rājate | kva satyāṃ | nirmalacandrikāyāṃ nirmalā yā candrikā jyotsnā tasyāmityarthaḥ | nirmalacandrikāyāmityasya sthāne nirmalacandrikāta iti kecit paṭhanti vyākhyānayanti ca | purāriḥ puranāmā daityaviśeṣaḥ sa evāriryasya, yadvā purasyāriḥ purāriḥ śiva ityarthaḥ | śriyamiti kalyāṇaṃ lakṣmīṃ vā | bhavatāmityatra yasmai ditsā rocate dhārayate vā tat sampradānamityanena caturthī na syādityata āha – ‘vivakṣātaḥ kārakāṇi bhavanti’ iti nyāyādiha ditsārthe ṣaṣṭhyapi bhavatītyarthaḥ | yadaṅgatejaḥprasare tejaḥsamūhe ardhāṅge iti sambandhaḥ | etena vibhūtyaliptāṅgasyāpi śubhratvādadrisāmyam | ‘bhavānī pārvatī caṇḍī’tyamaraḥ | anenāśīrnirdeśaṃ kathitavānācāryaḥ | yataḥ– ‘‘āśīrnamaskriyāvastunirdeśo vā'pi tanmukham’ iti trividhaṃ prabandhamukhalakṣaṇaṃ bhavati | āśīrgrahaṇamatra duṣkṛtādīnāṃ vipākajanyaduḥkhasvarūparoganivṛttyarthaṃ tannivṛttyā sukhaśriyaḥprāptiriti bhāvaḥ || 1 ||</seg> <seg type="unit" n="2">atha grantho'yaṃ sakalajanopakārārthaṃ bhavatu iti matvā sadgranthasya sambandhaḥ kathanīyaḥ | tadyathā ‘siddhiḥ śrotṛpravṛttīnāṃ sambandhakathanādyataḥ | tasmāt sarveṣu śāstreṣu sambandhaḥ pūrvamucyate |’ iti | anena tāvat pūrvaṃ tamāha -prasiddhayogā ityādi | ye prasiddhayogāḥ santi teṣāṃ susaṃgrahaḥ sajjanarañjanāya mayā śārṅgadhareṇa vidhīyate viśeṣeṇa kriyata ityabhiprāyaḥ | natu kriyate yataścarakasuśrutādimunibhiritastato vistṛtā mayā saṃhṛtya prakārāntareṇa likhyata iti bhāvaḥ | etena granthasya viśiṣṭatvaṃ darśitam | kīdṛśā yogāḥ? munibhiḥ prayuktā iti | traikālikadarśī puruṣātiśayo hi munirucyate | taiḥ pūrvaṃ kathitā ityarthaḥ | etena granthasya prāmāṇyaṃ kathitam | punaḥ kīdṛśāḥ ? cikitsakairvaidyairbahuśo vāraṃvāramanubhūtā | nāmarūpayojanādibhirdṛṣṭapratyayā ityarthaḥ | etenātra sajjanānāṃ darśanādyutkaṇṭhā syādityabhiprāyaḥ || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> maṅgalācaraṇam - śārṅgadharasaṃhitārthamahaṃ vyākhyātumārabhe | tatra siddhiṃ diśatu māṃ vighnādhīśo gaṇādhipaḥ || paramanipuṇo granthakṛtprāripsitanirvighnaparisamāptaye tadadhyetṝṇāmapi pratyūhavyūhopaśāntaye adhyayananirvāhāya vyutpattaye ca āśīrvādarūpamaṅgalamācarati | tasya ca kartavyatāyāṃ śiṣṭācāraḥ pramāṇam | śriyaṃ sa dadyādityādi | saḥ bhavatāṃ śriyaṃ lakṣmīṃ dadyāt puro daityastasyāriḥ śrīmānmahādevaḥ, athavā śrīśabdena saṃpat | yaduktaṃ ‘lakṣmīsarasvatīdhātrivargasaṃpadvibhūtiśobhāsu | upakaraṇaveśaracanāvidhāsu ca śrīriti prathite’ti vyāḍiḥ | sa kaḥ | yadaṅgatejaḥprasare bhavānī virājate, yasya śaṃbhoryadaṅgaṃ tasya tejaḥprasaraḥ pracāraḥ tasminbhavānī pārvatī virājate śobhate | kasmin kasyāṃ keva? himādrau nirmalacandrikāyāṃ jvalitā mahauṣadhīva himādrau himaparvate nirmalacandrikāyāṃ candrajyotsnāyāṃ madhye yathā jvalitā mahauṣadhī rājate tadvadiyamapi karpūragauravattayā himādrivat śambho pratītasya pārśve mahauṣadhīva bhavānī virājate ityarthaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">ādau cikitsānimittamutkṛṣṭayogasaṃhārārthaṃ padyamāha -prasiddheti | munibhiḥ prayuktā ye siddhayogāḥ cikitsakairbahuśaḥ anubhūtāśca yogāḥ cikitsādhikāriṇaḥ teṣāṃ yogānāṃ susaṃgrahaḥ śārṅgadhareṇa vidhīyate kathyate | yujyata iti yogaḥ kvāthacūrṇādigaṇaḥ || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">prasiddhayogā munibhiḥ prayuktā- ścikitsakairye bahuśo'nubhūtāḥ | vidhīyate śārṅgadhareṇa teṣāṃ susaṃgrahaḥ sajjanarañjanāya || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="2"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha grantho'yaṃ sakalajanopakārārthaṃ<note place="foot" type="editorial" n="1">‘'bhito namaḥ’ iti pā.;</note> bhavatu iti matvā sadgranthasya sambandhaḥ kathanīyaḥ | tadyathā ‘siddhiḥ śrotṛpravṛttīnāṃ sambandhakathanādyataḥ | tasmāt sarveṣu śāstreṣu sambandhaḥ pūrvamucyate |’ iti | anena tāvat pūrvaṃ tamāha -prasiddhayogā ityādi | ye prasiddhayogāḥ santi teṣāṃ susaṃgrahaḥ sajjanarañjanāya mayā śārṅgadhareṇa vidhīyate viśeṣeṇa kriyata ityabhiprāyaḥ | natu kriyate yataścarakasuśrutādimunibhiritastato vistṛtā mayā saṃhṛtya prakārāntareṇa likhyata iti bhāvaḥ | etena granthasya viśiṣṭatvaṃ darśitam | kīdṛśā yogāḥ? munibhiḥ prayuktā iti | traikālikadarśī puruṣātiśayo hi munirucyate | taiḥ pūrvaṃ kathitā ityarthaḥ | etena granthasya prāmāṇyaṃ kathitam | punaḥ kīdṛśāḥ ? cikitsakairvaidyairbahuśo vāraṃvāramanubhūtā | nāmarūpayojanādibhirdṛṣṭapratyayā ityarthaḥ | etenātra sajjanānāṃ darśanādyutkaṇṭhā syādityabhiprāyaḥ || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="2"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> ādau cikitsānimittamutkṛṣṭayogasaṃhārārthaṃ padyamāha - gū. - prasiddheti | munibhiḥ prayuktā ye siddhayogāḥ cikitsakairbahuśaḥ anubhūtāśca yogāḥ cikitsādhikāriṇaḥ teṣāṃ yogānāṃ susaṃgrahaḥ śārṅgadhareṇa vidhīyate kathyate | yujyata iti yogaḥ kvāthacūrṇādigaṇaḥ || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">hetvādirūpākṛtisātmyajāti- bhedaiḥ samīkṣyāturasarvarogān | cikitsitaṃ karṣaṇabṛṃhaṇākhyaṃ kurvīta vaidyo vidhivatsuyogaiḥ || 3 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="3"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ ‘rogamādau parīkṣeta tato'nantaramauṣadham’ ityādi matamālocya śārṅgadharo'pyāha - hetviti | vaidya āturasarvarogān samīkṣya paścāt cikitsitaṃ vidhivat kurvīteti | anyathā doṣaḥ syāt | tathāhyuktam – ‘yastu rogamavijñāya karmāṇyārabhate bhiṣak | na sa siddhimavāpnoti na sukhaṃ na parāṃ gatim’ iti | kaiḥ kṛtvā samīkṣyetyāha - heturnidānam, ādirūpaṃ pūrvarūpam, ākṛtiḥ svarūpam, sātmyamupaśayaḥ, jātiḥ samprāptiriti; eṣāṃ bhedaiḥ nānātmakatvena ete vyastāḥ samastāśca vyādhibodhakā jñeyā ityarthaḥ | yadvā heturādiryeṣāṃ te hetvādayaḥ, te ca rūpādayaśca tairityarthaḥ | etena hetvādipañcabhiḥ rūpādibhiśca āturarogān parīkṣyeti bhāvaḥ | tathāhi vāgbhaṭe –‘darśanasparśanapraśnaiḥ parīkṣetātha rogiṇam | rogaṃ nidānaprāgrūpalakṣaṇopaśayāptibhi:’ iti | hetvādipañcakaṃ pūrvaṃ vyākhyātameva | rūpāditrayaṃ yathārūpamiti cākṣuṣaṃ tena śarīrasya sthūlakṛśatāvarṇavikārādayaḥ, etena darśanajñānamalaṅkaroti | ākṛtiriti āsamantādeva kṛtiḥ kṛtikāraṇamiti samucitakauśalyenaiva nāḍyādibhiḥ śītoṣṇādikajñānarūpamityarthaḥ, etena sparśanajñānamalaṅkaroti | sātmyena hitaṃ kathyate bhavatāṃ kiṃ sātmyamityādivākyena praśnajñānamalaṅkaroti | athavā sātmyamabhilaṣitaṃ vadantyanye yato yena yadvāñchitaṃ bhavati tasya tenaiva doṣādīnāṃ kṣīṇavṛddhatvaṃ jñāyate, iti darśanādikaṃ trayaṃ kathitam | jātiśabdena viśiṣṭendriyajñānamabhidhīyate | yataḥ - suśrute ‘ṣaḍvidho hi rogāṇāṃ vijñānopāyaḥ, tadyathā pañcabhiḥ śrotrādibhiḥ praśnena ceti’ | ato darśanādayastraya evādau vyākhyātāḥ, śeṣāḥ śrotrādayo jātibhedena kathitāḥ | taduktaṃ suśrutācāryeṇa ‘tatra śrotrendriyavijñeyā viśeṣā rogeṣu praṇaṣṭaśalyavijñānīyādiṣu vakṣyante saphenaṃ raktamīrayannanilaḥ saśabdo nirgacchatītyevamādayaḥ | sparśanendriyavijñeyāḥ śītoṣṇaślakṣṇakarkaśamṛdukaṭhinatvādayaḥ sparśaviśeṣā jvaraśoṣādiṣu | cakṣurindriyavijñeyāḥ śarīropacayāpacayāyurlakṣaṇabalavarṇavikārādayāḥ | rasanendriyavijñeyāḥ pramehādiṣu rasaviśeṣāḥ | gandhendriyavijñeyā riṣṭaliṅgādiṣu vraṇānāmavraṇānāṃ ca gandhaviśeṣāḥ’ | iti hetvādayo vyākhyātāḥ, tatrādyaḥ pakṣo vyavahārasiddho dvitīyastu kalpito'pi sādhuḥ | samīkṣyeti samyak prakāreṇa vicārya, etadgrahaṇaṃ tajjñānavicchedārtham | yataḥ ‘mithyādṛṣṭā vikārā hi durākhyātāstathaiva ca | tathā duḥparidṛṣṭāśca mohayeyuścikitsakam’ iti | cikitsā rogāpanayanaṃ karma vyādhipratīkāraḥ dhātusāmyārthā kriyā cetyādiparyāyavācakaiḥ śabdaiścikitsā kathitā | tathācoktaṃ – ‘caturṇāṃ bhiṣagādīnāṃ śastānāṃ dhātuvaikṛte | pravṛttirdhātusāmyārthā cikitsetyabhidhīyate’ iti | taccātra dvividhaṃ karma karṣaṇabṛṃhaṇākhyamiti | karṣaṇamiti pravṛttadoṣāṇāṃ, bṛṃhaṇamiti kṣīṇānām; tathāca - ‘kṣīṇā vardhayitavyā’ ityādi | tathā –‘rogastu doṣavaiṣamyaṃ doṣasāmyamarogitā’ iti vacanāt | suyogairiti śobhanadravyakṛtaprayogaiḥ śīghramārogyotpādakairityarthaḥ ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="3"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> auṣadhayogānāṃ prayogastu hetvādibhirvyādhiṃ jñātvā kartavyastadvijñānārthaṃ ślokamāha -hetvādītyādi | hetvādirūpākṛtisātmyajātibhedaiḥ āturasya sarvarogān samīkṣya dṛṣṭvā vaidyaḥ karṣaṇa-bṛṃhaṇākhyaṃ cikitsitaṃ kurvītetyanvayaḥ | karṣaṇaṃ kṛśīkaraṇaṃ bṛṃhaṇaṃ balavardhanaṃ ākhyā nāma yasya tat cikitsitaṃ hetvādisarūpaṃ ca ākṛtiśca sātmyaṃ ca jātibhedaśca te hetvādirūpākṛtisātmyajātibhedāstaiḥ hetvādīni nidānapañcakaheturnidānaṃ, rūpaṃ gaurādirvarṇaviśeṣaḥ | tathā cakṣuṣā yadgrāhyaṃ vastujātaṃ saṃsthānādi tadapi rūpam | ākṛtistu cakṣurādīndriyasvarapraticchāyākriyādiṣu anyeṣvapi bhāveṣu prākṛteṣu nimittataḥ vikṛtiryā samāse'riṣṭaṃ taditi lakṣayet | sātmyaṃ deśādi taiḥ, ādiśabdātprāgrūpārūpopaśayasaṃprāptayo gṛhyante hetvādirūpaṃ hetvādikārtsnyaṃ tena ākṛtyā ca sātmyena ca jātiḥ saṃprāptiḥ tasyā ye bhedāḥ saṃkhyāvikalpaprādhānyabalakālāḥ | vaidyaḥ āturasya sarvarogān samīkṣya proktaṃ cikitsitaṃ kurvīta vyādheḥ kiyanto'pyupāyā bhavanti || 3 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">divyauṣadhīnāṃ bahavaḥ prabhedā vṛndārakāṇāmiva visphuranti | jñātveti saṃdehamapāsya dhīraiḥ saṃbhāvanīyā vividhaprabhāvāḥ || 4 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="4"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ dravyāṇāṃ vividhaprabhāvāḥ santi teṣāṃ hetubhiḥ parīkṣāṃ nirākartumāha -divyauṣadhīnāmiti | divyauṣadhīnāṃ bahavo bhedā vṛndārakāṇāmiva visphuranti prakaṭībhavanti ityarthaḥ - iti jñātvā vicārya tadā sandehamapāsya dūrīkṛtya vividhaprabhāvā aparimitaśaktayo'vicchinnaśaktayo vā sambhāvanīyāḥ teṣāṃ sambhāvanā kartavyetyarthaḥ | dhīrairiti jñeyam | etenā'cintyo hi maṇimantrauṣadhīnāṃ prabhāva iti tātparyārthaḥ | divyauṣadhīnāmiti divyagrahaṇamatra dravyāṇāṃ viśiṣṭatvajñānārtham | vṛndārakāṇāmiti yathā devānāṃ bhedā aparimitāstathaiva dravyabhedā ityabhiprāyaḥ | prabhāvāścetyacintanīyāḥ | dhīrairiti gambhīrabuddhibhiḥ | dhīrā hi bāhyādhyātmikānāṃ hitāhitaparicchedakāriṇo bhavanti, ato dhīragrahaṇamatrāniścayārthajñāpakatvavyavacchedārtham || 4 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="4"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> divyeti | asyārthaḥ - divyauṣadhīnāṃ bahavaḥ prabhedāḥ visphuranti tān jñātvā saṃdehaṃ vāpāsya dhīraiḥ vividhaprabhāvāḥ saṃbhāvanīyā vicāraṇīyāḥ | vṛndārakā devāsteṣāmiva yathā devānāṃ bahavaḥ prabhedāstathauṣadhīnāmiti | divyā yā oṣadhyaḥ tāsāṃ bahavaḥ prabhedā visphuranti | keṣāmiva ? vṛndārakāṇāmiva tānbhedān vanasthānādibhyaḥ jñātvā saṃdehaṃ apāsya dūrīkṛtya karma kārayedityarthaḥ ||4 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">svābhāvikāgantukakāyikāntarā rogā bhaveyuḥ kila karmadoṣajāḥ tacchedanārthaṃ duritāpahāriṇaḥ śreyomayānyogavarānniyojayet || 5 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="5"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha prayojanamapi sarvasyaiva syāt tathāhi – ‘sarvasyaiva hi śāstrasya karmaṇo vā'pi kasyacit | yāvat prayojanaṃ noktaṃ tāvat kena na gṛhyate’ iti, ata eva tadadhikṛtyāha -svābhāviketi - svābhāvikādayo rogāḥ karmadoṣajā bhaveyuḥ | kiletyāgamaniścayārtham | tacchedanārthaṃ teṣāmupaśamanimittam| yogavarān prayogaśreṣṭhān niyojayet; etena samastārṣatantrābhyantarasthān yogān vicintya ācāryeṇātra te yojyanta iti bhāvaḥ | svābhāvikā iti svabhāvena bhavāḥ svābhāvikāḥ, te kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprabhṛtayaḥ | āgantukā iti abhighātanimittāḥ, te vyālādikṛtāśca | kāyikāntarā iti śārīrā antarjātāśca śārīrāste'nnapānamūlāḥ | vātādidoṣadvārā'sṛkpittakāsādayaḥ, antaḥśabdena mano'bhidhīyate, tadudbhavā mānasā ityarthaḥ | te kāmakrodhādinimittā madamūrcchāsanyāsagrahabhūtonmādādaya iti | suśrute svābhāvikādayo darśitāḥ | karmadoṣajā iti | eke karmajāḥ, eke doṣajāḥ, apare karmadoṣajāśca | tathācoktam-‘karmaprakopeṇa kadācideke doṣaprakopeṇa bhavanti cānye | tathā'pare prāṇiṣu karmadoṣaprakopajāḥ kāyamanovikārāḥ’ iti | karmajādīnāṃ saṃjñā keṣāñcijjñāpanārthaṃ likhyate yathā-‘ye cāmayāḥ syuraparadraviṇāpahārādgurvaṅganāgamanavipravadhādibhirye | duṣkarmabhistanubhṛtāmiha karmajāste nopakrameṇa bhiṣajāmupayānti śāntim ||’ kiñca-‘dānairdayādiratithidvijadevatānāṃ gurvarcanāpraṇatibhiśca japaistapobhiḥ | ityuktapuṣyanicayairupacīyamānāḥ prākkarmajā api rujaḥ praśamaṃ prayānti’ iti | atha doṣajā yathā-‘svahetuduṣṭairanilādidoṣairupaplutaiḥ kheṣu pariskhaladbhiḥ | bhavanti ye prāṇabhūtāṃ vikārāste doṣajā bheṣajasiddhisādhyāḥ’ | ubhayotpannā yathā-‘dānādibhiḥ karmabhirauṣadhaiśca karmakṣaye doṣaparikṣaye ca | sidhyanti ye ratnavatāṃ kadācit te karmadoṣaprabhavā vikārāḥ ||’ iti | duritāpahāriṇa iti duritaśabdena duḥkhamabhidhīyate tatsaṃyogā vyādhaya ityuktatvāt | śreyomayāniti puṇyasvarūpān | ye'nyepi puṇyamayāste duḥkhacchedanāya sambhavanti, ucyate-‘paraduḥkhavināśārthaṃ mahānto nijaśaktibhiḥ | karma kurvanti yat puṇyaṃ tena puṇyamayāḥ smṛtāḥ’ iti || 5 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="5"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> svābhāvikāgantukakāyikāntarā rogāścaturdhā bhaveyuḥ karmajā doṣajāḥ karmadoṣajāśceti tridhā bhaveyuḥ | svabhāvena bhavantīti svābhāvikāḥ kṣutpipāsājarānidrāmṛtyuprabhṛtayo bhaveyuḥ | kileti niścayena karmadoṣajā bhaveyuḥ | tacchedanārthaṃ duritāpahāriṇo yogānniyojayedityanvayaḥ | kiṃviśiṣṭānyogān? śreyomayān tatra svābhāvikā rogāḥ kṣutpipāsādayaḥ, āgantukā bhūtābhiṣaṅgādayaḥ, kāyikā ajīrṇādayaḥ, āntarāḥ mānasikāḥ kāmādayaḥ, karmajā doṣajāḥ karmadoṣajāḥ, yathā ‘brahmahā kṣayarogī syāt’ doṣavātapittakaphajanyāḥ, tacchedanārthaṃ teṣāṃ doṣāṇāṃ chedanārthaṃ duritāpahāriṇaḥ rogāpahāriṇaḥ varān śreṣṭhān yojayet | kiṃviśiṣṭān ? śreyomayān kalyāṇadāyina ityarthaḥ || 5 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">prayogānāgamātsiddhānpratyakṣādanumānataḥ | sarvalokahitārthāya vakṣyāmyanativistarān || 6 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="6"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ pratyakṣasiddhayogānāṃ kathanena saṃkṣepakaraṇena ca nijagranthasya māhātmyamāha - prayogāniti | āgamādisiddhān prayogān sarvalokahitārthāya anativistarān vakṣyāmi kathayiṣyāmītyarthaḥ | anativistaraṃ yathā syādityeke paṭhanti | āgamādīnāṃ lakṣaṇaṃ tu jaijjaṭādibhirācāryairuktaṃ tadeva subodhārthaṃ likhyate | yathā-āgamo vedaḥ, āptānāṃ śāstraṃ vā | tathāhi-‘siddhaṃ siddhaiḥ pramāṇaistu hitaṃ cātra paratra ca | āgamaḥ śāstramāptānāmāptāḥ satyārthavedinaḥ’ iti | āgamāt siddhāḥ śrūyante-yathā-‘jīvedvarṣasahasrāṇi yogasyāsya prabhāvataḥ| vṛddhā ca śatavarṣīyā bhavet ṣoḍaśavārṣikī’ ityādi | pratyakṣamiti yatkiñcidevārthasya sākṣātkāri jñānaṃ tadeva pratyakṣaṃ, tathāhi- ‘manokṣigatamabhrāntaṃ vastu pratyakṣamucyate | indriyāṇāmasaṃjñānaṃ vastu tadvai bhramaḥ smṛtaḥ |’ iti | tat siddhā yathā vamanavairecanādikayogāḥ pratyakṣaphalāḥ | anumānata iti anu paścādavyabhicāriliṅgālliṅgī jñāyate yena tadanumānam | tat siddhā yathā mṛtpāṇḍurogeṇa mṛdbhakṣaṇamanumīyate, chardyā makṣikādibhakṣaṇaṃ, tvakparipāṭanādibhiḥ pakvāmavraṇamiti | kena hetunā tvayā kriyate iti vivakṣāyāṃ sarvalokahitārthāyetigrahaṇaṃ kṛtam| sarvaloka iti loko hi dvividhaḥ sthāvarajaṅgamātmakabhedena | atra puruṣaprādhānyājjanā eva lokaśabdena gṛhyante | ārṣeṇā'pi granthena jñānaṃ bhaviṣyati kimanena tadupajīvinā granthenetyāśaṅkyānativistarāniti grahaṇaṃ kṛtam na atiśayena vistaro yatra tāniti | yato bahuprapañcaracitānyūhāpohapūrvapakṣasamādhānādinā tantrāṇi sodvegakarāṇi bhavanti tasmāt saṃkṣipyānulikhāmītyarthaḥ || 6 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="6"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> pratyakṣādanumānataḥ āgamātsiddhān prayogān anativistarān alpānityarthaḥ || 6 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">prathamaṃ paribhāṣā syādbhaiṣajyākhyānakaṃ tathā | nāḍīparīkṣādividhistato dīpanapācanam || 7 ||</seg> <seg type="unit" n="8">tataḥ kalādikākhyānamāhārādigatistathā | rogāṇāṃ gaṇanā ceti pūrvakhaṇḍo'yamīritaḥ || 8 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="7-8"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athānukramaṇikāmāha - atheti | athaśabda ānantaryārthe maṅgalārthe vā | anukramaṇikā iti adhyāyānāmanukramaṇaṃ trikhaṇḍānāmityarthaḥ| idānīṃ tāmanukramaṇikāṃ darśayitumāha -prathamamityādi | paribhāṣādirogagaṇanāntaiḥ saptabhiradhyāyaiḥ kṛtvā pūrvakhaṇḍo'yamīritaḥ kathita ityarthaḥ, ācāryeṇa iti śeṣaḥ | te ke adhyāyā ityāha - prathamamiti | prathamamādau paribhāṣā tulanādikam | dvitīye bhaiṣajyākhyānakam | bhaiṣajyākhyānakamityauṣadhabhakṣaṇavidhiḥ | tatheti grahaṇāt dravyarasaguṇavipākādīnāṃ kathanaṃ ṛtuṣaṭkakathanaṃ ca | nāḍīparīkṣādividhiriti tṛtīyam | ādigrahaṇādiha svapnādīnāṃ kathanam | tato'nantaraṃ dīpanapācanādilakṣaṇakathanaṃ caturtham | ādiśabdāt sraṃsanabhedanānulomanavamanalekhanastambhanādikathanam | tato'nantaraṃ kalādikākhyānamiti pañcamaṃ, ādigrahaṇāt sṛṣṭikramaśārīrādikathanam | tathetyanantaraṃ āhārādigatiriti ṣaṣṭham | ādiśabdāt garbhotpattikumārapoṣaṇoktaprakṛtilakṣaṇakathanaṃ ca | rogāṇāṃ gaṇanā ceti itiśabdenāvaśiṣṭaṃ saptamamityarthaḥ, etena sādhyā ya uktā rogā jvarādayasteṣāṃ gaṇanā saṃkhyākathanamiti pūrvakhaṇḍādhyāyānukramaḥ kathitaḥ || 7-8 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="9"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> tadādau svarasaḥ puṭapākaśca tataḥ kvāthādi tataḥ phāṇṭaḥ dvivacanātpaṃtho (?) pi | tataḥ himaḥ, tataḥ kalkaḥ, tataḥ cūrṇaṃ, tataḥ guṭikā, tato'valehaḥ, snehaḥ ghṛtataile, tataḥ saṃdhānaṃ āsavāriṣṭaṃ, tataḥ dhātuśuddhiḥ dvivacanānmāraṇarasakathanaṃ ityayaṃ madhyamaḥ khaṇḍaḥ smṛtaḥ kathitaḥ || 9 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">svarasaḥ kvāthaphāṇṭau ca himaḥ<note place="foot" type="editorial" n="2">‘vighnabhūtā ityatrābhūtatadbhāve cvirna sambhavati, rogāṇāmutpattita eva vighnasvarūpatvenāvighnasvarūpatvābhāvāt’ iti gaṅgādharaḥ;</note> kalkaśca cūrṇakam | tathaiva guṭikālehau snehaḥ sandhānameva ca || 9 ||</seg> dhātuśuddhī rasāścaiva khaṇḍo'yaṃ madhyamaḥ smṛtaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="9"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha madhyamakhaṇḍānukramaṇikāṃ darśayannāha - svarasa ityādi | svarasādirasāntairdvādaśabhiradhyāyairmadhyamaḥ khaṇḍaḥ smṛtaḥ, kathita ityarthaḥ | svarasādayo vikhyātā eva te cāgre vakṣyamāṇāḥ santi | tatra svaraseṣu puṭapākavidhikathanam | kvāthe pramathyādyuṣṇodakakṣīrapākānnakriyāvidhikathanam | phāṇṭe manthavidhikathanam | snehagrahaṇādghṛtakalpanā tailakalpanā ca | sandhānamityanena madyabhedakathanam | dhātuśuddhirityatra samastadhātūpadhātūnāṃ śodhanamāraṇādikathanam | rasā iti bahuvacanena sarveṣāṃ rasoparasādīnāṃ śodhanamāraṇādikathanam | iti madhyamakhaṇḍasyādhyāyānukramo vyākhyātaḥ || 9 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">snehapānaṃ svedavidhirvamanaṃ ca virecanam || 10 ||</seg> <seg type="unit" n="11">tatastu snehabastiḥ syāttataścāpi nirūhaṇam | tataścāpyuttaro bastistato nasyavidhirmataḥ || 11 ||</seg> <seg type="unit" n="12">dhūmapānavidhiścaiva gaṇḍūṣādividhistathā | lepādīnāṃ vidhiḥ khyātastathā śoṇitavisrutiḥ||12||</seg> netrakarmaprakāraśca khaṇḍaḥ syāduttarastvayam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="90-12"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīmuttarakhaṇḍānukramamāha- snehapānamiti | snehapānādinetrakarmaprakārāntaraistrayodaśabhiradhyāyairuttaraḥ khaṇḍaḥ syāt | tatra dhūmapāne vraṇadhūpanaṃ gṛhadhūpanaṃ ca, gaṇḍūṣe kavalādīnāṃ lakṣaṇagrahaṇāt kavalapratisāraṇakathanam | pralepetyādigrahaṇānmūrdhatailakarṇapūraṇavidhikathanam | śeṣaṃ subodham | ityuttarakhaṇḍādhyāyānukramaḥ kathitaḥ ||90-12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="10-12"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> tatrādau caturvidhasnehapānaṃ tataḥ svedavidhiḥ tataśca vamanaṃ tato virecanaṃ tataḥ snehabasti, tato nirūhaṇabastiḥ tato'pyuttarabastiḥ, tato nasyavidhiḥ tato dhūmapānavidhiḥ tato gaṇḍūṣaḥ ādiśabdātkavalavidhiśca tato lepavidhiḥ ādiśabdānmūrdhatailakarṇapūraṇavidhiḥ tato śoṇitamokṣaḥ tato netrakarmaprakāraḥ ityevamuttarakhaṇḍaḥ || 10-12 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">dvātriṃśatsaṃmitādhyāyairyukteyaṃ saṃhitā smṛtā || 13 ||</seg> ṣaḍviṃśatiśatānyatra ślokānāṃ gaṇitāni ca |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="13"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ saṃhitāniruktipūrvakaṃ ślokasaṃkhyāmāha - dvātriṃśaditi | yataḥ pūrvoktānāṃ trikhaṇḍānāṃ dvātriṃśadadhyāyairyukteyaṃ tasmāt saṃhitā kathitā | saṃmitasthāne saṃhita iti kecit paṭhanti | tatrāpi sa evārthaḥ | atra saṃhitāyāṃ ślokānāṃ gaṇitāni gaṇanāni ṣaḍviṃśatiśatāni bhavantītyadhyāhāryam | adhyāya iti padasamūho vākyaṃ, vākyasamūhaḥ prakaraṇaṃ, prakaraṇasamūho'dhyāya iti || 13 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="13"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> iyaṃ śārṅgadharanāmnī saṃhitā smṛtā kathitā | kiṃviśiṣṭeyam ? dvātriṃśadadhyāyaiḥ saṃmitā ca samyak prakāreṇa racitā ca | atra asyāṃ gaṇitāni ṣaḍviṃśatiśatāni ślokānāṃ saṃtīti śeṣaḥ || 13 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">atha māgadhaparibhāṣā | na mānena vinā yuktirdravyāṇāṃ jāyate kvacit || 14||</seg> ataḥ prayogakāryārthaṃ mānamatrocyate mayā |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="14"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athedānīṃ tāvat pūrvaṃ paribhāṣāṃ darśayitumāha-na māneneti | mānena parimāṇena vinā dravyāṇāṃ yuktiḥ kartavyavidhiḥ kvacit kutrā'pi na jāyate notpadyate ata ityasmāt prayogakāryārthaṃ prayogāṇāṃ yogānāṃ kāryārthaṃ kartavyavidhinimittaṃ mānaṃ tulanādi atra saṃhitāyāṃ mayā ācāryeṇa ucyate kathyate ityarthaḥ | bhakṣyamānavyavacchedārthamuktaṃ tadbhakṣyamānaṃ vakṣyamāṇamapyasti iti || 14 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="14"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha paribhāṣāmānena vinā dravyāṇāṃ yuktiḥ na jñāyate notpadyate ataḥ asmātprayogakāryārthaṃ mayā mānaṃ ucyate | tanmānaṃ dvividhaṃ, taduktaṃ granthāntare-‘kāliṅgaṃ māgadhaṃ ceti dvividhaṃ mānamucyate | māgadhaṃ pravaraṃ prāhuḥ kāliṅgaṃ ca taduttaram’ iti || 14 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">māgadhīyaṃ mānam-- trasareṇurbudhaiḥ proktastriṃśatā paramāṇubhiḥ || 15 ||</seg> trasareṇustu paryāyanāmnā vaṃśī nigadyayate |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="15"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ paramāṇvādigamyamānārthaṃ lakṣaṇānyāha-trasareṇuriti | paramāṇubhiryastriṃśatā sa eva trasareṇuḥ proktaḥ kathito budhaistadvedibhiḥ puruṣaiḥ | paramāṇuḥ susūkṣmaḥ svabhāvato grāhyo na cakṣuṣā anumānena ceti kecit | tathāhi -‘jālāntaragate bhānau yat sūkṣmaṃ dṛśyate rajaḥ | tasya triṃśattamo bhāgaḥ paramāṇuḥ sa ucyate ||’ iti | triṃśateti paramāṇūnāṃ daśatrisaṃkhyairityarthaḥ | trasareṇureva paryāyanāmnā ekārthavācakaśabdena kṛtvā dhvaṃsīti ( vaṃśīti ) nigadyate kathyate | yatra samānārthakatā śabdānāṃ tatra te paryāyā ucyante ityarthaḥ | dhvaṃsīlakṣaṇaṃ tu etasyāgre kecit paṭhanti | yathā- ‘jālāntaragataiḥ sūryakarairdhvaṃsī vilokyate’ iti | sūryakarairādityaraśmibhiḥ || 15 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="15"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> budhaistriṃśatparamāṇubhiḥ trasareṇuḥ proktaḥ sa eva trasareṇuḥ paryāyaśabdena vaṃśī nigadyate || 15 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">jālāntaragate bhānau yatsūkṣmaṃ dṛśyate rajaḥ || 16||</seg> <seg type="unit" n="17">tasya triṃśattamo bhāgaḥ paramāṇuḥ sa kathyate | jālāntaragataiḥ sūryakarairvaṃśī vilokyate || 17 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="16"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> triṃśatetyatra viṃśatyādyāḥ sadaikatve bhavanti tasmādbahuvacanāntaparamāṇorlakṣaṇaṃ darśayati ‘jālāntaragate sūrye yatsūkṣmaṃ dṛśyate rajaḥ | tasya triṃśattamo bhāgaḥ paramāṇuḥ sa ucyate’ bhavediti śeṣaḥ | vaṃśaraṃdhraṃ praviṣṭaṃ yadrajastadvaṃśī tasyāstriṃśatā paramāṇunā yā saṃkhyā sā vaṃśītyarthaḥ || 16 ||</seg> 17 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">ṣaḍvaṃśībhirmarīciḥ syāttābhiḥ ṣaḍbhistu rājikā | tisṛbhī rājikābhiśca sarṣapaḥ procyate budhaiḥ || 18 ||</seg> <seg type="unit" n="19">yavo'ṣṭasarṣapaiḥ prokto guñjā syāttaccatuṣṭayam | ṣaḍbhistu raktikābhiḥ syānmāṣako hemadhānyakau || 19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="18"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha marīciprabhṛtīnāṃ paramparāmāha -- ṣaḍvaṃśībhiriti | ṣaḍvaṃśībhirekā marīcirbhavediti | marīcibhirmānasaṃjñakābhirmarīcibhiḥ ṣaḍbhiḥ saṃkhyābhirekā rājikā kathitā ityadhyāhāraḥ | rājikā sarṣapabhedaḥ, tisṛbhī rājikābhiriti rājikātritayenaikaḥ sarṣapaḥ procyate kathyate budhairiti | sarṣapagrahaṇenātra gaurasarṣapo jñeya iti prasiddhiḥ | aṣṭasarṣapaiḥ kṛtvā eko yavaḥ kathitaḥ | yavo'nnaviśeṣaḥ | guñjāmāha - taccatuṣṭayamānena guñjā syāt, tena ekā guñjā kathitā ityabhiprāyaḥ, guñjā raktikā vācyā | atha māṣakamāha-ṣaḍbhiḥ ṣaṭsaṃkhyābhī raktikābhirguñjābhireko māṣa iti khyātaḥ, sa eva hemadhānyakaparyāyanāmnā kathita iti svamate, kvacit saptabhiḥ kvacit pañcabhirdaśabhirvā guñjābhiḥ kṛtvā māṣakaḥ kathitaḥ sa eva māṣako marīcyādibhirvicāryamāṇo'tra na viruddhaḥ, tacca vistarabhayānna likhyate || 18 ||</seg> 19 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="18"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> budhaiḥ tisṛbhiḥ rājikābhiḥ sarṣapaḥ procyate aṣṭasarṣapairyavaḥ proktaḥ taccatuṣṭayaṃ guñjā syāt ṣaḍbhī raktikābhiḥ māṣakaḥ syāt sa eva māṣakaḥ paryāyaśabdena hemaśca nigadyate dhānyakaśca nigadyate || 18 ||</seg> 19 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">māṣaiścaturbhiḥ śāṇaḥ syāddharaṇaḥ sa nigadyate | ṭaṅkaḥ sa eva kathitastaddvayaṃ kola ucyate ||20||</seg> kṣudrako vaṭakaścaiva draṅkṣaṇaḥ sa nigadyate |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="20"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ śāṇaparimāṇaṃ kolaparimāṇaṃ ca vaktumāha - māṣairiti | caturbhirmāṣakairekaḥ śāṇo dharaṇaṃ ṭaṅkaśca kathitaḥ | māṣo'tra ṣaḍbhirguñjābhistulita iti sarvatra | taddvayamiti śāṇadvayenaivaikaḥ kolaḥ | kolo badarasaṃjña iti kecit | tasya paryāyavācakāḥ kṣudramoṭarakadraṃkṣaṇādayaḥ, te'tra ṭaṅkadvayamānasaṃjñakā boddhavyāḥ ||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="20"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> caturbhirmāṣaiḥ śāṇaḥ syāt sa eva dharaṇo nigadyate sa eva śāṇaḥ paryāyaśabdena ṭaṅkaḥ kathitaḥ, taddvayaṃ ṭaṅkadvayaṃ kola ucyate sa eva kolaparyāyaśabdena kṣudraka ucyate vaṭakaścocyate draṃkṣaṇaśca nigadyate amūni ṭaṅkadvayasya nāmānītyabhiprāyaḥ || 20 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">koladvayaṃ ca karṣaḥ syātsa proktaḥ pāṇimānikā ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">akṣaṃ picuḥ pāṇitalaṃ kiṃcitpāṇiśca tindukam | biḍālapadakaṃ caiva tathā ṣoḍaśikā matā || 22 ||</seg> <seg type="unit" n="23">karamadhyo haṃsapadaṃ suvarṇaṃ kavalagrahaḥ | udumbaraṃ ca paryāyaiḥ karṣa eva nigadyate || 23 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="21-23"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> karṣamāha -- koladvayamiti | koladvitayameva karṣaḥ syāt, sa catuḥśāṇa ityarthaḥ | tasya paryāyasaṃjñakā pāṇimānikādayaḥ | pāṇimānikā karatalaṃ viduriti bhāvaḥ | akṣa iti vibhītakaphalaṃ tacca karṣamānasaṃjñam | tindukaṃ tindukaphalam | viḍālapadakaṃ aṅgulitrayagrāhyaṃ cūrṇadravyaṃ tat karṣasaṃjñamityarthaḥ | ṣoḍaśikā ṣoḍaśamāṣakaparimitetyarthaḥ | śeṣaṃ sugamam || 21-23 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="21-23"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> koladvayaṃ kolayoḥ dvayaṃ karṣaḥ syāt pāṇimāṇikādyā uduṃbarāntaṃ karṣasya paryāyavācakāḥ caturbhiṣṭaṅkaiḥ karṣaḥ syādityarthaḥ || 21-23 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">syātkarṣābhyāmardhapalaṃ śuktiraṣṭamikā tathā | śuktibhyāṃ ca palaṃ jñeyaṃ muṣṭirāmraṃ caturthikā || 24 ||</seg> prakuñcaḥ ṣoḍaśī bilvaṃ palamevātra kīrtyate |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="24"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> ardhapalaṃ palamānaṃ cāha--syāt karṣābhyāmiti | karṣadvayenārdhapalaṃ kathitaṃ, tadeva śuktiḥ | aṣṭamikā ca śuktiḥ prasiddhā, aṣṭamikā aṣṭaśāṇasaṃjñamānaviśeṣaḥ | palamapyāha - śuktibhyāmiti | śuktidvayenaiva palaṃ boddhavyam | palaṃ prasiddham | etasyāpi muṣṭyādayaḥ paryāyavācakā jñeyāḥ | atra muṣṭyādiṣu palameva kīrtyate nānyat | muṣṭirnakhāntamuṣṭiḥ | āmraṃ phalam | caturthiketi catuḥkarṣa iti bhāvaḥ | ṣoḍaśī ṣoḍaśaśāṇamitaḥ, śāṇo 'traivokto jñātavyaḥ, na tu vyāvahārikaḥ | bilvaṃ bilvaphalaṃ etat saṃjñā pale boddhavyā || 24 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="24"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> dvābhyāṃ karṣābhyāmardhapalaṃ syāt ardhapalameva śuktiḥ aṣṭamikā ca saiva paryāyaśabdena aṣṭaṭaṅkamitā śuktiriti dvābhyāṃ śuktibhyāṃ palaṃ jñeyaṃ muṣṭyādyāḥ ṣaṭpalasya paryāyavācakāḥ ṣoḍaśaṭaṅkaṃ palaṃ jñātavyamiti śeṣaḥ || 24 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">palābhyāṃ prasṛtirjñeyā prasūtaśca nigadyate || 25 ||</seg> <seg type="unit" n="26">prasṛtibhyāmañjaliḥ syātkuḍavo 'rdhaśarāvakaḥ | aṣṭamānaṃ ca sa jñeyaḥ kuḍavābhyāṃ ca mānikā ||26||</seg> śarāvo 'ṣṭapalaṃ tadvajjñeyamatra vicakṣaṇaiḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="25"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ prasṛtipūrvakaṃ mānikāntaṃ mānamāha - palābhyāmiti | paladvayenaikā prasṛtirjñeyā prasāritāṅgulikaratalaṃ prasṛtiḥ saiva dvātriṃśat śāṇamitā | prasṛtibhyāmiti prasṛtidvayenaikāñjaliḥ, añjalistu karadvayamilitasampuṭakākāraḥ prasiddhaḥ, sa eva kuḍavaḥ ardhaśarāvakaśca kathitaḥ, kuḍavaḥ prasiddhaścatuḥpalapramitaḥ ardhaśarāvakaścatuḥṣaṣṭiśāṇasaṃjñaḥ | kuḍavābhyāmiti | kuḍavadvayenaikā mānikā saiva śarāvaḥ | aṣṭapalaṃ ca śarāvaḥ sa tu sāṣṭāviṃśatiśatasaṃkhyākaśāṇaiḥ kathitaḥ ||25||</seg>26||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="25"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> dvābhyāṃ palābhyāṃ prasṛtirjñeyā dvātriṃśat ṭaṅkānāṃ prasṛtiḥ paryāyaśabdena prasṛtiśca nigadyate dvābhyāṃ prasṛtibhyāmañjaliḥ syāt sa evāñjaliḥ kuḍavo 'rdhaśarāvakaśca paryāyaśabdena sa eva mānamapyañjalirjñeyaḥ catuḥṣaṣṭikānāmañjalirityabhiprāyaḥ | dvābhyāṃ kuḍavābhyāṃ mānikā, mānikāparyāyavācakaḥ śarāvaḥ aṣṭapalaṃ ca aṣṭāviṃśacchatottaraṭaṅkānāṃ māniketyarthaḥ || 25 ||</seg> 26 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">śarāvābhyāṃ bhavetprasthaścatuḥprasthaistathāḍhakam || 27 ||</seg> bhājanaṃ kaṃsapātraṃ ca catuḥṣaṣṭipalaṃ ca tat |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="27"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha prasthā 'ḍhake darśayitumāha -- śarāvābhyāmiti | śarāvadvayena ekaḥ prasthaḥ sa ca ṣoḍaśapalaparimito bhavati | catuḥprasthaiḥ kṛtvā āḍhakamekaṃ tacca bhājanaṃ kaṃsapātraṃ ca kathitaṃ, bhājanādayo 'pyāḍhakasyaiva paryāyā ityarthaḥ | etaccatuḥṣaṣṭipalaparimitaṃ boddhavyam || 27 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="27"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> dvābhyāṃ śarāvābhyāṃ prastho bhavet ṣaṭpañcāśaduttaradviśataṭaṅkānāṃ prasthaḥ, catuḥprasthaiḥ āḍhakaṃ bhavet caturviṃśottarasahasraṭaṅkānāmāḍhakaṃ, tadeva bhājanaṃ kāṃsyapātraṃ ca tadeva paryāyaśabdena catuḥṣaṣṭipalaṃ cocyate ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">caturbhirāḍhakairdroṇaḥ kalaśo nalvaṇormaṇaḥ || 28 ||</seg> <seg type="unit" n="29">unmānaśca ghaṭo rāśirdroṇaparyāyasaṃjñakāḥ | droṇābhyāṃ śūrpakumbhau ca catuḥṣaṣṭiśarāvakāḥ || 29 ||</seg> śūrpābhyāṃ ca bhaveddroṇī vāhī goṇī ca sā smṛtā |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="28"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha droṇaprabhṛti droṇīparyantamānamāha - caturbhiriti | caturbhiścatuḥsaṃkhyākairāḍhakaiḥ kṛtvā eko droṇaḥ, sa ca kalaśādiparyāyanāmabhirupalakṣito dvātriṃśaccharāvatulito jñeyaḥ | droṇābhyāmiti | droṇadvayena śūrpakumbhau kathitau, śūrpaśca kumbhaśceti | śūrpaścatuḥṣaṣṭiśarāvako jñeyaḥ | śūrpābhyāmiti | śūrpadvayena ekā droṇī saiva vāhī goṇī ca kathitā, atra catuḥṣaṣṭiprasthā bhavantīti tātparyārthaḥ || 28 ||</seg> 29 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="28"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> caturbhirāḍhakairdroṇa ucyate sa eva kalaśaḥ, nalvaṇaḥ, armaṇaśca, unmānaśca,ghaṭaśca,rāśiśca paryāyaśabdena sa evetyuttaracatuḥsahasraṭaṅkānāṃ droṇaḥ ||28||</seg>29||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">droṇīcatuṣṭayaṃ khārī kathitā sūkṣmabuddhibhiḥ || 30 ||</seg> catuḥsahasrapalikā ṣaṇṇavatyadhikā ca sā |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="30"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ khārīparimāṇamāha-droṇīcatuṣṭayamiti | droṇīcatuṣṭayaṃ sambhāraṃ tat khārīśabdavācyaṃ, tena ṣaṇṇavatyadhikacatuḥsahasrapalamānena sā jñātavyā, ata eva sūkṣmabuddhibhiriti grahaṇam || 30 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">palānāṃ dvisahasraṃ ca bhāra ekaḥ prakīrtitaḥ || 31 ||</seg> tulā palaśataṃ jñeyā sarvatraivaiṣa niścayaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="31"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha bhāraparimāṇaṃ tulāparimāṇamapyāha - palānāmiti | pūrvapratipāditānāṃ palānāṃ yat sahasradvayaṃ tena eko bhāraḥ prakīrtitaḥ kathitaḥ | etena bhāro viṃśatitulābhiḥ parimito bhavati | tulā ca palaśataparimitā jñeyā | tathācoktam - ‘tulāpalaśataṃ tāsāṃ viṃśatirbhāra ucyate | khārī bhāradvayenaiva smṛtā ṣaḍbhājanādhikā’ iti | eṣa niścayaḥ sarvatraiva sarvadeśeṣveva prayogeṣu vā jñeya ityarthaḥ, natu kevalaṃ magadhadeśe | eveti niścayārthabodhakaḥ || 31 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">māṣaṭaṅkākṣabilvāni kuḍavaḥ prasthamāḍhakam || 32 ||</seg> rāśirgoṇī khāriketi yathottaracaturguṇāḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="32"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ sakalamānajñāpanāryaṃ ślokenaikena mānamāha-- māṣetyādi | māṣādikhāryavasānā yathottaraṃ caturguṇā jñeyāḥ | yo yasmāduttaro yathottaraṃ, etena kimuktaṃ bhavati-māṣāccaturguṇaḥ śāṇaḥ śāṇāt karṣaścaturguṇaḥ karṣāccaturguṇaṃ bilvamityādyā apare mitā iti | bilvamatra palaṃ, rāśirdroṇasaṃjñaḥ, goṇītyanena droṇī kathitā || 32 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">guñjādimānamārabhya yāvatsyātkuḍavasthitiḥ || 33 ||</seg> <seg type="unit" n="34">dravārdraśuṣkadravyāṇāṃ tāvanmānaṃ samaṃ matam | prasthādimānamārabhya dviguṇaṃ<note place="foot" type="editorial" n="3">‘dravāderdviguṇaṃ matam’ pā. |</note> taddravārdrayoḥ || 34 ||</seg> mānaṃ tathā tulāyāśca dviguṇaṃ na kvacitsmṛtam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="33"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ dravārdraśuṣkadravyāṇāmanuktānāṃ mānaṃ nirdeṣṭumāha-guñjāprabhṛtimānamārabhya yāvat kuḍavasthitiḥ syāt tāvaddravyādīnāṃ mānaṃ samaṃ jñeyam | guñjā ādiryeṣāṃ te māṣakakolākṣaśuktiprasṛtāḥ kuḍavaparyantāḥ | dravaṃ toyādi, ārdraṃ tatkṣaṇoddhṛtaṃ; śuṣkaṃ sūryāṃśubhiḥ śoṣitaṃ cirakālaṃ dhṛtaṃ ca | eke yāvanna kuḍavasthitiriti paṭhanti tatra kuḍavādarvāk samamiti | tathāhi—‘raktikādiṣu māneṣu yāvanna kuḍavo bhavet | śuṣke dravārdrayostāvat tulyaṃ mānaṃ prakīrtitam’ iti | etadapi tantrāntare yathā-‘prasthādi mānamārabhya dviguṇaśca dravārdrayoḥ | kuḍavo 'pi kvaciddṛṣṭo yathā dantīghṛte matam’ iti || 33 ||</seg> <seg type="unit" n="34">dī.- prasthādimānamiti | prasthādiparimāṇamārabhya yāvat tulā pūryate tāvaddravārdrayordviguṇaparimāṇaṃ jñeyam | dviguṇaṃ tu śuṣkadravyādityarthaḥ | tathāca-‘śuṣkadravyasya yā mātrā tvārdrasya dviguṇā hi sā | śuṣkasya gurutīkṣṇatvāttasmādardhaṃ prayojayet’ | prasthādimānamityādiśabdāt ṣoḍaśapalamārabhya yāvat palaśataṃ pūryate tāvadityarthaḥ | (na tathā<note place="foot" type="editorial" n="4">vandhanīdhṛtapāṭho nāsti ‘kha’ pustake |</note> tulāyāḥ |) tulāyā upari mānaṃ kvacit kutrāpi dviguṇaṃ na tatkāryaṃ dravārdrayoriti śeṣaḥ | uparimānamiti droṇādikam | tathāca -‘dvaiguṇyaṃ na tulāmānāditi mānavido viduḥ | yato dravārdraśuṣkādeḥ prasiddhiścātra lokataḥ’ | etadabhiprāyaṃ snehapākaviṣaye prāyaśo manyante kvacit || 34 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">mṛdvṛkṣaveṇulohāderbhāṇḍaṃ yaccaturaṅgulam || 35 ||</seg> vistīrṇaṃ ca tathoccaṃ ca tanmānaṃ kuḍavaṃ vadet |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="35"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ dravamānārthaṃ kuḍavapātranirmāṇamāha- mṛditi | mṛdādivastubhirnirmitaṃ yadbhāṇḍaṃ bhavati tat paramitaṃ dravadravyaṃ kuḍavasaṃjñitaṃ vadet | kathaṃbhūtaṃ ? āyāmaparimāṇābhyāṃ caturaṅgulapramāṇaṃ, tathā uccenāpi caturaṅgulam | veṇuṃ vaṃśaṃ, lohamaṣṭavidhaṃ tacca suvarṇarajatatāmrāraghoṣatrapusīsakalohasaṃjñam | ādigrahaṇāccarmaśrṛṅgadantopalādayaḥ | aṅgulaśabdenātrāṅguṣṭhanakhatala- bhāgaṃ gṛhṇanti | kecit ‘madhyamāṅgulikāyāstu madhyamaparvamitāṅgulami’ti | yadvā caturbhiraṅgulibhiḥ parimitaṃ caturaṅgulamiti prasiddham | etat parimāṇaṃ dravadravyārthaṃ<note place="foot" type="editorial" n="5">dravyāṇāṃ gurulaghutvāttaratamābhyāṃ tato'pyasaṃbhavādidaṃ kuḍavabhāṇḍaṃ samadravadravyārthaṃ boddhavyam | vastutastu ‘ārdradravyasya kuḍavaḥ palairaṣṭābhireva ca | śuṣkadravyacatuṣkeṇa kuḍavaḥ samudāhṛtaḥ’ iti hārītoktamihāpi smartavyam ||</note> boddhavyam || 35 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="35"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> taddviguṇaṃ na, tarhi tulayā vinā kutaḥ? tadāha - mṛdvṛkṣaveṇulohādeḥ caturaṅgulaṃ vistīrṇaṃ coccaṃ ca yadbhāṇḍaṃ tanmānaṃ kuḍavaṃ vadet mṛṇmayaṃ, vṛkṣakāṣṭhakṛtaṃ, vaiṇavaṃ vṛkṣavadveṇukṛtaṃ, lohamāyasaṃ caturaṅgulīkṛtaṃ tanmānaṃ kuḍavamityarthaḥ, pūrvadeśe prasiddhamiti || 35 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">yadauṣadhaṃ tu prathamaṃ yasya yogasya kathyate || 36 ||</seg> tannāmnaiva sa yogo hi kathyate 'tra viniścayaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="36"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha prayogāṇāmādidravyāṅkitasaṃjñā nirdeṣṭumāha- yaditi | yasya yogasya gaṇasvarūpasya prathamamādipaṭhitamauṣadhaṃ bhavati tannāmnaiva sa yogaḥ<note place="foot" type="editorial" n="6">svakalpita ityartha:| kvacittu yogasyaiva mahimajñāpanārthaṃ nāmāntaraṃ kalpitaṃ bhavati | yathā sudarśanacakravajjvareṣu cūrṇamiti luptomā etena lehatailarasādiṣu na doṣa: |</note> kathyate ityatra viniścayo jñātavyaḥ| yathā-kṣudrādi, guḍūcyādīti tātparyārthaḥ | magadhadeśe prāyaśaḥ pracaratītyato māgadhaparibhāṣā kathyate || 36 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="36"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yasya yogasya yatprathamaṃ auṣadhaṃ kathyate sa yogastannāmnaiva bhavediti niścayaḥ || 36 ||</seg> iti māgadhaparibhāṣā ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">atha kāliṅgaparibhāṣā | sthitirnāstyeva mātrāyāḥ kālamagniṃ vayo balam ||37||</seg> prakṛtiṃ doṣadeśau ca dṛṣṭvā mātrāṃ prakalpayet |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="37"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ kāliṅgaparibhāṣāṃ darśayitumāha -- atheti | tatrādau mātrāvyavacchedārthaṃ ślokamekaṃ paṭhanti kecit tamāha - sthitiriti | mātrāyāḥ parimāṇasya sthitirvyavasthā nāsti, yataḥ kālādikamavekṣya parimāṇaṃ yuñjyādityabhiprāyaḥ | kālaṃ śītoṣṇavarṣālakṣaṇaṃ, bheṣajagrahaṇakālaṃ vā | agnirapi caturvidho mandatīkṣṇaviṣamasamabhedena | vayo 'pi trividhamādimadhyāntam<note place="foot" type="editorial" n="7">‘mādimadhyottaram’ pā. |</note> | balamapi hīnottamamadhyamam | prakṛtirapi tridhā hīnamadhyottamā, athavā deśajātiśarīrādibhiḥ prakṛterbahavo bhedāḥ | doṣo 'pi trividho vātādibhedena<note place="foot" type="editorial" n="8">ādiśabdena pittakaphagrahaṇam|</note> | deśo 'pi dvividho bhūmidehaprabhedena | bhūmideśastu tridhā jāṅgalānūpasādhāraṇabhedena, dehadeśo 'pi tridhaiva pūrvoktaḥ || 37 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atra mātrāyāḥ sthitirnāstyeva -</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">yato mandāgnayo hrasvā hīnasattvā narāḥ kalau ||38||</seg> atastu mātrā tadyogyā procyate sujñasammatā |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="38"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha bhakṣaṇārthaṃ prāguktā kāliṅgaparibhāṣā 'sti atastāmapi darśayannāha - yata iti | yataḥ kāraṇāt kalau kaliyuge īdṛśā narāḥ santi, ataḥ sthitihetoḥ tadyogyaiṣā narāṇāṃ vihitā mātrā bhakṣaṇadravyaparimāṇaṃ procyate kathyate ityarthaḥ | kathambhūtā ? sujñasammatā iti mānavedibhiḥ puruṣairvicāryamāṇā ityarthaḥ | kīdṛśāste narāḥ | mandāgnaya iti svalpāhāriṇaḥ, hrasvāścetyalpakāyāḥ hīnasattvā iti svalpabalāḥ || 38 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="38"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> kutaḥ ? yataḥ kalau mandāgnayo narāḥ hrasvāḥ hīnasattvāśca, ataḥ kālamagniṃ vayaḥ balaṃ prakṛtiṃ doṣaṃ deśaṃ dṛṣṭvā yā tu tatsammatā tadyogyā mātrā procyate sā yojyeti śeṣaḥ || 38 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">yavo dvādaśabhirgaurasarṣapaiḥ procyate budhaiḥ || 39 ||</seg> <seg type="unit" n="40">yavadvayena guñjā syāttriguñjo valla ucyate | māṣo guñjābhiraṣṭābhiḥ saptabhirvā bhavetkvacit||40||</seg> <seg type="unit" n="41">syāccaturmāṣakaiḥ śāṇaḥ sa niṣkaṣṭaṅka eva ca | gadyāṇo māṣakaiḥ ṣaḍbhiḥ karṣaḥ syāddaśamāṣikaḥ ||41 ||</seg> <seg type="unit" n="42">catuṣkarṣaiḥ palaṃ proktaṃ daśaśāṇamitaṃ budhaiḥ | catuṣpalaiśca kuḍavaṃ prasthādyāḥ pūrvavanmatāḥ || 42 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="39-42"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ tattulanamāha - yava ityādi | dvādaśabhirdvādaśasaṃkhyākairgaurasarṣapaireko yavaḥ, gauragrahaṇaṃ tadanyajātivyavacchedārtham | īdṛśena yavadvayena ekā guñjā syādbhavet| triguñjo guñjātrayaḥ, eko vallaḥ vallasaṃjñaḥ prasiddhaḥ parimāṇaḥ | aṣṭābhiraṣṭasaṃkhyābhirguñjābhiḥ kṛtvā eko māṣaḥ kathitaḥ, māṣo 'tra ṭaṅkasya caturthāṃśaḥ | kvaciditi kutrāpi saptabhirguñjādibhiḥ kṛtvā māṣako jñeya iti tantrāntarīyamataṃ, tacca viṣakalpe pracaritamiti vadanti kecit sarvatrāprasiddhatvāt | guñjāpyatraivoktā jñeyā | caturmāṣakaiḥ kṛtvā ekaḥ śāṇaḥ sa eva niṣkaḥ ṭaṅkaśca paryāyanāmnā kathitaḥ | ṣaḍbhiḥ saṃkhyākairmāṣakaiḥ kṛtvā eko gadyāṇaḥ, sa ca sārdhaṭaṅkaikena parimito bhavati | gadyāṇa iti parimāṇasaṃjñāśabdaḥ | daśamāṣakaireva ekaḥ karṣaḥ syāt, karṣo 'kṣaḥ kathitaḥ sa ca sārdhadviśāṇamitaḥ | catuṣkarṣaiḥ kṛtvā palamekaṃ proktaṃ kathitam; palaṃ prasiddhaṃ karṣeṇaivoktaṃ, mānatastat<note place="foot" type="editorial" n="9">mānamiti mūlapāṭhaṃ tyaktvā sāmeti śodhanaṃ kalikātāmudrakāṇāṃ pāṇḍityamūlakam |</note> palaṃ daśaśāṇamitaṃ boddhavyam | īdṛśaiścaturbhiḥ palaiḥ kṛtvā kuḍavamekaṃ taccatvāriṃśacchāṇaparitulitaṃ bhavati | prasthādyāḥ pūrvavan matāḥ | iti prasthādyavaśiṣṭaṃ māgadhaparibhāṣāvajjñeyamanukrameṇetyarthaḥ<note place="foot" type="editorial" n="10">iyaṃ ṭippaṇirdvādaśe pṛṣṭhe draṣṭavyā |</note> | na tu tattulyamānaṃ<note place="foot" type="editorial" n="11">‘tasyāstulitena pā. |</note> ; etena kuḍavāccheṣamānamapyatraiva pratipāditapalena parimitaṃ boddhavyam | na tu māgadhaparibhāṣoktapaleneti tātparyārthaḥ || 39-42 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="39-42"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> dvādaśagaurasarṣapaiḥ kṛtvā budhairyavaḥ procyate; gaurasarṣapaiḥ pītasarṣapaiḥ | yavadvayena guñjā syāt bhavet triguñjo valla ucyate aṣṭabhiḥ guñjābhiḥ saptabhirvā kvacidbhavet caturmāṣakaiḥ śāṇaḥ syāt sa eva niṣkaḥ ṭaṅkaśca; ṣaḍbhiḥ māṣakairgadyāṇaḥ syāt daśamāṣikaḥ karṣo bhavet catuṣkarṣaiḥ palaṃ proktaṃ kiṃ viśiṣṭaṃ daśaśāṇamitaṃ catuḥpalaiḥ kṛtvā kuḍavaṃ proktaṃ prasthādyāḥ pūrvavajjñeyāḥ || 39-42 ||</seg> iti kāliṅgaparibhāṣā ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">kāliṅgaṃ māgadhaṃ ceti dvividhaṃ mānamucyate || 43 ||</seg> kāliṅgānmāgadhaṃ śreṣṭhaṃ mānaṃ mānavido<note place="foot" type="editorial" n="12">‘prāhurmānavido janāḥ’ pā. |</note> viduḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="43"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> yadyapi deśāntare bahūni mānāni santi tathāpi dve parimāṇe prasiddhe iti vicāryāha - kāliṅgamiti | kaliṅgamiti kecit paṭhanti | kāliṅgamiti kaliṅgadeśe pracuraṃ prasiddhaṃ yat tat kāliṅgaṃ; magadhadeśe prāyaśaḥ pracaratīti māgadhamānam | iti dravyāṇāṃ parimāṇamiti, dvividhaṃ dviprakāramucyate mānavedibhiḥ kathyata ityarthaḥ ||43||</seg> iti kāliṅgaparibhāṣā ||</ab>
          <ab type="mula">navānyeva hi yojyāni dravyāṇyakhilakarmasu | vinā viḍaṅgakṛṣṇābhyāṃ guḍadhānyājyamākṣikaiḥ ||44|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="44"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ dravyāṇāṃ yuktāyuktavicāramāha- navānīti | akhilakarmasviti daśadhā dravyakalpanāviṣayeṣu nūtanadravyāṇi yojyānīti bhāvaḥ | yataḥ- ’sarvaṃ ca kṣīravadvīryayuktaṃ bhavati bheṣajam | teṣāmalābhe gṛhṇīyādanatikrāntavatsaram’ iti | viḍaṅgādidravyaṃ vinā tena viḍaṅgaprabhṛtikaṃ purātanaṃ guṇakaramiti tātparyārthaḥ purātanatvaṃ saṃvatsarādupari bhavati | tatra dhānyaṃ dhānyakaṃ, ājyaṃ ghṛtaṃ tadatrāpakvaṃ jñeyaṃ, pakvaṃ tu hīnavīryaṃ syāt | tathāhi - ‘ghṛtamabdāt paraṃ pakvaṃ hīnavīryaṃ prajāyate | tailaṃ pakvamapakvaṃ vā cirasthāyi guṇādhikam’ iti purāṇaṃ rūkṣādiguṇasaṃyuktatvāt || 44 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> hīti niścayena akhilakarmasu navānyeva dravyāṇi yojyāni | viḍaṅgakṛṣṇābhyāṃ vinā, guḍadhānyājyamākṣikaiśca vinā ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">guḍūcī kuṭajo vāsā kūṣmāṇḍaṃ ca śatāvarī | aśvagandhā sahacarī śatapuṣpā prasāriṇī ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">prayoktavyā sadaivārdrā dviguṇā<note place="foot" type="editorial" n="13">‘vāsānimbapaṭolaketakabalākṛṣmāṇḍakendrīvarī varṣābhukuṭajāśca kandasahitā: sāpūtigndhāmṛatā: | aindrīnāgabalākuraṇṭakapuraśchamṛtā sarvadā sādro eva tu na kvacidviguṇitā: kāryeṣu yojyā budhai: ||’ iti bhāvamiśroktamapīha dhyeyam ||</note> naiva yojayet | śuṣkaṃ<note place="foot" type="editorial" n="14">dīpikāmate prakṣiptamidam|</note> navīnaṃ yaddravyaṃ yojyaṃ sakalakarmasu || 46 ||</seg> ārdraṃ ca dviguṇaṃ yuñjyādeṣa sarvatra niścayaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="45"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ ye sarvakāleṣvārdrā adviguṇā dravyaviśeṣā yojyāstānāha - guḍūcīti | guḍūcīpūrvakāḥ prasāriṇīparyantā oṣadhyaḥ sadaiva sarvasmin kāle ṛtau vā tatkālīnoddhṛtāḥ prayoktavyāḥ, ete ca dravyaviśeṣā dviguṇā na kāryā vīryotkṛṣṭatvāt | guḍūcī prasiddhā; kuṭajo vṛkṣaviśeṣaḥ sa ca kauraiyāśabdavācyaḥ<note place="foot" type="editorial" n="15">‘kuṭaiyā’ pā. |</note> | vāsā āṭarūṣakaḥ, sahacaraḥ kuraṇṭakaḥ piyāvāsā iti śeṣaḥ | prasāriṇī svanāmakhyātā | etasyāgre ’śuṣkaṃ navīnaṃ yaddravyaṃ yojyaṃ sakalakarmasu | ārdraṃ ca dviguṇaṃ yuñjyādeṣa sarvatra niścayaḥ’ iti ślokaṃ paṭhanti kecit sa coktamevārthaṃ draḍhayati<note place="foot" type="editorial" n="16">‘ato’ iti vardhitaṃ kalikātānivāsibhiḥ |</note> na doṣaḥ paunaruktyā | dviguṇamatra ekadravyabhāgāpekṣayā tat pūrvamuktaṃ na tu samasamānāt | sarvatreti kalpanāsu || 45 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="45"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> guḍūcyādyāḥ prasāriṇyantāḥ sadaivārdrāḥ prayoktavyāḥ, dviguṇā naiva kārayet || 45 ||</seg>yābhiḥ pūrvoktābhirvinā śuṣkaṃ navīnaṃ yaddravyaṃ tatsakalakarmasu yojyam | ārdraṃ yaddravyaṃ tadviguṇaṃ yuñjyātprasthādimāneṣu tulāyā vinā dravārdradravyaṃ yadyuktaṃ bhavati tadā dviguṇaṃ kāryaṃ nānyatra eṣo mayā niścayaḥ kṛtaḥ ||4 6 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">kāle 'nukte prabhātaṃ syādaṅge 'nukte jaṭā bhavet|| 47 ||</seg> <seg type="unit" n="48">bhāge 'nukte tu sāmyaṃ syātpātre 'nukte ca mṛṇmayam | drave 'nukte<note place="foot" type="editorial" n="17">prakṣiptamidam|</note> jalaṃ grāhyaṃ taile 'nukte tilodbhavam ||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="47"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīmanuktaprayoge tadbhakṣaṇakālādikamāha - kāle<note place="foot" type="editorial" n="18">kalikātāmudritapustake ‘kāla’ iti |</note> bheṣajabhakṣaṇasamaye 'nukte aprakāśite sati prabhātaṃ prātaḥkāla eva syāt, tathāṅge dravyāvayave 'nukte sati jaṭā mūlaṃ syādityarthaḥ | bhāge dravyāṇāṃ parimāṇe 'nukte sati sāmyaṃ syāt sarveṣāṃ samatā bhavatītyarthaḥ | pātre iti dravyasya karaṇārthaṃ sthāpanārthaṃ ca bhājane 'nukte sati tadā mṛṇmayaṃ mṛtpātraṃ grāhyam | cakārāddravānuktaviṣaye pānīyaṃ, tathācoktaṃ ‘drave 'pyanukte jalameva deyaṃ bhāge 'pyanukte samatā vidheyā | aṅge 'pyanukte vihitaṃ tu mūlaṃ kālepyanukte divasasya pūrvam’ iti || gū. - auṣadhabhakṣaṇārthamanukte kāle sati prabhātaṃ syāt | aṅge anukte sati jaṭā bhavet | anukte māne sati sāmyaṃ syāt | kvāthādikathanasamaye anukte pātre sati mṛṇmayaṃ syāt bhavet || 47 ||</seg> 48 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">ekamapyauṣadhaṃ yoge yasminyatpunarucyate | mānato dviguṇaṃ kāryaṃ taddravyaṃ tattvadarśibhiḥ || 49 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="49"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha yogeṣu punaruktadravyasya mānamāha- ekamiti | yatra yoge ekaṃ vāpi dravyaṃ dviparyāyanāmnā kathitaṃ tadevauṣadhaṃ mānataḥ parimāṇāt dviguṇaṃ kāryaṃ dviguṇitā ca ekadravyabhāgāpekṣayā iti tattvadarśibhirāyurvedarahasyajñāpakaiḥ proktamityarthaḥ | tathāhi – ‘ghṛte taile ca yoge ca yaddravyaṃ punarucyate | tajjñātavyamihāryeṇa mānato dviguṇaṃ bhavet ||’ iti || 49 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="49"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yasminyoge ekamapyauṣadhaṃ punarucyate taddravyaṃ tattvadarśibhiḥ vaidyairmānataḥ dviguṇaṃ proktam | anyadapi sāṃpradāyikaṃ prayogaṃ vadanti granthāntarāt - ‘cūrṇasnehāsavā lehāḥ prāyaḥ syuścandanānvitāḥ | kaṣāyalepayoścātra yujyate raktacandanam’ || 49 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">cūrṇasnehāsavā lehāḥ prāyaśaścandanānvitāḥ | kaṣāyalepayoḥ prāyo yujyate raktacandanam || 50 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="50"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ sāmānyacandanagrahaṇaṃ yogaviśeṣeṣu vibhajannāha - cūrṇeti | cūrṇādayaḥ kalpanāḥ candanagrahaṇena śvetacandanānvitā jñeyāḥ | āsavagrahaṇena sarve sandhānakāśca | avalehagrahaṇena guṭikāgrahaṇaṃ, yathā lavaṅgādicūrṇe lākṣāditaile triphalāghṛte drākṣāsave cyavanaprāśāvalehe draṣṭavyam | kaṣāyalepayostu candanagrahaṇena raktacandanaṃ yojyamityarthaḥ | kaṣāyaṃ svarasādipañcakaṃ tena svarasakvāthaphāṇṭahimakalkādayaḥ | lepo daśāṅgaprabhṛtayaḥ | prāya iti grahaṇāt kutrāpi vyādhyanurūpaṃ boddhavyam | na cātra niyamārthaṃ ‘prāyaḥśabdaḥ, yato nyūnamācaṣṭe kvacit | tathāhi - ‘prāyaḥśabdo viśeṣārthe kvacinnyūne 'pi dṛśyate’ iti| chardyarthamelādicūrṇaṃ raktacandanānvitamiti prasiddhiḥ, vyādhivihitatvāt | tathācoktaṃ - ‘raktaṃ śītaṃ guru svādu charditṛṣṇāsrapittajit | tiktaṃ netrahitaṃ vṛṣyaṃ jvaravraṇaviṣāpaham’ iti || 50 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">guṇahīnaṃ bhavedvarṣādūrdhvaṃ tadrūpamauṣadham | māsadvayāttathā cūrṇaṃ hīnavīryatvamāpnuyāt || 51 ||</seg> <seg type="unit" n="52">hīnatvaṃ guṭikālehau labhete vatsarātparam | hīnāḥ syurghṛtatailādyāścaturmāsādhikāttathā || 52 ||</seg> <seg type="unit" n="53">oṣadhyo laghupākāḥ syurnirvīryā vatsarātparam | purāṇāḥ syurguṇairyuktā āsavā dhātavo rasāḥ ||53||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="51-53"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ prasiddhadravyāṇāṃ kālātikrameṇa hīnaguṇatvamāha - guṇahīnamiti | varṣādūrdhvaṃ saṃvatsarādupari tadrūpamauṣadhaṃ guṇahīnaṃ bhavet svakāryakaraṃ na bhavatītyarthaḥ | tadrūpamiti yādṛśaṃ dravyasvarūpaṃ tādṛśameva tadrūpaṃ kathitaṃ na tu cūrṇādikalpitam | tathāca - ‘dhāturūpaṃ dravyavarjaṃ na śreṣṭhaṃ vatsaroṣitami’ti | tathā cūrṇaṃ tālīsādyādikaṃ, māsadvayādupari hīnavīryasya bhāvaḥ hīnavīryatvamāpnuyāt, vīryahānirapyatra bhāvamātraṃ na tu sarvathā vīryarahitatvam<note place="foot" type="editorial" n="19">ata evākallakasya saptavarṣaparyantamapi guṇā na hīyante |</note> , yatastantrāntare dṛśyate hi lavaṇabhāskarādīnāṃ bahuparimāṇaṃ cirakālasevanārtham | taduktaṃ - ‘pippalī pippalīmūlaṃ dhānyākaṃ kṛṣṇajīrakam | saindhavaṃ ca viḍaṃ<note place="foot" type="editorial" n="20">‘cavika’ pā. |</note> caiva patraṃ tālīsakeśaram || eṣāṃ dvipalikān bhāgān pañca sauvarcalasya ca | maricā 'jājiśuṇṭhīnāmekaikasya palaṃ palam|| tvagele cārdhabhāge ca sāmudrāt kuḍavadvayam | dāḍimāt kuḍavaṃ caiva dve pale cāmlavetasāt ||’ iti | etat sambhāraṃ bahukālopayogikam, anyathā vyarthametat tasmādbhāvamātraṃ cūrṇasya māsadvayādupari hīnatvaṃ syādityabhiprāyaḥ| guṭikā vijayādiguṭikā, lehāḥ khaṇḍakhādyā avalehaprabhṛtayaścirakālasthitā api svaguṇaṃ na parityajanti kintu kiñcidguṇarīhatā iti bhāvaḥ | tathā tailaghṛtādyāścaturmāsādhikādapi vatsarāt paraṃ svaguṇaṃ na parityajanti kintu kiñcidguṇarahitā iti bhāvaḥ, caturmāsādhikādvatsarāt paraṃ ṣoḍaśamāsāduparītyarthaḥ | eke caturmāsādhikāstatheti paṭhanti | tatra caturmāsagrahaṇena varṣākālaṃ manyante, ‘varṣāyāmuṣitaṃ snehaṃ pakvaṃ hīnatvamāpnuyāt’ iti vacanāt | tatheti grahaṇāt atrāpi na bhāvamātraṃ kintu dravyasamūhapākajasya guṇasya hānirna tu prakṛtiguṇahāniḥ | tathāca ‘lehaḥ siddho guḍādīnāṃ guṇahīno bhaveddhruvam | snehādyāḥ pūrvavīryāḥ syuste caturmāsatastathā’ iti | kecittu ‘hīnaṃ ca syād ghṛtaṃ pakvaṃ tailaṃ vā vatsarāt param’ iti keṣāñcinmatamavalokya paṭhanti tanna sarvasammatam | yataḥ sarvasammataṃ vākyamidaṃ dṛśyate ‘ghṛtamabdāt paraṃ kiñciddhīnavīryatvamāpnuyāt | tailaṃ pakvamapakvaṃ vā cirasthāyi guṇādhikam’ iti | laghupākā oṣadhyo varṣādupari nirvīryāḥ syuḥ, niḥśeṣeṇa vīryarahitā ityarthaḥ | na tu hīnatvam | tāśca yavagodhūmapramukhāḥ | tathāca ‘eteṣu yavagodhūmatilamāṣā navā hitāḥ | rūḍhāḥ purāṇā virasā na tathā guṇakāriṇaḥ |’ iti | atha cirakālasthitā ye utkṛṣṭaguṇāḥ syustānāha - purāṇā ityādi | purāṇāścirakālasthitā bahusaṃvatsaroṣitā apītyarthaḥ | guṇairyuktā iti te āsavādayo viśiṣṭaguṇānvitā bhavantītyadhyāhāryam | āsavā madyabhedāḥ, āsavā iti bahuvacanena sarve sandhānakāśca jñeyāḥ | dhātava iti suvarṇarajatādayaḥ, bahuvacanācca saṃsiddhamṛgāṅkādayo 'pi boddhavyāḥ || 51-53 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="51-53"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> varṣātsaṃvatsarādūrdhvaṃ tadrūpaṃ auṣadhaṃ guṇahīnaṃ bhavet | varṣādūrdhvaṃ saṃvatsarādanantaraṃ na tu varṣāṛtubhya ūrdhvaṃ | tathā tena prakāreṇamāsadvayānantaraṃ cūrṇaṃ hīnavīryatvamāyāt| guṭikāvalehau etau dvau saṃvatsarātparaṃ hīnatvaṃ labhete | tathā tena prakāreṇa varṣādadhikāḥ ghṛtatailādyāḥ hīnāḥ syuḥ bhaveyuḥ | caturmāsādhikāḥ cāturmāsyādhikā laghupākāḥ oṣadhyaḥ vatsarātparaṃ nirvīryāḥ syuḥ | āsavā dhātavo rasāḥ purāṇā eva guṇairyuktāḥ syuḥ ||51-53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">vyādherayuktaṃ yaddravyaṃ gaṇoktamapi tattyajet | anuktamapi yadyuktaṃ yojayettatra tadbudhaḥ || 54 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="54"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ rogāṇāmuktānuktadravyaviśeṣamāha - vyādheriti | yasya vyādherayuktamasātmyaṃ yaddravyaṃ gaṇeṣūktamapi tattyājyam, yathā atīsāre pathyā | yadgaṇe 'nuktamapi vyādheḥ sātmyaṃ tatra tadyojyamiti vyavahāraḥ | yathā 'tīsāre stambhanārthaṃ vatsakapāṭhādi | tathācoktam - ‘gaṇoktamapi yaddravyaṃ bhavedvyādhau na yaugikam | taduddharedyaugikaṃ tu prakṣipedanyayaugikam iti || 54 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="54"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> vyādheḥ rogasya yat ahitam ayuktaṃ dravyaṃ tat gaṇoktamapi tyajet | gaṇeṣvanuktaṃ dravyaṃ yuktaṃ bhavati cedāyojayet || 54 ||</seg> iti yuktāyuktavicāraḥ ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">āgneyā vindhyaśailādyāḥ saumyo himagirirmataḥ | atastadauṣadhāni syuranurūpāṇi hetubhiḥ || 55 ||</seg> anyeṣvapi prarohanti vaneṣūpavaneṣu ca |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="55"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ dravyāharaṇārthaṃ deśādikathanamāha<note place="foot" type="editorial" n="21">‘kālā.’ pā.|</note> - āgneyā iti | yato vindhyaśailādyā āgneyāḥ agniguṇabhūyiṣṭhāḥ | ādigrahaṇānmalayasahya- pāriyātrā(parvatā)dayaḥ| himagiristu saumyo mataḥ, saumyaguṇabhūyiṣṭha ityarthaḥ | ato hetostadudbhavāni dravyāṇi tadrūpāṇi syuruṣṇaśītavīryāṇi bhavantītyarthaḥ | na kevalaṃ śailajātāni anyeṣvapi vaneṣūpavaneṣu ca yāni prarohanti tānyapi hetubhiḥ kṛtvā śītoṣṇavīryāṇi bhavantīti tātparyārthaḥ | heturapi ṛtusvarūpamiti, etena yādṛśaṃ ṛturūpaṃ śītoṣṇādikaṃ bhavati tādṛśameva tajjātadravyasya vīryamityarthaḥ | āgame 'pi ‘agnīṣomīyatvājjagataḥ’ iti | vanamudyānaṃ, upavanaṃ puruṣavyāpārakṛtaṃ pūrvamuktam || 55 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="55"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> vindhyaśailādyāḥ oṣadhyaḥ āgneyāḥ, himagiriḥ saumyo mataḥ, himagirau yā oṣadhyaḥ tāḥ saumyāḥ śītaguṇayuktāḥ, ato himagiriḥ parvataḥ saumyo mataḥ | kutaḥ? yataḥ tadauṣadhāni teṣāṃ parvatānāmauṣadhāni hetubhiḥ anurūpāṇi syuḥ yathā śītahetubhirutpannānāṃ rogāṇāṃ uṣṇānyauṣadhānyuṣṇaheturūpāṇi śītalahetunāśakāni bhavanti evaṃ śītānyauṣadhāni uṣṇaheturūpāṇi uṣṇahetunāśakāni bhavantītyarthaḥ | na cāgneyāḥ saumyāścauṣadhyaḥ parvateṣvevotpadyante nānyatra nahyanyeṣvapi tadāha || 55 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">gṛhṇīyāttāni sumanāḥ śuciḥ prātaḥ suvāsare ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">ādityasaṃmukho maunī namaskṛtya śivaṃ hṛdi | sādhāraṇadharādravyaṃ gṛhṇīyāduttarāśritam || 57 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="56"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ dravyāṇāmāharaṇakramamāha - gṛhṇīyāditi | sumanāḥ śobhanacittaḥ puruṣa iti śeṣaḥ, tāni pūrvoktāni dravyāṇi prātararuṇodaye gṛhṇīyādutpāṭya dhārayediti bhāvaḥ | kathaṃbhūtaḥ? śuciriti bāhyābhyantareṇa, ādityamukha iti pūrvābhimukhaḥ, maunītyajalpakaḥ, suvāsare iti viśiṣṭanakṣatrādisaṃyukte dine | kiṃ kṛtvā? citte īśvaraṃ namaskṛtya | sādhāraṇadharādravyamiti sādhāraṇadharā jāṅgalānūpamiśritā<note place="foot" type="editorial" n="22">‘rahitā’ pā.|</note> pṛthvī tatrotpannadravyam | uttarāśritamiti uttaradigvibhāgasthitaṃ mūlaṃ dravyamiti śeṣaḥ | etena dravyāṇāṃ savīryatvaṃ darśitam | keciduttarāśrita iti puruṣaviśeṣaṇaṃ paṭhanti | sa ca uttarābhimukhobhūtvā gṛhṇīyāditi | gṛhṇīyāditi dviruktirniścayārthajñāpanārtham, nānyathā gṛhṇīyādityasya tātparyārthaḥ | eke tu gṛhṇīyāditi padaṃ pūrvaślokena yojanīyamiti vadanti ||56||</seg>57||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="56"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> anyeṣu vaneṣu parvateṣu yānyauṣadhāni prarohanti tāni śucirbhūtvā sumanāḥ pumān prātareva suvāsare gṛhṇīyāt | grahaṇavidhānamāha - maunayuktaḥ sa pumān ādityasaṃmukho bhūtvā śivaṃ hṛdi namaskṛtya uttarāśritaṃ sādhāraṇadharādravyaṃ auṣadhaṃ gṛhṇīyādityarthaḥ | granthāntarādbhūmerlakṣaṇamāha ‘varṇagandharasopetā ṣaḍvidhā bhūmirucyate’ | tatra samāṃ gaurāṃ kṛṣṇāṃ lohitāṃ dṛṣadvatīṃ bahujalāṃ kaṭhināṃ ca bhūmimauṣadhagrahaṇāya parīkṣeta | tatra sādhāraṇā bhūmiḥ śreṣṭhā | suśrutaḥ sādhāraṇāṃ bhūmimāha - ‘sarvalakṣaṇasaṃpannā bhūmiḥ sādhāraṇā smṛtā | dravyāṇi yatra tatraiva tadguṇāśca viśeṣataḥ’ || 56 ||</seg> 57 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">valmīkakutsitānūpaśmaśānoṣaramārgajāḥ | jantuvahnihimavyāptā nauṣadhyaḥ kāryasiddhidāḥ<note place="foot" type="editorial" n="23">‘sādhikāḥ’ pā. |</note> ||58||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="58"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ kutsitasthānajātadravyasya parityāgamāha -valmīketi | valmīkādiṣu sthāneṣu jātā utpannā oṣadhyo na kāryakarāḥ tathā jantuvahnihimavyāptāśca, ityatra vyāptaśabdo jantvādibhiḥ pratyekamabhisaṃbadhyate | kutsitaṃ bībhatsasthānaṃ, ānūpaṃ jalaprāyasthānaṃ jalavyāptamityarthaḥ | jantuvyāptā iti kṛmijagdhāḥ, vahnivyāptā dāvāgnidagdhāḥ, himavyāptāstuṣārābhivyāptāḥ | oṣadhya iti bahuvacanenātra puṣpaphalamūlatvaksāraniryāsādayo boddhavyāḥ || 58 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="58"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> valmīkakutsitānūpaśmaśānoṣaramārgajāḥ jantuvahnihimavyāptāścauṣadhyaḥ kāryasiddhidā na | valmīkajaṃ tu mṛṇmayaṃ, jalaprāyamānūpaḥ | sugamamanyat || 58 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">śaradyakhilakāryārthaṃ grāhyaṃ sarasamauṣadham | virekavamanārthaṃ ca vasantānte samāharet || 59 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="59"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīmṛtuviśeṣeṇa virekavamanārthamapidravyāharaṇakālamāha - śaradīti | śaradi śaratkāle akhilakāryārthaṃ sakalaprayoganimittaṃ grāhyam | vasantānte grīṣmakāle samāharedgṛhṇīyādityarthaḥ | yadyapi akhilakāryagrahaṇenāpi virekavamanamapi prāptameva tathāpi vākyānāṃ dvaividhyena sāmānyaviśiṣṭatvaṃ darśitamiti na doṣo 'khilagrahaṇena | tathāca ‘grīṣme mañjarikāgreṣu varṣāsu dalacarmaṇī | vasante mūlamāśritya vṛkṣāṇāṃ ca rasasya ca’ || 59 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="59"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> śaradi akhilakāryārthaṃ sarvakāryārthaṃ sarasam auṣadhaṃ grāhyam | virekavamanārthaṃ vasantānte vasantamadhye samāharet ||59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">atisthūlajaṭā yāḥ syustāsāṃ grāhyāstvaco budhaiḥ | gṛhṇīyātsūkṣmamūlāni sakalānyapi buddhimān ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">nyagrodhādestvaco grāhyāḥ sāraḥ syādbījakāditaḥ | tālīsādeśca patrāṇi phalaṃ syāttriphalāditaḥ || 61 ||</seg> <seg type="unit" n="1">dhātakyādeśca puṣpāṇi snuhyādeḥ kṣīramāharet | iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe paribhāṣā nāma prathamo 'dhyāyaḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="60"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athānuktāvayavānāṃ dravyāṇāmaṅgagrahaṇamāha - atisthūleti | yā oṣadhyaḥ atisthūlajaṭāḥ pṛthutaramūlāḥ tāsāmoṣadhīnāṃ tvaco valkalā grāhyāḥ, tāśca vaṭanimbāmraprabhṛtayaḥ | dhruvamiti niścayena | yāni sūkṣmamūlāni dravyāṇi tānyapi sakalāni gṛhṇīyāt, buddhimāniti sadvaidyaḥ | sūkṣmamūlāni gokṣurakaṇṭakāriprabhṛtīni | sakalānīti mūlapatrapuṣpaśākhānvitānītyarthaḥ | ‘atisthūlajaṭāyāḥ syu’riti kecit paṭhanti | tatrātisthūlajaṭānāṃ tvaco grāhyā iti daśamūlapakṣe pracāraḥ || atha dravyāṇāṃ prasiddhāṅgāharaṇatvena viśeṣamāha - nyagrodhāderiti | nyagrodhāderityanena viśeṣo darśitaḥ, nyagrodho vaṭavṛkṣastadāderdravyasyānuktatvāt tvaco valkalā grāhyāḥ, ādiśabdāt plakṣāmrajambūkapītanakāśvatthaprabhṛtayaḥ | bījakādita iti | bījako vijayāsāro vṛkṣaviśeṣastadāditastatprabhṛteḥ sāro madhyasthitaḥ kāṣṭhaviśeṣo grāhyaḥ, ādiśabdāt khadirāsanabandhūkavavvūlādīnāṃ grahaṇam | tālīsāderiti tālīsaḥ svanāmakhyātaḥ tadādestatpūrvakāt patrāṇi palāśāni grāhyāṇi ādigrahaṇāt patrakakaumārīnāgavallīpatraśākādayaḥ | triphalādita iti triphalā prasiddhā | tadāditastatprabhṛteḥ phalaṃ grāhyam ādigrahaṇāt priyaṅgukaṅkolamadanaphalādayaḥ | tālīsādeśceti | cakārādanuktānyapi puṣpaniryāsaśuṅgādīnyanumānato boddhavyāni || 60 ||</seg> <seg type="unit" n="1">61 || iti śrīvātsavyanvayāprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāṃ prathamakhaṇḍe paribhāṣā nāma prathamo 'dhyāyaḥ || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="60"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yā auṣadhyaḥ atisthūlajaṭāḥ syurdhruvamiti niścayena tāsāṃ tvaco grāhyāḥ | buddhimānpumān sūkṣmamūlāni auṣadhāni gṛhṇīyādityarthaḥ | nyagrodhādeḥ sthūlavṛkṣasya tvaco grāhyāḥ bījakāditaḥ vijayasārakhadirādeḥ sāraḥ syāt triphalāditaḥ phalaṃ syāt ādiśabdājjātīphalakaṭphalādayo 'pi || 60 ||</seg> <seg type="unit" n="1">61 || iti śrīkāśīrāmavaidyaracitāyāṃ gūḍhārthadīpikāyāṃ sūtrasthāne paribhāṣādhyāyaḥ prathamaḥ || 1 ||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="2" xml:id="sd.1.2">
          <head>atha bhaiṣajyākhyānakādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha bhaiṣajyākhyānakādhyāyaḥ | bhaiṣajyamabhyavaharetprabhāte prāyaśo budhaḥ | kaṣāyāṃśca viśeṣeṇa tatra bhedastu darśitaḥ || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> pūrvamuktaṃ ‘bhaiṣajyākhyānakaṃ tathā’ iti, idānīṃ taddarśayannāha -bhaiṣajyasya ākhyānakaṃ bhakṣaṇakālādikathanam – tadadhikṛtyāha - bhaiṣajyamiti | budho bhaiṣajyaṃ prāyaśo bāhulyena prabhāte abhyavaharet bhakṣayedityarthaḥ | bhiṣajā saṃstutaṃ dravyaṃ bhaiṣajyam | budha ityanena auṣadhakālān vīkṣya svabuddhyā śīlayedityarthaḥ | nātra prabhātameva sarveṣāṃ niyatakālam | ata eva vakṣyante atraiva viśeṣāḥ | yathā - kaṣāyāṃśca viśeṣeṇeti | viśeṣagrahaṇena kaṣāyān prātarevābhyavaharet nānyatra | kaṣāyāniti bahuvacanena svarasādayaḥ pañcakaṣāyasaṃjñakā jñātavyāḥ, tadyathā - ‘svarasaḥ kalpaniryūhau himaphāṇṭau ca viśrutāḥ’ iti | tatra auṣadhabhakṣaṇe bhedaḥ kālabhedo darśitaḥ kathita ityarthaḥ | vakṣyamāṇa iti śeṣaḥ || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> prāyaśo bāhulyena prabhāte bhaiṣajyam avaharet prayojayet viśeṣataḥ kaṣāyāṃśca prayojayet | tatra bhedastu darśitaḥ ‘kālenukte prabhātaṃ syā’dityatra || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">jñeyaḥ pañcavidhaḥ kālo bhaiṣajyagrahaṇe nṛṇām | kiñcitsūryodaye jāte tathā divasabhojane || 2 ||</seg> sāyantane bhojane ca muhuścāpi tathā niśi |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="2"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ tadbhedamāha - jñeya iti | bhaiṣajyagrahaṇe auṣadhabhakṣaṇanimitte nṛṇāṃ pañcavidhaḥ pañcaprakāraḥ kālaḥ samayo jñeyaḥ | etaccātipātivyādhiṣu na kālaniyama ityeke bhāṣante, yataḥ ‘atipātiṣu rogeṣu necchedvidhimimaṃ bhiṣak | pradīptāgāravacchīghraṃ tataḥ kuryāt pratikriyām’ iti | satyaṃ, tathāpi kartavyametat | atha pañcaprakārānāha – kiñciditi | tatra kiṃcit sūryodaye jāte sati ekaḥ kālaḥ, sa tu prāyaśaḥ kaṣāyārthamādau pratipāditaḥ; ‘kaṣāyārthaṃ viśeṣeṇa’ iti vacanāt | dvitīyastu divasabhojane bheṣajakālaḥ sa pañcavidho bhavati | bhojanāgre yathā lavaṇārdrakaṃ bhojanamiśraṃ yathā hiṅgughṛtādikaṃ, bhojanamadhye yathā pānīyādikaṃ, bhojanānte yathā lavaṅgaharītakyādi bhojanapūrvānte ceti yathā dhātrīlohamalapitte | tṛtīyakālastu sandhyāsamayabhojane jñeyaḥ, so 'pi trividhaḥ grāse grāsāntare<note place="foot" type="editorial" n="1">‘bhaktādau, bhaktamadhye, bhaktānte’ pā. |</note> bhuktānte ceti sa cānumānato boddhavyaḥ | caturthakālastu vāraṃvāraṃ kathitaḥ, sa dvividhaḥ, tatra dravyaṃ sānnaṃ nirannaṃ ceti | pañcamaḥ kālastu niśi rātrau boddhavyaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="2"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha pañcavidhakālaḥ - tamāha - nṛṇāṃ bhaiṣajyagrahaṇe bhakṣaṇārthe pañcavidhaḥ kālo jñeyaḥ - kiñcitsūryodaye jāte prathamakālo jñeyaḥ | tathā tena prakāreṇa divasabhojanena madhyāhne dvitīyaḥ kālo jñeyaḥ | ca punaḥ sāyantane bhojane tṛtīyaprahare tṛtīyaḥ kālo jñeyaḥ | muhuḥ ko 'rthaḥ - caturthaprahare caturthaḥ kālo jñeyaḥ | atra muhuravyayam | caturthapraharārdhe darśitaḥ | niśi sandhyāyāṃ pañcamaḥ kālo jñeyaḥ | iti pañcakālānāmanukramaṇikā || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">prāyaḥ pittakaphodreke virekavamanārthayoḥ || 3 ||</seg> <seg type="unit" n="4">lekhanārthaṃ ca bhaiṣajyaṃ prabhāte tatsamāharet | evaṃ syātprathamaḥ kālo bhaiṣajyagrahaṇe nṛṇām || 4 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="3-4"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha teṣāṃ pratyekaṃ viśeṣavivaraṇamāha - prāya iti | pittakaphodreke sati virekavamanārthayoḥ dravyaṃ prabhāte bhakṣayedityabhiprāyaḥ | yathā pittodreke virekaḥ kaphodreke vamanam iti | udreko doṣotkaṭaḥ | anyathā asmin kāle 'pi vamanavirekayorna niṣedhaḥ | tathāhi ‘sadyobhuktasya vā jāte jvare sāme viśeṣataḥ | vamanaṃ vamanārhasya śastamityāha vāgbhaṭaḥ’ ityādivacanāt | vamanātiyogena virekaṃ mṛdu kārayet ityapi na kevalaṃ vamanavirekanimittam | lekhanārthaṃ ca prātareva lekhanaṃ pattalīkaraṇaṃ puruṣāṇāṃ doṣāṇāṃ ca | puruṣāṇāṃ yathāsthūlasya madhvambunā, doṣāṇāṃ yathā - vāyostailaṃ, pittasya ghṛtaṃ, kaphasya madhu iti | evamiti parisamāptaḥ prathamaḥ kālaḥ || 3-4 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="3"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha prathamakālaḥ | prāyaḥ atiśayena kaphodreke pittakaphādhikye virekavamanārthayoḥ, ca punaḥ lekhanārthe kṛśīkaraṇārthe medorogādau dantadhāvanārthe ca | tatra bhaiṣajyaṃ prabhāte samāharet bhakṣayedityarthaḥ | evam, amunā prakāreṇa bhaiṣajyagrahaṇe prathamaḥ kālaḥ syāt iti prathamaḥ || 3 ||</seg> 4 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">bhaiṣajyaṃ viguṇe 'pāne bhojanāgre praśasyate | arucau citrabhojyaiśca miśraṃ ruciramāharet || 5 ||</seg> <seg type="unit" n="6">samānavāte viguṇe mande 'gnāvagnidīpanam | dadyādbhojanamadhye ca bhaiṣajyaṃ kuśalo bhiṣak || 6 ||</seg> <seg type="unit" n="7">vyānakope ca bhaiṣajyaṃ bhojanānte samāharet | hikkākṣepakakampeṣu pūrvamante ca bhojanāt || 7 ||</seg> evaṃ dvitīyakālaśca prokto bhaiṣajyakarmaṇi |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="5-7"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha dvitīyakālamāha - bhaiṣajyamiti | apāne gudasthite vāte viguṇe kruddhe bhojanāgre bhuktādau bhakṣayedbhaiṣajyamiti śeṣaḥ | arucau satyāṃ citrabhojyairmanojñavyañjanādikaiḥ saha miśraṃ militaṃ ruciraṃ rucikaraṃ yathā syāttathā bhakṣayedbhaiṣajyamiti pūrvavanmantavyam | samānavāte nābhisthite vāyau viguṇe prakupite satyagnimāndye 'pi ca agnidīpanamagnikaraṃ dravyaṃ bhojanamadhye dadyādityarthaḥ | tathā hikkākṣepakakampeṣu satsu bhojanasya pūrvamante ca dadyāt | ākṣepako vātaroge paṭhitaḥ, kampo 'pi vātaroge || 5-7 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="5-7"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> apāne gudasthe vāyau viguṇe sati bhaiṣajyaṃ madhyāhne bhojanāgre bhojanādau praśasyate yujyate | dvitīye kāle madhyāhne iti sarvatraiva yojyam | arucau satyāṃ citrabhojyaiḥ saha ruciram auṣadhaṃ miśram annayuktaṃ yathā syāttathā āharet prayojayet | citrabhojyaiḥ nānāvyañjanaiḥ, samānavāte nābhisthe vāyau, mande 'gnau ca sati agnidīpanabhaiṣajyaṃ kuśalo bhiṣak bhojanamadhye dadyāt| kuśalo bhiṣak vaidyakaśāstre nipuṇaḥ | vyānakope sarvaśarīrasthe vāyau kupite sati bhaiṣajyamauṣadhaṃ bhojanānte bhojanamadhye samāharedyojayet| hikkākṣepakakampeṣvadhikeṣu satsu bhojanātpūrvaṃ ante ca bhaiṣajyaṃ yojayediti śeṣaḥ | ākṣepakaḥ vāyuḥ | evamamunā prakāreṇa dvitīyaḥ kālaḥ bhaiṣajyakarmaṇi proktaḥ || 5-7 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">udāne kupite vāte svarabhaṅgādikāriṇi || 8 ||</seg> <seg type="unit" n="9">grāse grāsāntare deyaṃ bhaiṣajyaṃ sāndhyabhojane | prāṇe praduṣṭe sāndhyasya bhuktasyānte ca dīyate || 9 ||</seg> auṣadhaṃ prāyaśo dhīraiḥ kālo 'yaṃ syāttṛtīyakaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="8-9"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha tṛtīyakālamāha - udāne iti | udāne kaṇṭhasthite vāte kupite, kathaṃbhūte svarabhaṅgādikāriṇi, svarabhaṅgo vikṛtasvaratvaṃ mūkatvaṃ vā, ādigrahaṇāt kaṇṭhagatarogāṇāṃ grahaṇam | sāndhyabhojane sandhyāsamayabhojane 'gre grāse kavale grāsāntare kavalayormadhye bheṣajyaṃ deyamityabhiprāyaḥ | tathā prāṇe hṛdayasthite prāṇavāte praduṣṭe sati sāndhyasya bhuktasyāhārasya ante prānte auṣadhaṃ deyamityarthaḥ | dhīrairiti gambhīrabuddhibhiḥ puruṣaiḥ | ayaṃ tṛtīyaḥ kālaḥ syājjānīyāt | nanu kathaṃ vāyoḥ prāṇādayaḥ pañcabhedā darśitāḥ pittakaphayostu nodāhṛtāḥ? ucyate - anilastu doṣadhātumalādīnāṃ pradhānatamaḥ prakopakāraṇahetuśca ata evāsya prakopeṇa pittakaphayoḥ prakopa eva ‘ekaḥ prakupito doṣaḥ sarvāneva prakopayet’ iti vacanāt | anyadapi ‘svayambhūreṣa bhagavān vāyurityabhiśabditaḥ | acintyavīryo doṣāṇāṃ netā rogasamūharāṭ’ ||8-9 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="8"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> udāne kaṇṭhasthe vāyau kupite sāndhyabhojane tṛtīyaprahare bhaiṣajyaṃ grāsagrāsāntare deyam | bhūte udāne svarabhaṅgādikāraṇaṃ śīlaṃ yasya tasmin hṛdisthe prāṇavāte praduṣṭe sati sāndhyasya bhuktasyānte tṛtīyapraharamadhye dhīraiḥ prāyaśo bāhulyena auṣadhaṃ dīyate | ityayaṃ tṛtīyaḥ kālaḥ syāt | iti tṛtīyakālaḥ || 8 ||</seg> 9 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">muhurmuhuśca tṛṭchardihikkāśvāsagareṣu ca || 10 ||</seg> sānnaṃ ca bheṣajaṃ dadyāditi kālaścaturthakaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="10"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha caturthakālamāha -muhurmuhurityādi | tṛḍādiṣu satsu muhurmuhurvāraṃvāraṃ sānnamiti bhaktamiśritaṃ dravyaṃ dadyāt | cakārāt kvacinnirannavyavahārānna doṣaḥ | tṛṭ tṛṣṇā, garamatra viṣam | iti caturthaḥ kālaḥ || 10 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="10"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> muhusturye prahare ko 'rthaḥ | punaḥ tṛṭchardihikkāśvāsagareṣu sānnaṃ bheṣajam | tṛṭ tṛṣṇā, garaṃ viṣam | iti caturthaḥ ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">ūrdhvajatruvikāreṣu lekhane bṛṃhaṇe tathā || 11 ||</seg> <seg type="unit" n="12">pācanaṃ śamanaṃ deyamanannaṃ bheṣajaṃ niśi | iti pañcamakālaḥ syāt prokto bhaiṣajyakarmaṇi||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="11"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha pañcamakālamāha - ūrdhveti | rātrau pācanaśamanarūpamauṣadhaṃ cānnarahitaṃ deyamiti bhāvaḥ | kutra ? ūrdhvajatruvikāreṣu tathā lekhane bṛṃhaṇe ca jatru grīvāmūlaṃ, tadūrdhvavikārāḥ śirorogādayaḥ | tathāca - ‘ūrdhvajatrujaroge tu sāyaṃ syādavalehikā’ ityādivacanāt lekhanaṃ pravṛddharogāṇāṃ hrasvānāṃ bṛṃhaṇamiti kṣīṇadoṣavardhanamiti bhāvaḥ | niśīti sāmānyena sakalarātrāvityeke bhāṣante, saṃpradāne tu prathamaṃ yāmaṃ varamityarthaḥ | ‘iti pañcamakālaḥ syāt’| ityasya sthāne ‘ityevaṃ pañcamaḥ kālaḥ’ pāṭhaḥ sādhuḥ | bhaiṣajyahetave dravyabhakṣaṇanimitte ityevaṃ pañcamaḥ kālaḥ kathitaḥ || 11 ||</seg> 12 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="11"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> ūrdhvajatruvikāreṣu satsu tathā karaṇīye lekhane bṛṃhaṇe 'rthe pācanaṃ dravyaṃ sthānānmalasañcayamūrdhvamadho vā yannayettacchamanam ityayaṃ bhaiṣajyahetave pañcamakālaḥ proktaḥ | iti pañcamakālaḥ || 11 ||</seg> 12 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">dravye raso guṇo vīryaṃ vipākaḥ śaktireva ca | saṃbandhena<note place="foot" type="editorial" n="2">saṃvedana pā. |</note> kramādetāḥ pañcāvasthāḥ prakīrtitāḥ ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">rasaḥ - madhuro 'mlaḥ paṭuścaiva kaṭutiktakaṣāyakāḥ | ityete ṣaḍrasāḥ khyātā nānādravyasamāśritāḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">dharāmbukṣmānalajalajvalanākāśamārutaiḥ | vāyvagnikṣmānilairbhūtadvayai rasabhavaḥ kramāt || 15 ||</seg> <seg type="unit" n="16">guṇāḥ - guruḥ snigdhaśca tīkṣṇaśca rūkṣo laghuriti kramāt | dharāmbuvahnipavanavyomnāṃ prāyo guṇāḥ smṛtāḥ ||16||</seg> <seg type="unit" n="18">eṣvevāntarbhavantyanye guṇeṣu guṇasañcayāḥ | vīryam - vīryamuṣṇaṃ tathā śītaṃ prāyaśo dravyasaṃśrayam ||1 7|| tatsarvamagnīṣomīyaṃ dṛśyate bhuvanatraye | atraivāntarbhaviṣyanti vīryāṇyanyāni yānyapi||18||</seg> <seg type="unit" n="19">vipākaḥ - tridhā vipāko dravyasya svādvamlakaṭukātmakaḥ | miṣṭaḥ paṭuśca madhuramamlo 'mlaṃ pacyate rasaḥ || 19 ||</seg> <seg type="unit" n="20">kaṣāyakaṭutiktānāṃ pākaḥ syātprāyaśaḥ kaṭuḥ | madhurājjāyate śleṣmā pittamamlācca jāyate || 20 ||</seg> <seg type="unit" n="21">kaṭukājjāyate vāyuḥ karmāṇīti vipākataḥ | prabhāvaḥ - prabhāvastu yathā dhātrī lakucasya rasādibhiḥ || 21 ||</seg> <seg type="unit" n="22">samāpi kurute doṣaṃ niyatasya vināśanam | kvacittu kevalaṃ dravyaṃ karma kuryātprabhāvataḥ || 22 ||</seg> <seg type="unit" n="23">jvaraṃ hanti śirobaddhā sahadevījaṭā yathā | kvacidraso guṇo vīryaṃ vipākaḥ śaktireva ca ||23||</seg> karma svaṃ svaṃ prakurvanti dravyamāśritya ye sthitāḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="13-23"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ dravye rasādīnāṃ viśeṣāvasthāmāha - dravya iti | dravye pradhānabhūte rasādayaḥ pañcā 'vasthāḥ kathitāḥ, saṃbandhena kramāditi jñānakramāt, tāśca rasaguṇavīryavipākaprabhāvādayo rasāḥ ṣaṭ madhurādayaste tu madhurāmlalavaṇatiktoṣaṇakaṣāyāḥ | guṇā viṃśatiḥ - te yathā-guru-manda-hima-snigdha-ślakṣṇa-sāndra-mṛdu-sthira-sūkṣma-viśadā iti daśa; viparyayāstu - laghu-tīkṣṇoṣṇarūkṣakharadravakaṭhinasarasthūlapicchilāḥ; evaṃ viṃśatiguṇāḥ kathitāḥ | vīryamiti dvividhaṃ śītamuṣṇaṃ ceti| kecidaṣṭavidhamāhuḥ - śītoṣṇasnigdharūkṣaviśadapicchilamṛdu tīkṣṇaṃ ceti, yataḥ - ‘vīryasaṃjñā guṇā hyete te 'pi dravyāśrayā matāḥ’ iti vacanāt| vipākastu trividhaḥ svādvamlakaṭukātmaka iti | kecidgurulaghudvāreṇa dvividhamāhuḥ | tatra madhuraḥ kaṭukātmakaḥ yato madhurākhyo guruḥ kaṭukākhyo laghuriti | śaktiścācintyaprabhāvo dravyāṇāṃ yathā maṇimantrauṣadhīnāṃ vidhiḥ | ete 'pi rasādayo dravyāśritā bhavanti tasmāddravyaṃ pradhānamityāhuḥ | yaduktaṃ ‘pāko nāsti vinā vīryādvīryaṃ nāsti vinā rasāt | raso nāsti vinā dravyāddravyaṃ śreṣṭhatamaṃ smṛtam’ iti | dravyamiti sāmānyagrahaṇena mūlatvaksāraniryāsādīnyabhidhīyante | tadyathā - ‘mūlatvaksāraniryāsanālasvarasapallavāḥ | kṣīraṃ kṣāraṃ phalaṃ puṣpaṃ bhasma tailāni kaṇṭakam || patrāṇi śṛṅgakandāni prarohāstūdbhidādayaḥ | dravyaśabdena gṛhyante jaṅgamāḥ pārthivāstathā ||’ iti | jaṅgamā api yathā - ‘madhūni gorasāḥ pittaṃ vasā majjā 'sṛgāmiṣam | viṇmūtracarmareto 'sthi snāyuśṛṅganakhaṃ khurāḥ || jaṅgamebhyaḥ prayujyante keśā lomāni rocanāḥ’ iti | pārthivāśca yathā - ‘suvarṇaṃ samalāḥ pañca lohāśceti kalāsu ca | manaḥ śilāle maṇayo lavaṇaṃ gairikāñjanam’ ityādi || atha teṣāṃ rasādīnāṃ svarūpamāha - madhura iti | madhurādayaḥ ṣaḍrasā dravyāśritāḥ santo 'pi vyākhyātā eva | tatra madhuro ghṛtaguḍādiḥ, amlo amlīkāmātuluṅgādiḥ, paṭurlavaṇaparyāyaḥ sa ca saindhavādiḥ, kaṭuko marīcādiḥ, tikto nimbādiḥ, kaṣāyo harītakyādiḥ || eteṣāṃ mūrtīnāmutpattimāha - dharetyādi | utpatistu bhūtadvayena bhavati | bhūtaṃ pṛthivyādi | kramāditi yuktakrameṇa tadyathā - dharāmbubhyāṃ madhuro rasaḥ, tena pṛthivyambubāhulyena madhurarasa utpadyate, evaṃ kṣmā 'nalābhyāmamlaḥ, jalajvalanābhyāṃ lavaṇaḥ, ākāśamarudbhyāṃ kaṭukaḥ, vāyvagnibhyāṃ tiktaḥ, kṣmā 'nilābhyāṃ kaṣāya iti rasaḥ || atha guṇāḥ - gururiti | gurusnigdhādayo guṇāḥ kramāt dharādīnāṃ kathitāḥ | kramo yathā - dharāyā guruḥ, ambunaḥ snigdhaḥ, vahnestīkṣṇaḥ, pavanasya rūkṣaḥ, vyomno laghuriti | prāya iti prāyeṇa ete 'tra mukhyā guṇā guṇānāṃ madhye kathitāḥ | pañcaguṇagrahaṇaṃ bhūtakrameṇa kṛtam | eṣveva pañcaguṇeṣu anyo 'pi ślakṣṇasāndramṛduprabhṛtiguṇasaṃcayo boddhavyaḥ | sa cāpyanumānato nirūpaṇīyaḥ | guṇā iti bahuvacanatvena vyavāyī vikāsī cākarau dvau dvāviṃśatyarthamiti kecit, satvaṃ rajastamaśceti trayo mahāguṇāḥ kathitā iti kaiścit || atha vīryam - vīryamiti śaktiḥ | taddvividhamapi prāyaśo bāhulyena dravyāśrayaṃ dravyādhīnaṃ bhavati | dvividhaṃ śītoṣṇabhedena | yasmādbhuvanatrayamagnyātmakaṃ somātmakaṃ ca dṛśyate | atraiva śītoṣṇavīrye anyāni yāni vīryāṇi tānyantarbhaviṣyantīti kecit vadanti na svamatam, yataḥ prāyaśa iti grahaṇena śītoṣṇaṃ viśiṣṭavīryam | anyānīti snigdharūkṣaviśadapicchilamṛdutīkṣṇādīni mahābhūtāni tu kṣmāmbujvalanākāśamarutaḥ || atha vipākamāha - miṣṭa iti | prāyaśo bāhulyenātra trividha eva vipākaḥ madhuro 'mlaḥ kaṭuka iti | viśiṣṭo pāko vipākastatra miṣṭo madhuraḥ paṭurlavaṇa etayormadhura iti madhuravipāka ityabhiprāyaḥ | amlo 'mlamiti | amlo rasaḥ amlameva pacyate | kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ rasānāṃ kaṭuriti kaṭukavipākaḥ syāt | etadabhiprāyeṇa tantrāntare coktam ‘tridhā vipāko dravyasya svādvamlakaṭukātmakaḥ’ iti | ata eva vipākānāṃ trividhaṃ karma bhavati | tadāha -madhurādityādi | madhurānmadhuravipākāt śleṣmā prajāyate prakopamāpadyate ityarthaḥ | amlāccetyamlavipākāt pittamiti | kaṭukāditi kaṭukavipākādvāyuriti | etāni karmāṇi yat kurvanti tat karma, karmaśabdenātra doṣaprakopavyāpāralakṣaṇaṃ dharma iti || idānīṃ prabhāvamāha - prabhāva iti | viśiṣṭo bhāva utkṛṣṭā śaktirityarthaḥ | yathā dhātrī āmalakīphalaṃ rasādibhiriti rasaguṇavīryavipākādibhiḥ samā samānaguṇā laghurapyasti tathāpi tadevāmalakīphalaṃ prabhāvāddoṣatrayanāśanaṃ niyatameva | iti rasādiprabhāvaḥ || kevalaṃ dravyaprabhāvamāha - kvacidityādi | kutrāpi kevalamekadravyameva prabhāvataḥ karma kuryāt | yathā sahadevījaṭā śirobaddhā satī jvaraṃ hantīti | ata evācintyo maṇimantrauṣadhīnāṃ prabhāva iti viśrutiḥ | eke ‘prabhāvastu yathā dhātrīlakucasya rasādibhiri’ti paṭhanti | tatra lakucaphalasya rasādibhiḥ saha dhātrī samānadharmā, tatrāpi dhātrī prabhāvādeva doṣatrayanāśinī bhavati | lakucaphalam - lakucaḥ kṣudrapanasaḥ, nāraṅgaphalamityeke || 13-23 ||</seg> <seg type="unit" n="13-23">atha dravyāśritānāṃ rasādīnāṃ nijotkṛṣṭatāmāha - kvaciditi | dravyamāśritya sthitā ye rasādayaste svaṃ svaṃ karma kurvanti | kvacidrasa iti yathā - tiktā guḍūcī uṣṇavīryāpi pittaṃ śamayati | kvacidguṇo yathā - kaṭukaṃ mūlakaṃ śleṣmāṇaṃ ca vardhayati snigdhaguṇatvāt | kvacidvīryamiti yathā - mahatpañcamūlaṃ kaṣāyaṃ tiktānurasaṃ vātaṃ śamayati uṣṇavīryatvāt | nanu guṇavīryayoḥ ko bhedaḥ? ucyate, ya eva guṇā dhātrīphale ta eva harītakyāṃ santi | vīrye viśeṣo 'sti yataḥ uṣṇavīryā harītakīṃ śītavīryaṃ dhātrīphalamiti, tasmādbhinnatvaṃ pratipāditamiti na doṣaḥ | kvacidvipāka iti yaddravyaṃ pariṇāmakāle svābhāvikaṃ rasaṃ parityajya rasāntaraṃ bhajate tatra vipāketi saṃjñā, yathā śuṇṭhī kaṭukāpi vātaṃ śamayati madhurapākatvāt | kvacit śaktiriti | yathā śaktitaḥ prabhāvataḥ yato rasaguṇavīryavipākairyat karma kartuṃ na śakyate tatkarma kurvan prabhāva iti saṃjñā, yathā khadiraḥ kuṣṭhaṃ hanti | ata evāha suśrutaḥ - ‘amīmāṃsyānyacintyāni prasiddhāni svabhāvataḥ | āgamenopayojyāni bheṣajāni vicakṣaiṇaiḥ’ || iti dravyādikathanam || 13-23 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="13-23"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> natā rasādayaḥ pañcāvasthāḥ sambandhena dravye prakīrtitāḥ | sambandhena tatkāryānusandhānena dravye rasaḥ dravye guṇaḥ dravye vīryaṃ śītoṣṇādike dravye 'pi pākaḥ vigataḥ vikāraṃ prāptaḥ rasādipākaḥ vipākadravye śaktiḥ | śaktiḥ prabhāvaḥ sarvaṃ rasādikaṃ dravye tiṣṭhatīti | tasmāddravyaṃ pradhānam | nanu rasādikaṃ vihāya dravyamiti pradhānaṃ kriyate | kecidācāryā bruvate - dravyaṃ pradhānameva kasmādvyavasthitatvāt | iha khalu dravyaṃ vyavasthitaṃ na rasādayaḥ | yathā āme phale rasādayaste pakve na santi nityatvācca | nityaṃ hi dravyamanityā guṇāḥ, yathā pārthivaṃ dravyaṃ na rasādaya āśrayatvācca | dravyamāśritā rasādayo bhavanti ārambhasāmarthyācca dravyāśrita ārambhaḥ yathā vidāryaśvagandhādīnāṃ dravyāṇāṃ kvāthanārthe kuṭṭanapācanādikarasārambhaḥ kriyate na tathā rasādiṣvārambhaḥ | śāstre hi dravyaṃ pradhānamuddeśe hi yogānāṃ yathā mātuluṅgāgnimanthau ceti na rasādaya upadiśyante | kramāpekṣitvācca rasādīnām | rasādayo hi dravyādayaḥ sādhyante yathā mahāvṛkṣaḥ kṣīṇo 'pi yasmāddravyaṃ tasmāddravyaṃ pradhānam | dravyalakṣaṇaṃ tu kriyāvadguṇavatsamavāyikāraṇamiti netyāhuḥ - anye rasān pradhānān bruvate | kasmāt | āgamāt | āgamo hi śāstramucyate | śāstre rasādhikatā yathā rasāyatta āhāra iti | tasmiṃśca prāk upadeśāt te rasā yathā madhurāmlalavaṇā vātaṃ śamayanti | anumānācca | rasato hyanumīyate dravyam | yathā madhuramiti ṛṣivacanācca | ṛṣivacanaṃ vedo yathā kiṃcitkriyārthaṃ rasamāharediti | tasmādrasāḥ pradhānam | raseṣu guṇasaṃjñā rasalakṣaṇamanyatrāpi lakṣayāmaḥ | netyāhuḥ | anye vīryaṃ pradhānamiti | kasmādvaṃśenauṣadhaṃ niṣpadyate | ihauṣadhakarmāṇyūrdhvādhobhāgobhayabhāgasaṃśodhanasaṃśamanasaṃgrāhikāgnidīpanapīḍanale khanabṛṃhaṇarasāyanavājīkaraṇaśvayathuharakāraṇavilayanadahanadāraṇamanthanaprāṇaghnaviṣaghnaśamanāni vīryapradhānāni bhavanti | tadvīryaṃ dvividham | uṣṇaṃ śītaṃ ca agnīṣomīyatvājjagataḥ | kecidaṣṭavidhamāhuḥ - uṣṇaṃ śītaṃ snigdhaṃ rūkṣaṃ viśadaṃ picchilaṃ mṛdu tīkṣṇaṃ ceti | etāni vīryāṇi svaguṇotkarṣāt saptabhiḥ bhūryātmakaṃ karma kurvanti | yathā tāvadanantamūlaṃ tiktānurasaṃ vātaṃ śamayatyuṣṇavīryatvāt | madhuraṃ kṣaudraṃ vā tadetannidarśanamātramuktam | bhavanti cātra nacaite karmakāriṇaḥ tasmādvīryaṃ pradhānamiti netyāhuḥ | anye pākapradhānamiti | kasmāt samyagmithyāvipakvatvāt iha sarvadravyāṇyabhāvahṛtāni samyagmithyāvipakvāni guṇaṃ doṣaṃ vā janayanti | tatrāhuḥ - anye pratisaṃpāka iti kecittrividhamicchanti | yathā kṣīramukhāgatamabhipacyamānaṃ madhurameva syāt tathā śāliyavamudgādayaḥ prakīrṇasvabhāvamuttarakāye 'pi na parityajanti tadvaditi kecidvadanti | avalavalopaplavatāṃ vaśamāyāntītyevamanavasthitiḥ | tasmādasiddho na rasaḥ | āgamo hi dvividha eva pāko madhuraḥ kaṭuśca tayormadhurākhyo guruḥ kaṭukākhyo laghuriti | tatra pṛthivyaptejovāyvākāśānāṃ dvaividhyaṃ bhavati | guṇasādharmyādgurutā laghutā ca | pṛthivyāpaśca gurvyaḥ śeṣāṇi tu laghūni | tasmāddvividha eva pākaḥ | bhavati cātra dravyeṣu pacyamāneṣvambupṛthivīguṇā nivartante 'dhikastatra pāko madhura ucyate | tejonilākāśaguṇo dravyamāneṣu na nivartate 'dhikastatra pākaḥ kaṭurucyate | pṛthaktvadarśināmeṣa vādināṃ vādasaṃgrahaḥ | caturṇāmapi sāmarthyamittham | tatra vipaścitaḥ tat dravyamātmanā kiṃcidvīryeṇa sahitaṃ kiñcidrasavipākābhyāṃ doṣaṃ hanti karoti vā | kecana śaktiṃ pradhānamāhuḥ | netyāhuranye | dravyameva pradhānam | kutaḥ ‘pāko nāsti vinā vīryaṃ nāsti vīryaṃ vinā rasāt | raso nāsti vinā dravyāt dravyaṃ śreṣṭhatamaṃ smṛtam||vīryaṃ saṃjñā matāyeṣṭau tepi dravyāśrayāḥ smṛtāḥ | raseṣu na bhavantyete nirguṇāstu guṇāḥ smṛtāḥ || dravye dravyāṇi yasmācca vipacyante na ṣaḍrasāḥ || śreṣṭhaṃ dravyamato jñeyaṃ śeṣā bhāvāstadāśrayāḥ ||’ yato dravyaṃ pradhānaṃ tasmādrasādayo dravyeṣu pratiṣṭhitāstānyasmin nānādravyasamāśritā ityete ṣaḍrasāḥ khyātāḥ | ata ūrdhvamutpattiṃ vakṣyāmaḥ dvābhyāṃ bhūtābhyāṃ kramāt rasabhavaḥ rasotpattirdharāmbubhyāṃ madhurarasotpattiḥ, kṣmānalābhyāṃ amlarasotpattiḥ,jalajvalanābhyāṃ kaṭurasotpattiḥ, ākāśamārutābhyāṃ kaṭurasotpattiḥ, vāyvagnibhyāṃ tiktarasotpattiḥ, ambvanilābhyāṃ kaṣāyarasotpattiriti rasotpattiḥ | rasalakṣaṇamata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ | tatra yaḥ purīṣamutpādayati, prahlādayati, tarpayati, jīvayati, mukhamupalepayati, śleṣmāṇaṃ cābhivardhayati, sa madhuro 'pi dantaharṣamutpādayati, mukhasrāvaṃ janayati | sa lavaṇaḥ yo jihvāgraṃ bādhate, udvegaṃ janayati, śiro gṛhṇīte, nāsikāṃ ca srāvayati sa kaṭukaḥ yo galalakṣaṇadoṣamutpādayati, mukhavairasyaṃ janayati | sa tiktaḥ yo vakraṃ pariśoṣayati jihvāṃ stambhayati kaṇṭhaṃ badhnāti hṛdayaṃ karṣayati pīḍayati rasaḥ kaṣāya iti | ataḥ sarvāṇi dravyāṇyupadekṣyāmaḥ | tadyathā kākolyādikṣīraghṛtavasāmajjāśāliṣaṣṭikagodhūmamāṣaśṛṅgāṭakakaserukatrapusairvārukarkārukālābukaliṅgagalaughapriyaṅgupuṣkarabījakāśmaryamadhūkadrākṣākharjūrarājādanatālinālikerekṣuvikārabalātibalātmaguptāvidārīvayasyāgokṣurakajīramocarasamadhūlikākūṣmāṇḍaprabhṛtīni samāsena madhuro vargaḥ | dāḍimāmalakamātuluṅgāmrātakakapitthakara- mardakabadarakolaśacīnāmalakatintiḍīkākośāprabhavyaparevatanetraphalalakucāmlavetasaudadhitakrasurāśuktasauvīrakatuṣodakadhānyāmlaprabhṛtīni samāsena amlo vargaḥ | pippalyādiśigrumadhuśigrumūlakalaśunasusukhaśītaśivakuṣṭhadevadāru hareṇukāvalguphalacaṇḍāguggulumastulāṅgalīśukanāsāpīluprabhṛtīni śālasārādiśca prāyaśaḥ kaṭuko vargaḥ | āragvadhādiguḍūcyādimaṇḍūkaparṇīvetrakarīraharidrādvayendravāruṇasvādukaṇṭakasaptaparṇabṛhatīdvayaṃ śaṅkhinī dravantī- tṛvṛcchatavedhanakarkoṭakakāravellakavartākakaravīrasumanaśaṅkhapuṣpābhārṅgītrāyamāṇakarohiṇīvaijayantīsuvarcalā punarnavā vṛścikālījyotiṣmatīprabhṛtīni samāsena tikto vargaḥ | nyagrodhādi rāsnādi priyaṃgvādi rodhrādi triphalā śallakībījaṃ vāmrabakulatindukaphalāni karakaśākaphalapāṣāṇabhedakavanaspatiśālasārādiśca prāyaśaḥ kurabakādi dārakajīvantikā cillī pālaṅkyā suniṣaṇṇakaprabhṛtīni līvarakādayo mudgādayaśca samāsena kaṣāyo vargaḥ | tatraiṣāṃ rasānāṃ saṃyogastriṣaṣṭiḥ | bhavati cātra ‘bhūtejovārijairdravyaiḥ samaṃ yāti samīraṇaḥ | pittaṃ kṣayamavāpnoti khabhūmijalavāyujaiḥ || khatejo 'nilajaiḥ śleṣmā samameti śarīriṇām | viyatpavanajātābhyāṃ vṛddhimabhyeti mānataḥ || āgneyameva yaddravyaṃ teneyamudīryate | vasudhā jalajātābhyāṃ balāsaḥ parivardhate | evametadguṇādhikyaṃ dravye dravyaṃ viniścitam ||’ iti | rasā dharādharāmbuvahnipavanavyomnāṃ prāya atiśayena kramādguṇāḥ smṛtāḥ | dharāyāṃ guṇā ambuni snigdhaguṇaṃ, vahnau tīkṣṇaguṇaṃ, pavane rūkṣaguṇaṃ, eṣu guṇeṣu antaranye guṇasañcayā bhavanti santītyarthaḥ | pañcabhūtānāṃ guṇāḥ kathitāḥ | iti guṇāḥ | ṛṣayaḥ śītaṃ coṣṇaṃ dvividhaṃ vīryamāhuḥ, evaṃ śītaṃ ekamuṣṇaṃ | kiṃviśiṣṭaṃ vīryaṃ prāyaśaḥ dravyasaṃśrayaṃ prāyaśaḥ atiśayena dravye saṃśrayaṃ sthānaṃ yasya tat | kutaḥ yadyasmātkāraṇādbhuvanatrayamagnīṣomīyaṃ dṛśyate somātmakamagnyātmakaṃ cetyarthaḥ | somātmakaṃ vīryamagnyātmakaṃ rajaḥ, tayorjaṅgamānāmutpattiḥ sthāvarāṇāmutpattau bhāno raśmibhiruṣṇatvādrajoguṇayuktāyāṃ bhuvi satyāṃ somātmakāt śītavīryāt meghānāṃ prāyaśaḥ bhuvi sthāvarāṇāmutpattiḥ | ataḥ jagattritayaṃ somātmakaṃ anyāni vīryāṇi sarvamagniṣomīyaṃ dṛśyante vīryāṇi tānyatraiva agniṣomīye vīryamantarmadhye bhaviṣyantītyabhiprāyaḥ | iti vīryaṃ | miṣṭakaṭutiktānāṃ rasānāṃ pākaḥ prāyaśaḥ kaṭuḥ syāt bhavedityarthaḥ | yaduktaṃ - ‘tridhā vipāko dravyasya svādvamlakaṭukātmakaḥ |’ tadāha ‘madhurācchleṣmā jāyate, amlāt pittaṃ jāyate, kaṭukāt vāyuḥ jāyate etāni karmāṇi pākataḥ jāyante iti pākaḥ | prabhāvaṃ vadati | yathā api ni iti niścayena lakucasya rasādibhiḥ samāhitā dhātrīdoṣatrayasya vināśaṃ kurute | anyatprabhāvamāha - kvacitkevalaṃ dravyaṃ prabhāvataḥ karma kuryāt yathā - sahadevījaṭā śirasi baddhā satī jvaraṃ hantīti sugamamanyat | iti prabhāvaḥ | kvacitkasminsthale dravyam āśritya rasādayaḥ sthitāḥ te svaṃ svaṃ karma kurvanti, kvacidrasaḥ svaṃ karma karoti, kvacidguṇaḥ svaṃ karma karoti, kvacidvīryaṃ svaṃ karma karoti, kvacidvipākaḥ svaṃ karma karoti, kvacicchaktiḥ prabhāvaḥ svaṃ karma karoti spaṣṭamanyat | iti dravyaguṇavīryavipākaprabhāvāḥ || 13-23 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">cayakopaśamā yasmindoṣāṇāṃ saṃbhavanti hi || 24 ||</seg> ṛtuṣaṭkaṃ tadākhyātaṃ rave rāśiṣu saṃkramāt |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="24"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha doṣopacayaprakopopaśamān darśayannāha —cayakopaśamā iti | doṣāṇāṃ vātādīnāṃ cayakopaśamā iti cayaḥ sañcayaḥ, sa ca saṃhatirūpā vṛddhiḥ, svasthānavṛddhirityanye | kopaḥ prakopaḥ sa ca pravilayarūpā vṛddhiḥ prakopaḥ | śama ityuparamaḥ | yathāvātapittakaphānāṃ śaraddhemantagrīṣmeṣu yathāsaṃkhyamupaśamaḥ svabhāvata eva | tadṛtuṣaṭkaṃ grīṣmaprāvṛṅvarṣāśaraddhemantavasantākhyamityarthaḥ | kuta ityāha - rave rāśiṣu saṃkramāditi raveḥ sūryasya rāśiṣu meṣādiṣu saṃkramāt praveśādityarthaḥ || 24 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="24"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha ṣaṭkaṃ yasmin ṛtuṣaṭke doṣāṇāṃ vātapittakaphānāṃ cayakopaśamāḥ saṃbhavanti tadeva ṛtuṣaṭkaṃ rave rāśiṣu saṃkramāt ākhyātam – tadevāha - jīvitamaraṇe ca manuṣyāṇāmāpannetyasūkṣmāṃ kalāmapi na līyate iti kālaḥ, kalayati utpādayati maraṇaṃ nayati vā bhūtānīti kālaḥ | tasya saṃvatsarātmano bhagavānādityo gativiśeṣeṇākṣinimeṣikā kāṣṭhākalāmuhūrtāhorātrapakṣamāsartvayanasaṃvatsarayugapravibhāgaṃ karoti | tatra laghvakṣaroccāramātrokṣinimeṣaḥ, pañcādaśākṣinimeṣāḥ kāṣṭhā,triṃśatkāṣṭhāḥ kalāviṃśatikalo muhūrtaḥ, triṃśanmuhūrtamahorātraṃ, pañcadaśāhorātrāṇi pakṣaḥ, sa ca dvividhaḥ, śuklaḥ kṛṣṇaśca, tau māsaḥ, tatra mārgaśīrṣādayo dvādaśa māsāḥ, dvimāsakamṛtuṃ kṛtvā ṣaḍ ṛtavo bhavati tadevartuṣaṭkam | ete cayakopaśamā eke kevalaprakopāḥ || 24 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">grīṣmo meṣavṛṣau proktau prāvṛḍmithunakarkayoḥ || 25 ||</seg> <seg type="unit" n="26">siṃhakanye smṛtā varṣāstulāvṛścikayoḥ śarat | dhanurgrāhau ca hemanto vasantaḥ kumbhamīnayoḥ || 26 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="25"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīmṛtuṣaṭkaṃ rāśidvayena darśayannāha - grīṣma iti | meṣasaṃkrāntiprabhṛti vṛṣasakrāntyavasānaṃ grīṣmaṛtuḥ proktaḥ kathita ityarthaḥ | evaṃ mithunādikarkāntaṃ prāvṛṭ, siṃhādikanyāntaṃ varṣāṛtuḥ, tulādivṛścikāntaṃ śarat, dhanurādigrāhāntaṃ hemantaḥ, grāho makaraḥ, kumbhādimīnāntaṃ vasanta iti | etena rāśidvayena dvimāsikamapi ṛtuṣaṭkaṃ bhavati | taddoṣacayādinimittamabhihitaṃ tattvajñānārtham | yaduktaṃ suśrutena - doṣopacayaprakopopaśamanimittaṃ ‘te tu bhādrapadādyena dvimāsikena varṣādayo vyākhyātāḥ’ yathāyathaṃ saṃkhyātāḥ | ye tu tantrāntare - ‘māsairdvisaṃkhyairmāghādyai’rityādinā śiśiravasantagrīṣmavarṣāśaraddhemantā bhavanti te tu śītoṣṇavarṣalakṣaṇāścandrādityayoḥ kālavibhāgakaratvāccāyananimittāḥ | yataḥ ‘māsarāśisvarūpākhyamṛtau yallakṣaṇatrayami’ti vacanāt | nanu prāvṛḍvarṣayoḥ ko bhedaḥ? ucyate, prathamaḥ pravṛttaḥ kālaḥ prāvṛṭ tasyānubandho varṣā ityatra bhedaḥ | evaṃ ‘śiśire śītamadhikaṃ raukṣyaṃ cādānakālajam’ ityanena śiśirahemantayorapi bhedo 'sti | pūrvamuktaṃ cayakopasamā ṛtavo bhavantīti || tayormadhyamadhye ādau suśrutādiṣvapyuktatvāt kevalaprakope ṛtumāha - te śiśiravasantagrīṣmavarṣāśaraddhemantāḥ teṣāṃ māghaphālgunau śiśiraḥ, caitravaiśākhau vasantaḥ, jyeṣṭhāṣāḍhau grīṣmaḥ, śrāvaṇabhādrapadau varṣā, āśvinakārtikau śarat, mārgapauṣau hemanta iti | ete śītoṣṇavarṣalakṣaṇāścandrādityayoḥ kālavibhāgakaratvāt | ayane dve bhavato dakṣiṇamuttaraṃ ca | tayordakṣiṇaṃ varṣāśaraddhemantāsteṣu bhagavansoma āpyāyate sāmlalavaṇamadhurāśca balavanto bhavanti uttarottaraṃ ca sarvaprāṇināṃ balamabhivardhate | uttaraṃ ca śiśiravasantagrīṣmāsteṣu bhagavānarka āpyāyate tiktakaṭukaṣāyā rasā balavanto bhavanti uttarottaraṃ ca sarvaprāṇināṃ balamapahīyate | bhavati cātra ‘śītāṃśuḥ kledayetpūrvāṃ vivasvān śoṣayatyapi | tāvubhāvapi saṃsṛjya vāyuḥ pālayati prajāḥ ||’ iti | meṣavṛṣau etau dvau rāśī grīṣmaḥ proktaḥ, mithunakarkayoretayordvayo rāśyoḥ prāvṛṭ , siṃhakanye ete dve varṣāḥ smṛtā, tulāvṛścikayoḥ śarat bhavati, dhanurgrāhau dvau hemantaḥ proktaḥ, kumbhamīnayormadhye vasantaḥ proktaḥ | nanu śiśiraṃ vihāya prāvṛṭgrahaṇaṃ kimiti kriyate nahi atra śiśirastu hemante praviṣṭaḥ śleṣmaṇaścayahetutvāt | yadi śiśiraḥ hemante na praviśati tadā śleṣmaṇaścayāt vasantaṃ vihāya kaphasya kopaḥ śiśire syāt | nanvanye 'pi carakādayo granthāḥ santi śiśiraṃ hemante ekīkartuṃ kenāpi na śakyate bhavadbhiḥ kathaṃ kriyate tadatrāsminnāyurveda yatra dvau samavetau bhavataḥ tatra śiśirastu hemante prayoktavyaḥ, varṣāprāvṛṣorbhedaḥ kartavyaḥ prathamo varṣākālaḥ prāvṛṭ tadanukaraṇaṃ, tasya prāvṛṣo 'ṅgam | yadāha suśrutaḥ ‘iha tu varṣāśaraddhemantavasantagrīṣmaprāvṛṣaḥ ṣaṭ ṛtavo bhavanti doṣopacayaprakopopaśamanimittaṃ te tu bhādrapadādyena dvimāsikena samākhyātāḥ | yatra cayasamāvetau na staḥ kopa evāsti tatra prāvṛṭ vihāya śiśirasahitāḥ ṣaṭ ṛtavaḥ santi | tadāha granthāntare ‘hemantavarṣāśiśireṣu vāyoḥ pittasya varṣāsu nidāghayośca | kaphasya kopaṃ kusumāgame ca kurvīta yadyasya hitaṃ tadeṣām ||’ atra kathitāyāḥ prāvṛṣaḥ hemante praviṣṭasya śiśirasya sandeho na kāryaḥ || 25 ||</seg> 26 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">grīṣme saṃcīyate vāyuḥ prāvṛṭkāle prakupyati | varṣāsu cīyate pittaṃ śaratkāle prakupyati || 27 ||</seg> <seg type="unit" n="28">hemante cīyate śleṣmā vasante ca prakupyati | prāyeṇa praśamaṃ yāti svayameva samīraṇaḥ || 28 ||</seg> <seg type="unit" n="29">śaratkāle vasante ca pittaṃ prāvṛḍṛtau kaphaḥ | kārtikasya<note place="foot" type="editorial" n="3">prakṣiptamidam |</note> dinānyaṣṭāvaṣṭāvāgrayaṇasya ca || 29 ||</seg> yamadaṃṣṭrā samākhyātā svalpabhukto hi jīvati |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="27"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> etaccayasāmye kṛtacayakopasamānāha -grīṣme iti | vāyurgrīṣme sañcīyate sañcayamāpadyata ityarthaḥ | evaṃ pittaśleṣmāṇāvapi svasvaṛtuṣu cayakopāvāpadyete | samyaggrahaṇaṃ svasañcayakāraṇārthaṃ boddhavyam, tat sañcayakāraṇaṃ tantrāntarādavagantavyam | tadyathā ‘tā evauṣadhayo nidāghe niḥsārā rūkṣā atimātraṃ laghvyo bhavantyāpaśca, tā upayujyamānāḥ sūryapratāpopaśoṣitadehānāṃ dehināṃ raukṣyāllaghutvādvaiśadyācca vāyoḥ sañcayamāpādayanti’ iti | nanu śītasya vāyoruṣṇe grīṣme sañcayaḥ kathaṃ saṃbhavati ? ucyate - sarveṣu vātaguṇeṣu raukṣyaṃ pradhānaṃ tenauṣadhīnāmatyartharaukṣyeṇa rūkṣasya vāyorgrīṣme sañcayaḥ syādityadoṣaḥ | yadaivaṃ cayayukto bhavati | prāvṛṭkāle prakupyatīti prāvṛṭkāle prāvṛṣi, prakupyatīti praśabdo 'tra prakarṣakāraṇaṃ sūcayati; tadyathā - ‘sa sañcayaḥ prāvṛṣi cātyarthaṃ jalopaklinnāyāṃ bhūmau klinnadehānāṃ dehināṃ śītavātavarṣerito vātikān vyādhīn janayati’ | vāyuḥ prakopamāpadyata iti tātparyārthaḥ | evaṃ pittamapi varṣāyāṃ sañcitaṃ śaratkāle prakupyati | kapho 'pi hemante sañcayamāpadya vasante prakopaṃ karotītyarthaḥ | anayoḥ kāraṇaṃ tantrāntarādavagantavyam | keṣāñcit jñāpanārthaṃ likhyate, yathā - ‘tatra varṣāsvauṣadhayastaruṇyo 'lpavīryā ‘āpaścāprasannāḥ kṣitimalaprāyāstā upayujyamānā bhavanti’ | meghā vasante jalapraklinnāyāṃ bhūmau klinnadehānāṃ prāṇināṃ śītavātaviṣṭambhitāgnīnāṃ vidahyante, vidāhāt pittasañcayamāpādayanti | sa sañcayaḥ śaradi praviralameghe viyatyupaśuṣyati | paṅke arkakiraṇapravilāpitaḥ paittikān vyādhīn janayati | tā evauṣadhayaḥ kālapariṇāmāt pariṇatavīryā balavatyo hemante bhavantyāpaśca prasannāḥ | snigdhā atyarthaṃ gurvyastā atyarthaṃ upayujyamānā mandakiraṇatvādbhānoḥ satuṣārapavanopastambhitadehānāṃ dehināmavidagdhāḥ snehāt śaityāt gauravādupalepācca śleṣmaṇaḥ sañcayamāpādayanti | sa sañcayo vasante 'rkaraśmipravilāpitaḥ īṣat stabdhadehānāṃ dehināṃ ślaiṣmikān vyādhīn janayati’ ityevaṃ doṣāṇāṃ sañcayaprakopau darśitau | nanu doṣāṇāṃ sañciteṣu ṛtuṣu kathaṃ na prakopaḥ? iti | ucyate, śītasya vāyorgrīṣmasyātyuṣṇatvāttasminneva kāle na prakupyanti | (sañcīyamānamapi pittaṃ ṛtuśaityāt tasmin kāle na prakupyati) ṛtvādisvabhāvāt kaphasya sañcīyamānasya himānīvaśāt tadānīṃ styānataiva bhavati na prakopaḥ| vasante ca prakupyati iti cakāragrahaṇenātra sañcayādikamahorātrayorapi jānīyāt | tadyathā - ‘tatra pūrvāhṇe vasantasya liṅgaṃ madhyāhne grīṣmasyāparāhṇe prāvṛṣaḥ pradoṣe vārṣikaṃ śāradamardharātre pratyuṣasi haimantamupalakṣayet’ || atha doṣāṇāmupaśamamāha - prāyeṇetyādi | samīraṇo vāyuḥ śaratkāle svayameva kāraṇaṃ vinā praśamaṃ yāti prāpnoti | svayameveti svabhāvataḥ svalakṣaṇata ityarthaḥ | svalakṣaṇaṃ punareṣāṃ śītoṣṇavarṣādi | evaṃ vasante 'pi pittaṃ, prāvṛṭkāle kapha iti | atra yat śaradvasantaprāvṛṭcayopaśamārthamuktaṃ tadrāśiparivartanāt anyathā tantrāntaravirodhaḥ | prāyeṇetigrahaṇāt doṣajā api vyādhayaḥ praśamaṃ yānti svayameveti suśrutaḥ | tathāhi - ‘tatra paittikānāṃ vyādhīnāmupaśamo hemante, ślaiṣmikāṇāṃ nidāghe, vātikānāṃ ghanātyaye svabhāvata eva’ | atra śītoṣṇavarṣālakṣaṇakālaprabhāvādupaśamaḥ | tasmāt pūrvebhyo na virodhaḥ || 27 ||</seg> 28 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="27"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> vāyuḥ grīṣme cīyate prāvṛṭkāle prakupyati pittaṃ varṣāsu cīyate śaradi prakupyati prakopaṃ karotītyarthaḥ | śleṣmā hemante cīyate vasante prakupyati | śamamāha samīraṇo 'tiśayena śaratkāle svayameva śamaṃ yāti, pittaṃ ca vasante, hemante śamaṃ yāti | kaphaḥ prāvṛṭṝtau śamaṃ yāti | uṣṇaṛtau veti pāṭhe grīṣme śamaṃ yāti | suśrutādibhyo 'pyuktatvāt | yadāha suśrutaḥ - ‘tatra vātikavyādhīnāmupaśamo ghanātyaye, paittikānāṃ vyādhīnāmupaśamo hemante, ślaiṣmikāṇāṃ nidāghe svabhāvāt | ete sañcayaprakopopaśamā vyākhyātāḥ | evamahorātramapi varṣamiva śītoṣṇavarṣalakṣaṇaṃ doṣopacayaprakopopaśamairjānīyāt | tatra pūrvāhṇe vasantasya liṅgaṃ madhyāhne grīṣmasyāparāhṇe prāvṛṣaḥ pradoṣe vārṣikaṃ śāradamardharātre pratyuṣasi haimantikamupalakṣayet || 27 ||</seg> 28 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">cayakopaśamā doṣā vihārāhārasevanaiḥ || 30 ||</seg> <seg type="unit" n="31">samānairyāntyakāle 'pi viparītairviparyayam | laghurūkṣamitāhārādatiśītācchramāttathā || 31 ||</seg> <seg type="unit" n="32">pradoṣe kāmaśokābhyāṃ bhīcintārātrijāgaraiḥ | abhighātādapāṃ gāhājjīrṇe 'nne dhātusaṃkṣayāt ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">vāyuḥ prakopaṃ yātyebhiḥ pratyanīkaiśca śāmyati | vidāhikaṭukāmloṣṇabhojyairatyuṣṇasevanāt || 33 ||</seg> <seg type="unit" n="35">madhyāhne kṣuttṛṣo rodhājjīryatyanne 'rdharātrake | pittaṃ prakopaṃ yātyebhiḥ pratyanīkaiśca śāmyati 34 || madhurasnigdhaśītādibhojyairdivasanidrayā | mande 'gnau ca prabhāte ca bhuktamātre tathā 'śramāt || 35||</seg> śleṣmā prakopaṃ yātyebhiḥ pratyanīkaiśca śāmyati || iti dāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ śrīśārṅgadharasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe bhaiṣajyākhyānakaṃ nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ || iti śrīkāśīrāmavaidyaviracitāyāṃ gūḍhārthadīpikāyāṃ dravyarasaguṇavipākaprabhāva ṛtuṣaṭkākhyānādhyāyo dvitīyaḥ ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ doṣāṇāmakāle 'pi cayādinimittaṃ hetumāha - cayetyādi | doṣā vātādayaḥ samānairvihārāhārasevanaiḥ kṛtvā cayādīn yānti prāpnuvantītyarthaḥ | viparītairasamānaiḥ kṛtvā akāle apraśamaṛtāvapi viparyayaṃ nāśaṃ prāpnuvantītyarthaḥ | samānairiti doṣānurūpakāraṇaiḥ | tadyathā - laghurūkṣaśītādayo vātaguṇasamānāḥ vidāhikaṭukāmloṣṇādayaḥ pittaguṇasamānāḥ, madhurasnigdhaśītādayo 'pi śleṣmaguṇasamānā iti | eṣāṃ viparītairviparyayairyathā - gurusnigdhoṣṇādayo vātaguṇaviparyayāḥ, avidāhimadhuraśītādayaḥ pittaguṇaviparītāḥ, tiktoṣṇarūkṣādayaḥ śleṣmaguṇaviparītā’ iti || atha doṣāṇāṃ pratyekaṃ prakopaśamakāraṇānyāha - laghvityādi | laghvādidhātusaṃkṣayāntaiḥ kāraṇairvāyuḥ prakopaṃ yāti prāpnotītyarthaḥ | eteṣāṃ pratyanīkairviparītaiśca śāmyatītyarthaḥ | āhāraśabdo laghvādibhiḥ pratyekaṃ saṃbadhyate tena laghvāhārāt rūkṣāhārāt mitāhārādityarthaḥ | laghviti pākataḥ, rūkṣam - asnigdhaṃ, mitaṃ svalpaṃ, atiśītādityatiśītasevanāt, atiśramāditi atiśarīrāyāsāt, atiśabdo 'trāpi boddhavyaḥ, pradoṣe rajanīmukhe, kāmaśokābhyāmiti kāmo 'bhilāṣaḥ sa ca strīsaṅkalparūpaḥ abhimatakāminyādyaprāptiriti bhāvaḥ | śoko dhanabandhunāśādinā, bhītirbhayaṃ, kāmaśokabhayādvāyuriti | abhighātaḥ śastralaguḍādīnām, apāṃ gāhādatijalāvagāhāt, atiśabdo 'tra pūrvādanuvartate, jīrṇe 'nne āhāre paripākaṃ gate sati, dhātusaṅkṣayāditi rasādidhātūnāṃ kṣīṇatvāt, yaduktaṃ ‘dhātukṣayātsrute rakte mandaḥ sañjāyate 'balaḥ | pavanaśca paraṃ kopaṃ yāti tasmātprayatnataḥ’ ityādi | pratyanīkairiti laghvādīnāṃ viparyayaiste 'pyanumānato 'vagantavyāḥ || atha pittam | vidāhīti | vidāhibhojyādibhiḥ kāraṇaiḥ pittaṃ prakopaṃ yāti | eṣāṃ pratyanīkairviparītaiḥ kṛtvā śāmyatīti | bhojyaśabdo vidāhādibhiḥ pratyekamabhisaṃbadhyate tena vidāhibhojyaiḥ kaṭukabhojyairamlabhojyairuṣṇabhojyairiti | yadvā vidāhīti bhinnārthasūcakaṃ jñeyam | tena vidāhī vaṃśakarīrādi pittakaratvāt | uṣṇabhojanaṃ ca vīryāt sparśādvā | atyuṣṇasevanādityātapāgnīnām | kṣuttṛṣo rodhāditi kṣut kṣudhā tasyā avarodhāt tṛṭ tṛṣā tasyā avarodhāt, avarodho vegadhāraṇam | eke kṣuttṛṣo roṣāditi paṭhanti | tatra kṣuttṛṣorativegāt, roṣāt krodhāt, tathāca ‘krodhāt pittaṃ prakupyati’ iti | pratyanīkairiti vidāhibhojyādīnāṃ viparītairiti sugamam || atha kaphaḥ | madhureti | madhurabhojyādibhiḥ śleṣmā prakopaṃ yāti | eṣāṃ pratyanīkairnāśakaraiḥ śāmyati śāntiṃ prāpnotītyarthaḥ | bhojyaśabdo 'trāpi madhurādibhiḥ pratyekamabhisambadhyate tena madhurabhojyaiḥ snigdhabhojyaiḥ śītādibhojyaiśca | ādiśabdāt guruślakṣṇādīnāṃ grahaṇam | divasanidrayā kaphavṛddhiḥ syāt yataḥ ‘rātrau jāgaraṇaṃ rūkṣaṃ snigdhaṃ prasvapanaṃ divā’ iti vacanāt | aśramāditi avyāyāmāt ‘vyāyāmaḥ kaphanāśanaṃ’ ityukteḥ || iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāṃ prathamakhaṇḍe bhaiṣajyākhyānakaṃ nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="30-35"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> doṣā vātapittakaphāścayaprakopaśamā yeṣu tān cayakopaśamān svasvaṛtūn parityajya samānairnirantarairvihārāhārasevanaiḥ akāle 'pi viparyayaṃ yānti | vihāro vāgdehamanonivartitatve viśeṣo vyāyāmajāgaraṇādhyayanādirūpaḥ | āhāro mithyāhāraḥ | yaduktaṃ carake ‘akāle anyadoṣaṛtau viparyayaṃ kopaṃ yāntītyarthaḥ | viparītaistaddhetunāśakartṛbhirupāyaiḥ sāmyaṃ yānti | tadāha - ‘laghurūkṣamitāhārāghātaśītāt śramāttathā |’ pradoṣe laghurūkṣamitāhārādyāti viparītaiḥ taddhetunāśakartṛbhiḥ sāmyaṃ yāti | sugamamanyat | granthāntarāt sāmyakartṛtvamāha - ‘snigdhoṣṇasthiravṛṣyavallavaṇavat svādvamlatailātapasnānābhyañjanabastimāṃsamadirāsaṃvāha- nonmardanam | snehasvedanirūhaṇaṃ ca śayanasnānopanāhādikaṃ pānāhāravihārabheṣajamidaṃ vāyuṃ praśāntiṃ nayet’ ebhiḥ prayogairvāyuḥ sāmyaṃ yāti | ebhirhetubhiḥ pittaṃ prakopaṃ yāti pratyanīkaiḥ śāntikartṛbhirupāyaiḥ śyāmyati| śāntiṃ kartumupāyānāha - ‘tiktasvādukaṣāyaśītapavanacchāyāniśāvījanaṃ jyotsnābhūtagṛhapravāsajalajastrīgātrasaṃsparśanam | sarpiḥkṣīravirecakaiśca rudhirasrāvapradehādikaṃ pānāhāravihārabheṣajamidaṃ pittaṃ praśāntiṃ nayet||’ ebhiḥ prayogaiḥ pittaṃ sāmyaṃ yāti | ebhirhetubhiḥ śleṣmā kopaṃ yāti aśramāt śramarahitāt | sugamamanyat | śītakartṛbhirupāyaiḥ śamaṃ yāti| śleṣmaṇaḥ śāntikartṝnupāyānāha granthāntarāt ‘rūkṣāhārakaṣāyatiktakaṭukavyāyāmaniṣṭhīvanaṃ strīsevādhvaniyuddhajāgarajalakrīḍāpaghātāttathā | dhūmo nasyaśirovirekavamanasvedopavāsādikaṃ pānāhārāvihāra- bheṣajamidaṃ śleṣmāṇamugraṃ jayet’ ebhirupāyairakāle 'pi kupitā doṣāḥ śāmyaṃ yāntītyabhiprāyaḥ || 30-35 ||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="3" xml:id="sd.1.3">
          <head>atha nāḍīparīkṣādividhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">tṛtīyo 'dhyāyaḥ | atha nāḍīparīkṣādividhiradhyāyaḥ | karasyāṅguṣṭhamūle yā dhamanī jīvasākṣiṇī | tacceṣṭayā sukhaṃ duḥkhaṃ jñeyaṃ kāyasya paṇḍitaiḥ || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> pūrvamuktaṃ nāḍīparīkṣādividhiriti anantaraṃ nāḍīparīkṣāmāha - atheti - karasyeti | jīvasākṣiṇī yā dhamanī sā karasyāṅguṣṭhamūle 'stīti kriyāpadaṃ yojyaṃ, tacceṣṭayā kṛtvā kāyasya śarīrasya sukhaṃ duḥkhaṃ ca jñeyaṃ paṇḍitairiti śeṣaḥ | dhamanīti | śabdavāhinī nāḍī dhamanī jīvanaṃ tanau<note place="foot" type="editorial" n="1">‘dhamanti pavanaṃ tanāvityato dhamanyaḥ’ pā. |</note> ityato dhamanī jīvasākṣiṇīti prāṇavāyoḥ sākṣibhūtā ata eva kutracijjīvanāḍīti kathitā | tathāhi -‘pradarśayeddoṣanijasvarūpaṃ vyastaṃ samastaṃ yugalīkṛtaśca | mūkasya mugdhasya vimohitasya dīpaḥ padārthāniva jīvanāḍī’ iti || lakṣaṇamapi ca - ‘asthnaḥ prakoṣṭhabāhyasya madhyamānāmikāśritā |<note place="foot" type="editorial" n="2">‘madhye kāpi samāśritā ’madhyakāmasamāśritā’ pā. |</note> jīvanāḍīti sā proktā nandinī tattvavedanā’ iti | tacceṣṭayā duḥkhamiti doṣādivaiṣamyadharmaḥ | yataḥ ‘rogastu doṣavaiṣamyam’ ityādivacanāt | paṇḍitairiti pravīṇaiḥ nāḍīgrahaṇasya samayaviśeṣajñairityarthaḥ | yataḥ - ‘sadyaḥ snātasya bhuktasya kṣuttṛṣṇā ' 'tapaśīlinaḥ | vyāyāmaśrāntadehasya samyaṅ nāḍī na budhyate’ iti || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> karasyāṅguṣṭhamūle yā dhamanī sā jīvasākṣiṇī jīvo 'sti no veti bodhanī jñeyā | budhaiḥ tacceṣṭayā mandasthiracalagāminyā kāyasya dehasya sukhaṃ mukhaṃ ca jñeyam || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">nāḍī dhatte marutkope jalaukāsarpayorgatim | kuliṅgakākamaṇḍūkagatiṃ pittasya kopataḥ || 2 ||</seg> haṃsapārāvatagatiṃ dhatte śleṣmaprakopataḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="2"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ doṣāṇāṃ nijasvarūpaceṣṭāmāha - nāḍīti | marutkope vātaprakope jalaukāsarpayorgatiṃ gamanaṃ dhatte nāḍīti śeṣaḥ | jalaukāsarpayostiryaggatirityabhiprāyaḥ<note place="foot" type="editorial" n="3">‘sottālagati’ pā. |</note> tadvadatrā 'pi | pittaprakopatastu kuliṅgādīnāṃ gatiṃ dhatte, kuliṅgo gṛhacaṭakaḥ | kākamaṇḍūkau prasiddhau eteṣāmutplavanagatirityarthaḥ<note place="foot" type="editorial" n="4">‘pyartha’ pā. |</note> | eke kuliṅgasthāne kalāpīti paṭhanti vyākhyānayanti ca | kalāpī mayūraḥ | śleṣmaprakopāt haṃsapārāvatagatiṃ dhatte | atrāpi nāḍīti saṃbadhyate | etena mandagativāhinī bhavatītyabhiprāyaḥ | yato haṃsapārāvatayorapi mandagatiḥ syāt || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> marutkope sati nāḍī jalaukāsarpayorgatiṃ gamanaṃ dhatte | nāḍī pittasya kopataḥ kuliṅgakākamaṇḍūkagatiṃ dhatte | kuliṅgo gṛhacaṭakaḥ haṃsapārāvatagatiṃ śleṣmaprakopataḥ dhatte ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">lāvatittiravartīnāṃ gamanaṃ saṃnipātataḥ || 3 ||</seg> kadācinmandagamanā kadācidvegavāhinī | dvidoṣakopato jñeyā -</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha sannipātasaṃsargayornāḍīceṣṭāmāha —lāveti | sannipātatastridoṣakopāt lāvādīnāṃ gamanaṃ nāḍī dhatte iti pūrvādanuvartate | lāvatittirau prasiddhau, vartīti vartikā (dharadhara)<note place="foot" type="editorial" n="5">‘varardhara’ pā. |</note> śabdavācyā | gaḍūrukābhidhānetyanye | eteṣāṃ sottālā gatiḥ sūcyate || dvidoṣakopādapi nāḍī kadācinmandagāminī kadācidvegavāhinīti ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="3"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> nāḍī sannipātataḥ tridoṣaprakopataḥ lāvatittiravartikānāṃ gamanaṃ dhatte | natvekasya jantorgatyā nāmnāṃ prakupitasya doṣasya bodho bhavedato dvitrijantūnāṃ gatiḥ darśitā yathā vikṛtimāpanno vāyuḥ sarpagatiṃ dhatte | sāmyaṃ gato vāyuḥ jalaukāgatiṃ dhatte evamanye 'pi jñeyāḥ ||3||</seg> dvidoṣakopataḥ kadācinmandagamanā kadācidvegavāhinī jñeyā ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">hanti ca sthānavicyutā || 4 ||</seg> <seg type="unit" n="5">sthitvā sthitvā calati yā sā smṛtā prāṇanāśinī | atikṣīṇā ca śītā ca jīvitaṃ hantyasaṃśayam || 5 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="4"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīmasādhyāyā lakṣaṇamāha - hantīti | sthānavicyutā svasthānāccalitā nāḍīti śeṣaḥ | hantīti āturamiti śeṣaḥ | yā sthitvā sthitvā calati gacchati sāpi prāṇanāśinī jñeyā | etena kadācidvahati kadācinna vahatītyabhiprāyaḥ | atikṣīṇā ceti bisatantuvat, atiśītā ceti himasparśavat | asaṃśayaṃ niścayena jīvitaṃ prāṇān hanti nāḍīti śeṣaḥ | cakārāt kuṭilā cordhvādhogamanaśīlāpi prāṇanāśinī boddhavyā | tathācoktaṃ - ‘nāḍī madhyavahāṅguṣṭhamūle yātyarthamucchalet | śanairūrdhvārdhagamanā kuṭilā hanti mānavam ||’ iti || 4 ||</seg> 5 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="4"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> sthānavicyutā satī hanti | yā dhamanī sthitvā sthitvā calati sā prāṇanāśinī smṛtā kathitā | atikṣīṇā śītā gacchatī satī prāṇino jīvitaṃ jīvanāśaṃ asaṃśayaṃ niḥsaṃdehena hanti dūrīkarotītyarthaḥ || 4 ||</seg> 5 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">jvarakopeṇa dhamanī soṣṇā vegavatī bhavet | kāmakrodhādvegavahā kṣīṇā cintābhayaplutā || 6 ||</seg> <seg type="unit" n="7">mandāgneḥ kṣīṇadhātośca nāḍī mandatarā bhavet | asṛkpūrṇā bhavetkoṣṇā gurvī sāmā garīyasī || 7 ||</seg> <seg type="unit" n="8">laghvī vahati dīptāgnestathā vegavatī matā | sukhitasya sthirā jñeyā tathā balavatī smṛtā || 8 ||</seg> capalā kṣudhitasyāpi tṛptasya vahati sthirā |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="6-8"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha jvarādīnāṃ dhamanīlakṣaṇamāha -jvarakopeṇeti | jvarakopeṇa sāmānyajvarasya prakopeṇa kṛtvā dhamanī nāḍī soṣṇā uṣṇayuktā bhavet | jvarasyoṣṇātmakatvānna kevalaṃ soṣṇā vegavatī bhavet | jvarasya dehendriyamanaḥsantāpitatvāt | kāmakrodhādapi vegavahā vegayuktā anauṣṇyena jvaravadbhinnā | kāmo 'bhimatakāminyādyaprāptiḥ, krodho hiṃsātmakādirūpaḥ, cintābhayapluteti cintābhayayuktā nāḍī kṣīṇā susūkṣmā jñeyā | cintā cittodvegarūpā, bhayaṃ śatruprabhṛtīnām | eke cintābhayaśramāditi paṭhanti | cintābhayaśramānnāḍī kṣīṇā susūkṣmā jñeyā | cintā mānasodvegarūpā jñeyā | tatra śramād glāneḥ mandāgneḥ kṣīṇadhātośca puruṣasya nāḍī mandatarā bhavet, atyarthaṃ mandagatirityarthaḥ | asṛkpūrṇā rudhiraprakopāt pūritā nāḍī koṣṇā gurvī ca bhavet | koṣṇā īṣaduṣṇā gurvī gurutarā pāṣāṇavadityarthaḥ | eke soṣṇeti paṭhanti | sāmā āmayuktā nāḍī garīyasī syāt atyarthaṃ gurvī bhavatīti bhāvaḥ | āmena saha vartata iti sāmā, āmo 'paripakvarasaḥ | tadyathā - ‘jaṭharānaladaurbalyādavipakvastu yo rasaḥ | sa āmasaṃjñako dehe sarvadoṣaprakopakaḥ’ iti | athavā āmagrahaṇena āmāditrayamannajamajīrṇaṃ gṛhyate tena tairyuktetyarthaḥ | tatra āmaṃ vidagdhaṃ viṣṭabdhaṃ ceti | eke sāmā garīyasīti paṭhanti | āmena saha vartata iti sāmā | te ca doṣadūṣyatādayaḥ | yataḥ ‘āmena tena saṃpṛktā doṣā dūṣyāśca dūṣitāḥ | sāmā ityupadiśyante ye ca rogāstadudbhavāḥ’ iti | etena kimuktaṃ bhavati sāmadoṣāt sāmadūṣyāt sāmadūṣitāt sāmarogācceti | dūṣyā rasādayo dhātavaḥ | dūṣitāni malamūtraprabhṛtīni | dīptāgneḥ prabalāgneḥ puruṣasya laghvī vegavatī ca vahati | laghvī tūlavat saiva vegayuktā jñeyā natu pūrvoktā | sukhitasya svasthasya sthirā prakṛtisthā bhavatītyarthaḥ | na kevalaṃ svasthā tathā balavatī balayuktā na kṣīṇetyabhiprāyaḥ | kṣudhitasya bubhukṣitasyāpi capalā cañcalā na mandetyarthaḥ | etena prakṛtisthitāgniriti bhāvaḥ | tṛptasya bhojanādinā santuṣṭasya puruṣasya sthirā niścalaiva||6-8||</seg> iti nāḍīparīkṣā ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="6-8"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> sā dhamanī nāḍī jvarakopeṇa jvarādhikyena soṣṇā atyuṣṇā satī vegavatī bhavet kāmāt krodhācca vegavahā syāt cintābhayāplutā satī kṣīṇā bhavedityarthaḥ | atiśayena mandā mandatarā asṛkpūrṇā nāḍī koṣṇā īṣaduṣṇā satī gurvī calet | koṣṇā īṣaduṣṇā gurvī alpagariṣṭhā sāmā āmayuktā nāḍī garīyasī bhavet | atiśayena gariṣṭhā garīyasī | dīptāgneḥ puruṣasya nāḍī laghvī vahati | tathā dīptāgneḥ puṃsaḥ laghvī matā smṛtā | sukhino rogarahitasya puṃsaḥ sthirā jñeyā tathā balavatī smṛtā | kṣudhitasya puṃsaḥ nāḍī capalā syāt | tṛptasya kṛtabhojanasya puṃsaḥ nāḍī sthirā vahati | anyānyapi nāḍīparīkṣāsthānānyāha granthāntarāt - ‘pādayornāḍikāsthānaṃ gulphasyādho 'ṅgulatrayam | kaṇṭhamūleṅgulidvandve nāsāmūleṅgulādhikam| narasyāṅguṣṭhamūle ca nāḍī caturthikā matā | sthānānyetāni nāḍīnāṃ tāsu prāṇo vyavasthitaḥ’| karasya nāḍī sadaivāvalokanīyā anyā yāstisro nāḍyaḥ maraṇasamaye 'valokanīyā nānyatra | anyatra karasyāvalokanīyeti | sadyaḥsnātasya bhuktasya kṣuttṛṣātapaśīlinaḥ | vyāyāmaśrāntadehasya samyaṅnāḍī na budhyate | bhāraprahāramūrcchābhayaśokapramukhakāraṇānnāḍī saṃmūrcchitāpi bāḍhaṃ punarapi jīvanaṃ labhate || 6-8 ||</seg> iti nāḍīparīkṣā ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">dūtāḥ svajātayo 'vyaṅgāḥ paṭavo nirmalāmbarāḥ | sukhino 'śvavṛṣārūḍhāḥ śubhrapuṣpaphalairyutāḥ || 9 ||</seg> <seg type="unit" n="10">sujātayaḥ suceṣṭāśca sajīvadiśi saṃśritāḥ | bhiṣajaṃ samaye prāptā rogiṇaḥ sukhahetave || 10 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="9"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> pūrvamuktamādigrahaṇāt dūtasvapnādīnāṃ lakṣaṇakathanam | atha dūtalakṣaṇānyāha --dūtā iti | evaṃvidhā dūtā yadā bhiṣajaṃ vaidyaṃ prāptāstadā rogiṇa āturasya sukhahetave bhavantītyadhyāhāryam | vaidyāhvānāya praśnāya āgatāḥ puruṣā dūtāḥ kīdṛśāstānāha - svajātaya iti | svasyāṃ jātau svagotre vā jātāḥ svajātayaḥ | eke ‘sajātaya’ iti paṭhanti tatra sapakṣā ityarthaḥ | yaduktaṃ ‘pāṣaṇḍāśramavarṇānāṃ sapakṣāḥ karmasiddhaye | ta eva viparītāḥ syurdūtāḥ karmavipattaye’ iti | avyaṅgā iti | vyaṅgā hastāvayavahīnāḥ na vyaṅgā avyaṅgāḥ | paṭava iti pravīṇāḥ | etena vicitrakālajñāḥ kathitāḥ | nirmalāmbarā iti śubhravastradhāriṇaḥ, tena raktakṛṣṇavastrādirahitā ityarthaḥ | sukhina iti adīnāḥ | aśvavṛṣārūḍhā iti aśvārūḍhā vṛṣārūḍhāśca | āsamantāt kāreṇa rūḍhāḥ iti yadgrahaṇaṃ tanmahiṣoṣṭrakharādiyānaniṣedhārtham | śubhrapuṣpaphalairyutā iti śvetapuṣpairebhiḥ sāraphalaiśca saṃyuktā ityabhiprāyaḥ | etena raktapītakṛṣṇādibhiḥ sāraphalarahitā ityarthaḥ | yata evaṃvidhāni puṣpaphalānyamaṅgalāni bhavanti | tathācoktam ‘tailakardamadigdhāṅgā raktasraganulepanāḥ | phalaṃ pakvamasāraṃ vā gṛhītvā 'nyacca tadvidham | vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ’ iti | sujātaya iti śobhanā jātiryeṣāṃ te tathāvidhāḥ | etenānyajātijanitā niṣiddhāḥ | pāpakṛdgarbhotpattirahitā ityarthaḥ | yadvā vijñātajātaya iti piṇḍārthaḥ | suceṣṭāśceti ceṣṭātra kāyakṛto vyāpāraḥ śobhanavyāpāra ityabhiprāyaḥ | śobhanagrahaṇaṃ duśceṣṭitavyavacchedārtham | tathāhyuktaṃ ’chindantastṛṇakāṣṭhāni spṛśanto nāsikāṃ stanam | vastrāntānāmikākeśanakharomadṛśaspṛśaḥ | sroto 'varodhahṛdgaṇḍamūrdhoraḥkukṣipāṇayaḥ | kapālopala- bhasmāsthituṣāṅgārakarāśca ye | vilikhanto mahīṃ kiñcinmuñcanto loṣṭabhedinaḥ |‘ ityādi duśceṣṭitā darśitāḥ | suceṣṭāśceti cakāragrahaṇāt sudarśanāḥ suveṣā api gṛhyante anyathā garhitāḥ syuḥ | tathāhi - ’napuṃsakaḥ strībahavo naikakāryā asūyakāḥ | pāśadaṇḍāyudhadharāḥ prāptā vā syuḥ paraṃparā | ārdrajīrṇāpasavyaikamalinoddhatavāsasaḥ | nyūnādhikāṅgā udvignā vikṛtā raudrarūpiṇaḥ | vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ’ | sajīvadiśi saṅgatā iti jīvanena prāṇānilena saha yā dik nāḍī tasyāṃ saṅgatāḥ prāptā ityarthaḥ | tathāca - ’yasyāṃ prāṇamarudvāti sā nāḍī jīvasaṃyutā’ iti | nāḍī cātra nāsāsaṃbandhinī jñeyā | yadvā - jīvena saha vartata iti yā dik diśā tasyāmityārthaḥ | tena yāmyadikrahitadiśāyāḥ prāptā iti tātparyārthaḥ | yato yāmyadik niṣiddhā | tathāhi - ’yāmyāṃ diśaṃ prāñjalayo viṣamaikapadasthitāḥ | vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ’ iti | samaye prāptā iti samaye śubhavelātithinakṣatrādiyukte kāle anyathā aśubhakarā iti bhāvaḥ | taduktam - ‘vaidyasya paitrye daive vā kārye cotpātadarśane | madhyāhne cārdharātre vā sandhyayoḥ kṛttikāsu ca || ārdrāśleṣāmaghāmūlapūrvāsu bharaṇīṣu ca | caturthyāṃ vā navamyāṃ vā ṣaṣṭhayāṃ saṃdhidineṣu ca || dakṣiṇābhimukhaṃ deśe tvaśucau vā hutāśanam | jvalayantaṃ pacantaṃ vā krūrakarmaṇi codyatam|| nagnaṃ bhūmau śayānaṃ vā vegotsargeṣu vā 'śucim| prakīrṇakeśamabhyaktaṃ svinnaṃ viklavameva ca | vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ’ iti ||9||</seg>1 .||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="9"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> karmaṇaḥ samaye snānābhyaṅgādirahitakāle yasyāṃ prāṇamarudvāti sā nāḍī jīvasaṃyutā candrasūryasthāne yayordvayornāḍyormadhye yasyāṃ nāḍyāṃ prāṇamarudvāti gandhagrahaṇādhikārī bhūtvā saṃcārī sā nāḍī jīvasaṃyutā vācyā tasyāṅgasthaḥ pṛcchako yadā pṛcchati tadā sa rogī jīvati anyathā mriyate || anyatrāpyuktaṃ - ’candrasthāne yadā vāyuḥ sūryasthāne ca pṛcchakaḥ | tadā na jīvati rogī yadi vaidyaśatairvṛtaḥ’ | etatpūrvoktasya sa jīvasyāṅgasya vyākhyātam | iti dūtalakṣaṇāni || 9 ||</seg> 10 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">vaidyāhvānāya dūtasya gacchato rogiṇaḥ kṛte || 11 ||</seg> <seg type="unit" n="12">na śubhaṃ saumyaśakunaṃ pradīptaṃ ca sukhāvaham | cikitsāṃ rogiṇaḥ kartuṃ gacchato bhiṣajaḥ śubham || 12 ||</seg> yātreyaṃ saumyaśakunaṃ proktaṃ dīptaṃ na śobhanam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="11"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ gacchato dūtasya śakunānyāha --. vaidyāhvānāyeti | rogiṇa āturasya kṛte nimitte vaidyāhvānāya gacchato dūtasya saumyaśakunaṃ bherīmṛdaṅgādi na śobhanamityarthaḥ | pradīptamasaumyaṃ sukhāvahaṃ bhavati | gacchata iti mārge calitasya | etena viparītaśakunānyatra śubhakārāṇi boddhavyāni | uktaṃ ca jyotiḥśāstre - ‘sadyo raṇe karmaṇi ca praveśe śukle gṛhe naṣṭavilokane ca | vyādhau ca nadyuttaraṇe bhayārte śastaḥ prayāṇādviparītabhāvaḥ ||? iti dūtaśakunalakṣaṇāni saṃpūrṇāni || idānīṃ gacchato vaidyasyāpi śakunāni darśayannāha - cikitsāmiti | rogiṇa āturasya cikitsāṃ rogāpanayanaṃ karma kartuṃ gacchato mārge cālitasya bhiṣajo vaidyasya yātreyaṃ saumyaśakunaṃ proktamidaṃ śubhaṃ kathitaṃ dīptamaśubhamaśakunaṃ na śobhanamityarthaḥ | yātreyaṃ yātrāyogyaṃ yathā - bherīmṛdaṅgamṛdumardalaśaṅkhaveṇuvedadhvanirmadhuramaṅgalagītaghoṣāḥ | putrānvitā ca yuvatiḥ surabhiḥ savatsā dhautāmbaraśca rajako 'bhimukhaḥ praśastaḥ’ | anyacca -‘bhṛṅgārāñjanavardhamānamakulābaddhaikapaśvāmiṣaśaṅkhakṣīranṛpānnapūrṇakalaśacchatrāṇi siddhārthakāḥ | vīṇāketanamīna paṅkajadadhikṣaudrājyagorocanāḥ, kanyāśaṅkhasitekṣuvastrasumanoviprāśca ratnāni ca’ iti | dīptamityatrātreyaṃ tadyathā ‘gamanaṃ dakṣiṇe vāmānna śastaṃ śvasṛgālayoḥ | vāmaṃ nakulacāṣāṇāṃ nobhayaṃ śaśasarpayoḥ || bhāsakauśikayoścaiva na praśastaṃ kilobhayam | darśanaṃ ca rutaṃ cāpi na godhākṛkalāsayoḥ || kulatthatilakārpāsatuṣapāṣāṇabhasmanām | pātraṃ neṣṭaṃ tathā 'ṅgāratailakardamapūritam || prasannetaramadyānāṃ pūrṇaṃ vā raktasarṣapaiḥ | śavakāṣṭhapalāśānāṃ śuṣkāṇāṃ pathi saṅgamāḥ | neṣyanti patitāntasthadīnāndharipavastathā’ iti || 11 ||</seg> 12 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="11"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> āturamupakramamāṇena bhiṣajā āyurevādau parīkṣaṇīyam | satyāyuṣi dhṛtyagnivayodehabalasatvasātmya- prakṛtibheṣajadeśān parīkṣayet | tatra pāṇipādapārśvapṛṣṭhastanāgradarśanavadanaskandhalalāṭadīrghāṃgulipūrvocchvāsa- prekṣaṇabāhuvistīrṇabhūstanāntaroraḥskandhahṛjjaṅghāmeḍhragrīvāgambhīrasatvasvaranābhistanamupacitamahāromaśakarṇapaścānmaṇikatānuliptamūrdhānupūrvyāviśuṣyamāṇaśarīraṃ paścācchuṣyamāṇahṛdayaṃ puruṣaṃ jānīyāt dīrghāyuḥ khalviti tamekāntenopakramet | ebhirlakṣaṇairviparītairalpamiśritairmadhyamāyuriti | vyādhayastu trividhāḥ sādhyāḥ, yāpyāḥ, pratyākhyeyāśca, taddṛṣṭvā karma kārayet | prāgabhihitā ṛtavaḥ ‘śīte śītapratīkāramuṣṇe coṣṇanivāraṇam | kuryātkriyāṃ prāptakālaṃ na hāpayet’ | prāgabhihitogniścaturvidhaḥ viṣamo vātena, tīkṣṇaḥ pittena, mandaḥ śleṣmaṇā, samaḥ sarvasāmānyāditi | yaḥ kadācit samyak pacati kadācit śūlādhmānādīnkaroti sa viṣamaḥ | yaḥ gurvādikamāśu pacati sa tīkṣṇaḥ | yaḥ laghurapi na pacati sa mandaḥ | yaḥ kālamannamupayuktaṃ pacati sa samaḥ | vayastu trividhaṃ bālaṃ madhyaṃ vṛddhamiti | tatronaṣoḍaśavarṣā bālāḥ; te tridhā kṣīrapāḥ, kṣīrānnādā, annādā, iti | teṣu saṃvatsaraparāḥ kṣīrādā dvivatsaraparāḥ kṣīrānnādāḥ parato 'nnādā iti ṣoḍaśasaptatyorantaraṃ madhyaṃ vayaḥ; tasya vikalpo vṛddhiryauvanaṃ sampūrṇatā hāniriti tatrāviṃśateḥ vṛddhirātriṃśato yauvanamācatvāriṃśataḥ sarvadhātvindriyabalavīryasaṃpūrṇatā ata ūrdhvamaśīteḥ paraṃ hāniryāvatsaptatiriti saptatestūrdhvaṃ kṣīyamāṇadhātvindriyajīrṇāgāramivābhivṛṣṭaśītaṃ vṛṣamācakṣate ‘bālye vivardhate śleṣmā madhyame pittameva tu | bhūyiṣṭhaṃ varddhate vāyurvṛddhastadvīkṣya varjayet | agnikṣāravirekaistu bālavṛddhau vivarjayet| tatsādhyeṣu vikāreṣu śuddhiṃ kuryātkriyāṃ bhiṣak | dehaḥ sthūlaḥ kṛśo madhya iti prāgupadeśitaḥ | karṣayedbṛṃhayeccāpi mahāsthūlakṛśau narau | rakṣaṇaṃ caiva madhyasya kurvīta satataṃ bhiṣak ||’ balameva pradhānaṃ kecitkṛśā eva balavantaḥ sthūlā abalavantaḥ tasmādbalaṃ parīkṣayet | satvamāha - ‘satvavān sahate sarvaṃ saṃstabhyātmānamātmanā | rājasastapyamānānyaiḥ sahate nāma tāmasaḥ’ | prakṛtimagre vakṣyāmaḥ | pūrvoktaṃ bheṣajamāha - ‘bālasya prathame māsi deyā bheṣajaraktikā’ ityādi pūrvoktam | śamamāha yathāvahṛdakanagorūpaḥ kaphamārutarogavān evamanyepi jñeyāḥ | evaṃ sarvaṃ jñātvā paścānmārge śakunāni parīkṣya tadā cikitsāṃ kurvanti | rogiṇaḥ cikitsāṃ kartuṃ gacchataḥ bhiṣajaḥ yātreyaṃ saumyaśakunaṃ śobhanaṃ proktaṃ dīptaṃ na | rogiṇaḥ kṛte vaidyāhvānāya gacchato dūtasya saumyaśakunaṃ śubhaṃ na pradīptaṃ sukhāvahamityarthaḥ | iti śakunaḥ ||11||</seg>12||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">nijaprakṛtivarṇābhyāṃ yuktaḥ sattvena saṃyutaḥ || 13 ||</seg> cikitsyo bhiṣajā rogī vaidyabhakto jitendriyaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="13"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha kīdṛśo rogī cikitsyastaddarśayannāha - nijaprakṛtīti | bhiṣajā vaidyena īdṛśo rogī cikitsyaḥ, cikitsā rogāpanayanaṃ karma tadyogyo bhavatītyabhiprāyaḥ | kīdṛśaḥ ? tamāha - nijaprakṛtivarṇābhyāṃ yukta iti yādṛśau yasya prakṛtivarṇau staḥ tādṛgbhyāmeva saṃyukta ityarthaḥ | nanu keyaṃ prakṛtiḥ ? katibhedā ? kiṃkāraṇaṃ vā asyā iti ? taducyate - keyaṃ prakṛtiḥ svabhāva ityarthaḥ | sa cābālapravṛttā niṣekādvā vātārabdhādyā āprayāṇādanuvartate | kati bhedā iti | sapta prakṛtayo bhavanti pṛthagdoṣairdvandvaiḥ samastaiśca | kiṃkāraṇamiti tadāha suśrutaḥ ‘śukraśoṇitasaṃyoge yo bhaveddoṣa utkaṭaḥ | prakṛtirjāyate tena tasyā me lakṣaṇaṃ śṛṇu’ iti | sā hi prakṛtirjātyādīn ṣaḍupādhīnapekṣate | taduktaṃ carake ‘tatra prakṛtirhi jātiprasaktā kulaprasaktā ca deśānupātinīti ca kālānupātinī ca vayo 'nupātinī ca pratyātmaniyatā ceti’ | tatra jātiprasaktā nāma tāsu tāsu manuṣyādijātiṣu te te karacaraṇādayaḥ svabhāvaviśeṣāḥ, vacaneṣu ca nānāvidhā eva vyaktyādayo dharmaviśeṣāḥ, manasi ca dharmādharmamaithunāhāraprabhṛtayo 'pi<note place="foot" type="editorial" n="6">nāsti ‘ka’ pustake |</note> bhāvāḥ | kulaprasaktā nāma dvijakule tapaḥpriyatādayaḥ, kṣatriyakule samarapriyatādayo dharmaviśeṣā bhavanti | deśānupātinī nāma lāṭakarṇāṭāyanādīnāṃ kāye vāci manasi ca te te svabhāvaviśeṣā bhavanti | kālānupātinī nāma dehādiṣu daurbalyādidainyaglānyādyapekṣā | gadeṣu ca doṣādyapekṣaṇīyam | vayonupātinī nāma bālyādyavasthāsu kālādau maryādādayo dharmāḥ | pratyātmaniyatā ceti ātmani niyatā pratipuruṣaniyatetyarthaḥ | te punaḥ kāye vāci manasi ca svabhāvaviśeṣāḥ prakṛtipuruṣabhedabhinnā dṛśyanta iti | kecittu pāñcabhautikīṃ prakṛtimāhuḥ | anye tu prakṛtiṃ sattvarajastamomayīmāhuḥ | pūrvamuktaḥ prakṛtivarṇābhyāṃ yuktaḥ | atastāvat prakṛtistu saṃkṣepeṇoktā | idānīṃ varṇamāha - varṇaśabdena prabhā kathyate | saiva cchāyāpyabhimatā | eteṣāṃ medo 'pyastītyeke bhāṣante | sā yathā - ‘varṇaprabhāmiśritā yā chāyā sā parikīrtitā | varṇamākrāmati cchāyā prabhā varṇaprakāśinī || āsannā lakṣyate chāyā prabhā dūrāttu lakṣyate’ iti | na kevalaṃ varṇaprabhācchāyānāṃ lakṣaṇabhedaḥ, saṃkhyābhedo 'pyasti | sa yathā caturdhā varṇāḥ - gauraḥ, kṛṣṇaḥ, śyāmaḥ, gauraśyāma iti | prabhā saptavidhā - raktā, pītā, sitā, śyāvā, harit, pāṇḍurā, asiteti || chāyāpi pañcavidhā - snigdhā, vimalā, rūkṣā, malinā, saṃkṣipteti | punaḥ kīdṛśo rogī cikitsyaḥ ? sattvena saṃyuta iti | sattvaṃ tu vyasanābhyudayakriyāsthāneṣvapi karmakaram | yataḥ - ‘sattvavān sahate sarvaṃ saṃstabhyātmānamātmanā | rājasastabhyamāno 'nyaiḥ sahate naiva tāmasaḥ |’ iti suśrutaḥ | cakṣuṣopapannārthe pravarāvaramadhyamabalaṃ sattvaṃ trividham | eteṣāṃ lakṣaṇaṃ na likhitamatra granthabāhulyāt | punaḥ kīdṛśaḥ ? vaidyabhakta iti vaidyāhlādakaraḥ tadvākyapālane 'nurakta ityarthaḥ | yataḥ ‘āḍhyo rogī bhiṣagvaśyo jñāpakaḥ sattvavānapi’ iti vacanāt | punaḥ kathambhūtaḥ ? jitendriyo jitendriyaviṣayaḥ, viṣayāstu srakcandanavanitādayaḥ | āturalakṣaṇam || 13 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="13"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> bhiṣajā īdṛśo rogī cikitsyaḥ | kiṃviśiṣṭaḥ ? nijaprakṛtivarṇābhyāṃ yuktaḥ | ( nanu yadvā kiṃ karoti na tu dahanaṃ sthālī tandulānodanaṃ kartuṃ kṣamaḥ | tathāca śatapuṣpā laghustīkṣṇā pittakṛddīpanī kaṭurityādivacanaṃ vahnimakurvāṇamapi āmaṃ pacati yathā sthālīsthabahudugdhamuktikācūrṇaprathamajalayogāttandulādikaṃ pacati natvagniṃ prajvālayati ‘nāma puṣpaṃ kaṣāyoktaṃ rūkṣaṃ labdhvāmapācana’miti | tathāca ‘citrakaḥ kaṭukaḥ pāke dīpanaḥ pācano laghu’riti | kiṃviśiṣṭaḥ ? satvena satvaguṇena saṃyutaḥ | punaḥ kiṃviśiṣṭaḥ ? vaidyabhakto jitendriyaḥ | iti rogilakṣaṇam || 13 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">svapneṣu nagnānmuṇḍāṃśca raktakṛṣṇāmbarāvṛtān || 14 ||</seg> <seg type="unit" n="15">vyaṅgāṃśca vikṛtānkṛṣṇānsapāśānsāyudhānapi | badhnato nighnataścāpi dakṣiṇāṃ diśamāśritān ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">mahiṣoṣṭrakharārūḍhāṃstrīpuṃso yastu paśyati | sa svastho labhate vyādhiṃ rogī yātyeva pañcatām||16||</seg> <seg type="unit" n="17">adho yo nipatatyuccājjale 'gnau vā vilīyate | śvāpadairhanyate yo 'pi matsyādyairgilito bhavet || 17||</seg> <seg type="unit" n="18">yasya netre vilīyete dīpo nirvāṇatāṃ vrajet | tailaṃ surāṃ pibedvāpi lohaṃ vā labhate tilān ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">pakvānnaṃ labhate 'śnāti viśetkūpaṃ rasātalam | sa svastho labhate rogaṃ rogī yātyeva pañcatām ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">duḥsvapnānevamādīṃśca dṛṣṭvā brūyānna kasyacit | snānaṃ kuryāduṣasyeva dadyāddhematilānapaḥ || 20 ||</seg> <seg type="unit" n="21">paṭhetstotrāṇi devānāṃ rātrau devālaye vaset | kṛtvaivaṃ tridinaṃ martyo duḥsvapnātparimucyate || 21 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="14-21"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athānantaraṃ svapnānyāha - svapneṣviti | evaṃvidhān svapnān strīpuruṣayormadhye yaścaikaḥ paśyati sa eva yadi svastho 'nāturastarhi vyādhiṃ labhate | yadā rogī paśyati tadā pañcatvaṃ maraṇaṃ yāti prāpnotītyarthaḥ | kīdṛśān svapnān ? tānāha - nagnān vastrādirahitān, muṇḍāniti muṇḍitān, raktakṛṣṇāmbarāvṛtāniti raktakṛṣṇavastraveṣṭitānityarthaḥ | vyaṅgāniti avayavādirahitān nāsākartanādibhirapi vyaṅgānityabhiprāyaḥ | vikṛtāniti paṅgukubjaprabhṛtīn, kṛṣṇāniti citrakalpitavat kārṣṇyābhāsaḥ, sapāśāniti pāśayutān, pāśo dīrghaḥ paśūnāṃ bandhanarajjuḥ, badhnato nighnata iti niṣṭhuraprahananakarmakāriṇaḥ dakṣiṇāṃ diśamāśritāniti | ete tu yadā dakṣiṇāṃ diśamāśritā bhavanti tadā pracuramaniṣṭaṃ syādityabhiprāyaḥ | tatra nairṛtaṃ bhāgadheyamiti vadanti | mahiṣoṣṭrakharārūḍhāniti mahiṣādivāhaneṣu ārohitā ityarthaḥ | te tu yamasaṃbandhinaścāśubhakarā iti bhāvaḥ || athāparāṇi duḥsvapnānyāha - adha iti | svapneṣu yo 'pi evaṃvidho bhavati so 'pyaniṣṭaḥ kīdṛśastamāha - adho yo nipatatyuccādityādi | puruṣa uccādatyuccasthānādadho nimnasthāne nipatati skhalatītyarthaḥ | atyuccaṃ parvatādikam | yo jale 'gnau vā vilīyate līno bhavati | etena jale bruḍati agnau pataṅgavat patatītyabhiprāyaḥ | yo 'pi śvāpadairhanyate śunaścaraṇairākṛṣyata iti | eke svāpadairiti paṭhanti, tatra svāpadairnijabandhunāśādibhirupahanyate pīḍyata ityarthaḥ | matsyādyairiti gilito bhakṣito yo bhavet | ādigrahaṇānmakaranakraśiśumāraprabhṛtīnāṃ grahaṇam | yasya puruṣasya ca netre vilīyete vilīnatāṃ prāpnuta iti | svapneṣviti śeṣaḥ | etena svacakṣuṣī vigalite paśyatītyarthaḥ | dīpo nirvāṇatāṃ vrajediti | etena kimuktam | yaḥ svapne 'pyakasmāddīpaṃ vinaṣṭaṃ paśyatītyabhiprāyaḥ | yaśca tailaṃ surāṃ vā pibet yaśca lohaṃ labhate tilān vā labhate yaśca pakvānnaṃ siddhamannaṃ labhate yaśca tadaśnāti bhakṣayati ca yo mātaraṃ kuḍyaṃ viśet māturgṛhaṃ praviśatītyarthaḥ | eteṣāṃ svapneṣviti saṃbandhaḥ | surātra piṣṭamayī na tu madyaviśeṣaḥ | svapne viśiṣṭamadyapānaṃ praśastam | taduktaṃ ‘rudhiraṃ pibati svapne madyaṃ vāpi kathaṃcana | brāhmaṇo labhate vidyāmitarastu dhanaṃ labhet’ iti | lohamityasya sthāne lauhamiti pāṭhāntaraṃ tatra lauhaṃ lohamayaṃ yaṣṭyādi | vāgrahaṇāt kārpāsapiṇyākalavaṇādīnāṃ grahaṇam | eteṣāṃ lābhe 'pyaniṣṭaṃ bhavati | eke viśet kuḍyaṃ ca mātaramityatra kuḍyamutsaṅgaṃ vyākhyānayanti | jananīṃ praviśennara iti paṭhanti kecit tatra māturudare praviśatītyarthaḥ | tatra mātrā saha śayanaṃ karotītyanye || idānīṃ duḥsvapnadarśanotpannāriṣṭanivṛttyarthaṃ kiñcit pratīkāramāha - duḥsvapnānīti | evamādīni pūrvoktanagnamuṇḍādīni duḥsvapnāni duḥkhotpādakāni dṛṣṭvā svapnāvasthāyāmālokya kasyacit purato na brūyāt na prakāśayedityarthaḥ | paramukhenāniṣṭaśravaṇabhayāt | tadanu kiṃ kuryāt? tadāha - snānamiti | uṣasi prātareva snānaṃ kuryāt hema tilānayaśca dadyāt | hema suvarṇam, tilān kṛṣṇān, ayo lohaḥ | punaḥ kiṃ kuryādityāha - paṭhediti | devānāṃ stotrāṇi devānāṃ viṣṇuprabhṛtīnāṃ stotrāṇi agnitrayādīni | yathā - ‘agnitrayaṃ trīṇi ca puṣkarāṇi nāmatrayaṃ trīṇi padāni viṣṇoḥ | rudrastrinetrastripathā ca gaṅgā etāni duḥsvapnavināśanāni |’ iti | iti dinakṛtyaṃ | rātrāvapi devālaye devamaṇḍapaṃ vaset | tatra jāgaraṇaṃ kuryāditi keṣāñcinmatam | atha duḥsvapnamupasaṃharan phalamāha -kṛtvaivamiti | evamuktaprakāreṇa snānadānādikaṃ karma kṛtvā saṃpādya tridinaṃ dinatrayaṃ yathā syāt martyaḥ puruṣaḥ duḥsvapnāt duḥkhajanakanimittāt parimucyate sukhī bhavatītyarthaḥ || 14-21 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="14-21"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> svapneṣu naghnato ghnantaḥ strī vā pumān yaḥ paśyati dakṣiṇāṃ diśaṃ āśritān paśyati | yadā svasthaḥ paśyati tadā sa svasthaḥ vyādhiṃ labhate, naro yaḥ striyaḥ puṃsaḥ svapneṣu naghnato ghnantaḥ dakṣiṇāṃ diśaṃ āśritān nagnān paśyati, muṇḍān paśyati, raktakṛṣṇāmbarāvṛtān paśyati, vyaṅgān paśyati, vikṛtān paśyati, kṛṣṇān sapāśān paśyati, sāyudhān paśyati, mahiṣoṣṭrakharārūḍhān etān yaḥ svasthaḥ paśyati cettadā vyādhiṃ labhate | rogī paśyati cettadā pañcatāṃ maraṇāvasthāṃ yātītyarthaḥ | strīpuṃsa ityatrākārāntaḥ śabdaḥ, kutaḥ ‘acaturavicaturasucaturastrīpuṃsa-’ ityādyāḥ śabdā nipātyante tasmādakārānto bhavatyeva | vyaṅgān pādakhañjān vikṛtān kutsitarūpān kṛṣṇān śyāmān sapāśān bandharajjusahitān | sugamamanyat | punarbahirnāyāti sa svasthaḥ dṛṣṭvā vyādhiṃ labhate | rogī pañcatāṃ yātīti sarvatrānuṣaṅgaḥ | yasya puṃsaḥ svapneṣu netre vilīyete bhagnāyete, dīpaḥ nirvāṇatāṃ netrādarśanāvasthāṃ vrajet prāpnuyāt saḥ svasthaścet evaṃ paśyati rogī bhavet, rogī pañcatāṃ yātītyarthaḥ | pumān svapneṣu tailaṃ pibet vā surāṃ pibet vā lohaṃ labhate vā kutrāpi pakvānnaṃ labhate vā tilān labhate snāti vā mānavaḥ vā kūpān viśet punarbahirna yāti sa svasthaḥ evaṃ dṛṣṭvā vyādhiṃ labhate, rogī pañcatāṃ yātītyarthaḥ | ādīni prathamāni duḥsvapnāni dṛṣṭvā mānavaḥ kasyacinna kathayet | tarhi kiṃ kuryāt, uṣasi snānaṃ kṛtvā ayo lohaṃ dadyāt hema tilān dadyāt paścāddevānāṃ stotrāṇi devālaye paṭhet punā rātrau tatraiva vaset martyaḥ tridinaṃ evaṃ kṛtvā duḥsvapnātparimucyate mukto bhavati ||14-21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">svapneṣu yaḥ surānbhūpāñjīvataḥ suhṛdo dvijān | gosamiddhāgnitīrthāni paśyetsukhamavāpnuyāt || 22 ||</seg> <seg type="unit" n="23">tīrtvā kaluṣanīrāṇi jitvā śatrugaṇānapi | āruhya saudhagośailakarivāhānsukhī bhavet || 23 ||</seg> <seg type="unit" n="24">śubhrapuṣpāṇi vāsāṃsi māṃsamatsya phalāni ca | prāpyāturaḥ sukhī bhūyātsvastho dhanamavāpnuyāt ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">agamyāgamanaṃ lepo viṣṭhayā ruditaṃ mṛtiḥ | āmamāṃsāśanaṃ svapne dhanārogyāptaye viduḥ || 25 ||</seg> <seg type="unit" n="26">jalaukā bhramarī sarpo makṣikā vāpi yaṃ daśet | rogī sa bhūyādullāgha: svastho dhanamavāpnuyāt ||26||</seg> iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ nāḍīparīkṣādividhiradhyāyaḥ ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="22-26"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha duḥsvapnāni pratipādya saṃprati praśastasvapnāni darśayannāha - svapneṣviti | yaḥ puruṣaḥ svapneṣu surādīn paśyet sa sukhamāpnuyādityarthaḥ | surānitīndraprabhṛtidevān, bhūpāniti rājñaḥ, suhṛdo mitrāṇi, dvijān brāhmaṇān, ete tu jīvanta iti prakṛtiprāṇayutānityarthaḥ | tathānyānapi | gauḥ | samiddhāgniḥ prajvalitavahniḥ | tīrthāni prayāgādīni || aparāṇyāha - tīrtveti | yaḥ puruṣaḥ svapneṣu evaṃvidho bhavati sa sukhī bhavedityarthaḥ | kīdṛśastamāha - kaluṣanīrāṇi sakardamapānīyāni tīrtvā uttīrya sthitamiti bhāvaḥ | śatrugaṇān ripusamūhān jitvā āgata iti tātparyārthaḥ | saudhagośailādīnāruhya prāpta iti bhāvaḥ | saudho dhavalagṛhaḥ, gaurvṛṣabhaḥ, śailaḥ parvataḥ, karī hastī, vāhānaśvādīn, kaluṣanīrāṇīti bahuvacanena nadīnadasamudrādīnāṃ grahaṇam | taduktam ‘nadīnadasamudrāṃśca kṣubhitān kaluṣodakān | taret kalyāṇalābhāya vyādherapagamāya ca’ iti || anyānyapyāha - śubhreti | āturo rogī śubhrapuṣpādīni prāpya sukhī bhūyādanāturaḥ syādityarthaḥ | yadā svastho 'pīdṛśaḥ syāt tadā dhanamāpnuyāditi bhāvaḥ | śubhrapuṣpāṇīti śubhrapuṣpaprabhṛtīni, vāsāṃsi cātra śubhrāṇi jñātavyāni, māṃsamatra āmaṃ natu paripakvaṃ vakṣyamāṇatvāt| phalānīti āmraprabhṛtīni || athetarāṇyāha - agamyeti | agamyāgamanaṃ anucitasthānagamanaṃ, viṣṭhāyāḥ purīṣasya lepaḥ karacaraṇādiṣu, ruditamiti rodanam | ātmanaḥ parasya vā | mṛtirmaraṇaṃ āmamāṃsamityatra pare pakvamāṃsāśanamiti paṭhanti | etacca svapne dhanārogyāptaye dhanaprāptaye ārogyaprāptaye ca || jalauketi | jalaukādayo yaṃ puruṣaṃ daśanti bhakṣayanti svapneṣviti śeṣaḥ | sa yadā rogī bhavati tadā rogaḥ syāt | svasthopi dhanaṃ prāpnotītyabhiprāyaḥ | jalaukā prasiddhā, bhramarīti kṛṣṇavarṇamadhumakṣikābhedaḥ, makṣikāśca svalpāḥ, sarpo 'jagaraprabhṛtikaḥ | vāgrahaṇāt varaṭā-madhumakṣikā-maśakādīnāṃ grahaṇam || iti svapnalakṣaṇam || 22-26 ||</seg> iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāṃ prathamakhaṇḍe nāḍīparīkṣādividhiradhyāyastṛtīyaḥ ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="22-26"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha susvapnānyāha - iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ nāḍīparīkṣādividhiradhyāyaḥ ||svapneṣu yaḥ surāndevānparipaśyati, bhūpān rājñaḥ paśyati, jīvataḥ suhṛdaḥ mitrān paśyati, sa sukhaṃ āpnuyāditi || 22-26 ||</seg> iti śrīkāśīrāmavaidyaviracitāyāṃ gūḍhārthadīpinyāṃ tṛtīyo 'dhyāyaḥ ||</ab>
          <ab type="mula">pacennāmaṃ vahnikṛcca dīpanaṃ tadyathā miśiḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> pūrvamuktaṃ tato dīpanapācanaṃ, ato dīpanapācanādīnāṃ lakṣaṇānyāha - pacediti | yaddravyamāmaṃ na pacedvahnikṛcca bhavati taddīpanaṃ jānīyāt | yathā miśiḥ śatapuṣpā | tathācoktaṃ dravyaguṇāvalyām - ‘śatapuṣpā laghustīkṣṇā pittakṛddīpanī kaṭuḥ’ iti | dīpanaṃ jaṭharāgneḥ | agniguṇabhūyiṣṭhatvāt | nanu kathametadguṇayuktamiśirnāmaghnībhavati tadavināśakatvena kathamagneḥ prabodhaḥ syāt ? ucyate - dravyāṇāṃ prabhāvo vicāraṇīya iti suśrutaḥ na hetubhirvicāryate | taduktam - ‘nauṣadhairhetubhirvidvān parīkṣeta kathaṃcana | sahasreṇāpi hetūnāṃ nāmbaṣṭādivirecayet ||’ iti || āma ityaparipakvarasaḥ | tadyathā - ‘jaṭharānaladaurbalyādavipakvastu yo rasaḥ | sa āmasaṃjñako jñeyo dehadoṣaprakopanaḥ ||’ iti ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yaddravyaṃ āmaṃ na pacet vahnikṛdasti tat dīpanaṃ | yathā miśiḥ śatapuṣpā |</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="4" xml:id="sd.1.4">
          <head>atha dīpanapācanādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">pacennāmaṃ vahnikṛcca dīpanaṃ tadyathā miśiḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> pūrvamuktaṃ tato dīpanapācanaṃ, ato dīpanapācanādīnāṃ lakṣaṇānyāha - pacediti | yaddravyamāmaṃ na pacedvahnikṛcca bhavati taddīpanaṃ jānīyāt | yathā miśiḥ śatapuṣpā | tathācoktaṃ dravyaguṇāvalyām - ‘śatapuṣpā laghustīkṣṇā pittakṛddīpanī kaṭuḥ’ iti | dīpanaṃ jaṭharāgneḥ | agniguṇabhūyiṣṭhatvāt | nanu kathametadguṇayuktamiśirnāmaghnībhavati tadavināśakatvena kathamagneḥ prabodhaḥ syāt ? ucyate - dravyāṇāṃ prabhāvo vicāraṇīya iti suśrutaḥ na hetubhirvicāryate | taduktam - ‘nauṣadhairhetubhirvidvān parīkṣeta kathaṃcana | sahasreṇāpi hetūnāṃ nāmbaṣṭādivirecayet ||’ iti || āma ityaparipakvarasaḥ | tadyathā - ‘jaṭharānaladaurbalyādavipakvastu yo rasaḥ | sa āmasaṃjñako jñeyo dehadoṣaprakopanaḥ ||’ iti ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yaddravyaṃ āmaṃ na pacet vahnikṛdasti tat dīpanaṃ | yathā miśiḥ śatapuṣpā |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">pacatyāmaṃ na vahniṃ ca kuryādyattaddhi pācanam || 1 ||</seg> nāgakeśaravadvidyāccitro dīpanapācanaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha pācanamāha - pacatyāmamityādi | yaddravyamāmaṃ pacati vahniṃ na kuryāt tat pācanaṃ jñeyam | atrāpi dravyaprabhāvo boddhavyaḥ | tacca nāgakeśaravadvidyājjānīyāt | yataḥ ‘nāgakeśarakaṃ rūkṣamuṣṇaṃ laghvāmapācanam’ iti | āmapācanamiti virūkṣaṇam | sāmānāṃ doṣadhātumalānāmityeke | ubhayātmakamāha - citro dīpanapācana iti | citraka ubhayakāryakaro bhavati | dīpanaḥ pācanaśca | taduktam - ’citrakaḥ kaṭukaḥ pāke vahnikṛtpācano laghuḥ |’ iti || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yat (dravyaṃ) āmaṃ pacati vahniṃ na kuryāt tatpācanam | tadāha citraḥ citrakaḥ, nāgakeśaravaddīpanapācanaṃ vidyāt jānīyāt granthāntarāt mādhuryācchītabhāvācca na punardīpano mataḥ | yatkāmaṃ pācanaṃ kuryāt tattu dīpanamucyate ||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">na śodhayati na dveṣṭi samān doṣāṃstathoddhatān ||2||</seg> samīkaroti viṣamāñśamanaṃ tadyathā 'mṛtā |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="2"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha saṃśamanamāha - na śodhayatīti | yat kiñcit pītalīḍhāśitamanirhṛtya doṣaṃ saṃśamayati tat saṃśamanam | etena kimuktaṃ yaddravyaṃ na vāmayati na virecayati iti vyādhinā saha ekībhūya tatsthameva vyādhimupaśamayati tat saṃśamanamiti bhāvaḥ | doṣaśabdo 'tra doṣeṣu kāryavyādhiṣvapi vartate | kārye kāraṇopacārāt | asamaṃ samaṃ karoti samīkaroti | yathā-amṛtā guḍūcī saṃśamanī prasiddhā | taduktaṃ - ‘rasāyanī saṃśamanī doṣāṇāṃ jvaranāśinī | guḍūcī kaṭukā laghvī tiktā 'gnidīpanī matā’ iti | kecittu - ‘na śodhayati yaddoṣān samān nodīrayatyapi | samīkaroti ca kruddhān tat saṃśamanamucyate’ iti paṭhanti | atrāpi sa evā 'bhiprāyaḥ | samyak śamayatīti saṃśamanaṃ, samyag duṣṭadoṣasyānirharaṇapūrvakaṃ śamanaṃ aduṣṭasyānudīraṇaṃ ca, vyādhiśamane tu prastutavyādhiśamanaṃ, aprastutavyādheranudīraṇamiti spaṣṭārthajñāpanāya na doṣaḥ || punarbhāvakathanāt || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="2"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yaddravyaṃ uddhatān varddhitān doṣānna śodhayati upaśamaṃ no nayati samānsaprakṛtisthānna dveṣṭi na vardhayati kiṃtu samīkaroti tat śamanaṃ jñeyam | yathā amṛtā guḍūcī tadvadityarthaḥ || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">kṛtvā pākaṃ malānāṃ yadbhittvā bandhamadho nayet ||3||</seg> taccānulomanaṃ jñeyaṃ yathā proktā harītakī |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="3"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athānulomanamāha - kṛtveti | yaddravyaṃ malānāṃ doṣāṇāṃ pākaṃ kopaśāntiṃ kṛtvā bandhaṃ nibandhaṃ ca bhittvā bhinnatāṃ nītvā adho nayet adhaḥ karoti vātādikamiti śeṣaḥ, tena pratilomādanulomaṃ karotītyarthaḥ | taccānulomanaṃ jñeyaṃ, anulomanaṃ vātādīnāmadhaḥpravartanaṃ rasaguṇatvāt | yathā harītakī | saivā 'nulominī prasiddhaiva | bandhamiti doṣāṇāṃ parasparagrathitatvaṃ | eke vātamūtrapurīṣādīnāmapravṛttirūpaṃ vibandhamāhuḥ || 3 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="3"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yaddravyaṃ aparipacyamānānāṃ malānāṃ pākaṃ kṛtvā bandhaṃ ca bhittvā adhaḥ nayet koṣṭhādadhaḥ pātayet tataḥ anulomanaṃ jñeyaṃ | yathā harītakī || 3 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">paktavyaṃ yadapaktvaiva śliṣṭaṃ koṣṭhe malādikam || 4 ||</seg> nayatyadhaḥ sraṃsanaṃ<note place="foot" type="editorial" n="1">‘śra’ ka.</note> tadyathā syātkṛtamālakaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="4"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha sraṃsanamāha - paktavyamiti | yaddravyaṃ malādikam apaktvaiva teṣāṃ pākamakṛtvā adho nayati adhaḥ patanaṃ karoti tat sraṃsanaṃ syāt | yathā kṛtamālakaḥ | kīdṛśaṃ malādikam ? ityāha - paktavyamiti | pacyamānam ata eva koṣṭhe āśliṣṭaṃ, koṣṭha iti pācakasthāne, āśliṣṭamityāśritam | kecit koṣṭhaśabdena hṛdayādīnyapi gṛhyante | tathāhi -‘sthānānyāmāgnipakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca | hṛduṇḍukaḥ phupphusaśca koṣṭha ityabhidhīyate’ iti | etadabhiprāyeṇā 'pi śodhanamasyāhuḥ || 4 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="4"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yaddravyaṃ koṣṭhe śliṣṭaṃ paktavyaṃ malādikam apaktvaivāpācayitvā adhaḥ nayati tatsraṃsanaṃ syāt | yathā kṛtamālakaḥ āragvadhaḥ || 4 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">malādikamabaddhaṃ ca baddhaṃ vā piṇḍitaṃ malaiḥ || 5 ||</seg> bhittvādhaḥ pātayati tadbhedanaṃ kaṭukī yathā |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="5"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha bhedanamāha - maleti | yanmalādikamabaddhaṃ malabaddhaṃ vā ata eva malairdoṣaiśca kṛtvā piṇḍitaparipākāt piṇḍībhūtam | īdṛśaṃ malādikaṃ bhittvā sthānāt sañcālyādhaḥ pātayati tadbhedanaṃ jñātavyamiti śeṣaḥ | yathā kaṭukī | baddhaṃ, vibaddhaṃ, śuṣkaṃ, grathitaṃ ca | tatra śuṣkaṃ purīṣaviṣayaṃ | grathitaṃ doṣādīnām | tathā abaddhamapi dvividham | ekaṃ dravarūpaṃ purīṣaviṣayaṃ svatantramekaṃ malādikamiti, malo 'tra doṣaḥ | ādigrahaṇāt rūkṣadūṣitādīnāmapi grahaṇam | bhittveti tatpurīṣaṃ bhittvā vidāryādhaḥ pātayati dravyamiti śeṣaḥ || 5 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="5"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yaddravyam abaddhaṃ malādikaṃ piṇḍitaiḥ piṇḍībhūtairmalairbaddhaṃ vā bhittvādhaḥ pātayati udbhedanaṃ | yathā kaṭukī ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">vipakvaṃ yadapakvaṃ vā malādi dravatāṃ nayet || 6 ||</seg> recayatyapi tajjñeyaṃ recanaṃ trivṛtā yathā |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="6"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha recanamāha - vipakvamiti | yaddravyaṃ vipakvamapakvaṃ vā malādi doṣādikaṃ dravatāṃ nayet dravabhāvaṃ karotītyarthaḥ | na kevalaṃ dravatāṃ nayet recayatyapi ca tadrecanaṃ jñeyaṃ, yathā tṛvṛtā ‘nisotaḥ’ | yato virecanadravyāṇi gurvambuguṇabhūyiṣṭhāni tāni gurutvādadho gacchanti | gurutvāditi gurutvaṃ ceha prabhāvaviśeṣādhiṣṭhitam | trivṛtādikaṃ samavetaṃ grāhyaṃ na tu gurutvamātram | anyathā matsyapiṣṭānnamasūrādīnāṃ virecakatvaṃ syāt | ambuguṇabhūyiṣṭhamityarthaḥ, prabhāvāt | malādikamiti ādigrahaṇāt dūṣyadūṣitādīnāmatra saṃgrahaḥ || 6 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yaddravyaṃ vipakvaṃ malādi apakvaṃ vā dravatāṃ nayet prāpayet punarbahireva yāti tat recanaṃ jñeyam | yathā tṛvṛtā ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">apakvapittaśleṣmāṇau balādūrdhvaṃ nayettu yat || 7 ||</seg> vamanaṃ taddhi vijñeyaṃ madanasya phalaṃ yathā |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="7"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha vamanamāha - apakvamiti | yaddravyamapakvaṃ pākamagacchantaṃ pittaśleṣmāṇaṃ vyastaṃ miśritaṃ vā balāt haṭhātkāreṇa ūrdhvaṃ nayet mukhe kṛtvā vāmayedityabhiprāyaḥ | tadvamanaṃ vijñeyaṃ yathā madanasya phalam | balāditi prabhāvasūcakaśabdaḥ, yato vamanadravyāṇi vāyvagniguṇabhūyiṣṭhāni, vāyvagnī hi laghutvācca tānyūrdhvamuttiṣṭhanti | laghutvaṃ ceha prabhāvaviśeṣādhiṣṭhitaṃ madanaphalādidravyasamavetaṃ grāhyaṃ na tu laghutvamātram, anyathā kapiñjalalājādīnāṃ ca vāmanīyatvaṃ syāt | nanu kaphasya vamanaṃ pittasya virecanaṃ praśastamiti prasiddhiḥ, tat kathaṃ pittasya vamanamiti ? ucyate -apakvapittasya vamanādeva nibarhaṇaṃ boddhavyam | tacca dṛśyate hi kaṭutiktaharitpītāmlavamanatvena yataḥ pittadagdhamamlatāmupaitīti | ata evā 'mlapittacikitsāyāmādau vamanamityadoṣaḥ || 7 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="7"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yaddravyam apakvaṃ pittaśleṣmānnacayam ūrdhvaṃ nayet hi niścayena tat vamanaṃ vijñeyam | yathā madanasya phalam, apakvaṃ pittaṃ ca apakvaḥ śleṣmā ca apakvamannaṃ ca apakvapittaśleṣmānnānāṃ cayam apakvapittaśleṣmānnacayam atra śleṣman śabdasya nakārasya lope yāte sati lope 'śi punarna saṃdhirityuktatvāt | sa ‘savarṇe dīrghaḥ saha’ ityanena sūtreṇa pūrvāparavarṇayormitho ghaṭanarūpasandhirna atra punargrahādeva sandhiḥ, anyathā dāmodaḍiṣvityādau sandhirna syāt | ato 'tra sandhiryukta eva || 7 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">sthānādbahirnayedūrdhvamadho vā malasaṃcayam || 8 ||</seg> dehasaṃśodhanaṃ tatsyāddevadālīphalaṃ yathā |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="8"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha śodhanamāha - sthānāditi | yaddravyaṃ sthānāt prakupitasthānāt malasañcayaṃ doṣādīnāṃ svasthānādūrdhvamadho vā bahirnayet bahiḥ karoti taddehe śarīre śodhanaṃ kathitam | yathā devadālīphalam | devadālīvallīsaṃjñā | ūrdhvaṃ mukhanāsikābhyāṃ, adhaḥ pāyumeḍhramārgeṇa | dehagrahaṇena śoṇitāvasecanamapi gṛhyate śodhanatvāt | yataḥ śodhanaṃ dvividhamācakṣate bahirāśrayamabhyantarāśrayaṃ ca | tatra bahirāśrayaṃ śastrakṣārāgnipralepādayaḥ | abhyantarāśrayaṃ tu catuḥprakāraṃ vamanarecanāsthāpanaśoṇitamokṣaṇaṃ ca | eke śirovirecanaṃ manyante | taccātra vamanāntarbhūtaṃ boddhavyam, ūrdhvaśodhanatvāt || 8 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="8"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yaddravyaṃ sthānādbahiḥ sthānānnirasya ūrdhvaṃ vā adhaḥ malasañcayaṃ nayet taddehe saṃśodhanaṃ syāt | yathā devadālīphalam || 8 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">śliṣṭānkaphādikāndoṣānunmūlayati yadbalāt ||9||</seg> chedanaṃ tadyathā kṣārā maricāni śilājatu ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="9"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha chedanamāha - śliṣṭāniti | yaddravyaṃ śliṣṭān sañcitān, parasparagrathitānityeke, atyarthaṃ kupitānityapare, kaphādikān doṣān, ādigrahaṇena vātapittaśoṇitakṛmigrahaṇaṃ na tu dūṣyadūṣyatādikaṃ, yataḥ doṣāniti punargrahaṇaṃ kṛmiśoṇitayorapi doṣasaṃjñā | taduktaṃ suśrute ‘narte dehaḥ kaphādasti na pittānna ca mārutāt | śoṇitādapi vā nityaṃ deha etaistu dhāryate’ ityādipratipāditatvāt | kṛmistu guggulukalpe yathā pañcādidoṣān śamayedityādipraśne kṛmidoṣanibarhaṇādityādinā, tanmate kṛmestu doṣasaṃjñā | balāditi svaśaktitaḥ, unmūlayati ucchedayati, tacchedanaṃ jñeyam | yathā kṣārā yavakṣārādayaḥ, maricānīti bahuvacanatvena śvetamaricamapi grāhyam | nanu vātādikramaṃ parityajya kaphādikrameṇa ślokaḥ kasmādiha kṛtaḥ ? taducyate, dehasya ūrdhvamūlatvamadhaḥśākhatvaṃ pratipāditaṃ pūrvācāryaiḥ, ūrdhvabhāge ca kaphādhiṣṭhānatvāttato 'nena kapha eva prathamaṃ darśitaḥ | taduktam - ‘ūrdhvamūlamadhaḥśākhaṃ tristhūṇaṃ pañcadaivatam | kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ vidvān yo vai veda sa vedavit ’ || 9 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="9"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yaddravyaṃ śliṣṭān lagnān malādikāndoṣān balādunmūlayati svabhāvānnāśayati tacchedanaṃ jñeyam | yathā kṣārā maricāni śilājatu || 9 ||</seg></ab>
          <ab type="mula">dhātūnmalānvā dehasya viśoṣyollekhayecca yat ||1 .|| lekhanaṃ tadyathā kṣaudraṃ nīramuṣṇaṃ vacā yavāḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="10"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha lekhanamāha - dhātūniti | yaddravyaṃ dhātūn rasādīn malān vā | atra malānveti yadgrahaṇaṃ kṛtaṃ tanmanodoṣavyavacchedārtham | yato manodoṣapratīkārakamanyadapyastīti | tathāhi ‘dhīrdhṛtirjñānavijñānaṃ manodoṣauṣadhaṃ param’ iti | ke te manodoṣāḥ ? ityuttaramāha ‘rajastamaśca manaso dvau ca doṣāvudāhṛtau’ ityādi | eke - ‘lekhanaṃ tadyathā kṣaudranīrakoṣṇaṃ vacā yavāḥ ’ iti paṭhanti | tatra kṣaudranīre madhvambunī milite iti yogo lekhanasaṃjñaḥ, koṣṇamityuṣṇapānīyaṃ ‘kaṃ śiro jalamākhyātam’ iti vacanāt| uṣṇaṃ ca tatkaṃ ceti koṣṇaṃ alpasvaratvāt pūrvanipātaḥ | ayaṃ pāṭhaḥ svakapolakalpanayā kenā 'pi likhitaḥ yato bahupustakeṣu na dṛśyate | yavā iti bahuvacanagrahaṇena evaṃguṇaviśiṣṭā anye 'pi boddhavyāḥ || 10 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="10"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yaddravyaṃ dehasthān dhātūnmalānviśoṣya śuṣkaṃ kṛtvā lekhayet sthūlasya kṛśādi kārayet tallekhanam | yathā kṣaudram uṣṇaṃ nīraṃ vacā yavāḥ || 10 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">dīpanaṃ pācanaṃ yatsyāduṣṇatvāddravaśoṣakam || 11 ||</seg> grāhi tacca yathā śuṇṭhī jīrakaṃ gajapippalī |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="11"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha grāhilakṣaṇamāha - dīpanamiti | yaddravyaṃ dīpanamagnikaraṃ - pācanamāmādīnāṃ, dravaśoṣakamiti dravasvarūpāṇāṃ doṣadhātumalādīnāṃ śoṣakamityarthaḥ, uṣṇatvāt uṣṇavīryatvāt | dravaśoṣakamiti yojyaṃ, dīpanādikāryakaratvena upalakṣitamiti bhāvaḥ| tadgrāhi vijñeyam | yathā śuṇṭhī jīrakaṃ, gajapippalī, gajapippalī cavyaphalam | nanu saṃgrāhakamanilaguṇabhūyiṣṭhaṃ yato 'nilasya śoṣaṇātmakatvāt | tatkathamuktamuṣṇatvāditi | ucyate - pakvāmagrāhakatvena dvividhaṃ hi saṃgrāhakatvaṃ tatra yad grahaṇyāmāmaṃ sampācya vahniṃ kṛtvā tatrasthaṃ dravaṃ ca śoṣayitvā stambhanaṃ karoti taduṣṇagrāhakaṃ jñeyam | yaddravyamatīsārādau pakvamalādikaṃ saṃstabhya saṃgrahaṃ karoti tacchītagrāhakaṃ jñeyametadanilaguṇabhūyiṣṭhamityadoṣaḥ || 11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="11"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yaddravyam uṣṇatvād dravaśoṣakaṃ dīpanaṃ pācanaṃ syāt tadgrāhi yathā śuṇṭhī jīrakaṃ gajapippalī || 11 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">raukṣyācchaityātkaṣāyatvāllaghupākācca yadbhavet || 12 ||</seg> vātakṛtstambhanaṃ tatsyādyathā vatsakaṭuṇṭukau |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="12"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha ca tadeva stambhanamāha - raukṣyāditi | yaddravyaṃ raukṣyāt | rūkṣaguṇatvāt, śaityāditi śītavīryatvāt, kaṣāyāditi kaṣāyarasatvāt, laghupākācca laghuparipākādvātakṛdbhavati tat stambhanaṃ syāt | vātaguṇasādharmyaṃ hetucatuṣṭayam | anilasya śoṣaṇātmakatvenānilaguṇabhūyiṣṭhaṃ dravyaṃ stambhanaṃ bhavatītyabhiprāyaḥ | yathā vatsakaṭuṇṭukau, yatheti dṛṣṭāntatvenopadarśitam | vatsakaḥ kuṭajaḥ, ṭuṇṭukaḥ syonākaḥ | vātakṛdityanena koṣṭhavāyorviṣṭambhakaḥ | tasmāt taddravyaṃ stambhanaṃ bhavatītyarthaḥ || 12 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="12"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yaddravyaṃ raukṣyācchaityātkaṣāyatvāt laghupākādvātakṛt tatstambhanaṃ syāt | yathā vatsakaṭuṇṭukau | vatsakaḥ kuṭajaḥ, ṭuṇṭukaḥ syonākaḥ || 12 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">rasāyanaṃ ca tajjñeyaṃ yajjarāvyādhināśanam || 13 ||</seg> yathā 'mṛtā rudantī ca gugguluśca harītakī |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="13"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha rasāyanamāha -- rasāyanaṃ ceti | yaddravyaṃ jarāvyādhināśanaṃ bhavati tadrasāyanaṃ jñeyam | rasādīnāṃ dhātūnāmayanamāpyāyanarūpaṃ rasāyanam | yathā amṛtā guḍūcī, rudantī śākabhedaḥ paścime atīva vikhyātaḥ | gugguluḥ śālaniryāsaḥ prasiddhaḥ | harītakī prasiddhā | jarā vārdhakyaṃ, vyādhayo jvarādayo rogā grāhyāḥ | nanu vyādhigrahaṇena jarāgrahaṇaṃ tat kathamatra jarā pṛthagabhihitā ? ucyate - jarā svābhāvikī jñeyā svabhāvakathanatvena pṛthagabhidhānamityadoṣaḥ | yataḥ saptaterūrdhvaṃ svabhāvavadbhavatīti ||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="13"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yaddravyaṃ jarāvyādhināśanaṃ tat rasāyanaṃ syāt | yathā 'mṛtā, rudantī ca, gugguluśca, harītakī ( ca) || 13 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">yasmādravyādbhavetstrīṣu harṣo vājīkaraṃ ca tat || 14 ||</seg> yathā nāgabalādyāḥ syurbījaṃ ca kapikacchujam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="14"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha vājīkaraṇamāha - yasmāditi | yasmāddravyāt strīṣu strīpuruṣayoḥ harṣaḥ kāmaśaktisuratasukhaṃ bhavet tadvājīkaraṃ jñātavyam | yathā nāgabalādyāḥ syuriti nāgabalā gāṅgerukī ādiśabdāt jātiphalāhiphenabhaṅgāprabhṛtīnāṃ grahaṇam | kapikacchubījamapi vājīkaraṇaṃ kapikacchurvānarī | dvividhadṛṣṭāntenātra dvividhaṃ vājīkaraṇaṃ sūcitam | ekaṃ vīryastambhanarūpam aparaṃ vīryavardhanamityanena paunaruktyāpyadoṣaḥ || 14 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="14"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yasmāddravyāt strīṣu harṣo bhavet tat vājīkaraṃ, yathā nāgabalādyāḥ syuḥ, kapikacchujaṃ bījaṃ ca || 14 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">yasmācchukrasya vṛddhiḥ syācchukralaṃ ca taducyate || 15||</seg> yathā 'śvagandhā musalī śarkarā ca śatāvarī |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="15"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athātra tadeva vīryakaradravyaṃ prakaṭayannāha - yasmāditi | śukralamiti śukravṛddhikaram | śeṣaṃ subodham || 15 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="15"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yasmāddravyāt śukrasya vṛddhiḥ syāt tat śukralaṃ syāt | yathā aśvagandhādyā jñeyāḥ || 15 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">dugdhaṃ māṣāśca bhallātaphalamajjāmalāni ca || 16 ||</seg> pravartakāni kathyante janakāni ca retasaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="16"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha śukrasya janakāni pravartakāni ca dravyāṇyāha - dugdhamiti | retasaḥ śukrasya dugdhādīni dravyāṇi pravartakāni kathyante | na kevalaṃ pravartakāni utpādakarāṇi ca ? kathyante prabhāvāt | māṣo 'nnaviśeṣaḥ, āmalānīti āmalakaphalāni | śeṣaṃ prasiddham || 16 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">pravartanī strī śukrasya recanaṃ bṛhatīphalam || 17 ||</seg> jātīphalaṃ stambhakaṃ ca śoṣaṇī ca harītakī |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="17"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> vājīkaraṇānāmauṣadhānāṃ viśeṣānāha - pravartanīti | śukrasya vīryasya pravartanī prakaṭakāriṇī strī kathitetyarthaḥ | recanaṃ bṛhatīphalamiti śukrasyetyatrāpi sambandhaḥ | bṛhatī bṛhatkaṇṭakārikā tasyāḥ phalam | stambhakamavarodhakaraṃ jātīphalaṃ bhavati | atrāpi vīryasyeti sambandhaḥ | śoṣaṇī hīnakāriṇī harītakī kathitā | cakārādatrāpi śukrasyetyarthaḥ | eke śoṣaṇī ca harītakītyasya sthāne kāliṅgaṃ kṣayakāri ceti paṭhanti vyākhyānayanti ca kāliṅgaṃ phalavartulamiti || 17 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="17"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> srī śukrasya pravartanī, yaddravyaṃ tadrecanaṃ yathā bṛhatīphalaṃ puṃso nāryāḥ śukrasya staṃbhanaṃ jātīphalaṃ syāt, kaliṅgaṃ brahmaśīrṣaṃ kṣayakāri syāt || 17 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">dehasya sūkṣmachidreṣu viśedyatsūkṣmamucyate || 18 ||</seg> tadyathā saindhavaṃ kṣaudraṃ nimbatailaṃ rubūdbhavam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="18"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha sūkṣmadravyamāha - dehasyeti | yaddravyaṃ dehasya śarīrasya sūkṣmachidreṣu romakūpaprabhṛtiṣu viśet praveśaṃ karoti tatsūkṣmamucyate | yathā saindhavādikam | sūkṣmo guṇaviśeṣaḥ, srotonusaraṇaśīlatvāt | saindhavaṃ prasiddhaṃ kṣaudraṃ madhu nimbatailaṃ nimbaṃ ca tailaṃ ca, yadvā nimbasya tailaṃ rubūdbhavaṃ tailaṃ ca, rubūdbhavameraṇḍasaṃbhavam || 18 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="18"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yaddravyaṃ dehasya sūkṣmacchidreṣu viśet praviśet tatsūkṣmamucyate | yathā saindhavaṃ kṣaudraṃ nimbatailaṃ eraṇḍatailaṃ ( ca) || 18 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">pūrvaṃ vyāpyākhilaṃ kāyaṃ tataḥ pākaṃ ca gacchati ||19||</seg> vyavāyi tadyathā bhaṅgā phenaṃ cāhisamudbhavam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="19"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha vyavāyidravyamāha -- vyavāyīti | vyavāyīti guṇaviśeṣaḥ | apakvamevākhilaṃ dehaṃ vyāpnoti paścānmadyaviṣayavat pākaṃ yāti | evaṃ bhaṅgā, ahiphenaṃ ca, ahiphenaṃ “aphū” śabdavācyam | anye tu ‘tadabhāvāya kalpate’ iti paṭhanti | tatrā 'pi sthitaye kalpate nordhvamadho vā pravartata iti sa evārthaḥ | anye punarbhāvaśabdamabhiprāyārthamicchanti | tatra niyatadravyaprabhāveṇātmaśaktyanurūpaṃ taddravyaṃ madyaviṣayavat viśeṣābhiprāyāya kalpate ityarthaḥ || 19 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="19"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yaddravyaṃ pūrvam akhilaṃ saṃpūrṇaṃ kāyaṃ vyāpya paścātpākaṃ gacchati tadvyavāyi | yathā bhaṅgā ahisamudbhavaṃ phenam || 19 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">sandhibandhāṃstu śithilānyatkaroti vikāśi tat || 20 ||</seg> viśleṣyaujaśca dhātubhyo yathā kramukakodravāḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="20"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha vikāśidravyasyāpi kiñcidbhedaṃ darśayannāha - sandhibandhāniti | yaddravyaṃ sandhibandhān śithilībhūtān karoti tadvikāśi boddhavyaṃ, vikāśi ityapi guṇaviśeṣaḥ, na kevalaṃ sandhibandhān śithilān karoti kintu dhātubhya ojo balaṃ viśleṣya vibhajya pākaṃ gacchati ityadhyāhāraḥ | dhātuśaithilyamapi karoti ityabhiprāyaḥ | cakārādapakvamevetyatrāpi saṃbandhaḥ | kramukakodravā iti | kramukaṃ pūgaphalam, kodravaṃ kudhānyaviśeṣaḥ | ataḥ kramukakodravā madakarā jñeyāḥ | dhātuśaithilyāt ojo balamiti | suśrutena taduktam - ‘rasādīnāṃ śukrāntānāṃ dhātūnāṃ yatparaṃ tejastat khalvojastadeva balamityucyate’ yataḥ - ‘dehaḥ sāvayavastena vyāpto bhavati dehinām’’ iti | sandhiprabhṛtīnāṃ śithilatvena śramāṇāṃ cotpadyate tena ojaḥkṣayo bhavatītyabhiprāyaḥ | ata evāha kaścit - ’abhighātātkṣayātkopādyānācchokācchramāt kṣudhaḥ | ojaḥ saṃkṣīyate hyebhyo dhātugrahaṇaniḥsṛtam’ iti | anye tu saviśeṣo vyavāyī tīkṣṇaviśeṣo vikāśīti bruvate, tanna sarvamatam || 20 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="20"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yaddravyaṃ dhātubhyaḥ ojaḥ vīryaṃ viśleṣya sandhibandhān śithilān karoti tadvikāśi yathā kramukaḥ, pūgīphalaṃ, kodravāśca || 20 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">buddhiṃ lumpati yaddravyaṃ madakāri taducyate || 21 ||</seg> tamoguṇapradhānaṃ ca yathā madyaṃ surādikam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="21"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha madakāridravyasya lakṣaṇāni darśayannāha -- buddhimiti | yaddravyaṃ buddhiṃ jñānaviṣayaṃ lumpati ācchādayati tanmadakāri kathyate, ata eva tamoguṇapradhānaṃ tamoguṇabahulamityarthaḥ | yathā surādikaṃ madyādikam | buddhistu medhādhṛtismṛtimatipratipattiṣu vartate | eteṣāṃ lakṣaṇaṃ prasaṅgāducyate | tadyathā medhā granthākarṣaṇasāmarthyaṃ, dhṛtiḥ santuṣṭiḥ,anye niyamātmikāṃ buddhimāhuḥ | smṛtiḥ pūrvānubhūtasya smaraṇam | arthadhāraṇāśaktirityanye | matiranāgataviṣayopadeśaḥ, trikālaviṣayā buddhirityanye; pratipattirarthāvabodhaprāgalbhyamiti | surādikamityādigrahaṇāt sarve madyavikārā gṛhyante | nanumadyaṃ tu buddhismṛtivāgviceṣṭādikaramuktam | taduktaṃ - ‘buddhismṛtiprītikaraḥ sukhaṃ ca pānānnanidrārativardhanaṃ ca | sampāṭhagītasvaravardhanaṃ ca prokto 'tiramyaḥ prathamo mado hi’ tat kathaṃ buddhilopakamabhihitam ?, ucyate - madasya catvāraḥ pānāvasthāḥ kathitāḥ tatra prathamaṃ madapānaṃ buddhyādikaṃ karoti, śeṣāstu buddhyādikaṃ lumpantītyadoṣaḥ | taduktaṃ mādhavena - ‘avyaktabuddhismṛtivāgviceṣṭaḥ sonmattalīlākṛtirapraśāntaḥ | ālasyanidrābhihito muhuśca madhyena mattaḥ puruṣo madena’ ityādi || 21 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="21"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yaddravyaṃ buddhiṃ lumpati tanmadakāri ucyate | yathā tamoguṇapradhānaṃ madyaṃ surā || 21 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">vyavāyi ca vikāśi syātsūkṣmaṃ chedi madāvaham || 22 ||</seg> āgneyaṃ jīvitaharaṃ yogavāhi smṛtaṃ viṣam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="22"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha prāṇaharadravyamāha - vyavāyi ceti | yaddravyaṃ vyavāyādiguṇayuktaṃ bhavati tajjīvitaharaṃ prāṇaharaṃ smṛtaṃ kathitam | yathā viṣam | tadeva yogavāhi smṛtamityarthaḥ | vyavāyīti samastadehaṃ vyāpya paścāt pākaṃ gacchatīti vyavāyī guṇaḥ, vikāśī guṇaśca sakaladehaṃ vyāpya dhātuśaithilyaṃ karoti | sūkṣmo guṇastu sūkṣmāt sūkṣmeṣu srotassvanusvaraḥ smṛtaḥ | chedanaṃ manodoṣadhātumalādīn balādunmūlayati tacchedi kathitam | madāvahamiti madakārakam | āgne- yamityāgneyaguṇabhūyiṣṭham | yogavāhīti rasādiṣu draṣṭavyam || 22 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="22"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> jīvitaharaṃ jīvanāśakaṃ yaddravyaṃ tadakhilakāyavyāpakatvāt vyavāyi sandhibandhaśithilakāritvāt | vikāśi syāt, sūkṣmaṃ madāvahaṃ syāt, chedi<note place="foot" type="editorial" n="2">chedanam pā.</note> syāt, āgneyaṃ ca syāt, yathā yogavāhi smṛtaṃ viṣam ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">nijavīryeṇa yaddravyaṃ srotobhyo doṣasaṃcayam || 23 ||</seg> nirasyati pramāthi syāttadyathā maricaṃ vacā |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="23"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha pramāthidravyamāha - nijavīryeṇeti | yaddravyaṃ nijavīryeṇa svaprabhāveṇa kṛtvā srotobhyaḥ karṇamukhanāsādīnāṃ anyavivarebhyaśca vā doṣabāhulyaṃ nirasyati tat pramāthisaṃjñaṃ kathitam | yathā maricaṃ vacā | doṣaśabdo'tra vyādhiṣvapi vartate kāraṇe kāryopacārāt, tena vyādhisañcayamapītyarthaḥ || 23 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="23"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yaddravyaṃ nijavīryeṇa svaprabhāveṇa srotobhyaḥ rasavāhiśirāmārgebhyaḥ doṣasaṃcayaṃ nirasya dūrīkaroti tatpramāthi syāt| yathā maricaṃ vacā || 23 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">paicchilyādgauravāddravyaṃ ruddhvā rasavahāḥ śirāḥ || 24 ||</seg> dhatte yadgauravaṃ tatsyādabhiṣyandi yathā dadhi || iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne dīpanapācanā'dhyāyaścaturthaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="24"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athābhiṣyandilakṣaṇamāha - paicchilyāditi | yaddravyaṃ paicchilyāt picchilaguṇayogāt, gauravāt guruguṇayogāt, gurupākasvabhāvādvā rasavahāścaturviṃśatisaṃkhyākāḥ śirāḥ rudhvā saṃrudhya gauravaṃ gurutāṃ dhatte tadabhiṣyandi kathitam | yathā dadhi abhiṣyandīti | śleṣmaprakopīti rūḍhiḥ guṇasādharmyāt śleṣmā'pi picchilagauravādiguṇayuktaḥ || 24 ||</seg> iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāṃ prathamakhaṇḍe dīpanapācanādividhiradhyāyaścaturthaḥ ||iti sūtrasthānam ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="24"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yaddravyaṃ paicchalyāccaikkaṇyāt gauravāt rasavahāḥ śirā rudhvā gauravaṃ dhatte tadabhiṣyandi syāt | yathā dadhi ||24||</seg> iti śrīkāśīrāmavaidyaviracitāyāṃ gūḍhārthapradīpikāyāṃ sūtrasthāne dīpanapācanādiguṇoktividhirnāmādhyāyaścaturthaḥ| (śārīram)</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="5" xml:id="sd.1.5">
          <head>atha kalādikākhyānādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">dhātvāśayāntarasthastu<note place="foot" type="editorial" n="1">pnakṣiptamidam |</note> yaḥ kledastvadhitiṣṭhati | dehoṣmaṇā vipakvo yaḥ sā kaletyabhidhīyate ||1||</seg><seg type="unit" n="1">) kalāḥ saptāśayāḥ sapta dhātavaḥ sapta tanmalāḥ | saptopadhātavaḥ sapta tvacaḥ sapta prakīrtitāḥ || 1 ||</seg> <seg type="unit" n="2">trayo doṣā navaśataṃ snāyūnāṃ saṃdhayastathā | daśā'dhikaṃ ca dviśatamasthnāṃ ca triśataṃ tathā ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">saptottaraṃ marmaśataṃ śirāḥ saptaśataṃ tathā | caturviṃśatirākhyātā dhamanyo rasavāhikāḥ || 3 ||</seg> <seg type="unit" n="4">māṃsapeśyaḥ samākhyātā nṛṇāṃ pañcaśataṃ budhaiḥ | strīṇāṃ ca viṃśatyadhikāḥ kaṇḍarāścaiva ṣoḍaśa ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">nṛdehe daśa randhrāṇi nārīdehe trayodaśa |’ etatsamāsataḥ proktaṃ vistareṇādhunocyate || 5 ||</seg> <seg type="unit" n="6">atha sapta kalāḥ |<note place="foot" type="editorial" n="2">kalāsvarūpaṃ-‘snāyubhiśca praticchannānsantatāṃśca jarāyuṇā | śleṣmaṇā veṣṭitāṃścāpi kalābhāgāṃstu tān viduḥ || dhātvāśayāntare dhāturyaḥ kledastvadhitiṣṭhati| dehoṣmaṇābhipakvaśca sā kaletyamidhīyate ||’ iti |</note> māṃsāsṛṅmedasāṃ tisro yakṛtplīhnoścaturthikā | pañcamī ca tathā'ntrāṇāṃ ṣaṣṭhī cāgnidharā matā || 6 ||</seg> retodharā saptamī syāditi sapta kalāḥ smṛtāḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="1-5"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> pūrvamuktaṃ kalādikākhyāna iti | atastaddarśayannāha - kalā iti | kalādi - pratānānāmetannāmasaṃkhyākathanam<note place="foot" type="editorial" n="3">‘randhrāṇāṃ’ pā. |</note> | samāsataḥ saṃkṣepāt | proktaṃ kathitamityartha: | tadyathā - kalāḥ saptasaṃkhyākāḥ tāśca dhātvāśayāntaramaryādā | tathāhi - ‘dhātvāśayāntaraistasya yatkledastvadhitiṣṭhati | dehoṣmaṇā vipakvo yaḥ sā kaletyabhidhīyate ||’ iti | āśayāḥ sapta, āśayāḥ sthānāni tāni koṣṭhaśabdenopalakṣitāni tathāhi - ‘sthānānyāmāni pakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca | hṛduṇḍukaḥ<note place="foot" type="editorial" n="4">carake purīṣāntraśabdopalakṣita uṇḍukaḥ pratipāditaḥ |</note> phupphusaśca koṣṭha ityabhidhīyate ||’ iti | dhātavaḥ sapta kathitāḥ, dhātavo rasādayaḥ, te-‘rasā'sṛṅmāṃsamedo'sthimajjaśukrāṇi dhātavaḥ’ iti | sapta tanmalā dhātumalāḥ, teṣāṃ dhātūnāṃ pratipākataḥ kaphādisaṃjñā ityarthaḥ | saptopadhātava iti | dhātusamīpe bhavā upadhātavaḥ, yathā gomayādibhyo<note place="foot" type="editorial" n="5">dadhimiśritagomayeneti tātparyam |</note> vṛścikādisaṃbhavaḥ, te stanyarajaḥprabhṛtayaḥ | tvacaḥ sapta prakīrtitāḥ iti śukraśoṇitasyābhipacyamānakṣīrasyeva santānikāḥ saptatvaco bhavanti | trayo doṣāḥ vātapittakaphasaṃjñāḥ, dhātvādīn dūṣayantīti | sandhiravayavādīnā sandhānam | granthiriti loke | atra cakāragrahaṇāt daśottaraśatadvayādapi adhikā boddhavyāḥ | taduktam - ‘jñeyaṃ cikitsakairnūnaṃ sandhīnāṃ ca śatadvayam | daśottaraṃ sahasre dve nijagādā'trinandana:’ iti | asthnāṃ ca triśataṃ matamiti | asthi sārabhūtaṃ śarīrasyādhārarūpaṃ ca kathitam | saptottaraṃ marmaśatamiti | marmāṇi jīvasyādhārarūpāṇi tāni saptā'dhikaśatasaṃkhyāni | tathā śirāḥ saptaśatāni ceti | doṣadhātujalavāhinyaḥ śirāḥ kathitāḥ, cakārādatra na ca saptaśataṃ niyatam anyāśca santītyeke bhāṣante; taduktaṃ -“dvisaptatisahasrāṇi nāḍīnāṃ tadvinirgatāḥ | tābhyo vinirgatā nāḍyastābhyo'thānyāḥ punaḥ punaḥ || tāvatyo nāḍyo dehe yāvatyo romakūpakāḥ | sthūlamūlāḥ susūkṣmāgrāḥ patrarekhāpratānavat” iti | dhamanyo nāḍīviśeṣāścaturviśatisaṃkhyakāḥ kathitāstāśca rasavahā jñeyāḥ, śirā dhamanyo nāḍyaśca parasparaparyāyavācakā jñeyāḥ, bhinnatvamāsāṃ kāryatvāt | māṃsapeśya iti - nṛṇāṃ puruṣāṇāṃ māṃsapeśyaḥ pañcaśatasaṃkhyakāḥ samākhyātāḥ | budhairitiśeṣaḥ | peśī dīrghākṛtimāṃsakhaṇḍaḥ, aparaiścaturasrā peśītyucyate | tathācoktam ‘caturasrā bhavet peśī vṛttaḥ piṇḍo<note place="foot" type="editorial" n="6">‘piṇḍaugha’ pā.|</note> ghanaḥ smṛtaḥ | śālmalīmukulākārāmarbudaṃ paricakṣate’ iti | strīṇāṃ viṃśatyadhikā ityanena māṃsapeśyaḥ kathitāḥ, adhikāśca pañcaśatāt, tena viṃśatyadhikapañcaśatamāṃsapeśyaḥ strīṇāṃ bhavantītyabhiprāyaḥ | viṃśatervivaraṇamāha - stanayoḥ pañca pañca, catasraśca yonau, garbhamārge tisraḥ, garbhāśaye ca tisra iti | kaṇḍarāścaiva ṣoḍaśeti - kaṇḍarā mahāsnāyuḥ | ṣoḍaśeti ṣoḍaśasaṃkhyakāḥ | tadyathā - catasraḥ pādayoḥ, hastayoścatasraḥ, grīvāyāṃ catasraḥ, pṛṣṭhe catasraḥ | nṛdehe daśa randhrāṇi | nārīdehe trayodaśeti | nṛdehe puruṣaśarīre daśasaṃkhyakāni randhrāṇi chidrāṇi santītyadhyāhāryam | nārīdehe strīśarīre trayodaśa randhrāṇīti bhāvaḥ | tānyagre vakṣyamāṇāni jñātavyāni | etat sarvaṃ kalādikaṃ samāsataḥ saṃkṣepāt proktaṃ kathitamityarthaḥ ||1-5||</seg><seg type="unit" n="6">atha ‘vistareṇādhunocyata’ ityuktaṃ prāk idānīṃ vistarameteṣāṃ darśayannāha -māṃseti | māṃsāsṛṅmedasāṃ tisraḥ kalāḥ, tāsāṃ saṃjñā yathā - māṃsadharā, raktadharā, medodharā iti caturthikā yakṛtplīhno: sā śleṣmadharā yakṛtplīhnormadhye ityabhiprāyaḥ | pañcamī kalā cāntrāṇāṃ sā purīṣadharā | ṣaṣṭhī cāgneḥ sā pittadharā | saptamī kalā retodharā iti sapta kalāḥ smṛtāḥ kathitāḥ | taduktaṃ suśrute - “tāsāṃ prathamā māṃsadharā nāma yasyāṃ māṃse śirāsnāyudhamanīsrotasāṃ pratānā bhavanti | yathā viṣamṛṇālāni vivardhante samantataḥ | bhūmau paṅkodakasthāni tathā māṃse śirādayaḥ ||” iti | nanu rasādraktaṃ tato māṃsamityādikramaḥ tatkathaṃ prāgeva māṃsadharā kathitā ? ucyate - śarīrapoṣaṇārthaṃ rasādikramo'yaṃ na tu dhāraṇe | ata eva māṃsadharatvena pūrvaṃ pratipādya kalā nirdiṣṭāḥ parasparānugrahāt | dvitīyā raktadharā (nāma) māṃsasyābhyantaratastasyāṃ śoṇita viśeṣataśca śirā snāyuyakṛtplīhnośca bhavati | “vṛkṣādyathābhiprahatāt kṣīriṇaḥ kṣīramāvahet | māṃsādevaṃ kṣatāt kṣipraṃ śoṇitaṃ saṃprasicyate” iti | tṛtīyā medodharā (nāma,) medo hi sarvabhūtānāmudarasthamaṇvasthiṣu ca mahatsu ca majjā bhavati | “sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tvabhyantarāśritaḥ| athetareṣu sarveṣu saraktaṃ meda ucyate’ iti || caturthī śleṣmadharā nāma sarvasandhiṣu prāṇabhṛtāṃ bhavati | snehābhyakte yathāhyakṣe cakraṃ sādhu pravartate | sandhayaḥ sādhu vartante saṃśliṣṭāḥ śleṣmaṇā tathā ||’ iti | pañcamī purīṣadharā (nāma) yā'ntaḥkoṣṭhe malamabhivibhajate pakvāśayasthā | “yakṛt samantāt koṣṭhaṃ ca tathā'ntrāṇi samāśritā uṇḍukasthaṃ vibhajate malaṃ maladharā kalā ||” iti | ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā caturvidhamannapānamupayuktamāmāśayāt pracyutaṃ pakvāśayopasthitaṃ dhārayati | “aśitaṃ khāditaṃ pītaṃ līḍhaṃ koṣṭhagataṃ nṛṇām | tajjīryati yathākālaṃ śoṣitaṃ pittatejasā||” iti | saptamī śukadharā (nāma) yā sarvaprāṇināṃ sarvaśarīravyāpinī | “yathā payasi sarpistu gūḍhaścekṣau raso yathā | śarīreṣu tathā śukraṃ nṛṇāṃ vidyādbhiṣagvaraḥ | dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve bastidvārasya cāpyadhaḥ | mūtrasrotaḥpathācchukraṃ puruṣasya pravartate | kṛtsnadehāśritaṃ śukraṃ prasannamanasastathā | strīṣu vyāyacchataścāpi harṣāt tatsampravartate ||” || 6 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="1-5"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> adhunā sarvalakṣaṇasampannaṃ kalādyaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ | nṛdehe sapta kalāḥ santi, sapta āśayāḥ santi,sapta dhātavaḥ santi, tanmalāḥ teṣāṃ dhātūnāṃ saptopadhātavaḥ santi, sapta tvacaḥ prakīrtitāḥ | dehe traya: doṣāḥ santi, navaśataṃ snāyūnāṃ sandhayaḥ santi | tathetyuktatvāt daśādhikaṃ snāyavaḥ santi, tāstu snāyūnāṃ sandhaya uktāḥ, dehe asthisaṃgrahaṃ triśataṃ, dehe saptottaraśataṃ marmasthalamasti, tathā śirā sūkṣmā nāḍī saptasaptaśatamasti, nṛdehe rasavāhikā dhamanyaḥ caturviṃśatiḥ ākhyātāḥ kathitāḥ | atra śirāsnāyudhamanīnāṃ bhedosti svakarmakarttṛtvāt | nṛṇāṃ dehe māṃsapeśyaḥ māṃsagranthayaḥ budhaiḥ pañcaśataṃ samākhyātāḥ | strīṇāṃ dehe māṃsapeśyaḥ viṃśatyadhikā ākhyātāḥ |dehināṃ dehe kaṇḍarā mahānāḍya ṣoḍaśa samākhyātāḥ | nṛdehe daśa randhrāṇi santi nārīdehe trayodaśa randhrāṇi chidrāṇi santītyarthaḥ | etatkalādikaṃ samāsataḥ proktaṃ vistareṇa adhunā ucyate || 1-5 ||</seg> <seg type="unit" n="6">māṃsāsṛṅmedasāṃ tisraḥ kalāḥ, yakṛtplīhoretayordvayoścaturthīkalā, āntrāṇāṃ pañcamī kalā, ṣaṣṭhī kalā agnidharā matā smṛtā, retodharā saptamī kalā syāt ityanena krameṇa sapta kalāḥ smṛtāḥ kathitāḥ | tarhi kalā kā ? māṃsāsṛkmedasāṃ sīmā kalāḥ, rañjakapittasya sthānaṃ yakṛt, raktavāhinī yā śirā tasyāḥ mūlaṃ plīhā || 6 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">śleṣmāśayaḥ syādurasi tasmādāmāśayastvadhaḥ || 7 ||</seg> <seg type="unit" n="8">ūrdhvamagnyāśayo nābhervāmabhāge vyavasthitaḥ | tasyopari tilaṃ jñeyaṃ tadadhaḥ pavanāśayaḥ || 8 ||</seg> <seg type="unit" n="9">malāśayastvadhastasmādastirmūtrāśayastvadhaḥ | jīvaraktāśayamuro jñeyāḥ saptāśayāstvamī || 9 ||</seg> <seg type="unit" n="10">puruṣebhyo'dhikāścānye nārīṇāmāśayāstrayaḥ | dharā garbhāśayaḥ proktaḥ stanau stanyāśayau matau ||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="7-10"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ saptā'śayānāha - śleṣmāśaya iti | urasi vakṣasthale śleṣmāśayaḥ, āśayo'dhiṣṭhānaṃ tadviśiṣṭasthānaṃ kaphasyetyarthaḥ | tasmāt śleṣmāśayādadhaḥ āmāśayaḥ, āmopari pakvāhāraḥ tasyā'śayaḥ sthānamityarthaḥ | sa eva stanāntarāt kiñcidadho jñātavyaḥ; tathācoktam - “nābhistanāntaraṃ jantorāmāśaya udāhṛtaḥ |” nābherūrdhvamagnyāśayaḥ sa eva grahaṇīsthānaṃ kathitam | “agnyadhiṣṭhānamannasya grahaṇād grahaṇī matā | nābherupari sa hyagnibalopastambhavāhi ca” iti vacanāt | vāmabhāge vyavasthita iti so'pyagnyāśayastu nābhervāmabhāge āśrita ityarthaḥ | vāmabhāge puruṣasya iti vyākhyānaṃ vā tasyopari tilaṃ jñeyam | tilamityanena kloma kathitam tatpipāsāsthānamityabhiprāyaḥ | ata eva jalavāhi- śirāmūlaṃ tilamityuktamācāryeṇa | eke tasyopari jalaṃ jñeyamityevaṃ paṭhanti<note place="foot" type="editorial" n="7">nāsti ‘ka’ pustake</note> vyākhyānayanti ca | tathāhyuktam – “agnerūrdhvaṃ jalaṃ sthāpyaṃ tadannaṃ ca jalopari | agneradhaḥ svayaṃ vāyuḥ sthito'gniṃ dhamate śanaiḥ || vāyunā- dhamamāno'gniratyuṣṇaṃ kurute jalam | tadannamuṣṇatoyena samantāt pacyate śanaiḥ” iti | tadadhaḥ pavanāśaya iti | tat tasyāgnyāśayasyādhaḥ pavanāśayo vāyoḥ sthānamityarthaḥ | tasya vāyoḥ samāna iti saṃjñā | malāśayastvadhastasyeti | tasya pavanāśayasyādho malāśayaḥ sa ca pakvāśayaḥ kathitaḥ | tasyaikadeśe vā vibhaktamaladhāraka uṇḍuko vidyate ata evoṇḍukāt pakvāśayo bhinnaḥ iti ḍuṃ ( tu) ḍuka, poha ( ṭa) lakaḥ iti loke | carake tu purīṣāntraśabdenoṇḍukaḥ pratipāditaḥ iti | bastirmūtrāśayaḥ smṛta iti atrāpi pavanāśayasyādhaḥ iti saṃbandhaḥ | bastistu carmakhallāṭa- kākāro mūtrādhāraḥ sa ca pakvāśayasamīpe sthitaḥ | jīvaraktāśaya iti - ‘jīvatulyaṃ raktaṃ, tasyāśayasthānaṃ tacca ‘plīhā’ iti prasiddhaṃ hṛdayasya vāmabhāgāśritaṃ bhavati | ata eva jīvaraktāśayamura iti pratipāditaṃ jñeyaṃ saptāśayāstkyī iti amī pūrvoktāḥ saptāśayā boddhavyāḥ | taduktaṃ vāgbhaṭena - “tāḥ sapta sapta cādhārā raktasyādyāḥ kramāt pare | kaphāmapittapakvānāṃ vāyormūtrasya ca smṛtāḥ” iti | nārīṇāmāśayāstraya iti puruṣāśayebhyo'dhikāḥ strīṇāṃ traya evāśayā vijñeyā eko garbhāśayaḥ, dvau stanyāśayau ca | garbhāśayaśca pakvāśayāntare vartate, stanyāśayau kṣīrāśayau || 7-10 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> āśayānāha - śleṣmāśaya urasi syāt tasmādurasaḥ āmāśayaḥ adhaḥ syāt, puṃsaḥ vāmabhāge nābherūrdhvaṃ agnyāśayaḥ sthitaḥ asti, tasyāgnyaśayopari tilaṃ pācakapittaṃ jñeyaṃ, tasya tilasyādhaḥ pavanāśayo jñeyaḥ, tasya vāyoḥ adhaḥ malāśayo jñeyaḥ ,mūtrāśayaḥ mūtrasthalaṃ bastirjñeyaḥ jīvaraktāśayaḥ uro jñeyaḥ jīvaraktasya ya āśayaḥ jīvaraktāśayaḥ jīvaraktasthānamityarthaḥ | amī śleṣmādyāḥ saptāśayā jñeyāḥ, puruṣebhyaḥ nārīṇāṃ traya āśayā adhikā: santi tānāha - ekastu dharā garbhāśayaḥ ; dvāvāśayau stanau matau kiṃviśiṣṭau stanyāśayau dugdhasyādhārau āvartau yonistasyā yaḥ tṛtīya āvartaḥ cakrākāraḥ sa eva garbhāśayaḥ | suśrute'pyuktam “śaṅkhanābhyākṛtiryonirāvartaḥ sā prakīrtitā | tasyāstṛtīye tvāvarte garbhaśayyā prakīrtitā || 7 -10” ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">rasāsṛṅmāṃsamedo'sthimajjāśukrāṇi dhātavaḥ | jāyante'nyonyataḥ sarve pācitāḥ pittatejasā ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">(rasādraktaṃ<note place="foot" type="editorial" n="8">prakṣiptamidam |</note> tato māṃsaṃ māṃsānmedaḥ prajāyate | medaso'sthi tato majjā majjāyāḥ śukrasaṃbhavaḥ ||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="11-12"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha dhātūnāṃ saptasaṃkhyāvivaraṇaṃ darśayannāha - raseti | rasādayaḥ sarve dhātavaḥ pittatejasā pratidhātvāgninā pācitāḥ paripācyamānā anyonyataḥ parasparānugrahājjāyante utpadyanta iti bhāvaḥ | taduktam - ‘rasādraktaṃ tato māṃsaṃ māṃsānmedaḥ prajāyate | medaso'sthi tato majjāṃ majjāyāḥ<note place="foot" type="editorial" n="9">‘majjña: śukraṃ tu jāyate’ pāṭhāntaram |</note> śukrasaṃbhavaḥ’ iti | pariṇāmastrividha eva dhātūnāṃ malasthūlāṇabhāgaviśeṣeṇa bhavati | tadyathā - annāt pacyamānādviṇmūtraṃ malaḥ sāro rasaḥ | rasādagnipakvāt malaṃ kaphaḥ sthūlo bhāgo rasaḥ, sūkṣmabhāgo raktam | raktādagnipakvāt malaṃ pittaṃ, sthūlabhāgaḥ śoṇitam, aṇubhāgo māṃsamiti | māṃsādagnipacyamānāt malaḥ śrotranāsāprajananādi srotomalaṃ, sthūlo bhāgo māṃsaṃ, sūkṣmabhāgo medaḥ, tato'pi nijavahnipacyamānānmalaḥ svedaḥ, sthūloṃ'śo medaḥ, sūkṣmabhāgo'sthi | tato'pi pacyamānāt malaḥ keśalomaśmaśrūṇi, sthūlo'sthi, sūkṣmastu majjā | tato majjñaḥ pāvakapacyamānādapi malo nayanapurīṣatvacāṃ snehaḥ, sthūlo bhāgo majjā, sūkṣmabhāgaḥ śukraḥ | tataḥ punaḥ pacyamānādapi malo notpadyate | sa hi sahasradhādhmātaḥ suvarṇavat sthūlo bhāgaḥ | śukrameva snehabhāgasūkṣmastejobhūtaṃ oja iti || 11-12 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha dhātavaḥ | rasādayaḥ saptaite dhātavaḥ pittatejasā pācitāḥ santaḥ sarve'nyonyataḥ jāyante utpadyante | tānāha - bhakṣitastu nopadravatvaṃ prāptaṃ taṃ rasavāhinyo nāḍyaḥ hṛtsthānīyavāyunā pradhamanti tatra hṛdayasthaṃ yatpittaṃ tadrasaṃ paripācya raktatvaṃ nayanti raktato māṃsaṃ bhavati (māṃsanmedo bhavati) medato'sthi bhavati, asthna: majjā bhavati majjāyāḥ śukraṃ bhavati evaṃ sapta<note place="foot" type="editorial" n="10">asya ṭippaṇī 47 śatpṛṣṭhe dṛṣṭavyā |</note> dhātavaḥ jāyanta ityaryaḥ || 1 1- 12 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">jihvānetrakapolānāṃ jalaṃ pittaṃ ca rañjakam | karṇaviḍrasanādantakakṣāmeḍhrādijaṃ malam ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">nakhanetramalaṃ vaktre strigdhatvaṃ piṇḍikāstathā | jāyante saptadhātūnāṃ malānyetānyanukramāt || 14 ||</seg> <seg type="unit" n="15">kaphaḥ pittaṃ malaṃ kheṣu prasvedo nakharoma ca | netraviṭ tvakṣu ca sneho dhātūnāṃ kramaśo malāḥ ||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ malānāha - jihveti | saptadhātūnāṃ rasādīnāṃ etāni malānyanukramājjāyante | jihvānetrakapolānāṃ jalamiti | tena jihvājalaṃ netrajalaṃ | jalamatra kaphadravametadrasasya malamiti bhāvaḥ | rañjakaṃ pittaṃ raktasya malaṃ rañjakaṃ rasasya rāgakaramityuktatvāt | karṇaviṭ māṃsasya malaṃ nāsāmalaṃ cetyanye | rasanādantakakṣāmeḍhrādijaṃ malaṃ medasaḥ | ā- digrahaṇāt svedamapi kecit, na svamataṃ, yataḥ svedastu upadhātuṣu patita eva nakhā iti asthnāṃ malaṃ nakhā iti bahuvacanatvena keśalomādīnāṃ grahaṇam | (netramalaṃ vaktrasnigdhatā ca majjño<note place="foot" type="editorial" n="11">bandhanīdhṛta pāṭho nāsti ‘ka’ ‘kha’ pustakayoḥ |</note> malaṃ) netramalaṃ nayanapurīṣam | piṇḍikā iti śukasya | piṇḍikātra yauvanodbhavā | tatheti grahaṇāt śmaśrūṇyapi gṛhyante yataḥ ākṛṣṭāṇḍakoṣasya puṃsaḥ śmaśrupātāt śmaśru śukramalamityeke | apare ṣaḍeva malān yathākramaṃ kathayanti | te tu netramalaṃ vaktrasnigdhatvaṃ piṇḍikādikaṃ ca majjño malamiti vyākhyānayanti | taduktaṃ ‘kiṭṭamannasya viṇmūtraṃ rasasya tu kapho'sṛjaḥ | pittaṃ māṃsasya tu malaṃ kheṣu svedastu medasaḥ || nakhamasthnastu lomādyā majjñaḥ sneho'kṣiviṭtvacaḥ | prasādaḥ kiṭṭadhātūnāṃ pākādeva vivardhate || śukrasyātiprasannatvānmalābhāva iti smṛtiḥ |” iti || 13 - 15 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="13-15"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha saptadhātūnāṃ malāḥ | jihvānetrakapolānāṃ yadrañjakaṃ kāntikaraṃ pittaṃ tadeva rasamalaṃ, kiṃviśiṣṭaṃ pittaṃ jalaṃ dravarūpaṃ, athavā jihvānetrakapolayoryadrañjakaṃ kāṃtidaṃ, punaḥ kiṃviśiṣṭaṃ pittaṃ dravatvātpittarūpaṃ karṇaviṭ karṇamalaṃ raktamalaṃ, rasanādantamalaṃ māṃsamalaṃ, kakṣāmeḍhrādijaṃ malaṃ medomalaṃ, nakhamasthimalaṃ, netramalaṃ majjāmalaṃ,vaktrasnigdhatvaṃ piḍikāśca śukramalaṃ, vaktrapiḍikā yauvanapiḍikāḥ navamanukramāt saptadhātūnāṃ malāni jāyante yathā rasāsṛṅmāṃsādīni tadvadidamapi || 13-15 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">stanyaṃ rajaśca nārīṇāṃ kāle bhavati gacchati | śuddhamāṃsabhava snehaḥ sā vasā parikīrtitā || 16||</seg> <seg type="unit" n="17">svedodantāstathā keśāstathaivojaśca saptamam| iti dhātubhavā jñeyā ete saptopadhātavaḥ || 17 ||</seg> ojaḥ sarvaśarīrasthaṃ śītaṃ snigdhaṃ<note place="foot" type="editorial" n="12">‘snigdhaṃ sāndraṃ sthiraṃ’ iti ‘ka’ ‘snigdhaṃ śvetaṃ sthiraṃ guruḥ’ iti ‘kha’ pustake|</note> sthitaṃ matam | somātmakaṃ śarīrasya balapuṣṭikaraṃ matam || 18 |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="16-18"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīmupadhātūnāmapi vivaraṇaṃ darśayannāha - stanyamiti | stanyādayaḥ saptopadhātavo dhātubhavā boddhavyāḥ | stanyaṃ kṣīraṃ rasasyopadhātuḥ, rajaścārtavo dhātuḥ etadvayaṃca strīṇāṃ kāle samaye bhavati gacchati ca | tathāca romarājyādayaścāviśeṣā nārīṇāṃ kālāntareṇābhivyaktiṃ gacchanti iti saṃbandhaḥ | atrādiśabdāt stanyārtavādayo gṛhyante | ārtavamapi tantrāntare yathā - ‘rasādeva striyā raktaṃ rajaḥsaṃjñaṃ pravartate | tadvarṣāddvādaśādūrdhvaṃ yāti pañcāśataḥ kṣayam ||’ iti | śuddhamāṃsabhavaḥ sneho māṃsasyopadhātu eṣaḥ eva vasā kathitā śuddhamāṃsasthūlabhāvaprāptamāṃsamiti bhāvaḥ | tatrastho yaḥ snehaḥ sa eva ca vasāśabdavācyaḥ | ‘māṃsasneho vasā matā’ iti vacanāt | svedo medasa upadhātuḥ, svedaḥ prasvedaḥ | dantā asthnāmupadhātuḥ, keśā majjopadhātuḥ, ojaḥ śukrasyopadhātuḥ | ojaso lakṣaṇametasyāgre paṭhanti kecit tadyathā - āja ityādi | dhātūdbhavā iti dhātūtpannā teṣāṃ paripākaviṣayatvāt kutracidete tu malāntarbhūtatvena tatraiva gaṇitāḥ | etāḥ saptopadhātavaḥ ityanena saptopadhātavaḥ niyatā jñeyāḥ | anyatrā'pyuktaṃ ‘rasāt stanyaṃ tato raktamasṛjaḥ snāyukaṇḍarāḥ | māṃsādvasā tvacaḥ svedo medasaḥ snāyusandhayaḥ | asthno dantāstathā majjñaḥ keśā ojaśca saptamāt | dhātubhyaścopajāyante tasmātte upadhātavaḥ’ iti || 16-18 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="17"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha saptopadhātavaḥ - nārīṇāṃ stanyaṃ dugdhaṃ rajaśca kāle svasamaye bhavati gacchati ca rasopadhātuḥ stanyaṃ raktopadhātū rajaḥ | nanu nārīṇāṃ kathitāvetau dvāvupadhātū kāle bhavatāṃ vā gacchatāṃ vā, atra puṃsāṃ rasaraktayorupadhātuḥ kaḥ, yadyevaṃ vācyaṃ rasaraktayorupadhātuḥ strīṇāmeva bhavati na nṛṇāṃ tarhi, nṛṣu rasaraktānyapi no syātāṃ, nahi, tau tu bhavataḥ tarhi yatra rasaraktau tatra tayorupadhātuḥ sambhavatyevetyāśaṅkya rasopadhātumāha - apakvo vikṛtimāpanno raso yadā nirgacchati sa eva puṃsāṃ rasopadhātuḥ vikṛtimāpanno raktaḥ yadā pittaprakopata ūrdhvaṃ gacchati sa eva raktopadhāturnānyaḥ | upadhātorarthaṃ vivṛṇoti | upagataḥ vaikṛtyaṃ prāpto dhātuḥ upadhātuḥ, śuddhamāṃsabhava utpanno yaḥ snehaḥ sā vasā saṃkīrtyate iti tṛtīyaḥ, sopadhātuḥ medopadhātuḥ svedaḥ, asthyupadhāturdantāḥ majjopadhātuḥ keśāḥ, śukropadhātuḥ saptamaṃ nāma ojaḥ kiṃviśiṣṭaṃ tatsarvaśarīrasthaṃ punaḥ kiṃviśiṣṭaṃ snigdhaṃ, sacikkaṇaṃ, punaḥ kīdṛśaṃ śītaṃ uṣṇaṃ na, punaḥ kīdṛśaṃ sitaṃ śubhraṃ, punaḥ kīdṛśaṃ somātmakaṃ sṛṣṭyutpādakatvāt, punaḥ kīdṛśaṃ śarīrasya balapuṣṭikaraṃ malaṃ khyātam | iti korthaḥ, dhātubhavāḥ saptopadhātavo jñeyāḥ || 17 ||</seg> 18 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">jñeyāvabhāsinī pūrvaṃ sidhmasthānaṃ ca sā matā | dvitīyā lohitā jñeyā tilakālakajanmabhūḥ ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">śvetā tṛtīyā saṃkhyātā sthānaṃ carmadalasya ca | tāmrā caturthī vijñeyā kilāsaśvitrabhūmikā || 20||</seg> <seg type="unit" n="21">pañcamī vedanī khyātā sarvakuṣṭhodbhavastataḥ | vikhyātā rohiṇī ṣaṣṭhī granthigaṇḍāpacīsthitiḥ ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">sthūlā tvaksaptamī khyātā vidradhyādeḥ sthitiśca sā | iti sapta tvacaḥ proktāḥ sthūlā vrīhidvimātrayā ||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="19-22"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> jñeyā'vabhāsinīti | iti vakṣyamāṇaprakāreṇa | vrīhidvayamātrayā yavadvayaparimāṇena sthūlā sotsedhāḥ sapta- tvaco jñeyāḥ | kathaṃ yathā ? tat prakāramāha - tatra pūrvaṃ avabhāsinī nāma avabhāsayati parājayatīti bhrājakāgninā savarṇāṃ pañcavidhāṃ chāyāṃ prakāśayati | saiva sidhmasthānaṃ kathitam | cakārāt padmakaṇṭakādhiṣṭhānamapi jñeyaṃ sā vrīheraṣṭādaśabhāgapramāṇā | dvitīyā lohitā jñeyā ityādi dvitīyā tvak lohitā nāma kathitā | sā tilakālakajanmabhūrjñeyā | tilakālakagrahaṇenaiva nyacchavyaṅgādayo'pi gṛhyante | tilakālakaprabhṛtayaśca kṣudraroge paṭhitāḥ, saiva vrīheḥ ṣoḍaśabhāgapramāṇā boddhavyā | śvetā tṛtīyā saṃkhyātetyādi | tṛtīyā tvak śvetā nāma kathitā, sā carmadalasya sthānam | carmadalaḥ kuṣṭhabhedaḥ | cakārānmaśakājagallīprabhṛtīnāṃ sthānaṃ sā vrīherdvādaśabhāgapramāṇā | tāmrā caturthī vijñeyetyādi | caturthī tvak tāmrā nāma vijñeyā, sā kilāsaśvitrabhūmikā kathitā | kilāsaḥ kuṣṭhabhedaḥ, śvitraṃ prasiddhaṃ, saiva vrīheraṣṭabhāgapramāṇā | pañcamī tvak vedanī nāma khyātā sā sarvakuṣṭhodbhavā jñeyā sarvakuṣṭhānyaṣṭādaśasaṃkhyākāni, tata iti grahaṇena visarpādīnāmadhiṣṭhānā, saiva vrīheḥ pañcabhāgapramāṇā vikhyātā | lohitā ṣaṣṭhīti | ṣaṣṭhī tvak lohitā nāma vikhyātā sā granthigaṇḍāpacīsthitiḥ kathitā | granthyādayaḥ kaphamedaḥ pradhānāḥ ataḥ sādharmyāt ślīpadārbudādīnāmapi sthānaṃ sā ca vrīhipramāṇā | sthūlā tvak saptamī khyātā ityādi saptamī tvak sthūlā nāma kathitā sā vidradhyādeḥ sthitirbhavati | ādigrahaṇāt bhagandarārśaso grahaṇaṃ | saiva vrīhidvayapramāṇena boddhavyā māṃsamaleṣu mānamidaṃ na lalāṭasūkṣmāṅgulyādiṣu yato vakṣyatyudareṣu vrīhimukhenāṅguṣṭho- darapramāṇamavagāḍhaṃ vidhyediti || 19-22 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="19-22"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> idānīṃ saptatvaco<note place="foot" type="editorial" n="13">‘kṣīrasya pacyamānasya yathā santānikā bhavet | pacyamānasya śukrasya rajasaśca tathā tvacaḥ’ ityuktalakṣaṇāḥ ||</note> nidarśayannāha - tāsāṃ madhye avabhāsinīnāmnī tvak pūrvaṃ jñeyā, sāvabhāsinī sidhmasthānaṃ matā sidhmanāmutpattisthalaṃ kathitā; dvitīyā tvak lohitā jñeyā, kiṃviśiṣṭā sā tilakālakajanmabhūḥ tilakālako liṅgārśaḥ tasya janmabhūḥ utpattibhūmiḥ; tṛtīyā tvak śvetā saṃkhyātā, sā tvak carmadalasya kuṣṭhamedasya sthānaṃ; caturthī tvak tāmrā vijñeyā sā kilāsaśvitrayoḥ bhūmikā utpattisthānā, kilāsaṃ sidhmabhedaṃ; pañcamī tvak vedanī khyātā tataḥ sarvakuṣṭhodbhavaḥ; ṣaṣṭhī tvak lohitā khyātā, sā granthigaṇḍāpacīsthitiḥ granthigaṇḍāpacīnāṃ sthitiḥ sthānabhūtā; sthūlā nāmnī tvak saptamī khyātā, kiṃviśiṣṭā sā vidradhyādeḥ rogāṇāṃ sthitiḥ sthānabhūtā | kiṃviśiṣṭāḥ saptatvacaḥ vrīhidvimātrayā sthūlā: dviyavapramāṇasthūlā ityartha iti saptatvaco vyākhyātāḥ | iti ko'rthaḥ, proktāḥ saptatvacaḥ samāptāḥ | itipadaṃ samāptyarthaṃ dyotayati || 19-22 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">vāyuḥ pittaṃ kapho doṣā dhātavaśca malā matāḥ | tatrāpi pañcadhā khyātāḥ pratyekaṃ dehadhāraṇāt ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">(śarīradūṣaṇāddoṣā<note place="foot" type="editorial" n="14">prakṣiptam |</note> dhātavo dehadhāraṇāt | vātapittakaphā jñeyā malinīkaraṇānmalāḥ || 24 ||</seg><seg type="unit" n="25">) pittaṃ paṅgu kaphaḥ paṅguḥ paṅgavo maladhātavaḥ | vāyunā yatra nīyante tatra gacchanti meghavat ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">pavanasteṣu balavānvibhāgakaraṇānmataḥ | rajoguṇamayaḥ sūkṣmaḥ śīto rūkṣo laghuścalaḥ ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">malāśaye caretkoṣṭhe vahnisthāne tathā hṛdi | kaṇṭhe sarvāṅgadeśeṣu vāyuḥ pañcaprakārataḥ || 27 ||</seg> <seg type="unit" n="28">apānaḥ syātsamānaśca prāṇodānau tathaiva ca | vyānaśceti samīrasya nāmānyuktānyanukramāt ||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha doṣāṇāṃ vivaraṇamāha - vāyuriti | vāyuḥ pittaṃ kaphaśca trayo doṣāḥ prasiddhāḥ | ata eva dehadhāraṇāt dhātavaḥ kathitāḥ | dhātūnāṃ malinīkaraṇāt malāśca matāḥ kathitāḥ | tatrāpi dehadhāraṇatvena pratyekaṃ pañcadhā pañca prakārā vyākhyātāḥ | taduktaṃ suśrute ‘tatra prasyandanodvahanapūraṇavivekadhāraṇalakṣaṇo vāyuḥ pañcadhā pravibhaktaḥ śarīraṃ dhārayati, rāgapaktyojastejomedhoṣmakṛt pittaṃ pañcadhā pravibhaktamagnikarmaṇā'nugrahaṃ karoti vṛddhisandhiśleṣaṇa- snehanaropaṇapūraṇaiḥ pañcadhā pravibhaktaḥ śleṣmā udakakarmaṇā'nugrahaṃ karotī’ti | idānīṃ teṣu vātaprādhānyapūrvakaṃ tatsvarūpamāha - pavana iti | teṣu vātādidoṣeṣu pavano vāyuḥ vibhāgakaraṇātpṛthakkaraṇatve balavān mataḥ | taduktam ‘pittaṃ paṅgu kaphaḥ paṅguḥ paṅgavo maladhātavaḥ | vāyunā yatra nīyante tatra gacchanti meghavat’ iti | tatsvarūpamāha -rajoguṇamaya ityādi | anilo rajoguṇamayo rajoguṇabhūyiṣṭha iti bhāvaḥ | sūkṣma iti srotaḥ - praveśitvāt | śītaḥ śītasvabhāvāt | rūkṣo rūkṣaguṇayogāt, laghuraguruḥ, calo naikatrasthitiśīlaḥ | sa evoktasthāneṣu cānugacchan vāyuḥ pañcaprakāro jñeyaḥ | keṣvityāha - malāśaya ityādi | malāśaye pakvāśaye, koṣṭhavahnisthāna iti koṣṭhāgnisthāne koṣṭhagrahaṇaṃ dhātvagninirāsārtham | hṛdi uraḥsthāne, kaṇṭhe kaṇṭhadeśe, sarvāṅgadeheṣviti sarvāṃṅgayukto dehaḥ | tānyaṅgāni ṣaṭ prasiddhāni | nanu - dehagrahaṇenaivāṅgānyeva prāpyante tat kathaṃ pṛthag grahaṇaṃ ? ucyate -aṅgagrahaṇamatra pratyaṅgadīnāṃ nirāsārtham | teṣu pratyaṅgeṣu vātasya viśeṣasthānaṃ na pratipāditam | tasmādviśeṣasthānatvena sarvāṅgadehagrahaṇaṃ kṛtamityadoṣaḥ | tathaivāsyānuktanāmāni yathā apāna ityādi | apāno vātaviśeṣaḥ | samāno nābhideśe syāt | samāno vrahnisthāne prāṇo hṛdi udānaḥ kaṇṭhadeśe vyānaḥ sarvaśarīreṣviti | taduktam - ‘hṛdi prāṇo gude'pānaḥ samāno nābhisaṃsthitaḥ | udānaḥ kaṇṭhadeśastho vyānaḥ sarvaśarīragaḥ’ iti | kecidanilanāmānyanyānyapi<note place="foot" type="editorial" n="15">idaṃ ca yogasūtrāsmaraṇamūlakameva-bhautikavāyoḥ paryāyanāmānyetāni na santi, apitu daśaprāṇanāmāni; teṣveva santi nāgādīnyapi tadyathā ‘aṣṭāviṃśāni śagmāni saha yogaṃ bhajantu me’ iti śrutiḥ | aṣṭāviṃśāni tāni daśa | prāṇāni daśendriyāṇi, manobudhdyaiṃkāracittavidyāśarīrasva- bhāvabalāni iti |</note> paṭhanti tadyathā - ‘nāgaḥ kūrmo'tha kṛkalo devadatto dhanañjayaḥ’ iti | ete tvanyatra pradhānanāḍīṣu jñātavyāḥ ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="23-28"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> vāyuḥ pittaṃ kapha ete trayo doṣāḥ paryāyaśabdena dhātavaḥ ākhyātāḥ, malāścākhyātāḥ, tatrāpi dhātumalasaṃjñākathanānantaraṃ pañca dehadhāraṇātpratyekaṃ sthānaṃ sthānaṃprati ekaṃ pratyekaṃ, sthānādhikaṃ kṛtvā pañcadhā khyātāḥ kathitāḥ | anyatrāpyuktaṃ ‘śarīradūṣaṇāddoṣā dhātavo dehadhāraṇāt | vātapittakaphā jñeyā malinīkaraṇāt malāḥ’ | doṣāṇāṃ paryāyaśabdāstadrūpāḥ teṣu doṣeṣu vibhāgakaraṇāt doṣakopapracaye sāhāyyakaraṇāt anena pavanena vinā teṣāṃ na kāpi śaktirityarthaḥ | tadāha granthāntare ‘pittaṃ paṅgu, kaphaḥ paṅguḥ, paṅgavo maladhātavaḥ | vāyunā yatra nīyante tatra varṣanti meghavat’ | kīdṛśaḥ guṇamayaḥ, punaḥ kīdṛśaḥ sūkṣmaḥ sarvavyāpī, punaḥ śītaḥ, punaḥ rūkṣaḥ laghuḥ, punaścalaḥ sthiro na | adhunā vāyūnāṃ pūrvoktapañcasthalānyāha - pañcaprakārataḥ vāyūnāṃ madhye apānavāyuḥ malāśraye caret vyānavāyuḥ sarvāṅgadeśeṣu caret sarvāṅgagāmī bhūtvā vicaret ityarthaḥ | adhunā pañcavāyūnāṃ nāmānyāha - pañcānāṃ madhye eka apānaḥ apānavāyuḥ syāt, dvitīyaḥ samānaḥ syāt, tṛtīyaḥ prāṇaḥ syāt, caturthaḥ udānaḥ syāt, pañcamo vyānaḥ syāt | iti ko'rthaḥ anukramāduktāni samīrasya pañca nāmāni || 23-28 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">pittamuṣṇaṃ dravaṃ pītaṃ nīlaṃ sattvaguṇottaram | kaṭutiktarasaṃ jñeyaṃ vidagdhaṃ cāmlatāṃ vrajet || 29 ||</seg> <seg type="unit" n="30">agnyāśaye bhavetpittamagnirūpaṃ tilonmitam | tvaci kāntakaraṃ jñeyaṃ lepābhyaṅgādipācakam||30||</seg> <seg type="unit" n="31">dṛśyaṃ yakṛti yatpittaṃ tadrasaṃ śoṇitaṃ nayet | yatpittaṃ netrayugule rūpadarśanakāri tat || 31 ||</seg> <seg type="unit" n="32">yatpittaṃ hṛdaye tiṣṭhenmedhāprajñākaraṃ ca tat | pācakaṃ bhrājakaṃ caiva rañjakālocake tathā || 32 ||</seg> sādhakaṃ ceti pañcaiva pittanāmānyanukramāt |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="29-32"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ pittavivaraṇamāha -- pittamiti | pittamuṣṇamityuṣṇayogāt, dravamakaṭhinaṃ, pītaṃ varṇataḥ, nīlaṃ ca tannīlavarṇaṃ sāmā'vasthāyāṃ bhavati pītaṃ nirāmā'vasthāyāṃ ca | sattvaguṇottaraṃ sattvaguṇabahutvaṃ, kaṭutiktarasaṃ prakṛtisthaṃ prasiddham | yadā vidagdhaṃ tadāmlatāṃ vrajediti vahniguṇatvāt, taduktaṃ ‘pittaṃ vidagdhatāmamlatāmupaiti āgneyatvāt’ iti | ata evāha kaścit -‘vidagdhājīrṇasaṃsṛṣṭaṃ punaramlarasaṃ bhavet’ iti | vidagdhaṃ pittaṃ punaramlapittamiti romaviśeṣamapare pratipādayanti iti| tatsthānāni yathā - agnyāśaye pittamagnirūpaṃ tilonmitaṃ ca jñeyaṃ, pakvāmāśayamadhye agnyāśayamiti vācyam | tatrasthaṃ caturvidhamannapānaṃ pacati na kevalaṃ tilonmitamanyarūpaṃ ca vadantyeke | tadyathā - ‘sthūlakāyeṣu sattveṣu yavamātraṃ pramāṇataḥ| hrasvamātreṣu sattveṣu tilamātraṃ pramāṇataḥ || kṛmikīṭapataṅgeṣu vālamātraṃ hi tiṣṭhati ||’ iti || yat pittaṃ tvacyasti tat kāntikaraṃ jñeyaṃ lepābhyaṅgādipācakaṃ ca bhavati taduṣṇaguṇayogāt | ūṣmā śarīrasyoṣṇatvam | lepābhyaṅgādītyādigrahaṇāt snānāvagāhanādīnāṃ grahaṇam | tvagatra avabhāsinī nāma jñeyā bāhyatvagityabhiprāyaḥ | yat pittaṃ yakṛti kālakhaṇḍe dṛśyaṃ dṛṣṭigocaraṃ tadrasaṃ śoṇatāṃ nayet karotītyarthaḥ | tādṛśamiti yādṛk plīhāsthāne'sti tādṛk bhavatīti bhāvaḥ | yat pittaṃ netrayugale'sti tadrūpadarśanakāri bhavati rūpaṃ pītaśuklādikam| yat pittaṃ hṛdaye cetanāsthāne'sti tanmedhāprajñākaraṃ boddhavyam | kasmāt hṛdayasthakaphatamopanodanavispaṣṭīkṛtatvāt | medhā dhīrdhāraṇā buddhiḥ, prajñā anāgatopadeśarūpā matiḥ | cakārādabhiprārthitamanorathasādhanakṛdityuktam | pittanāmānyāha - pācakamityādi | pittanāmāni kramāt pañcaiva jñātavyāni kramo yathā - pācakamagnisthāne, bhrājakaṃ tvaci, rañjakaṃ yakṛti, ālocakaṃ netrayoḥ, sādhakaṃ hṛdīti || 29-32 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="29"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> adhunā pañca pittasya guṇānāha - nanu ‘miṣṭaḥ paṭuśca madhuramalomlaṃ pacyate rasaḥ | kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ pākaḥ syāt prāyaśaḥ kaṭuḥ’ iti rasaviśeṣāṇāṃ vipākaviśeṣā uktāḥ kathitāḥ | ṣaḍrarasānapyāha - āhāro mādhuryaṃ labhate pācakapittena vidagdhomlatāṃ vrajet grahaṇyāṃ pācitaḥ kaṭurbhavatīti kathaṃ saṃgacchate ? ucyate miṣṭarasaḥ paṭurasaścāhāra āmāśaye pūrvaṃ madhuraraso bhavati tataḥ pācakapittena vidagdho'mlatāṃ vrajet grahaṇyāṃ pācitaḥ kaṭuraso bhavati kaṭutiktakaṣāyā madhurā amlā: kaṭavaśca bhūtvā kaṭava eva bhavanti | atra kecidācāryāḥ prāhuḥ ṣaṇṇāmapi rasānāṃ vipākāt ta evāpi rasā atiśayena bhavanti yathā āmaṃ dugdhamadhuraṃ tatpakvaṃ sat viśeṣato madhuraṃ bhavati evaṃ pittamuṣṇaṃ dravaṃ pītam | asyārthaḥ pittam uṣṇam uṣṇaguṇaṃ, dravaṃ dravarūpaṃ, pītaṃ pītavarṇaṃ, nīlaṃ nīlavarṇaṃ, satvaṃ satvaguṇottaram adhikaṃ yasmin tat kaṭu kaṭurasaṃ tiktaṃ tiktarasaṃ vidagdhaṃ atipakvaṃ amlatāṃ vrajet | tasya pañcasthānānyāha - agnyāśayetyādi | agnyāśaye yatpittaṃ bhavet tatpācakaṃ jñeyam | kiṃbhūtaṃ agnirūpam, punaḥ kiṃbhūtaṃ tilonmitaṃ tilapramāṇaṃ tvaci bhrājakaṃ jñeyam | kiṃbhūtaṃ, kāntikaram | punaḥ kiṃbhūtaṃ lepābhyaṅgādipācakaṃ pākakāri | yattu tvaci pittaṃ tasya bhrājako'gniriti saṃjñā so'pyabhyaṅgapariṣekāvagāhalepādīnāṃ kriyādravyāṇāṃ paktā iti suśrutaḥ, ayamarthaḥ prakṛtiryatpittaṃ darśanīyaṃ rañjakākhyaṃ tadrasaṃ śoṇatāṃ nayet darśanīyaṃ dṛśyātmakam | bhrājakamityādinā yadyasya darśanayogyaṃ kāntikaratvāt pūrvabhrājakena sambadhyate cettadā ayamarthaḥ | tatra samyak kāntikaramityanena darśanīyārthatā prāptā tasmādādya evārthaḥ, prakṛtidṛśyaṃ darśanayogyaṃ yatpittaṃ tadrañjakaṃ rañjakākhyaṃ jñeyam | kiṃbhūtaṃ tadrasaṃ śoṇitatāṃ raktatāṃ nayet yatpittaṃ netrayugale tadālocakaṃ ālocakākhyaṃ caturtham | kiṃbhūtaṃ rūpadarśanakāri yatpittaṃ hṛdaye tiṣṭhet tatsādhakaṃ pañcamam | kiṃbhūtaṃ, medhāprajñākaraṃ medhāprajñe buddhiviśeṣau | evaṃ kramātpañca pittanāmāni jñeyāni| iti pittavibhāgaḥ || 29 ||</seg> 32 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">kaphaḥ snigdho guruḥ śvetaḥ picchilaḥ śītalastathā ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">tamoguṇādhikaḥ svādurvidagdho lavaṇo bhavet | kaphaścāmāśaye mūrdhni kaṇṭhe hṛdi ca saṃdhiṣu || 34 ||</seg> <seg type="unit" n="35">tiṣṭhankaroti deheṣu sthairyaṃ sarvāṅgapāṭavam | kledanaḥ snehanaścaiva rasanaścāvalambanaḥ || 35 ||</seg> śleṣmakaśceti nāmāni kaphasyoktānyanukramāt |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ kaphasya vivaraṇaṃ darśayitumāha - kapha iti | kaphasyoktānyanukramāditi kapho'pi īdṛśaḥ | kīdṛśaḥ tamāha - snigdha iti snehaguṇayogāt | gururalaghuḥ śveto varṇataḥ, picchila iti mṛdyamānaḥ sannaṅgulagrāhī śītalo'nuṣṇaḥ saumyatvāt | tamoguṇapradhānastamoguṇabahulaḥ, svādurmadhuraḥ madhuratvamatrāvidagdhatvāt, vidagdhastu lavaṇo bhavediti taduktam -‘prakṛtistho'vidagdhaścāpradruṣṭo madhuraḥ kaphaḥ | vidagdho vikṛtasya syāt praduṣṭo lavaṇastathā’ iti | yadvā vidagdhāmlapākāllavaṇaḥ | sthānāni yathā kapha ityādi | kapho'pyeteṣu sthāneṣu tiṣṭhan deheṣu sthairyaṃ karoti sarvāṅgapāṭavaṃ karoti | kathamityāha - āmāśaye caturvidhasyāhārasyādhāro mādhuryāt picchilatvāt | prakle- ditvānmadhuraśītalo'pi svaśaktyā śleṣmasthānānāṃ śarīrasya udakakarmaṇā kṛtvopakāraṃ karoti | mūrdhni śirasi sthitaḥ snehena tarpaṇādhikṛtatvādindriyāṇāṃ svakāryasāmarthyaṃ janayati | kaṇṭhe jihvāmūle sthitaḥ saumyatvājji- hvendriyasya rasajñānājñānayorvartate | hṛdi urasi sthitaḥ śiro bāhudvayasandhānasthānasya sandhāraṇaṃ prākṛtaguṇena sahitena hṛdaye svakāryasāmarthyaṃ karoti | sandhiṣu saṃsthitaḥ sarvasandhisaṃśleṣādanugrahaṃ karoti | atha nāmā- nyanukramāduktāni - tāni kānītyāha | kledana āmāśaye tadatra sodakairguṇairāhāraḥ praklinno bhinnasaṃghātaḥ sukhakaro bhavatīti kledanasyābhiprāyaḥ | snehano mūrdhni bhavati tatra sthitasya snehaviṣayasya santarpaṇaṃ karotīti tātparyārthaḥ | snehaguṇasādharmyāt | rasanaḥ kaphaparyāyaḥ, kaṇṭhe'sti sa ca rasajñāne vartate | avalambano hṛdi vartate | sa ca hṛdayāvalambanaṃ karotītyarthaḥ | śleṣmakaḥ sandhiṣviti sa ca sandhisaṃśleṣaṇakṛdbhavati sandhisandhānaṃ karotītyabhiprāyaḥ || 3 3- 35 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="33-35"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha kaphasya guṇasthānanāmānyāha - kapha ityādi | kaphaḥ snigdhaḥ sacikkaṇaḥ ,gudaḥ mātrāguruḥ, śvetaḥ śuklavarṇaḥ, picchilaḥ āmasadṛśaḥ, śītalaḥ śītaguṇaḥ tamoguṇādhikaḥ tamoguṇapradhānaḥ, svādurmadhurasaḥ, vidgdha īṣattyakta:, yadvā viśeṣeṇa dagdhakatāṃ prāptaḥ lavaṇo lavaṇaraso bhavati | idānīṃ kaphasya sthānanāmānyāha - āmāśaye kledanaḥ kaphaḥ, mūrdhni snehana:, kaṇṭhe rasanaḥ, hṛdi ālambanaḥ, sandhiṣu śleṣmakaḥ | eṣu sthāneṣu tiṣṭhan dehasya sthairyaṃ sarvāṅgapāṭavaṃ ca kramātkarotīti yojanā iti śleṣmavibhāgaḥ, doṣanirūpaṇam || 33-35 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">snāyavo bandhanaṃ proktā dehe māṃsāsthimedastam||36||</seg> <seg type="unit" n="37">sandhayaścāṅgasandhānāddehe proktāḥ kaphānvitā: | ādhāraśca tathāsāraḥ kāye'sthīni budhā viduḥ||37||</seg> marmāṇi jīvādhārāṇi prāyeṇa munayo jaguḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="36"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānī snāyūnāṃ vivaraṇaṃ darśayannāha - snāyava iti | snāyavo<note place="foot" type="editorial" n="16">medasaḥ sāramādāya śirā snāyutvamāpnuyāt ||</note> navaśatasaṃkhyākāste tu pratānavanto vṛttāḥ pṛthavaḥ, śuṣirāśca dehe māṃsāsthi medasāṃ bandhanaṃ proktāḥ kathitā ityarthaḥ | tadyathā śākhāsu ṣaṭśatāni<note place="foot" type="editorial" n="17">koṣṭhe 230, grīvordhvadeśe 70, pādāṅguliṣu 30, tala-kūrca-gulpheṣu 30, jaṃghāyāṃ 30, jānuni 10, ūrau 40, vaṅkṣaṇe 10, sakthidvaye 150, kaṭyāṃ 60, pṛṣṭhe 80, pārśvayoḥ 60, urasi 30, grīvāyāṃ 36, mūrdhni 34 |</note> tāḥ pratānavatyo vṛttāśca bisamṛṇālasadṛśāḥ pratānavatyaḥ vṛttāḥ vartulā mahāsnāyava ityarthaḥ | dve śate triṃśacca koṣṭhe tāḥ śuṣirāḥ pṛthulāśca, grīvāṃ pratyūrdhvasaptatiḥ tā api pṛthulāḥ, śuṣirāśca evaṃ navaśatasaṃkhyā: snāyavo vyākhyātāḥ | bandhanamiti sarvaśarīrāvayavanibandhanaṃ taduktaṃ - ‘nauryathā phalakāstīrṇā bandhanairbahubhiryutā | bhārakṣamā bhavedatsu nṛyuktā susamāhitā || evameva śarīre'smin yāvantaḥ sandhayaḥ smṛtāḥ | snāyubhirbahubhirbaddhāstena bhārasahā narāḥ’ iti | sandhilakṣaṇamāha - sandhaya<note place="foot" type="editorial" n="18">te ca 210 sandhayaḥ santi | śākhāsu 68, koṣṭhe 59, grīvordhvadeśe ca 83 ( grīvāyāṃ 8, kaṇṭhe 3 hṛtphupphusaklomanibaddhanāḍīṣu 18, dantamaleṣu 32 kaṇṭhamaṇau 1 nāsikāyāṃ 2, cakṣuṣi 2, gaṇḍasthale 2, śaṅkhe1, karṇayoḥ 1 (pratyekaṃ)| hanusandhyo: 2, bhruvoḥ. 2, śaṅkhopari 2, mastake 1, śiraḥkapāleṣu 5||</note> iti | aṅgagrahaṇena pratyaṅgānyapi gṛhyante | sandhayo dvividhāścalā acalāśca | yaduktaṃ - ‘hanvoḥ kaṭyāṃ ca śākhāsu sandhayastu calāḥ smṛtāḥ | śeṣāstu sandhayaḥ sarve vijñeyā acalā budhaiḥ’ kaṭyāṃ ceti cakārādgrīvāyāmapi calā jñeyāḥ| kecidatra sandhilakṣaṇapade dvayaṃ paṭhanti | tān sandhīnasthnāśritā nava manyante | athāsthilakṣaṇamāha - ādhāraśceti | asthīni pañcavidhāni bhavanti kapālarucakavalayataruṇanalakasaṃjñāni | kāye ādhāraḥ śarīradhāraṇaviṣayaḥ taduktam-‘māṃsānyatra nibaddhāni śirābhiḥ snāyubhistathā | asthīnyālambanaṃ kṛtvā na śīryante patanti ca’ iti | tathā sāra iti | asthīni śarīre sārabhūtaḥ kathitaḥ yathā ‘ābhyantaragataiḥ sārairnūnaṃ tiṣṭhanti bhūruhāḥ | asthisāraistathā dehā dhriyante dehināṃ dhruvam | tasmācciravinaṣṭeṣu tvaṅmāṃseṣu śarīriṇām | asthīni na vinaśyanti sārāṇyetāni dehinām’ iti | idānīṃ marmāṇi nidarśayannāha - marmāṇīti | marmāṇi saptottaraśatasaṃkhyāni prāyeṇa bāhulyena jīvādhārāṇi prāṇādhārāṇi jaguḥ, munaya iti śeṣaḥ | tāni marmāṇi pañcaprakārāṇi bhavanti | tadyathā - māṃsamarmāṇi tānyekādaśa saṃkhyāni, śirāmarmāṇi ekacatvāriṃśat, snāyumarmāṇi saptaviṃśatiḥ | asthimarmāṇi aṣṭau | sandhimarmāṇi viṃśatiśceti | etānyapi sadyaḥ prāṇaharāṇi kālāntaraprāṇaharāṇi viśalyaghnāni vaikalyakarāṇi rujākarāṇīti kathitāni, eteṣāṃ svarūpaṃ na likhitamatra vistarabhayāt | jīvādhārāṇīti jīva ātmā tasyādhārāṇītyarthaḥ | taduttam - ‘somamārutatejāṃsi rajaḥsattvatamāṃsi ca | marmasu prāyaśaḥ puṃsāṃ bhūtātmā cāvatiṣṭhate || marmasvabhihitāstasmānna jīvanti śarīriṇaḥ’ iti ||36||</seg>37||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="36"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha snāyavaḥ | navaśataṃ snāyūnāmiti pūrvoktatvāt | saṃkhyā tu etenaivoktā | idānīṃ snāyūnāṃ karmāṇyāha - dehe māṃsāsthimedasāṃ bandhanaṃ snāyava eva proktāḥ idamevaitāsāṃ prayojanam | nanu śārṅgadhareṇa snāyūnāṃ svarūpaṃ aṅgavibhāgaśca noktastatkathaṃ jñāyate tadvodhārthaṃ granthāntarāllikhyate | atha snāyoḥ svarūpamāha - ‘medasaḥ sāramādāya śirā snāyutvamāpruyāt | śirāṇāṃ hi mṛduḥ pākaḥ snāyūnāṃ tu tataḥ kharaḥ ||’ tāsāṃ saṃkhyāmāha - ‘śatāni nava jāyante śarīre snāyavo nṛṇām | tāsāṃ vivaraṇaṃ brūmaḥ śiṣyā: śṛṇuta yatnataḥ | śākhāsu ca śatāni syu:, koṣṭhe triṃśacchatadvayam|| grīvāyā ūrdhvadeśe tu snāyūnāṃ saptatiḥ smṛtā | evameva śarīre'smin yāvantaḥ sandhayaḥ smṛtāḥ | snāyubhirbahubhirbaddhāstena bhārasahā narāḥ’ iti snāyunirūpaṇam | asthīni asthnāṃ ca triśataṃ matamiti saṃkhyā pūrvoktaiva teṣāṃ prayojanamāha - tānyeva śatatrayasaṃkhyākānyasthīni kāye ādhārastathā sāraśca budhāḥ paṇḍitāḥ jaguḥ ūcuḥ | śārṅgadharānuktatvāt asthnāṃ sthānādinirūpaṇamucyate tadyathā ‘śalyatantre'sthikhaṇḍāntaṃ śatatrayamudāhṛtam | tānyevātra nigadyante teṣāṃ sthānāni yāni tu | saviṃśatiśataṃ tvasthnāṃ śākhāsu kathitaṃ budhaiḥ | pārśvayoḥ śroṇiphalake vakṣaḥpṛṣṭhodareṣu ca | jānīyātsubhiṣak teṣu śataṃ saptadaśottaram | grīvāyā ūrdhvagaṃ vidyādasthnāṃ triṣaṣṭisaṃyutam<note place="foot" type="editorial" n="19">ekaikasyāṃ pādāṅgulyāṃ 3 evaṃ 15, talakūrca gulphasaṃśritāni 10, pārṣṇyā 1, jaṃghāyāṃ 2, jānuni 1, ūrau 1; ekasminsakthini 30, śroṇyāṃ 5 ( gudabhaganitambeṣu 4; trike 1 ), pārśvayoḥ 72, pṛṣṭhe 30 urasi 8, cakṣusi 2, grīvāyāṃ 9, kaṇḍanāḍyāṃ 4, hanvoḥ 2, dantāḥ 32, nāsāyāṃ 3, tāluni 1, gaṇḍakarṇaśaṅkheṣu 3, śirasi 6 iti śeṣaḥ |</note> ||’ asthīni navadhā bhavanti tadapyāha - ‘taruṇāni kapālāni rucakāni bhavanti ca | valayānyapi tāni syurnalakāścaiva pañcadhā ||’ teṣāmapi pañcānāṃ sthānānyāha - ‘akṣakaḥ saśrutighrāṇagrīvāsu taruṇāni hi | śiraḥśaṅkhakapāleṣu tālvaṃśaprothajānuṣu | kapālāni vijānīyāt rucakāni radā matāḥ | pāṇyoḥ pārśvayuge pṛṣṭhe vakṣojaṭharapāyuṣu | pādayorvalayāni syurnalakāni bruve'dhunā || hastapādāṅgulitale kūrce ca maṇibandhayoḥ | bāhujaṅghādvaye cāpi jānīyānnalakāni tu ||’ asthnāṃ prayojanamāha - māṃsānyapabaddhāni śirābhiḥ snāyubhistathā | asthīnyālambanaṃ kṛtvā na śīryante patanti na ||’ ityasthivivaraṇam || atha marmavibhāgaḥ | saptottaraṃ marmaśatamityuktatvāt marmaṇāṃ saṃkhyā proktā teṣāṃ prayojanamāha - marmāṇītyādi | yāvanti marmāṇi tāvanti jīvādhārāṇīti munayo jaguḥ prāyeṇa atiśayenetyarthaḥ | śārṅgadhareṇa marmavibhāgastu viśeṣeṇa noktaḥ ato granthāntarāt kiṃcitsthānādikaṃ procyate - ‘sannipātaśirāsrāyupakṣamāṃsāsthisaṃbhavaḥ | marmāṇi tatra tiṣṭhanti prāṇāsteṣu viśeṣataḥ |’ teṣāṃ saṃkhyāmāha - ‘saptottaraśataṃ santi dehe marmāṇi dehinām |’ teṣāṃ sthānānyāha - ‘tānyekādaśa māṃse syuraṣṭāvasthiṣu santi hi | saṃdhīnāṃ viśatistāni snāyūnāṃ saptaviṃśatiḥ | catvāriṃśattathaikaṃ ca śirāmarmāṇi tatra tu | dvāviṃśatiśastriyuge tāvantyeva bhujadvayoḥ | dvādaśorati kukṣau ca pṛṣṭhadeśe caturdaśa | grīvāyā ūrdhvabhāge tu saptatriṃśanmatāni tu |’ sadyaḥprāṇaharatvādibhedena marmāṇi pañcadhā bhavantīti | bhedamapyāha ‘sadyaḥprāṇaharāṇi syurmarmāṇyekonaviṃśatiḥ | marmadeśāstrayastriṃśatsyuḥ kālāntaramārakāḥ | catvāriṃśacca catvāri vaikalyaṃ janayanti ca | marmāṣṭakaṃ tvacākāri viṣaghnaṃ ca trikaṃ matam |’ iti marmavibhāgaḥ || 36 ||</seg> 37 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">saṃdhibandhanakāriṇyo doṣadhātuvahāḥ śirāḥ || 38 ||</seg> dhamanyo rasavāhibhyo dhamanti pavanaṃ tanau |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="38"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ śirālakṣaṇaṃ prakaṭayannāha - sandhīti | śirāśca sthūlasūkṣmabhedena dvividhāḥ tāsāṃ nābhirmūlaṃ tataḥ prasarantyūrdhvamadhastiryak vā | tathāhyuktam - ‘yāvatyastu śirāḥ kāye saṃbhavanti śarīriṇām | nābhyāṃ sarvā nibaddhāstāḥ pratanvanti samantataḥ ||’ iti | tāsāṃ vibhāgamapyuktaṃ yathā - tāsāṃ mūlaśirāścatvāriṃśat, tatra daśa vātavāhinyaḥ, daśa pittavāhinyaḥ, daśa śleṣmavāhinyaḥ, daśaraktavāhinyaḥ iti | tāsāṃ vātavāhinīnāṃ vātasthānagatānāṃ pañcasaptatyadhikaśataṃ bhavanti | tāvantya eva pittavāhinyaḥ pittasthāne, kaphavāhinyaḥ kaphasthāne, raktavāhinyaśca yakṛtplīhnoḥ | sandhibandhanakāriṇya iti | ākuñcanaprasaraṇādibhirviśeṣairityarthaḥ | idānīṃ dhamanīlakṣaṇamāha - dhamanya iti | dhamanādanilapūraṇāt dhamanyaḥ rasavāhinya iti caturviśatisaṃkhyākāḥ | tāsāṃ ca nābhiprabhavāṇāmūrdhvagā<note place="foot" type="editorial" n="20">ūrdhvagā rūparasagandhasparśaśabdapraśvāsocchvāsastambhakṣuddhāsyabhāṣaṇarodanagānādikarma sampādayanti dehaṃ dhārayanti tāśca hṛdayaṃ gatvā śākhātrayaṃ vistārayantya: 30 śatsaṃkhyākāḥ saṃbhavanti | tāsu pratyekaṃ dve dve kṛtvā daśa dhamanyo vātapittakaphaśoṇitarasān vahanti aṣṭau ca rūpādīni gṛhṇanti, śiṣṭāsu dvādaśasu dvābhyāṃ vāṅniṣpattiḥ, dvābhyāṃ ghoṣaṇaṃ, dvābhyāṃ nidrā, dvābhyāṃ jāgaraṇaṃ, dvābhyāṃ ca raktavahanaṃ bhavati śiṣṭena stanasaṃsthitena dvayena ca sriyā stanyavahanaṃ puṃsaśca śukravahanaṃ stanābhyāṃ bhavati ||</note> daśa, daśa<note place="foot" type="editorial" n="21">adhogāstu daśa pittāśayamadhigamya 30 śatsampannāḥ | tāsu dve dve vātapittakapharaktarasān vahataḥ | śiṣṭābhyāñca dve annamāśrityānnaṃ vahataḥ | dve jalaṃ vahataḥ | dve bastimāśritya mūtraṃ vahataḥ dvābhyāṃ puruṣasya śukraṃ striya ārtavaṃ ca prādurbhavati, dve ca tadvayaṃ niḥsārayataḥ, dve sthūlā anibaddhe bhūtvā purīṣaṃ niḥsārayataḥ | avaśiṣṭāścāṣṭau tiryagyāminyaḥ svedaṃ niḥsārayanti | etāścādhogā dhamanyaḥ pakvāśayakaṭimūtrapurīṣaguhyabastimeḍhrapādaprabhṛtīnyāśritya teṣāṃ poṣaṇaṃ sampādayanti |</note> cādhogāminyaścatasrastiryaggāminyo<note place="foot" type="editorial" n="22">tiryagyaṃ ca dhamanīcatuṣṭayaṃ pratyekamasaṃkhyaśākhāvibhaktaṃ dehaṃ randhrabhūyiṣṭhaṃ karoti | etāsāṃ ca mukhāni pratilomakūpasaṃlagnāni | tebhyaśca mukhebhya: svedā nirgacchanti, deharaso bahirantaśca santarpayati, abhyaṅgādinā ca tailādivīryamanta: śarīraṃ praviśya tvakpākādikaṃ karoti tenaiva ca śubhāśubhasparśajñānaṃ bhavati|</note> bhavanti | tāstu vātamūtrapurīṣa śukrārtavānyadho vahanti | annapānarasavāhinyo daśordhvagāḥ | tiryaggānāṃ tu catasṛṇāṃ dhamanīnāmekaikā śatadhā sahasradhā cottarottaraṃ vibhajyante | tāstvasaṃkhyeyāstābhiridaṃ śarīraṃ jālakairiva vyāptaṃ tāsāṃ tu mukhāni romakūpapratibaddhāni yaiḥ svedamabhivahanti, rasaṃ cāpi santarpayantyantarbahiśca, taireva cābhyaṅgapariṣekāvagāhāle- panavīryāṇyantaḥśarīramabhipratipadyante || 38 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="38"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha śirāvibhāgaḥ - śirāṇāṃ śatasaptaketyuktatvācchirāṇāṃ śatasaptakaṃ bhavati | tāsāṃ prayojanamāha - śirāḥ sandhibandhanakāriṇyaḥ | atha ca doṣadhātuvahā idameva prayojanametāsām | atha granthāntarāt śirāṇāṃ viśeṣanirūpaṇamāha -‘sandhibandhanakāriṇyo doṣadhātuvahāḥ śirāḥ | nābhyāṃ sarvāṇi baddhāstāḥ pratanvanti samaṃtataḥ | śarīraṃ sakalaṃ caitat śirābhiḥ poṣyate sadā | praṇālibhirivārāmakulyābhiḥ kṣetradhānyavat || prasāraṇākuñcanābhiḥ kriyābhiḥ satataṃ tanau| śirāṇyevopakurvanti tāḥ syu: saptaśatāni tu | yathā drumadale śākhā dṛśyante pratatāḥ śirāḥ | tathaiva dehināṃ dehe vartante sakale śirāḥ |’ idānīṃ śirāṇāṃ prāṇānāṃ cādhārādheyatvaṃ darśayannāha - ‘nābhisthāḥ prāṇināṃ prāṇāḥ prāṇā nābhiṃ vyavasthitāḥ | śirābhireva tābhiśca cakranābhirivārakaiḥ ||’ suśrutātprāṇināṃ prāṇā nābhisthāḥ ityanena nābhyāṃ cakrasya arā iva sthitāḥ | prāṇavāyuṃ prakarṣeṇa ānanti gacchantīti prāṇāḥ prāṇavāyavaḥ | te prāṇabhedena nāgādibhedena ca daśadhā | kutaḥ ? nābhisthānataḥ prāṇāḥ prāṇavāyuvahāḥ śirā nābhiṃ vyapāśritāḥ | nābhiṃ vyupāśritāḥ kutaḥ ? yataḥ nābhiśabdavācyaḥ ādikaiḥ paribadhyate tadvannābhiḥ śarīramadhyabhāgaḥ śirābhiḥ | vāgbhaṭe tu evaṃ likhitaṃ ‘dhamanyo nābhisaṃbaddhāstriṃśatiśca tanutarāḥ | nābhiḥ paritatastābhiścakranābhirivārakaiḥ |’ ataḥ śārṅgadhareṇa dvayorgrahaṇaṃ kṛtam | śirādhamanyo nābhisthāḥ sarvāṃ vyāpya sthitāstanum| puṣṇanti cāniśaṃ vāyoḥ saṃyogātsarvadhātubhiḥ | ato dhamanyaḥ śirābhedabhinnā | yataḥ suśrute likhitam śirādhamanīsrotasāmavibhāgaḥ, avibhāgaḥ apṛthaktvaṃ ‘śirāvikāra eva dhamanyaḥ śaraṇāt śirā dhamanāt dhamanyaḥ iti nirukteḥ ||’ atha śirāṇāṃ saṃkhyāmāha - suśrutāt ‘tāsāṃ khalu mūlaśirāścatvāriṃśat tāsāṃ daśa vātavahā daśapittavahā daśa śleṣmavahā daśa raktavahāḥ tāsāṃ khalu vātavahānāṃ vātasthānagatānāṃ sapañcasaptaśataṃ bhavati tatra vātavahā ekasminsakthani pañcaviṃśatiḥ, dvitīye pañcaviṃśatiḥ, haste pañcaviṃśatiḥ, dvitīye pañcaviṃśatiḥ, evaṃ śataṃ śākhāsu koṣṭhe catustriṃśattasya vivaraṇaṃ tāsu śroṇyāṃ gudameḍhrāśritā aṣṭau, dve dve pārśve, ṣaṭ pṛṣṭhe, ṣaṭ udare,daśa vakṣasi, evaṃ catustriṃśat| ekacatvāriṃśajjatruṇa ūrdhvaṃ tāsāṃ caturdaśa grīvāyāṃ, catasraḥ karṇayoḥ, nava jihvāyāṃ, ṣaṭ nāsikāyāṃ, aṣṭau netrayoḥ| evaṃ vātavahānāṃ sapañcasaptatiśataṃ bhavati eṣa vibhāgaḥ pittaśleṣmaraktavahānāṃ jñeyaḥ | evaṃ śirāṇāṃ saptaśatāni saṃkhyātāni | tatrāruṇā vātavahāḥ pūrvaṃ te vāyunā śirāḥ | pittāduṣmāccānilāccāsitā gaurāḥ śirāḥ kaphāt | asṛgvahāstu raktāḥ syustathā nātyuṣṇaśītalāḥ ||’ iti śirāvivaraṇam || atha dhamanya āha - caturviṃśati dhamanya iti pūrvoktaṃ tāsāṃ prayojanamāha - ‘dhamanyo rasavāhinyo dhamanti pavanaṃ tanau |’ rasavāhinyaḥ dhamanyaḥ tanau dehe pavanaṃ dhamantīti prayojanam | atha śārṅgadharānuktaṃ dhamanī jñānārthaṃ vivaraṇaṃ granthāntarādāha - ‘dhamanyo nābhito yātāścaturviṃśatisaṃkhyayā | daśordhvagā daśādhogāḥ śeṣāstiryagvarāḥ smṛtāḥ | yathā svabhāvataḥ khāni mṛṇāleṣu bhavanti hi | dhamanīnāṃ tathā khāni raso yairantataścaret | pañcābhibhūtastvatha pañcakṛtvaḥ pañcendriyaṃ pañcasu vartamānā | pañcendriyaṃ pañcasu bhāvayitvā pañcatvamāyānti vināśakāle ||’ asyāyamarthaḥ pañcābhibhūtāḥ pañcavyāptā dhamanyaḥ pañcakṛtvaḥ pañcacārān pañcendriyaṃ karmapuruṣaṃ bhāvayanti yojayanti keṣu ? pañcasu śrotrādiṣvindriyādhiṣṭhāneṣu bhāvayitvā saṃyojya vināśakāle dhamanyo vināśamāyāntīti yojanā | kiṃbhūtāḥ ? dhamanyaḥ pañcasu vartamānāḥ pañcasu ākāśādibhūteṣu vartamānāḥ sthitāḥ pañcābhibhūtā iti pañcabhyo bhūtebhyo'bhisamantato bhūtāḥ śabdasparśa- rasarūpagandhāstaiḥ, yadvā ākāśapavanadahanatoyabhūmibhirvā abhibhūtāḥ vyāptā dhamanyaḥ pañcakṛtvaḥ pañcavārān āyānti āgacchanti kāḥ dhamanyaḥ ? kiṃ tatpañcendriyaṃ indriyapañcakaṃ sūkṣmarūpam | iti dhamanīvibhāgaḥ ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">māṃsapeśyo balāya syuravaṣṭambhāya dehinām ||39||</seg> prasāraṇākuñcanayoraṅgānāṃ kaṇḍarā matāḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="39"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha peśīvarṇanamāha - māṃsapeśya iti | māṃsāvayavasaṅghātāḥ parasparaṃ vibhaktāḥ peśya ityucyante<note place="foot" type="editorial" n="23">‘budhduda: saptarātreṇa māṃsapeśī bhavettataḥ | dvisaptāhādbhavetpeśī raktamāṃsacitā dṛḍhā | bījasyevāṅkurāḥ peśya: pañcaviṃśatirātrataḥ’|| iti lakṣaṇam |</note> | tāstu balāya ojase syuḥ kathitāḥ | ata evāha kaścit - ‘śirāsnāyvasthiparvāṇi sandhayaḥ syu: śarīriṇām | peśībhiḥ saṃvṛtānyatra balavanti bhavantyataḥ’ iti | tāsāṃ tu sthānaviśeṣānnānāsvarūpatvaṃ darśitam | tadyathā - bahalaḥ pelavaḥ sthūlāṇupṛthuvṛttahrasvadīrghasthiramṛduślakṣṇakakaśabhāvaḥ | pratyekalakṣaṇameteṣāṃ ca na likhitamatra granthagauravabhayāt | atha kaṇḍarāḥ - kaṇḍarā mahāsnāyavaḥ | aṅgānāṃ hastapādaśiraḥpṛṣṭhaprabhṛtīnāṃ prasāraṇākuñcane karmaviśeṣau tayorvyāpāro yeṣāṃ te | mūlakaṇḍarāḥ ṣoḍaśa, eteṣāṃ prarohā yathā hastapādagatānāṃ kaṇḍarāṇāṃ nakhā agraprarohāḥ, grīvā hṛdayanibandhinīnāṃ, adhobhāgagatānāṃ meḍhram, śroṇipṛṣṭhanibandhinīnāmadhobhāgagatānāṃ nitambamaṇḍalam mūrdhoruvakṣo'kṣipiṇḍādīnāṃ ca | ṣoḍaśagrahaṇamatra śastravyāpāraniṣedhārtham, tathāhi - ‘jālāni kaṇḍarāścāṅge pṛthak ṣoḍaśa nirdiśet | ṣaṭ kūrcāḥ sapta sīvanyo meḍhrajihvāśirogatāḥ | śastreṇa tāḥ parihareccatasro māṃsarajjavaḥ’ iti || 39 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="39"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha māṃsapeśyaḥ | pañcaśatāni bhavantītyuktaṃ teṣāṃ prayojanamāha - māṃsapeśyaḥ balāya bhavanti tathā dehināṃ avaṣṭambhāya avasthityartham | idamāsāṃ prayojanaṃ śārṅgadharānuktaṃ ‘māṃsapeśyaḥ samākhyātā nṛṇāṃ pañcaśatāni tu | tāsāṃ śatāni catvāri śākhāsu kathitā yathā || - koṣṭhe ṣaḍgaṇanā ṣaṣṭiḥ kathitā munipuṅgavaiḥ | grīvāyā ūrdhvatastāsu catustriṃśatprakīrtitāḥ | puṃsāṃ peśyaḥ purastādyāḥ proktā mehanamuṣkajāḥ| strīṇāmāvṛtya tiṣṭhanti phalamantargataṃ hi tāḥ | puṃsāṃ mehanamuṣkayoḥ striyāstisro māṃsapeśyaḥ pūrvamuktāstāḥ strīṇāṃ mehanamuṣkābhāvāt phalaṃ garbhāśayaṃ āvṛtya tiṣṭhanti| gayadāsastvāha - strīṇāṃ māṃsapeśyastisṛbhirhīnāni pañcaśatāni | tathā bhojaḥ - ‘pañcapeśīśatānyeva strīvarjaṃ viddhi bhūmipa | ataścatasro hīyante strīṇāṃ mehanamuṣkayoḥ<note place="foot" type="editorial" n="24">śākhāsu tatsaṃkhyā-pādāṅgulīṣu 15, pādāgre 10, pādopari kūrcasanniviṣṭāḥ 10, gulphatalayoḥ 10, gulphajānunorantare 20, jānuni 5, ūrau 20, vaṃkṣaṇe 10, evamekatra sakthini 100, anyabāhusakthinyapi 100; koṣṭheṣu yathā-gude 3, śephasi 1, sevanyā 1, vṛṣaṇayoḥ 2, sphicoḥ 10, bastimūrdhani 2, udare 5, nābhau 1, pṛṣṭhārdhobhayataḥ 10, pārśvayoḥ 6, vakṣasi 10, akṣakāṃsau prati samantāt 7, hṛdi 2, yakṛti 2, plīhni 2, uṇḍuke 2, grīvārdhe 34 yathā-grīvāyāṃ 4, hanvoḥ 8, kaṇṭhamaṇau 1, gale 1, tāluni 2, jihvāyāṃ 1, oṣṭhayoḥ 2, nāsāyāṃ 2, netrayoḥ 2, gaṇḍayoḥ 4, karṇayoḥ 2, lalāṭe 4, śirasi 1 | strīṇāmadhikāviṃśatiḥ-garbhāśaye 3, śukrārtavapraveśinyāṃ 3, yonyabhyantare mukhāśrite prasūte 2 yonikarṇike 2 stanayo 10 ityapi jñeyam |</note> ||’ māṃsapeśīnāṃ karmāṇyāha -‘śiśnadeśe'sthiparvāṇi saṃdhayaśca śarīriṇām | peśībhiḥ saṃvṛtānyeva balavantaṃ bhavanti hi ||’ iti māṃsapeśīvivaraṇam || atha kaṇḍarāḥ | tatra kaṇḍarāścaiva ṣoḍaśetyuktatvāt ṣoḍaśakaṇḍarā bhavanti tāsāṃ prayojanamāha - prasāraṇā- kuñcanayoraṅgānāṃ kaṇḍarā matā | aṅgānāṃ prasāraṇākuñcane tāsāṃ prayojanam | tāsāṃ vivaraṇaṃ śārṅgadharānuktamapi granthāntarādāha - ‘mahatyaḥ snāyavaḥ proktāḥ kaṇḍarāścaiva ṣoḍaśa | prasāraṇākuñcanayordṛṣṭaṃ tāsāṃ prayojanam | catasro hastayostāsāṃ tāvantyaḥ pādayoḥ smṛtāḥ | grīvāyāmapi tāvantyastāvatyaḥ pṛṣṭhavaṃśagāḥ’ iti kaṇḍarāvivaraṇam || 39 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">nāsānayanakarṇānāṃ dve dve randhre prakīrtite || 40 ||</seg> <seg type="unit" n="41">mehanāpānavaktrāṇāmekaikaṃ randhramucyate | daśamaṃ mastake proktaṃ randhrāṇīti nṛṇāṃ viduḥ ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">strīṇāṃ trīṇyadhikāni syuḥ stanayorgarbhavartmanaḥ | sūkṣmacchidrāṇi cānyāni matāni tvaci janminām||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="40-42"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha randhrāṇyāha - nāsetyādi | nāsādīnāṃ trayāṇāṃ dve dve randhre prakīrtite | tena dve nāsāyāṃ, dve nayanayoḥ, dve karṇayoriti | mehanāpānavakrāṇāmekaikaṃ | mehanaṃ meḍhram, apānaṃ gudasaṃjñam, vakraṃ mukhakuharaṃ, daśamaṃ randhraṃ mastake coktam | tadbrahmarandhramityāhureke, etāni navasrotāṃsi narāṇāṃ bahirmukhāni bhavanti daśamaṃ mastake pracchannamiti | strīṇāmaparāṇi ca trīṇi tāni kāni ? ityāha - strīṇāmiti | dve stanayoḥ kṣīravahe, ekaṃ garbhavartmanaḥ adhastāttadraktavahamityarthaḥ | anyānyapi srotāṃsi santītyāha - sūkṣmacchidrāṇīti | janmināṃ puruṣāṇāṃ tvaci viṣaye anyāni sūkṣmacchidrāṇi matāni kathitānītyarthaḥ | tānyasaṃkhyeyāni yasmāt sūkṣmatvānna dṛśyante ato'ntarmukhāni vadantyanye | cakārādanyānyapi srotāṃsi manyante kecit | tāni tu prāṇā- nnodakarasaraktamāṃsamedomūtrapurīṣaśukrārtavavahāni | eteṣāṃ svarūpamatra bāhulyānna likhitam || 40-42 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="40-42"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> nāsānayanakarṇānāṃ dve dve randhre chidre prakīrtite kathite | mehanam indriyam, apānaṃ gudam, vakraṃ mukham eṣu ekaikaṃ randhraṃ, evaṃ nava randhrāṇi, daśamaṃ mastake proktaṃ kathitam, evaṃ daśa randhrāṇi nṛṇāṃ puruṣāṇāṃ viduḥ | anyāni sūkṣmacchidrāṇi janmināṃ manuṣyāṇāṃ tvaci matāni kathitāni | ‘srotāṃsi syurmanaḥprāṇā doṣadhātūpadhātavaḥ | dhātūnāṃ ca malā mūtraṃ malamityādayastanau | sañcaranti hi yairmārgaistāni srotāṃsi saṃjaguḥ’ || saṃjaguḥ vadanti tāni saṃkhyayāpi na śakyante bhāṣituṃ, vāgbhaṭe trayodaśa, suśrṛte dvāviṃśatiḥ, kecidagaṇitānyāhuḥ | iti srotovivaraṇam || 40-42 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">tadvāme phupphusaplīhau dakṣiṇāṅge yakṛnmatam | udānavāyorādhāraḥ phupphusaḥ procyate budhaiḥ || 43 ||</seg> <seg type="unit" n="44">raktavāhiśirāmūlaṃ plīhā khyātā maharṣibhiḥ | yakṛdrañjakapittasya sthānaṃ raktasya saṃśrayaḥ || 44 ||</seg> jalavāhiśirāmūlaṃ tṛṣṇācchādanakaṃ tilam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="43"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> phupphusādīnyāha - idānīṃ śārīrakathanaprasaṅgenānyeṣāmapi phupphusādīnāṃ svarūpaṃ nidarśayannāha - tadvāma iti | tadvāme hṛdayasya vāmabhāge phupphusaplīhānau ca bhavataḥ | phupphusaḥ svanāmakhyātaḥ śoṇitaphenaprabhavo hṛdayanāḍikālagna: plīhā śoṇitajaḥ svanāmnā prasiddhaḥ | etadvayaṃ ca vāmapārśve sthitamiti bhāvaḥ | dakṣiṇāṅge dakṣiṇapārśve yakṛt kālakhaṇḍaṃ mataṃ etadapi śoṇitajam | atha teṣāṃ śarīre vyāpāramāha - udānavāyorityādi | phupphusaḥ udānavāyoḥ kaṇṭhasthitavāyorādhāraḥ āśrayaḥ procyate budhairiti śeṣaḥ | plīhā raktavāhiśirāmūlamākhyātam | plīheti ‘vunarūvā’ śabdavācyaḥ | yakṛt rañjakasya pittasya sthānaṃ raktasya ca sthānamiti | tilaṃ tu śoṇitakiṭṭaprabhavaṃ dakṣiṇāśritaṃ yakṛtsamīpe klomasaṃjñakaṃ bhavati | tacca jalavāhiśirāmūlaṃ kathitam, ata eva tṛṣṇācchādanakaṃ pratipāditam | tṛṣṇā pipāsā tasyāśchādanaṃ karotītyarthaḥ || 43 ||</seg> 44 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="43"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> tadvāme hṛdayādayo vāmabhāge phupphusaṃ plīhā ca dakṣiṇe yakṛttilaṃ ca | taduktaṃ suśrute - ‘kaphaśoṇitayoścāpi prasādo hṛdayaṃ smṛtam | tasyādho vāmataḥ plīhā dakṣiṇe kloma ucyate ||’ tatraiva yakṛto vidhānāt hṛdayaṃ cetanaṃ smṛtamiti spaṣṭam || plīhāmāha - raktavāhiśirāmūlaṃ (iti) | raktasya saṃśrayaḥ āśrayaḥ | spaṣṭamanyat | tilavṛkkau āhārajalavāhiśirāmūlau, tilaṃ kiṃ bhūtaṃ tṛṣṇācchādanakam || 43 ||</seg> 44 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">vṛkkau puṣṭikarau proktau jaṭharasthasya bhedataḥ ||45 ||</seg> <seg type="unit" n="46">vīryavāhiśirādhārau vṛṣaṇau pauruṣāvahau | garbhādhānakaraṃ liṅgamayanaṃ vīryamūtrayoḥ || 46||</seg> hṛdayaṃ cetanāsthānamojasaścāśrayo matam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="45"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> vṛṣaṇaliṅgayoḥ svarūpamāha - vṛkkau kukṣigolakau tau tu raktamedaḥ prasādasaṃbhavau, prasādaḥ sāraḥ; ata eva jaṭharasthasya medasaḥ puṣṭikarau kathitau tatsaṃbhavatvāt | jaṭharagrahaṇamanyasthānāśritamedoniṣedhārtham | tathāhi - ‘sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tvabhyantarāśritā | athetareṣu sarveṣu saraktaṃ meda ucyate’ iti | vṛṣaṇau aṇḍau tau ca māṃsā'sṛkkaphamedaḥprasādasaṃbhavau vīryavāhināṃ śirāṇāmādhārāvayavāśritāvityarthaḥ | ata eva pauruṣāvahau puruṣasya dharmaḥ pauruṣaṃ puruṣārthakāriṇāvityarthaḥ | yataḥ ‘ākṛṣṭāṇḍasya puṃsaśca strīpraharṣo na jāyate’ iti || garbhādhānakaramiti | liṅgaṃ mehanaṃ tacca grīvayā saha hṛdayanibandhanīnāṃ catasṝṇāṃ kaṇḍarāṇāṃ prarohamiti garbhā- dhānakaraṃ garbhotpādakamityarthaḥ | ata eva śukramūtrayorayanaṃ mārgamiti | taduktaṃ - ‘dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve bastidvārasya cāpyadhaḥ | mūtrasrotaḥ pathaḥ śukraṃ puruṣasya pravartate’ iti | hṛdayaṃ kamalamukulākāramadhomukhaṃ tacca śoṇitakaphaprasādajaṃ cetanāsthānamiti | tadviśeṣeṇa caitanyapadaṃ kathitam | sāmānyena tu sakalaśarīrameva cetanāsthānam | taduktaṃ carake -‘cetanānāmadhiṣṭhānaṃ mano dehaśca sendriyaḥ | keśalomanakhāgrāntamaladravaguṇairvinā’ iti | ojasaścāśrayaṃ matamiti | ojo'pi kṛtsnadhātusnehaḥ | yathā kṛtsnaśarīroddhṛtaṃ ghṛtaṃ dhātūnāṃ tejaḥśabdenāmananti | yaduktaṃ ‘rasādīnāṃ śukrāntānāṃ dhātūnāṃ snehaḥ| yathā kṛtsnaṃ yat paraṃ tejaḥ tat khalvojastadeva balamityucyate’ | tantrāntare tu oja:śabdena raso'pyucyate | jīvaśoṇitamapi oja:śabdena kathayanti kecit | śleṣmāṇamavikṛtamojaḥśabdenāpare vadantīti || 45||</seg>46||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="45"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> jaṭharasthasya medasaḥ vṛkkau puṣṭikarau jñeyau, bukkāgramāṃsaṃ vṛkkamiti vaidyāḥ | vṛṣaṇau aṇḍau bījavāhiśirādhārau proktau, bījaṃ vīryaṃ tadvāhinī yā śirā tasyā ādhārau kiṃbhūtau pauruṣāvahau | liṅgaṃ garbhādhānakaraṃ, tadbījamūtrayoḥ ayanaṃ sthānaṃ, bījaṃ śukram | hṛdayaprayojanamāha cetanāsthānaṃ jñānasthānaṃ tathā ojasaḥ āśrayaṃ sthānaṃ ojaḥ sarvadhātūnāṃ sāraḥ | tathā ca vāgbhaṭe ojastejo hi dhātūnāṃ śukrāntam || 45 ||</seg> 46 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">śirā dhamanyo nābhisthāḥ sarvā vyāpya sthitāstanum | puṣṇanti cāniśaṃ vāyoḥ saṃyogātsarvadhātubhiḥ ||47||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="47"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ śarīrapoṣaṇavyāpāramāha - śireti | nābhisthā: nābhisthitamūlā: sarvaṃ sakalaśarīraṃ vyāpya sthitāśca matāḥ | śirā dhamanyaḥ saraṇāt sirāḥ, dhamanāddhamanyaḥ, aniśamityaharniśam | tanuṃ śarīraṃ puṣyanti poṣayanti tatra taruṇānāṃ śarīraṃ puṣṇanti | vṛddhānāṃ ca pālayantītyabhiprāyaḥ | cakārādanugṛhṇanti arthāt paripālayantītyarthaḥ | taduktaṃ - ‘sa evānnaraso vṛddhānāṃ paripakvaśarīratvādaprīṇano bhavati’ iti | kutaḥ poṣayantītyata āha - vāyoḥ saṃyogādityādi | vāyoranilasya saṃyogāt prākṛtasahāyāt | tathāhyuktaṃ ‘kriyāṇāmapratighātamamoho buddhikarmaṇām | karotyanyān guṇāṃścāpi svāḥ sirāḥ pavanaścaran’ iti | kaiḥ kṛtvā ityāha - sarvadhātubhiriti | sarve dhātavo rasādyāḥ | etena sarvāsāṃ sāmānyaṃ karma nirdiṣṭam, tathāca - ‘yābhiridaṃ śarīramārāma iva jalahāriṇībhiḥ kedāra iva ca kulyābhirupasnihyate anugṛhyate cākuñcanaprasāraṇādibhirviśeṣairiti’ | nanu - nābhisthā: kathaṃ sakalaśarīraṃ puṣṇantītyāśaṅkya tantrāntarāt samādhānamāha | tadyathā - ‘vyāpnuvantyabhito dehaṃ nābhitaḥ prasṛtāḥ śirāḥ | pratānaṃ padminīkandādbisādīnāṃ yathā jalam’ iti || 47 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">nābhistha: prāṇapavanaḥ spṛṣṭvā hṛtkamalāntaram ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">kaṇṭhādbahirviniryāti pātuṃ viṣṇupadāmṛtam | pītvā cāmbarapīyūṣaṃ<note place="foot" type="editorial" n="25">ayameva pāścātyaiḥ Oxygen ‘~oksijana’ nāmnā vyavahriyamāṇaḥ prāṇapradavāyuviśeṣa ihāvagantavyaḥ | idaṃ ca tatvaṃ vāyau 29 tibhāgātmakatvena jale ca 16 śabhāgātmakatvena vyavasthitam | tathāca śrutiḥ - ‘apsu me somo abravīdantarviśvāni bheṣajā | agniñca viśvaśambhuvamāpaśca viśvabheṣajīḥ’ ( ka. saṃ. 1,23,20) iti, ‘apsu jyoti: pratiṣṭhitam’ (tai. ā. 9,8) iti ca | vāyau cāpi ‘udutye aruṇapsavaścitrāyāmemirīrate | vāśrā adhiṣṇunā diva: |’ (kra.sa. 7,7) iti vāyūnāmaruṇatvaṃ, citradarśatvaṃ vidyudruṇayuktatvaṃ prāṇadavāyunaiveti |</note> punarāyāti vegataḥ || 49 ||</seg> prīṇayandehamakhilaṃ jīvayañjaṭharānalam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="48"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha prāṇānilasya śarīravyāpāramāha - nābhistha iti | prāṇapavanaḥ prāṇānilaḥ prāṇāśrito vāyuriti tātparyārthaḥ | prāṇā agnisomādayaḥ, nābhistha iti kāraṇāt nābhau sthitaḥ sakalaśarīravyāpakatvāt, etena nābhyāvṛtaśirāsvapi sthita iti bhāvaḥ | taduktaṃ -nābhisthāḥ prāṇināṃ prāṇāḥ prāṇānnābhirvyupāśritā | śirābhirāvṛtā nābhiścakranābhirivārakaiḥ’ iti | yathā -‘brahmarandhrānnābhicakraṃ dvādaśāramavasthitam | lūteva tantujālasthā tatra jīvo bhramatyayam || suṣumnayā brahmarandhramārohatyavarohati | jīvaḥ prāṇasamārūḍho rañjakaḥ sphaṭiko yathā’ iti | tasya kāraṇatvaṃ ca tantrāntare'pi kathitam | yathā -‘teṣāmuṣṇatamaḥ prāṇo nābhikandādadhaḥsthitaḥ | caratyāsye nāsikāyāṃ nābhau hṛdayapaṅkaje || śabdoccāraṇaniśvāsocchvāsakāsādikāraṇam |’ iti | evaṃvidhaḥ prāṇānilaḥ hṛtkamalāntaraṃ hṛdayakamalasyābhyantaraṃ spṛṣṭvā prabodhya kaṇṭhādbahirviniryāti | arthāt kaṇṭhamullaṅghya śirasi prāpta iti tātparyārthaḥ | kuta ityāha -viṣṇupadāmṛtaṃ pātuṃ viṣṇupadaṃ brahmarandhrāśritaṃ<note place="foot" type="editorial" n="26">upalakṣaṇamidam | tena śrutivijñātā bhautikabāyābapsvapi viṣṇupadāmṛtasya sattā astyeva |</note> tatrāśritamamṛtaṃ pīyūṣam | ata evāhurācāryāḥ - ‘cakraṃ sahasrapatraṃ tu brahmarandhre sudhādharam | tatsudhāsāradhārābhirabhivardhayate tanum’ iti | mūlabhārate'pi - ‘brahmarandhre sthito jīvaḥ sudhayā saṃpluto yadā | tuṣṭigītādikāryāṇi saprakarṣāṇi sādhayet’ iti | pītvetyādi | sa evānilaḥ ambarapīyūṣaṃ brahma- randhrāśritamamṛtaṃ pītvā arthāt samādāya punariti tenaiva pathā vegatastatkṣaṇādeva āyāti svasthāna iti śeṣaḥ | tādṛśasya tasya kāryamāha - prīṇayannityādi | akhilaṃ dehaṃ prīṇayan sannāste iti bhāvaḥ | akhilamiti | śikhādicaraṇaparyantaṃ na kevalaṃ dehaṃ puṣṇāti api tu jīvaṃ jaṭharānalaṃ ca | jīvaḥ pūrvaṃ vyākhyātaḥ | sa ca brahmarandhre sthitaḥ jaṭharānalaḥ pācakāgniḥ tasya pācakādiśaktiṃ karotītyabhiprāyaḥ | nanu dehagrahaṇena jīvānalādīnāṃ grahaṇameva tatkathaṃ pṛthaguktaḥ ? ucyate - dehagrahaṇasāmānyenāṅgapratyaṅgavibhāgo'bhihitaḥ | jīvānilau tu viśeṣeṇa tanmūlau | ata eva ‘śarīrādbhinno jīva’ iti śrutiḥ | tasmāt pṛthaguktau na doṣaḥ | yataḥ - ‘āyurvarṇo balaṃ svāsthyamutsāho'pacayaprabhāḥ | ojastejo'gnayaḥ prāṇāścoktā dehe'gnihetukāḥ || śānte'gnau mriyate yukte ciraṃjīvatyanāmayaḥ | rogī syādvikṛte mūlamagnistasmānnirucyate’ iti || 48 ||</seg> <seg type="unit" n="49">|| 49 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="48"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> anyadapi vāyoḥ kāryamāha - prāṇapavanaṃ hṛdayastho vāyuḥ viṣṇupadāmṛtaṃ pātuṃ kaṇṭhādbahiḥ viniryāti ambarapīyūṣaṃ pītvā punaḥ vegataḥ āyāti | kiṃ kṛtvā hṛtkamalāntaraṃ spṛṣṭvā nābhisthaḥ san jaṭharānalaṃ jīvayan akhilaṃ dehaṃ prīṇayan punaryātīti yojanā | yadvā nābhisthaḥ prāṇapavana iti pāṭhastatra evamanvayaḥ | prāṇināṃ yaḥ pavano nābhisthaḥ san hṛtkamalāntaraṃ spṛṣṭveti jñeyaṃ; śeṣaṃ tathaiva || nanu - ‘hṛdi prāṇo gude'pānaḥ samāno nābhisaṃsthitaḥ’ ityuktatvāt kathaṃ nābhisthaḥ prāṇapavano bhavatīti dūṣaṇam ? ucyate nābhistho yo'dhaḥ | asya vyākhyā ca prāṇināṃ prāṇā nābhisthāḥ yataḥ prāṇaśirā nābhiṃ vyapāśritāḥ, tatkutaḥ; yataḥ nābhiḥ śirābhirāvṛtā kevalaṃ ārāścakranābhiriveti yojanā | prakarṣeṇa anantīti prāṇāḥ prāṇavāyavastenāṅgādibhedena daśadhā ‘evaṃ daśavidho vāyuḥ prāṇarūpeṇa saṃñcare’dityukteḥ | yadyapi prāṇaśabdena indriyārohī jīvātmādivāyavo gṛhyante tathāpyatra śirāsu gatimattvādvāyoreva grahaṇaṃ daśavidhāḥ prāṇādyā vāyavaḥ pañca tatra prāṇo hṛnnābhipādāṅguṣṭhapravṛttiḥ apānastrikakaṭipṛṣṭhapārśvapādapāyūpasthavṛttiḥ, samāno hṛnnābhisarvasandhipravṛttiḥ, udāno hṛtkaṇṭhatālubhrūmadhyavṛttiḥ, vyānastvagvṛttiriti pañcavāyavaḥ sāṃkhyenoktā iti bhāvaḥ | vṛttirgamanaṃ striyāṃ ktin | vṛtyate iti vṛttiḥ vāyustasyaiva prāṇasaṃjñeti suśrutābhiprāyaḥ | tathaiva śirāvarṇane śārīre dhanvantarivacanam ‘nābhisthāḥ prāṇināṃ prāṇāḥ prāṇanābhiṃ vyapāśritāḥ | śirābhirāvṛtā nābhiścakranābhirivārakaiḥ’ || prāṇāḥ pañcaprāṇāḥ, yadvā daśa prāṇāḥ daśadhā prāṇavāyurityuktatvāt ‘evaṃ daśavidho vāyuḥ prāṇarūpeṇa sañcare’diti vāsudevānubhavaḥ | tathāca rāvaṇavacanaṃ ‘niyamitaprāṇairmuhurmṛgyate’ niyamitāḥ prāṇā daśadhā prāṇavāyavo yaiste niyamitaprāṇāḥ yoginaḥ taiḥ parameśvaro hṛdi muhuḥ mṛgyate vicāryate ityetasyārthaḥ, tasmānna doṣaḥ || 48 ||</seg> 49 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">śarīraprāṇayoreva saṃyogādāyurucyate || 50 ||</seg> <seg type="unit" n="51">kālena tadviyogācca pañcatvaṃ kathyate budhaiḥ | na jantuḥ kaścidamaraḥ pṛthivyāṃ jāyate kvacit | ato mṛtyuravārya: syāt kiṃtu rogānnivārayet ||51 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="50"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ āyuṣaḥ svarūpamāha -- athāyurlakṣaṇaṃ tadviparītalakṣaṇaṃ cāhaśarīreti | evaṃ pūrvoktābhiprāyāt śarīraprāṇayoḥ saṃyogādāyurucyate kathyate, āyuriti bhūtātmanaḥ śarīranidhanaparyantaṃ dharmādharmanimittakasāṃsārikasukhaduḥkhopabhogasādhanam | tadviparītamāha - kālenetyādi | kālo'pi svayambhūreva kathitaḥ | tathāca - ‘kālo hi nāma svayambhūranādimadhyanidhanaḥ’ ityādi | bhūtāni saṅkalayati saṃharaṇāditi kālaḥ, sukhaduḥkhābhyāṃ bhūtāni yojayatīti vā kālaḥ | athavā kalayati mṛtyusamīpaṃ nayati iti kālaḥ, īdṛgvidhenetyarthaḥ | tadviyogāditi tayoḥ prāṇaśarīrayorviyogāt viśleṣāt pañcatvaṃ maraṇaṃ kathyate budhairiti śeṣaḥ | ata evāha ācāryaḥ - na janturityādi | rogān nivārayet | vaidya iti śeṣaḥ | taduktaṃ vaidyalakṣaṇe - ‘vyādhestattvaparijñānaṃ vedanāyāśca nigrahaḥ | etadvaidyasya vaidyatvaṃ na vaidyaḥ prabhurāyuṣaḥ’ iti | śeṣaṃ subodham || 50 ||</seg> 51 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="50"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> budhaiḥ śarīraprāṇayogādāyuḥ ucyate, kāle āyuṣo niḥśeṣeṇa tadviyogāt prāṇaviyogātpañcatvaṃ kathyate, pañcatvaṃ maraṇam, yataḥ mṛtyoḥ pratīkāro nāsti rogāṇāṃ pratīkārosti ato rugbhyastanuṃ rakṣedityāha na janturiti | avāryo dūrīkartumaśakyaḥ || 50 ||</seg> 51 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">yāpyatvaṃ yāti sādhyastu yāpyo gacchatyasādhyatām | jīvitaṃ hantyasādhyastu narasyā'pratikāriṇaḥ || 52 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="52"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ sādhyasya vyādherapratikriyamāṇatvādavasthāntaraprāptimāha - yāpyatvamiti | apratikāriṇo narasyāturasya susādhyo vyādhiryāpyatvaṃ yāti, kintu uktavyādhiḥ sādhyatāṃ prāpya paścādyāpyatvaṃ prāpnotīti bhāvaḥ | yāpyo'pyasādhyatāṃ gacchati asādhyo'pi jīvitaṃ hantīti | apratikāriṇa iti rogāpanayanādikakriyārahitasya, ata evotpannamātraṃ eva vyādhiḥ pratikāryaḥ | taduktaṃ - ‘jātamātre cikitsyastu nopekṣyo'lpatayā gadaḥ | vahniśatruvidhaistulyaḥ svalpo'pi vikarotyasau’ iti | yāpya ityasādhyabhedaḥ | tathāca - ‘asādhyo dvividho jñeyo yāpyo yaścāpratikriya:’ iti | tatra tu ‘yāpanīyaṃ tu jānīyāt kriyāṃ dhārayate tu ya: | kriyāyāṃ tu vinivṛttāyāṃ sadya eva vinaśyati ||’ iti | apratikriyaścikitsāvarjitaḥ, niyataprāṇahara ityarthaḥ | sādhyo'pi dvividhaḥ susādhyaḥ kṛcchrasādhyaśca | tatraikadoṣotpanno nirupadravo'cirotpanna ityādilakṣaṇaḥ sukhasādhyaḥ śastrādisādhanaḥ kṛcchra iti || 52 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="52"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> roganivāraṇe sādhyādibhedamāha | apratikāriṇaḥ cikitsāmakurvataḥ puruṣasya sādhyo roga: yāpyatāṃ yāti | yāpyaḥ asādhyatāṃ yāti gacchati | asādhyo jīvitaṃ hantīti yojanā || 52 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">dharmārthakāmamokṣāṇāṃ śarīraṃ sādhanaṃ yata: | ato rugbhyastanuṃ rakṣennaraḥ karmavipākavit || 53 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="53"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ dharmādisādhanaśarīrasya rakṣāṃ nirdiśannāha - idānīṃ dehasya catuḥpadārthasādhanabhūtasya rakṣāṃ nirdiśannāha - dharmeti | yato hetoḥ śarīraṃ dharmādīnāṃ sādhanamasti ataḥ kāraṇāt rugbhyo vyādhibhyastanuṃ śarīraṃ rakṣet | ko rakṣet ? ityāha - naraḥ karmavipākaviditi karma śubhāśubhaṃ tasya vipākaḥ phalaṃ taṃ jānātīti karmavipākavit, etenādṛṣṭajanyaphalaṃ saccintya tatparo bhūtvā kṛtadānapūrvakaṃ karma kuryādityabhiprāyaḥ | yata: - ‘pūrvajanmakṛtaṃ pāpaṃ vyādhirūpeṇa tiṣṭhati | ato dānādikaṃ kuryāt prasamīkṣya vicakṣaṇaḥ ||’ iti ||53||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="53"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yataḥ dharmārthakāmamokṣāṇāṃ śarīraṃ sādhanaṃ ataḥ rugbhyo rakṣediti pūrveṇaiva saṃbandhaḥ | ataḥ karmavipākavit narastanuṃ rakṣet karmavipākavittannidānajñaḥ || 53 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">dhātavastanmalā doṣā nāśayantyasamāstanum | samāḥ sukhāya vijñeyā balāyopacayāya ca || 54 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="54"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha doṣādīnāṃ vaiṣamyenāvasthāmāha -- dhātava iti | sukhaṃ svasthatā, balamāṅgikamojaḥsaṃjñakam upacayaṃ śarīrasya vṛddhirūpā santatiḥ | tanmalā iti dhātumalāḥ | samā iti svaparimāṇasthitāḥ iti yadvivaraṇaṃ kṛtaṃ tatteṣāṃ svabhāvaparimāṇaṃ ca tantrāntarīyavākyena darśayannāha | tadyathā - ‘yaḥ prasādaparo'nnasya paraṃ jīrṇasya sarvaśaḥ | sa raso'ñjalayastasya nava deheṣu dehinaḥ | raktasyāñjalayastvaṣṭau śakṛtaḥ sapta sarvaśaḥ | pittasyāñjalayaḥ pañca ṣaṭ kaphasya pracakṣate || mūtrasya vidyāccatvāro vasāyāścāñjalitrayam | dvāvañjalī medasastu majjña ekāñjalirmataḥ || śukrasyārdhāñjalirjñeyo mastiṣkasyojasastathā | catvāro'ñjalayaḥ strīṇāṃ rajasaḥ prakṛtisthitiḥ || dvāvañjalī prasūtāyā: stanyasyāpi hi yoṣitaḥ | pramāṇametaddhātūnāmaduṣṭānāmudāhṛtam || hīnāḥ syustatpramāṇāttu pravṛddhāścāpi dhātavaḥ | yojayanti vikāreṣu doṣā vṛddhikṣayapradāḥ’ iti | ata evāha vāgbhaṭaḥ – ‘rogastu doṣavaiṣamyaṃ doṣasāmyamarogatā’ iti | anyacca - ‘vikṛtāḥ prakṛtā dehaṃ ghnanti te vardhayanti ca’ iti | tathāca carake'pi - ‘vikāro dhātuvaiṣamyaṃ sāmyaṃ prakṛtirucyate | sukhasaṃjñakamārogyaṃ vikāraḥ svayameva ca’ iti || 54 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="54"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> dhātvādīnāmasamatvasamatvābhyāṃ śarīrasya duḥkhasukhe āha - dhātavaḥ rasādyāḥ sapta tanmalāḥ dhātumalāḥ, doṣā vātādaya asamāḥ hīnādhikāḥ tanuṃ nāśayanti samāḥ svapramāṇasthā: sukhā jñeyāḥ tathā balāya dhātuvṛddhau upacayāya sthaulyāya || 54 ||</seg> iti kālādivivaraṇaṃ samāptam ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">atha sṛṣṭikramaḥ | jagadyoneranicchasya cidānamdaikarūpiṇaḥ | puṃso'sti prakṛtirnityā praticchāyeva bhāsvataḥ ||55||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="55"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> pūrvamuktamādiśabdāt sṛṣṭikramaśārīragrahaṇaṃ atastaṃ darśayannāha --jagadyoneriti | jagadyonerityādiṣu sā nityā prakṛtirasti iti viṣayaḥ | yathā bhāsvato mārtaṇḍasya praticchāyeva pratibimbamiva sā nityā astīti śrutiḥ | prakṛteḥ paryāyamavyaktaṃ nāma kathitam | kīdṛśasya ? tamāha -jagadyoneriti | akhilasya jagato yoni saṃbhavahetustasyeti | yadvā jagacchabdena pṛthivyādayo'bhidhīyante kārye kāraṇopacārāt | teṣāṃ yonirutpattistasyetyarthaḥ | etenābhivyaktihetutvamuktam | punaḥ kīdṛśasya ? anicchasyeti | icchā ahaṃkārasyotpādinī pratipāditā tayā rahitasyetyarthaḥ | etena nirvikāratvamuktam | punaḥ kiṃbhūtasya ? cidānandaikarūpiṇa iti | cit jñānam ānandaṃ parabrahmāvabodhalakṣaṇaṃ dharmaḥ, tadvayamevaikaṃ rūpaṃ yasya | yadvā - cit svarūpānandamevaikaṃ rūpaṃ yasya jñānānandasyetyabhiprāyaḥ | tathāhyuktam - ‘asti brahma cidānandaṃ svayaṃ jyotirnirañjunam| īśvaro liṅgamityuktamadvitīyamayaṃ vibhuḥ || nirvikāraṃ nirākāraṃ sarveśvaramanīśvaram | sarvaśakti ca sarvajñaṃ tadaṃśā jīvasaṃjñakāḥ | anādyavidyopahitā yathāgnervisphuliṅgakāḥ’ iti || 55 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="55"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha sṛṣṭikramaḥ | āyurvedasya phalaṃ cikitsā puruṣasya, puruṣastu caturviṃśatitattcajīvātmanaśca svarūpa- nirūpaṇāya sṛṣṭikramamāha | puṃsaḥ cidānandanirūpitasya prakṛtiḥ nityā asti | keva bhāsvataḥ sūryasya praticchāyā iva | kathaṃbhūtasya puṃsaḥ | jagadyoneḥ jagadutpādakasya | jagacchabdena pṛthivyādayaḥ | nanu gacchatīti jagat teṣā- mutpatau samavāyikāraṇam | punaḥ kathaṃbhūtasya | anicchasya icchārahitasya | punaḥ kathaṃbhūtasya | cidānandaikarūpiṇaḥ cidānandameva ekaṃ rūpaṃ yasya | anena īśvarasya nityatvāt tairapi nityatvaṃ pratipāditam || 55 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">acetanādi caitanyayogena paramātmanaḥ | akarodviśvamakhilamanityaṃ nāṭakākṛti || 56 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="56"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ acetaso nāryāḥ prakṛteḥ puruṣasya caitanyayāgena sṛṣṭyutpattimāha - atha kartṛttvanimittatayā pūrvaślokena saṃbandhaḥ | tena sā mūlaprakṛtiḥ paramātmano yogena kṛtvā akhilaṃ viśvamakaroditi tātparyārthaḥ | yogaścittavṛttinirodhalakṣaṇaḥ | akhilaṃ carācarātmakaṃ, kīdṛśaṃ ? tadāha - aceta- nādīti | acetanamavyaktamādiryasya tadacetanādi, caitanyamiti cetanānvitam | nanu kathamacetanasya kāraṇatvaṃ prava- rtate ? tadasaṅgatamiti, satyaṃ - yathā vatsavivṛddhyarthaṃ kṣīrasaṃjñaṃ kāraṇatvena pravartate tadvaditi | anyat savistaraṃ vistarabhayānna likhitam | punaḥ kīdṛśam ? anityamiti vināśighaṭapaṭādivat | punaḥ kathaṃbhūtaṃ ? nāṭakākṛti nāṭakasvarūpaṃ aindrajālikavastuvaditi bhāvaḥ || 56 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="56"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> acetanetyādi | acetanā jaḍā api prakṛtiḥ paramātmanaḥ caitanyayogena akhilaṃ viśvam akarot, kibhūtaṃ viśvam | anityaṃ naśvaram, punaḥ kiṃbhūtam | nāṭakākṛti indrajālavat akhilaṃ sthāvarajaṃgamādilakṣaṇaṃ viśvaśabdasya sarvāditvāt triṣu caritatvādatra napuṃsake || 56 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">prakṛtirviśvajananī pūrvaṃ buddhimajījanat || 57 ||</seg> <seg type="unit" n="58">icchāmayīṃ mahadrūpāmahaṅkārastato'bhavat | trividhaḥ so'pi saṃjāto rajaḥsattvatamoguṇaiḥ ||58||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="57"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ sṛṣṭyutpattyupakrame prakṛte buddhyādīnāha – idānīmekena kāraṇena sarveṣāṃ kāryāṇāmutpattikramamāha - prakṛtiriti | prakṛtirityavyaktāparaparyāyā pūrvamādau buddhiṃ mahāniti vikārasaṃjñaṃ ajījanadutpādayāmāsa | kīdṛśīm ? icchāmayīṃ, sattvarajastamoguṇa- svabhāvairnānātmikāmityarthaḥ | punaḥ kīdṛśīṃ ? mahudrūpām iti mahāniti rūpaṃ paryāyanāma yasyāḥ sā tathā tāṃ | yadvā nirmalasphaṭikopalaprakhyāṃ sattvasamudrekatvāt| tata iti buddhitattvāt ahaṅkāro'bhimānavyāpāralakṣaṇo'bhavat | sa eva sattvādiguṇaiḥ kṛtvā trividhaḥ sañjātaḥ, trividha iti vaikārikastaijaso bhūtādirityartha: | tatra vaikārikaḥ sāttvikaḥ, taijaso rājasaḥ, bhūtādistāmasa iti || 57 ||</seg> 58 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="57"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> prakṛtītyādi | kiṃbhūtāṃ buddhiṃ icchāmayīṃ | punaḥ mahadrūpāṃ, tataḥ buddheḥ sakāśādabhavaditi yojanā | prakṛtīti prakarṣeṇa kriyate anayā iti prakṛtiḥ guṇānāṃ sāmyaṃ prakṛtiḥ sattvarajastamasāṃ sāmyādyavasthā prakṛtiriti sāṃkhye sā prakṛtiraṣṭadhā bhedabhinnā | tathācoktaṃ suśrute - ‘avyaktaṃ mahānahaṃkāraḥ pañcatanmātrāṇītyaṣṭau prakṛtayaḥ’ | gītāyāṃ coktam - ‘bhūmirāpo'nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhireva ca | ahaṃkāra’ iti pañcabhedabhinnā prakṛtiraṣṭadhā ato buddhyādayo vakṣyamāṇāḥ prakṛterbhedā buddhijñānasvarūpā icchāmayīṃ icchāsvarūpāṃ mahadrūpāṃ bahurūpām | yataḥ gītāyāmuktam - ‘bahuśākhā hyanantāśca buddhayo vyavasāyinā’miti | sa ahaṃkārastrividho bhavatītyāha - so'pyahaṃkāraḥ rajaḥsattvatamoguṇaistrividhaḥ saṃjātaḥ abhavat || 57 ||</seg> 58 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">tasmātsattvarajoyuktādindriyāṇi daśābhavan | manaśca jātaṃ tānyāhuḥ śrotratvaṅnayanaṃ tathā || 59 ||</seg> <seg type="unit" n="60">jihvāghrāṇavacohastapādopasthagudāni ca | pañca buddhīndriyāṇyāhuḥ prāktanānītarāṇi ca ||60||</seg> karmendriyāṇi pañcaiva kathyante sūkṣmabuddhibhiḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="59"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> tasmādindriyāṇi bhavantītyāha - atha trividhasyāpi tasya kāryamāha - tasmāditi | tasmādityahaṅkārāt daśendriyāṇyabhavan na kevalaṃ daśasaṃkhyākāni - mano'pi indriyasaṃjñamutpannam | kīdṛśādahaṅkārādityāha - sattvarajoyuktāditi | sattvarajograhaṇāt tamo'pi prāptameva yataḥ sāttvikādahaṅkārāt rājasasahāyāt tamomātrayānuviddhādekādaśendriyāṇyutpadyanta iti bhāvaḥ | eke tasmādityasya sthāne'tra sattvarajoyuktāditi paṭhanti vyākhyānayanti ca tānīndriyāṇi ca | sāṃkhye tu ahaṅkārāṇi kathitāni vaidyake bhautikānītyabhiprāyaḥ | tatra pañca prāktanāni śrotrādīni buddhīndriyāṇyāhuḥ | buddherāśrayatvāt | prāktanāni pūrvapaṭhitāni itarāṇyavaśiṣṭāni pañca karmendriyāṇi kathyante teṣu karmaṇāmāśrayatvāt | pūrvāṇi pañca śrotratvaṅnayanajihvāghrāṇāni itarāṇi ca pañca vacohastapādopasthagudādīni | sūkṣmabuddhibhiriti grahaṇena mano'pyubhayātmakaṃ sūcyate | buddhyātmakakarmātmakamityarthaḥ | buddhīndriyāṇāṃ karmendriyāṇāṃ ca manodhi'ṣṭhānānāmeva pravṛtteḥ || 59 ||</seg> 60 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="59"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> tasmātsattvarajoyuktādahaṃkārāt daśa indriyāṇi abhavan, ekādaśaṃ manaḥ | teṣāṃ nāmānyāha mana ekādaśaṃ tāni daśa śrotraṃ karṇadvayaṃ tvak tvacā, nayanaṃ netrayugmaṃ jihvā prasiddhā, ghrāṇaṃ nāsārandhre vaco vadanaṃ hastau dvau, pādaṃ dve upasthaṃ meḍhraṃ yoniśca gudaṃ prasiddham | daśendriyāṇāṃ madhye pañca buddhīndriyāṇi pañca karmendriyāṇi bhavanti tayorbhedamāha - pañca buddhīndriyāṇyāhuḥ proktāni tānītarāṇi ceti prāktanāni śrotrādīni pañca buddhīndriyāṇi buddhirāśrayatvāt itarāṇi vācaḥprabhṛtīni pañca karmendriyāṇi karmāśrayatvāt sūkṣmabuddhibhiretāni kathyante iti yojanā ||59||</seg>60||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">rajaḥsattvaguṇotkṛṣṭādahaṅkārādathābhavat<note place="foot" type="editorial" n="27">‘tama’ iti gūḍhārthadīpikāsammata: pāṭhaḥ” |</note> || 61 ||</seg> <seg type="unit" n="62">tanmātrapañcakaṃ tasya nāmānyuktāni sūribhiḥ | śbdatanmātrakaṃ sparśatanmātraṃ rūpamātrakam || 62 ||</seg> <seg type="unit" n="63">rasatanmātrakaṃ gandhatanmātraṃ ceti tadviduḥ | tanmātrapañcakāttasmātsaṃjātaṃ bhūtapañcakam || 63 ||</seg> vyomānilānalajalakṣoṇīrūpaṃ ca tanmatam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="61-63"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> trividhāhaṃkārāttanmātrāpañcakaṃ bhavati atastadāha - raja ityādi | athānantaram, ahaṃkārāditi ahaṃkāro bhūtādisaṃjñā tasmāditi tāmasarūpādityabhiprāyaḥ | kīdṛśādityāha - rajaḥsattvaguṇotkṛṣṭāditi rājasasahāyāt sattvamātrayā'nuviddhāt tāmasādahaṅkārādityarthaḥ | īdṛśāttanmātrapañcakaṃ bhavatīti tātparyārtha: | sā sā mātrā yasmin tattanmātraṃ taccānudbhūtasvabhāvaṃ bāhyendriyāgrāhyaṃ vakṣyamāṇaśabdādīnyeva pañcatanmātrāṇīti | tacca yogibhireva grāhyam | tanmātrapañcakāditi | tasmātpūrvoktāttanmātrapañcakāt, śabdāderbhūtapañcakaṃ vyomādikaṃ sañjātaṃ samyak prakāreṇotpadyata iti | samyak prakāragrahaṇenaikottaraparivṛddhiḥ sūcyate | tadyathā śabdatanmātrācchabdatadguṇaṃ vyoma, śabdatanmātrasahitāt sparśatanmātrāt śabdasparśaguṇo vāyuḥ, śabdasparśatanmātrasahitāt rūpatanmātrācchabdasparśaguṇaṃ tejaḥ, śabdasparśarūpa- tanmātrasahitādrasatanmātrāt śabdasparśarūparasaguṇā āpaḥ, śabdasparśarūparasatanmātrasahitāt gandhatanmātrāt śabdasparśarūparasagandhaguṇā pṛthivī | patañjalimatānusāriṇaśca śabdādibhyo vyomādīnāmutpattimicchanti ||61-63||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="61-63"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> tamaḥsattvaguṇotkṛṣṭādahaṃkārāttanmātrapañcakamabhavat, tasya nāmāni sūribhiḥ uktāni tāni nāmānyāha -śabdatanmātrakaṃ śrotrasvarūpam, sparśatanmātrakaṃ tvagmātrakaṃ tvaksvarūpam; rūpatanmātrakaṃ nayanamātrakaṃ nayanasvarūpam; rasatanmātrakaṃ jihvāmātrakaṃ jihvāsvarūpam, gandhatanmātraṃ ghrāṇamātraṃ ghrāṇasvarūpam, tanmātrapaṃñcakāt bhūtapañcakaṃ jāyata ityāha - tasmāt śrotrādipañcatanmātrāt bhūtapañcakaṃ saṃjātaṃ bhavatītyadhyāhāraḥ | tadbhūtapañcakaṃ vyomānilānalajalakṣoṇīrūpaṃ mataṃ kathitaṃ vyoma ākāśaṃ, anilo vāyu:, analo'gniḥ, jalaṃ prasiddhaṃ, kṣoṇī pṛthivī, tadrūpaṃ teṣāṃ svarūpam || 61-63 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">śabda: sparśaśca rūpaṃ ca rasagandhāvanukramāt ||64||</seg> tanmātrāṇāṃ viśeṣāḥ syuḥ sthūlabhāvamupāgatāḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="64"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ tanmātrāṇāṃ viśeṣānāha - idānīṃ pañcakānāṃ tanmātrakāṇāṃ viśeṣā ucyante - śabda iti | anubhavayogyaiḥ sukhaduḥkhamo- harūpadharmairviśeṣyanta iti viśeṣāḥ, te śabdasparśarūparasagandhāḥ | tanmātrāṇi tvaviśeṣāṇi yatastāni anubhavayogyaiḥ sukhādibhirviśeṣaṃ kartuṃ na śakyate sūkṣmatvāt | ata eva sthūlabhāgamupāgatā amī viśeṣā ityarthaḥ | kecidamuṃ ślokaṃ tanmātrapañcakādanantaraṃ paṭhanti saṅgatatvāt || 64 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="64"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> śabdaḥ śrotraviśeṣabhāvaḥ, rūpaṃ netraviśeṣabhāvaḥ, raso jihvāviśeṣabhāvaḥ; gandhaḥ ghrāṇaviśeṣabhāvaḥ ete tanmātrāṇāṃ viśeṣāḥ syu:| kiṃbhūtā sthūlabhāvatvaṃ prāptāḥ | ete śabdādayaḥ || 64 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">buddhīndriyāṇāṃ pañcaiva śabdādyā viṣayā matāḥ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">karmendriyāṇāṃ viṣayā bhāṣādānavihāritāḥ | ānandotsargakau caiva kathitāstattvadarśibhiḥ || 66||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="65"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athendriyāṇāṃ viśeṣāṇāṃ viṣayān darśayannāha - buddhīndriyāṇāmiti | śrotratvakcakṣurjihvāghrāṇānāṃ śabdādyā iti śabdasparśarūparasagandhāḥ ete tu teṣāmanukrameṇa boddhavyāḥ | karmendriyāṇāmiti vacohastapādopasthagudānāṃ yathākramaṃ bhāṣādānavihārānandotsargā viṣayāḥ kathitāḥ, bhāṣā vacanaṃ, ādānaṃ grahaṇam, vihāro'tra calanādikam, ānando harṣaḥ, utsargo malaparityāgaḥ, iti tattvadarśibhiḥ puruṣaiścaturviṃśatitattvarahasyajñāpakairityarthaḥ ||65||</seg>66 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="65-66"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> pañcajñānendriyāṇāṃ viṣayāḥ kathitāḥ, tatra śabdaḥ śrotraviṣayaḥ, sparśaḥ tvagviṣayaḥ, rūpaṃ netraviṣayaḥ; rasaḥ jihvāviṣayaḥ, gandhaḥ ghrāṇaviṣayaḥ; karmendriyāṇāṃ bhāvādayo viṣayāḥ kathitāḥ | viśeṣā anubhavāḥ; pakṣe sukhaduḥkhamoharūpairdharmairviśeṣyanta iti viśeṣāḥ atra karmaṇi ghañ pratyayaḥ | tanmātrāṇi tvagviśeṣāṇi patyastānyanubhavayogyaiḥ mukhādibhirviśeṣeṣu na śakyante sūkṣmatvāt | tataḥ vacasaḥ bhāṣā bhāṣaṇaṃ, jihvayā adanaṃ bhakṣaṇaṃ, pādasya vihāratā gamanāgamanam, upasthasya yoniliṅgayoḥ ānandaḥ strīpuruṣasaukhyaviśeṣaḥ, gudasya visarjaḥ purīṣatyāgaḥ || 65-66 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">pradhānaṃ prakṛtiḥ śaktirnityā cāvikṛtistathā | etāni tasyā nāmāni śivamāśritya yā sthitā || 67 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="67"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ mūlaprakṛteḥ paryāyanāmānyāha - pradhānamiti | pradhānaṃ prakṛtiriti mūlaprakṛtiḥ śaktiriti kāraṇarūpā, nityā avināśinī, avikṛtirvikārarahitā, tasyāḥ prakṛteḥ, śivamiti parabrahmalakṣaṇam āśritya yā sthitā sūryasya pratibimbavat sā ca sattvarajastamaḥsvarūpā bhavati | taduktaṃ - ‘sarvabhūtāni kāraṇamakāraṇaṃ sattvarajastamolakṣaṇamaṣṭarūpamakhilasya jagataḥ saṃbhave heturavyaktaṃ nāma’ iti || 67 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="67"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha prakṛtivivaraṇam ( tatra) prakṛternāmānyāha - yā prakṛtiḥ śaktiḥ śivaṃ parameśvaram āśritya sthitā tasyā etāni nāmāni bhavantīti yojanā | evaṃ prakṛteḥ pradhānaṃ nāma ekaṃ prakṛtiḥ ekā śaktiḥ ekā nityā ekā avikṛtiḥ | suśrutamate avyaktaṃ ca prakṛternāma | na vyajyate sma ityavyaktaṃ mūlaprakṛtiparyāyā iti ḍallaṇaḥ || 67 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">mahānahaṅkṛtiḥ pañcatanmātrāṇi pṛthakpṛthak | prakṛtirvikṛtiścaiba saptaitāni budhā jaguḥ || 68 ||</seg> <seg type="unit" n="69">daśendriyāṇi cittaṃ ca mahābhūtāni pañca ca | vikārāḥ ṣoḍaśa jñeyāḥ sarvaṃ vyāpya jagatsthitāḥ || 69 ||</seg> <seg type="unit" n="70">evaṃ caturviṃśatibhistattvaiḥ siddhe vapurgṛhe | jīvātmā niyato nityo vasati svāntadūtavān || 70 ||</seg> <seg type="unit" n="71">sa dehī kathyate pāpapuṇyaduḥkhasukhādibhiḥ | vyāpto baddhaśca manasā kṛtrimaiḥ karmabandhanaiḥ || 71 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="68-71"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ caturviṃśatike tattvarāśau prakṛtitvaṃ nirasyan kathitamupasaṃharannāha - mahāniti | etāni sapta mahadādīnyeva prakṛtirvikṛtiśca bhavantīti piṇḍārthaḥ | prakṛtirityapareṣāṃ kāraṇabhūtā, vikṛtiriti mūlaprakṛteḥ kāryarūpā, atra yadavyaktagrahaṇaṃ na kṛtaṃ tadvikṛtipadagrahaṇāt, avyaktaṃ tu kevalaṃ hetubhāvena prakṛtireva | mahadādayaḥ sapta kāryatvena vikṛtayo'pi jñeyāḥ | pañcatanmātrāṇīti śabdādīni | ityevaṃ budhāḥ paṇḍitā jaguḥ kathitavantaḥ | idānīṃ ṣoḍaśavikārān darśayannāha - daśendriyāṇīti | ṣoḍaśa vikārāḥ kāryāṇi te vikārāḥ daśendriyāṇīti śrotratvakcakṣurjihvāghrāṇavāghastopasthapāyupādāni, cittaṃ ceti mano'pīridrayabhūtamiti bhāvaḥ | mahābhūtāni ākāśapavanadahanatoyabhūmaya iti | evaṃ ṣoḍaśa vikārāḥ, ete tu sarvaṃ carācarātmakaṃ jagat saṃsāraṃ vyāpya sthitā ityarthaḥ | evamiti pūrvottāprakāreṇa | caturviṃśatibhistattvairiti avyaktaṃ mahānahaṅkāraḥ, śabdatanmātraṃ, sparśatanmātraṃ, rūpatanmātraṃ, rasatanmātraṃ, gandhatanmātraṃ, śrotraṃ, tvak, cakṣuḥ, ghrāṇaṃ, rasanā, tvak, hastapādam, upasthaṃ, pāyuḥ, manaḥ, pṛthivī, āpaḥ, tejaḥ, vāyuḥ, ākāśaṃ, caturviṃśatikatattvāni pṛthagdarśitāni, ebhiḥ saha jīvātmā liṅgaśarīraṃ nityamavināśi niyataḥ sarvakālaṃ vapurgṛhe sthūlaśarīre vasati tiṣṭhatītyarthaḥ | kīdṛśastamāha - svāntadūtavāniti | svāntaṃ manastadeva dūto yasya sa tathā manodūta ityarthaḥ | ‘svāntaṃ hṛnmānasaṃ manaḥ’ ityabhidhānāt | sa dehī kathyate iti | sa jīvātmā dehī puruṣavyaktiḥ | dehaṃ mahadādikṛtasūkṣmaliṅgaśarīramucyate tadasyāstīti dehī kathyate | so'pi karmapuruṣo vācyaḥ pañcaviṃśatitamaḥ kathitaḥ | ata eva pāpapuṇyasukhaduḥkhādibhirvyāptaḥ | manasā kṛtrimaiḥ karmabandhanaiśca baddhaḥ, etena karmapuruṣasya śarīrātmanoḥ saṃyogakārakeṇa manasā saṃyoge pāpapuṇyaṃ sukhaduḥkhādayo guṇā utpadyanta iti bhāvaḥ | ādiśabdāt icchādveṣaprayatnaprāṇāpānonmeṣabuddhimanaḥsaṅkalpavicāraṇāsmṛtivijñānādhyavasāyaviṣayopalabdhiguṇā jñātavyāḥ | nanvavikṛto jīvātmā kathaṃ vikārivastvabhivyāptaḥ ? satyaṃ, nirvikārasyāpi vikāravastusaṃyogena vikāritvaṃ syāt yathā sandhyārāśigirivikārinikarasaṃyogādaruṇaṃ gaganatalaṃ tadopamaṃ bhavati tadvadityabhiprāyaḥ | tat liṅgaśarīre vikārāḥ pratibimbito iva tiṣṭhantītyeke bhāṣante | yathā taḍāgodake pratibimbito drumastaḍāgodakaprakampeṇa prakampātmakaḥ kathyate iti || 68-71 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="68-71"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> idānīṃ caturviṃśatitattvānāṃ samāptikāmaḥ kathyate -- mahānityādi | mahānbuddhiḥ ahaṃkṛtirahaṃkāraḥ, pañcatanmātrāṇi śabdādīni etāni sapta budhāḥ prakṛtiṃ vikṛtiṃ ca jaguḥ | prakṛtiḥ kāraṇaṃ na tu kasyacitkāryamityarthaḥ | mahattattvādayaḥ sapta mahānahaṃkāraḥ pañcatanmātrāṇīti śaktiprakṛtervikṛtervikṛtāpakāryāṇīti suśrutaḥ | tathāca granthāntare ‘indriyāṇāṃ saṃbhūtīnāṃ kāraṇatvānmaharṣibhiḥ | mahattattvādayaḥ sapta proktā vikṛtayo'pi ca |’ atha ṣoḍaśa vikārānāha - daśendriyāṇi śrotrādīni, cittaṃ manaḥ mahadbhūtāni pañca pṛthivyādīni ete ṣoḍaśa vikārāḥ jagadvyāpya sthitāḥ | vikārāḥ kāryāṇi | evaṃbhūte gṛhe jīvātmā vasatītyāha - evamamunā prakāreṇa caturviṃśatibhistattvaiḥ siddhe vapurgṛhe jīvātmā vasati | kiṃbhūtaḥ ? niyateḥ śubhāśubhakarmaṇaḥ, nighraḥ āpannaḥ | punaḥ kiṃbhūtaḥ ? svāntastavān svāntaṃ mana eva dūto yasya saḥ manodūtayukta ityarthaḥ | sa jīvātmā dehī kathyate ityāha - sa jīvātmā pāpādibhiḥ manasā kṛtrimaiḥ karmabandhanairvyāpto baddhaśca dehī kathyate | deho'syāstīti dehī jīvātmā ||68-71 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">kamākrodhau lobhamohāvahaṅkāraśca pañcamaḥ | daśendriyāṇi buddhiśca tasya bandhāya dehinaḥ ||72||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="72"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> karmabandhanairbaddhaśceti yaduktaṃ tadidānīṃ tasya bandhanānyāha - kāmakrodhāviti | tasya dehina iti pūrvoktasya puruṣasya kāmādayo bandhanāya bhavantītyarthaḥ | kāmo manasaḥ saṃkalpaviśeṣaḥ, taduktaṃ - ‘strīṣu jāto manuṣyāṇāṃ strīṇāṃ ca puruṣeṣu vā | parasparakṛtaḥ snehaḥ kāma ityabhidhīyate’ iti | krodhastu manaso vyādhirūpo hiṃsātmakaḥ | tathāhi ‘yadūṣmā hṛdayāñjantoḥ samuttiṣṭhati vai sakṛt | parahiṃsātmakaḥ kleśaḥ krodha ityabhidhīyate iti | lobho gardhaḥ tṛṣṇā | tathācoktaṃ - ‘parārthaṃ parabhogāṃśca parasāmarthyameva ca | dṛṣṭvā śrutvā ca yā tṛṣṇā jāyate lobha eva saḥ’ iti | mohastu mithyāvabodhaḥ sarvapāpastvaṃ yathā - ?aśreyaḥśreyasormadhye bhramaṇaṃ saṃśayo bhavet | mithyājñānaṃ tu taṃ prāhurahite hitadarśanam iti | ahaṅkāro'bhimānavyāpāralakṣaṇaḥ | yathā - ‘ahamityabhimānena yaḥ kriyāsu pravartate | kāryakāraṇayuktasta tadahaṅkāralakṣaṇam’ iti | daśendriyāṇi prasiddhāni buddhiśceti manovyāpāraḥ || 72 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="72"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> tasya dehino yāni bandhāya bhavanti tānyāha - tasya dehino jīvasya kāmādayo bandhāya bhavantīti yojanā || 72 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">āpnoti bandhamajñānādātmajñānācca mucyate | taddu:khayogakṛdvyādhirārogyaṃ tatsukhāvaham || 73 ||</seg> <seg type="unit" n="5">iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ kalādikākhyānādhyāyaḥ || 5 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="73"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> yena baddho muktaśca bhavati sukhaduḥkhe ca bhavatastatprakāramāha - idānīṃ bandhanamāha - prāpnotīti | ajñānāditi mohādbandhanaṃ kleśamāpnotīti puruṣa iti śeṣaḥ, sa eva puruṣa ātmajñānāddharmādharmavicāraṇānmucyate bandhanādeva, kaivalyaṃ prāpnotīti bhāvaḥ | ata eva vyādhistu duḥkhayogakṛdbhavati tat sukhāvarohamārogyamiti tadduḥkhayogakṛditi tat tayoḥ śarīraśarīriṇoḥ śarīramanasoriti kecit, duḥkhasaṃyogakṛditi duḥkhaṃ tu svabhāvataḥ pratikūlavedanīyam | sukhaṃ tu svabhāvato'nukūlavedanīyam | ārogyaṃ svāsthyavyāpāralakṣaṇam | iti sṛṣṭikramaśārīram || 73 ||</seg> <seg type="unit" n="5">iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajena āḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāṃ prathamakhaṇḍe kalādikākhyānaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ || 5 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="73"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> ajñānātkarmādibhirvyāptaḥ bandhaṃ prāpnoti | ātmajñānāt tattvajñānāt mucyate janmādibhiriti śeṣaḥ | vyādhistu taddu:khayogakṛt tasya dehinaḥ duḥkhayogaṃ karotītyarthaḥ | taddu:khasaṃyogādvyādhaya iti suśrutoktavyādhilakṣaṇatvāt ārogyaṃ tu tatsukhāvahaṃ bhavatīti sambandhaḥ | iti sṛṣṭikramakathanam || 73 ||</seg> <seg type="unit" n="5">iti śrīśārṅgadharagūḍhārthadīpikāyāṃ śārīrakalādikathanasṛṣṭikramakathanādhyāyaḥ || 5 ||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="6" xml:id="sd.1.6">
          <head>athāhārādigatiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">ṣaṣṭho'dhyāyaḥ | athāhārādigatiradhyāyaḥ | yātyāmāśayamāhāraḥ pūrvaṃ prāṇānilerita: | mādhuryaṃ phenabhāvaṃ ca ṣaḍraso'pi labheta saḥ || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīmāhārādigatiradhyāyaḥ pūrvaṃ darśitastamāha - atheti | yātītyādi | āhāraḥ pāñcabhautikasvarūpo'śanamityarthaḥ | taduktaṃ suśrute - ‘pañcabhūtātmake<note place="foot" type="editorial" n="1">‘caturdhā ṣaḍrasopeto'nekavidhyupayuktakaḥ | dvividhoṣṭavidho bījairāharaḥ pāñcabhautikaḥ iti ‘ka’ pā. |</note> dehe āhāraḥ pāñcabhautikaḥ’ iti | evaṃvidhaḥ sa āhāraḥ pūrvamādau āmāśayaṃ yāti prāpnotītyarthaḥ | āmāśayaṃ ca nābhistanāntare koṣṭhaviśeṣamāhuḥ, yathā - ‘nābhistanāntare jantorāhurāmāśayaṃ budhāḥ’ iti | kīdṛśastamāha -prāṇānilerita iti | prāṇavāyunā prerita iti bhāvaḥ | ‘hṛdi prāṇānilo mataḥ’ iti vacanāt | tatra ṣaḍrasayukto'pi sa āhāro mādhuryaṃ madhurarasabāhulyaṃ phenabhāvaṃ ca labhate prāpnoti kaphasthānagatatvāt, kapho'pi madhura iti prasiddhaḥ; ata evāha tantrāntare - bhuktvādau kaphasya vṛddhiriti rasasādharmyāt asyaivāmājīrṇasaṃjñā, yataḥ ‘mādhuryamannaṃ smṛtamāmasaṃjñam iti || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yadā śarīrī jātastadā āhārāpekṣā jātā, ata āhārapākakramamāha - yātītyādi | pūrvaṃ prathamataḥ prāṇānileritaḥ prāṇavāyupreritaḥ āhāraḥ coṣmādipañcavidhalakṣaṇaḥ āmāśayaṃ yāti nābhistanāntaramāmāśayaḥ tatra gatvā mādhuryaṃ madhurabhāvaṃ phenabhāvaṃ ca labhate | kiṃbhūtaḥ āhāraḥ ṣaḍrasaḥ | vāgbhaṭe caivaṃ ‘ādau ṣaḍarasamapyannaṃ madhurībhūtamīrayet| phenabhāvaṃ rasaṃ jātaṃ vidāhi hyamlatāṃ gatam’ iti || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">atha pācakapattena vidagdhaścāmlatāṃ vrajet | tataḥ samānamarutā grahaṇīmabhinīyate || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="2"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha sthānāntaraprāptimāha - atha pācaketi | athānantaram sa evāmāśayasthitāhāraḥ pācakapittena pācakāgnitejasā vidagdhaḥ san pacyamānā'bhimukhaḥ sannamlatāṃ vrajet, yato'mlātpittaṃ jāyate tatrāvasthāyāṃ vidagdhājīrṇasaṃjñaṃ gatamamlabhāvamiti | āmāśayāccalito'prāptagrahaṇīpado yadā bhavati tatra sthānāntaraṃ vadantyeke, naivaṃ sarvamataṃ, kintu pācakāgnisthānasamīpavartī yadā bhavati tadā vidagdho bhavatītyeke bhāṣante | svamate tu āmāśayāvasthāyāmeva pittavaidagdhyādamla eva syāt yataḥ pittavidagdhamamlatāmupaiti | idānīṃ tṛtīyāvasthāgatasya kāryamāha - tata ityādi | tatastasmātsthānāt samānamarutā nābhigatavāyunā kṛtvā grahaṇīṃ vahnisthānamabhinīyate prāpyate āhāra iti śeṣaḥ | etat sthānaṃ kalāśabdena vācyaṃ yataḥ ‘ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā kalā parikīrtitā | pakvāmāśayamadhyasthā grahaṇī sā prakīrtitā |’ iti | grahaṇyāmapi koṣṭhavahninā kṛtvā pācyate, koṣṭhagrahaṇaṃ dhātvagninirāsārtham | tasmātkaṭuko jāyate iti tātparyārthaḥ | yatkaṭukājjāyate vāyuriti tadviṣṭabdhājī- rṇanāhurityeke | yaduktaṃ ‘kiñcidvipakvaṃ bhṛśatodaśūlaṃ viṣṭabdhamānaddhaviruddhavātam’ iti || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="2"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> amlatvaṃ ca prāpnotītyāha -- athetyanantaraṃ pācakapittena vidagdhaḥ amlatāṃ vrajet tataḥ samānamarutā grahaṇī abhinīyate prāpyate | grahaṇī kalā | grahaṇyāṃ kiṃ bhavatītyāha - koṣṭhavahninā yadā grahaṇyāṃ pacyate tadā kaṭurjāyate tadvidho bhavati saṃpakvātsamyak pakvāt rasaḥ bhavati apakvādāmasaṃbhavo bhavatīti yojanā || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">(ṣaṣṭhī pittadharā<note place="foot" type="editorial" n="2">prakṣiptamidam |</note> nāma yā kalā parikīrtitā | pakvāmāśayamadhyasthā grahaṇītyabhidhīyate || 3 ||</seg> <seg type="unit" n="4">grahaṇyāṃ pacyate koṣṭhavahninā jāyate kaṭuḥ | raso bhavati saṃpakvādapakvādāmasaṃbhavaḥ || 4 ||</seg> <seg type="unit" n="5">vahnerbalena mādhuryaṃ snigdhatāṃ yāti tadrasaḥ | puṣṇāti dhātūnakhilānsamyakpakvo'mṛtopamaḥ ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">mandavahnividagdhaśca kaṭuścāmlo bhavedrasaḥ | viṣabhāvaṃ vrajedvāpi kuryādvā rogasaṃkaram || 6 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="3-6"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha tādṛśasyāhārasya dvividhāmavasthāṃ vaktumāha - rasa iti | vahnisthāne sthitasyāhārasya samyak pākādraso bhavati | asamyak pākādāmaḥ sambhavati iti | rasa iti samāgniparipācitatvāt sārabhūto yo dravāṃśaḥ sa rasa ityucyate, āmaśca aparipākādbhavati | taduktaṃ ‘jaṭharānaladaurbalyādavipakvastu yo rasaḥ | sa āmasaṃjñako dehe sarvadoṣaprakopakaḥ’ iti | idānīṃ tayo rasāmayorvyāpāraṃ darśayannāha - vahneriti | tadrasa iti pūrvoktaḥ, vahnerbaleneti rasagatā'gniprābalyāt madhuratāṃ snigdhatāṃ ca yāti prāpnoti sapta vākhilān raktādīn dhātūn puṣṇāti tasmāt samyak pakvo rasaḥ amṛtopamaḥ syāt | yathā ‘amṛto jīvano madhurādiguṇayuktaḥ’ iti śrutiḥ | tathāyamapi jīvanadhāraṇatarpaṇādiguṇayukta ityabhiprāyaḥ saumyatvāt | taduktaṃ suśrute - ‘sa khalu dravonusārī snehanajīvanatarpaṇadhāraṇādiviśeṣaiḥ saumya ityavagamyate’ iti | asyaiva svarūpāntaramāha - mandavahnividagdha ityādi | sa eva raso yadā mandavahnividagdho bhavati agnermāndyenāsamyak pakva iti bhāvaḥ, tadā kaṭuramlo vā bhūtvā viṣabhāvaṃ māraṇaṃ māraṇātmakarūpatāṃ vrajet prāpnoti | vā yadi māraṇātmako na bhavati alpatvāttadā rogasaṅkaraṃ rogasastaṃ kuryāt doṣadūṣitatvāt na tu svayameva, yataḥ snehadagdhavyapadeśavat, taduktaṃ ‘rasādistheṣu doṣeṣu vyādhayaḥ saṃbhavanti ye | te jñāyanta ityupacāreṇa tānāhurghṛtadagdhavat’ iti ||3-6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="3-6"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> punaḥ vahninā pakvaḥ kiṃ bhavatītyāha - punaḥ vahnerbalena pakvaḥ mādhuryaṃ snigdhatāṃ ca yāti, cet samyak pakvaḥ tadā akhilān dhātūn puṣṇāti | mandavahnipakve doṣamāha - viṣabhāvaṃ viṣasvarūpaṃ vrajet viṣūcyādibhirmāraṇātmakatvāt | rogasaṃkaraṃ bahurogasamūhaṃ vā kuryāt || 3-6 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">āhārasya rasaḥ sāraḥ sārahīno maladravaḥ | śirābhistajjalaṃ nītaṃ bastau mūtratvamāpnuyāt ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">tatkiṭṭaṃ ca malaṃ jñeyaṃ tiṣṭhetpakvāśaye ca tat | valitritayamārgeṇa yātyapānena noditam || 8 ||</seg> pravāhiṇī sarjanī ca grāhiketi valitrayam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="7"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athāhārasya rasasāratvaṃ nirūpya nirasasya niḥsāratvaṃ darśayannāha - āhārasyeti | āhārasya pūrvapratipāditasya yo raso viditasvarūpaḥ sa sāra ityabhihitaḥ, sāro mukhyatvena tarpaṇādikṛtatvāt sārahīna iti rasarahita āhārasyāṃśo vartate sa maladravasaṃjñaḥ | malaṃ purīṣaṃ dravaṃ mūtraṃ | tayorbhinnagamanasthānaviśeṣamāha - śirābhirityādi | tajjalamiti purīṣaniḥsṛtaṃ dravaviśeṣaṃ śirābhirmūtravāhinībhiḥ kṛtvā bastau mūtrādhāre nītaṃ tadeva mūtrattvamāpnuyāditi bhāvaḥ | tat kiṭṭaṃ malamiti mūtrāvaśiṣṭaṃ malaṃ kiṭṭasaṃjñakaṃ jñeyaṃ nirdravatvāt tacca pakvāśaye tiṣṭhediti tātparyārthaḥ || atha pakvāśayasya sthitasya tādṛśasya tasyādhogamanaśīlatvaṃ darśayannāha - valīti | apānena gudasthitavāyunā noditaṃ preritaṃ malamiti śeṣaḥ, tacca valitritayamārgeṇa kṛtvā yāti bahirniḥsaratītyarthaḥ | valitritayanāmānyāha -pravāhiṇītyādi | pravāhiṇī sarjanīgrāhiketi tāsāṃ nāmabhirevākṛtayo boddhavyā: | valayastu gudasyāvayavabhūtāstāstisro valaya uparyuparivyavasthitāḥ śaṅkhavartanibhā iti || 7 ||</seg> 8 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="7"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> āhārasya kaḥ sāraḥ kiṃ ca malamityāha - āhārasya sārabhūto rasaḥ sārahīno yaḥ sa maladravo bhavati tajjalaṃ śirābhiḥ bastau nītaṃ mūtratvaṃ āpnuyāt tatkiṭṭaṃ malaṃ bhavati | tasya vyavasthāmāha - tatkiṭṭaṃ tasyāhārapakvaṃ yatkiṭṭaṃ tanmalaṃ jñeyam ? tatpakvāśaye tiṣṭhet | tat apānena noditaṃ valitrayamārgeṇa yāti | tasya valitritayasya nāmānyāha - atra pramāṇaṃ noktaṃ tadgranthāntarādviśeṣato likhyate | tadyathā ‘gudasya mānaṃ sarvasya sārdhaṃ syāccaturaṅgulam | tetra syurvalayastisraḥ śaṅkhavartanibhāstu tāḥ || pravāhaṇī bhavet pūrvā sā sārdhāṅgulasaṃmatā | utsarjanī tu tadadhaḥ sāsārdhāṅgulasaṃmitā || tasyā adhaḥ saṃvaraṇī syādekāṅgulasaṃmitā | ardhāṅgulapramāṇaṃ tu budhairgudamukhaṃ matam | malotsargasya mārgo'yaṃ pāyurdehavinirmitaḥ ||7||</seg>8||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">rasastu hṛdayaṃ yāti samānamaruteritaḥ || 9 ||</seg> <seg type="unit" n="10">rañjitaḥ pācitastatra pittenāyāti raktatām | raktaṃ sarvaśarīrasthaṃ jīvasyādhāramuttamam || 10 ||</seg> snigdhaṃ guru calaṃ svādu vidagdhaṃ pittavadbhavet |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="9"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ maladravaṃ nirūpya sārabhūtasya rasasyāpi kāryatvena sthānāntaraprāptimāha - rasastviti | sa rasaḥ samānamarutā nābhigatavāyunā kṛtvā īritaḥ ūrdhvaṃ prerito hṛdayaṃ yāti prāpnoti, etena kimuktam ? sārabhūto raso grahaṇīsthānāt hṛdayamāgacchatīti bhāvaḥ | sakalaśarīragamanaśīlatvāt | taduktaṃ suśrute - ‘sarvadehānusāritve'pi tasya hṛdayaṃ sthānaṃ sa hṛdayāccaturviṃśatidhamanīranupraviśyordhvagā daśa daśa cādhogāminya- ścatasrastiryaggāstāḥ kṛtsnaṃ śarīramaharahastarpayanti, vardhayanti, dhārayanti, yāpayanti, jīvayanti cādṛṣṭahetukena karmaṇā tasya śarīramanudhāvato'numānādgatirupalakṣayitavyā’ iti | hṛdayaśabdopalakṣitamojaḥsthānamucyate | tatra so'pi rasaḥ pittena rañjakapittena kṛtvā pācitaḥ ata eva rañjitaḥ rāgaṃ prāptaḥ san raktatāṃ yāti prāpnoti | yato rasādraktaṃ bhavatīti vacanāt | raktasya bhāvo raktatā | tena ādāvīṣadraktabhāvaṃ prāpya paścātkrameṇa āraktaḥ syāt | taduktaṃ - ‘rasaḥ<note place="foot" type="editorial" n="3">‘rasaḥ kilaikāhenaiva sampadyate dvitīye varṇābhaḥ pittasthāneṣu tiṣṭhati divase tṛtīye caturthe vā yaḥ pravarṇo bhavet pañcame'hani ṣaṣṭhe vā kiṃśukābhaḥ saptame'hani saṃprāpte śakragopakābhaḥ evaṃ saptāhādrasādraktaṃ bhavati’ pā. | 2</note> saptāhādarvāk parivartamānaḥ śvetakapotaharitahāridrapadmakiṃśukālaktakarasaprakhyaścāyaṃ yathākramaṃ divasaparivartādvarṇaparivartamāpadyamānaḥ pittoṣmoparāgāt śoṇitatvamāpadyate’ iti || atha raktaprādhānyaṃ darśayannāha - raktamiti | tadraktaṃ sarvaśarīrasthitaṃ bhavati pāñcabhautikatvāt, yataḥ ‘visratā dravatā rāgaḥ syandanaṃ laghutā tathā | bhūmyādīnāṃ guṇā hyete dṛśyante cātra śoṇite’ iti | jīvasyottamamādhāraśceti dehamūlatvāt | taduktaṃ - dehasya rudhiraṃ mūlaṃ rudhireṇaiva dhāryate | tasmādyatnena saṃrakṣyaṃ<note place="foot" type="editorial" n="4">‘tasmādrakṣedbhi rudhiraṃ rudhiraṃ jīvamucyate’ iti pāṭhāntaram |</note> raktaṃ jīva iti sthitiḥ iti | punaḥ kīdṛśaṃ tadāha - snigdhamityādi | snigdhamarukṣaṃ, guru alaghu, calaṃ naikatrasthitiśīlaṃ dravatvāt | svādu madhuraṃ svabhāvāt yadā vidagdhaṃ tadā pittavadbhavet iti | yadā vidagdhaṃ pittamapyamlatāṃ vrajet kaṭukaṃ ca bhavet tathedamapīti bhāvaḥ | uktamanyatrā'pi ‘anuṣṇaśītaṃ madhuraṃ snigdhaṃ raktaṃ ca varṇataḥ | śoṇitaṃ guru visraṃ syādvidāhaścāsya pittavat ? iti | kāryatvenā'pi tasya laghutā ca darśitā iti na doṣaḥ || 9 ||</seg> 10 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="9"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> iti pakvo rasaḥ kutra sthitvā raktādīn karotītyāha -- samānamaruteritarasaḥ ādau hṛdayaṃ yāti tatra pittena rañjitaḥ pācitaśca raktatāṃ yāti tatrobhayoḥ sthāne raktasya hṛdayapāke dūṣaṇaprasaṅgāt | tathācoktaṃ suśrute - ‘sa khalvāpyo raso yakṛtplīhānau prāpya rāgamupaitī’tyuktatvāt || 9 ||</seg> 10 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">pācitāḥ pittatāpena rasādyā dhātavaḥ kramāt ||11 ||</seg> śukratvaṃ yānti māsena tathā strīṇāṃ rajo bhavet |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="11"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ dhātūnāmutpattiparamparāpūrvakaṃ śukrasyāpi viṣayaṃ darśayannāha - pācitā iti | pittatāpena pittatejasā pācitāḥ paripācitā rasādyā dhātavaḥ krameṇa śukratvaṃ māsena yānti prāpnuvanti | rasādyā ityatra rasagrahaṇāt rasa eva śukratvaṃ prāpnoti | ata eva yātītyekavacanaṃ kṛtam | ādigrahaṇāt raktamāṃsamedomajjāsthīnīti | eke rasādyā dhātavo māsena śukratvaṃ yāntīti paṭhanti vyākhyānayanti ca, teṣāṃ mate tu kāryakāraṇayorabhedopacārāt na kevalaṃ śukratvaṃ strīṇāmapi rajo bhavet | taduktaṃ ‘rasādeva striyā raktaṃ rajaḥsaṃjñaṃ pravartate | tadvarṣādvādaśādūrdhvaṃ yāti pañcāśataḥ kṣayam iti | tatheti grahaṇāt śukratvamapi strīṇāmeva bhavati | yato dṛśyate hi tatsrāvaṇādibhiḥ prayogaiḥ, anyathā tāsāṃ saṃharṣaḥ kathaṃ syāditi | taduktaṃ - saumyaṃ tvagāśrayaṃ svacchaṃ snigdhaṃ yonimukhodgamam | strīṇāṃ śukraṃ na garbhāya bhavedgarbhāya cārtavam’ iti | māseneti | triṃśaddinairiti bhāvaḥ | triṃśaddinavivaraṇaṃ suśrutācāryeṇoktaṃ tadyathā - ‘sa khalu trīṇi trīṇi kalāsahasrāṇi pañca daśa ca kalā ekaikasmin dhātavastiṣṭhante, evaṃ māsena rasaḥ śukrībhavati strīṇāṃ cārtavam’ iti | uktamapi samuccayena darśayati - ‘aṣṭādaśa sahasrāṇi saṃkhyā yasmin samuccaye | kalaikā navatiścoktā svatantraparatantrayoḥ ||’ iti viṃśatikalo muhūrtaḥ kalā daśabhāgaścetyādinā māsasaṃkhyā jñātavyā | etena kimuktaṃ rasaḥ kilaikāhenaiva sampadyate anye ye dhātavaste pañcabhiḥ pañcabhirahobhiḥ sampadyanta iti bhāvaḥ || 11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="11"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> raktaprasaṅgena anyeṣāṃ dhātūnāṃ pakvakramamāha - pittatāpena pācitā rasādyā dhātavaḥ māsena śukratvaṃ yāntīti yojyam | tathā retaḥprakāreṇa strīṇāṃ rajaśca māsena bhavet | viśeṣapākakramastu dhātuvicāraṇe proktaḥ || 11 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">kāmānmithunasaṃyoge śuddhaśoṇitaśukrajaḥ ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">garbhaḥ saṃjāyate nāryāḥ sa jāto bāla ucyate | ādhikye rajasaḥ kanyā putraḥ śukrādhike bhavet||13||</seg> napuṃsakaṃ samatvena yathecchā pārameśvarī |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="12"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> garbhotpattimāha - kāmāditi | śuddhaśoṇitaśukrajo garbho nāryāḥ striyāḥ saṃjāyata iti, kutaḥ ? kāmāt, kāmo'bhilāṣaḥ, kva ? mithunasaṃyoge, mithunaṃ dvandraṃ strīpuruṣaviṣayaṃ tasya saṃyogo melanaṃ tasmin sati | śuddhaśoṇitaśukrayorlakṣaṇaṃ ca tantrāntare yathā - ‘śaśāsṛkpratimaṃ yacca yadvā lākṣārasopamam | tadārtavaṃ praśaṃsanti yadvāso na virañjayet || dinatrayaṃ pravṛttiśca kurute śoṇitaṃ striyāḥ | vyavāyasrutaśukreṇa garbhastasyāstato bhavet || tadevā'tiprasaṅgena pravṛttamanṛtāvapi | asṛgdaraṃ vijānīyādatonyaduktalakṣaṇāt’ iti || śuddhaṃ śukraṃ yathā - ‘sphaṭikābhaṃ dravaṃ snigdhaṃ madhuraṃ madhuragandhi ca | śukramicchanti kecittu tailakṣaudranibhaṃ tathā’ iti | ‘vātādidūṣitaṃ pūti kuṇapaṃ granthirūpi ca | kṣīṇaṃ mūtrapurīṣābhyāṃ gandhiśukraṃ tu niṣphalam’ iti | garbha iti | śukraśoṇitaṃ garbhāśayasthamātmaprativikārasaṃmūrcchitaṃ garbha ityucyate | sa jāto bāla ucyate iti | sa garbho yadā jāto bahirniḥsarati tadā bāla ityucyate | bālaśabdaḥ kanyāpuruṣanapuṃsakeṣvapi vartate | ata evāhācāryaḥ - ādhikya iti | tatra ca garbhāśaye yadā rajasa ārtavasya ādhikyaṃ bhavati tadā kanyā jāyate utpadyate ārtavādhikaśukrādityabhiprāyaḥ | yadi śukādhikastarhi putraḥ śukrādhikārtavādityarthaḥ | samatveneti śukraśoṇitayoḥ sāmyena samabhāgena kṛtvā napuṃsakaṃ syāt | yathā pārameśvarīcchāsti tathaiva bhavati nātra vicāraḥ kartavya iti bhāvaḥ | icchetyanenaiva yamalajātamapi sūcitam | tadyathā - ‘bīje'ntarvāyunā bhinne dvau jīvau kukṣimāgatau | yamāvityabhidhīyete dharmetarapuraḥsarau’ iti|| 12 ||</seg> 13 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="12-13"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> śuddhaśoṇitaśukrādgarbho bhavatītyapi saṃkṣepeṇāha -- yataḥ aśuddhaśukraśoṇitayorapi garbho bhavati ata āha - kāmāditi | śuddhaśoṇitaśukrajaḥ śuddhagarbhaḥ yato vātādiduṣṭaretasaḥ prajotpādane na sāmarthyam iti suśrutaḥ | atra śuddhaprajotpādane na sāmarthyaṃ iti boddhavyam rogādinā aśuddhāstu prajā vātādiduṣṭaśukre'pi janayanti janmāndhabadhirapaṃgvādisaṃbhavāt | idānīṃ rajaḥśukrādhikyena kiṃ bhavatītyāha – rajasaḥ kanyā bhavati adhike śukre vīrye puruṣaḥ bhavet dvayoḥ sāmyena napuṃsakaṃ bhavet ataḥ paraṃ pārameśvarī icchā adṛṣṭasya balavattvāt ||12-13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">bālasya prathame māsi deyā bheṣajaraktikā || 14 ||</seg> <seg type="unit" n="15">avalehīkṛtaikaiva kṣīrakṣaudrasitāghṛtaiḥ | vardhayettāvadekaikāṃ yāvadbhavati vatsaraḥ ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">māṣairvṛddhistadūrdhvaṃ syādyāvatṣoḍaśavatsaraḥ | tataḥ sthirā bhavettāvadyāvadvarṣāṇi saptatiḥ || 16 ||</seg> <seg type="unit" n="17">tato bālakavanmātrā hāsanīyā śanaiḥ śanaiḥ | mātreyaṃ kalkacūrṇānāṃ kaṣāyāṇāṃ caturguṇā || 17 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="14-17"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ bālasya prathamamāsādārabhya bheṣajakriyāṃ darśayannāha - bālasyeti | bālasya prathame māsi bheṣajaraktikā deyā | bālo'tra kṣīrādaḥ yatastrividho bāla āṣoḍaśavarṣādbhavati | tatra kṣīrādaḥ | kṣīrānnādaḥ annāda iti | ata eva kṣīrakṣaudrasitāghṛtairiti bahavo'nupānādayo darśitāḥ yathāsambhavopayogitvena | bheṣajamatra suvarṇarajataśilājatvādikaṃ, raktikā guñjā tatparimāṇamityarthaḥ | prathame māsīti prathamagrahaṇaṃ jātadinamārabhya bheṣajaṃ dadyādityabhiprāyaḥ | tathāca suśrute - ‘atha kumāraṃ śītābhiradbhirāśvāsya jātakarmaṇi kṛte madhusarpiranantacūrṇamiśramaṅgulyanāmikayā lehayet’ iti | anantacūrṇaṃ suvarṇacūrṇaṃ, ‘bheṣajaraktiketi sāmānyabheṣa- jagrahaṇena granthāntaroktamapi yogacatuṣṭayamatra boddhavyam | tadyathā - ‘sauvarṇaṃ sukṛtaṃ cūrṇaṃ kuṣṭaṃ madhu ghṛtaṃ vacā | matsyākhyakaḥ śaṅkhapuṣpī madhu sarpiḥ sakāñcanam || arkapuṣpī ghṛtaṃ kṣaudraṃ cūrṇitaṃ kanakaṃ vacā | hemacūrṇāni vaidūryai: śvetadūrvā ghṛtaṃ madhu || catvāro'bhihitāḥ prāśāḥ ślokārdheṣu caturṣvapi | kumārāṇāṃ vapurmedhābalabuddhivivardhanāḥ’ iti | eke prāktanāṃ mātrāmanicchatāmāmananti tanmate tu viśvāmitroktā mātrā pracarati | tadyathā - ‘viḍaṅgaphalamātraṃ tu jātamātrasya bheṣajam | etenaiva pramāṇena māsi māsi pravardhitam || kolā'sthimātraṃ kṣīrāde dadyādbhaiṣajyakovidaḥ | kṣīrānnāde kolamātramannāde (u)dumbaropamam’ iti | avalehīkṛtaikaivetyādi | ekaiva raktikā avalehīkṛtā, kaiḥ kṛtvetyāha - kṣīrakṣaudrasitāghṛtairiti | etena kṣīrādibhirvyastairyathāyogyaṃ samplāvyāvacārayedityabhiprāyaḥ | kṣīraṃ strīsambhavam, ājaṃ vā | ghṛtamatra gavyam || atha meṣajasyāsya vṛddhihrāsatvamapyāha - vardhayettāvadekaikāmityādi | sā bheṣajaraktikā tāvadekaikāṃ vardhayedyāvat vatsaro bhavati | etena pratimāsavṛddhāḥ dvādaśamāseṣu dvādaśaiva raktikā bhavantītyaryaḥ | anyadapyāha - tadūrdhvamiti | vatsarādupari tāvanmāṣakairvṛddhiryāvat ṣoḍaśavatsaro bhavati; etena prativarṣavṛdhdyā ṣoḍaśamāṣakā bhavantītyarthaḥ | māṣo'tra māgadhaparibhāṣoktaḥ ṣaḍguñjāparimitaḥ | tata iti ṣoḍaśavarṣādupari tāvat sthirā syādyāvat saptativarṣāṇi bhavanti | sthireti ṣoḍaśamāṣakā na tu vṛddhiḥ | tata iti saptaterūrdhvaṃ saiva mātrā bālavacchanaiḥ śanairhrāsanīyā tena sā mātrā yathaiva pūrvaṃ vardhitā tathaivāpakarṣaṇīyā ityabhiprāyaḥ | ata eva bālavṛddhayoḥ sāmyakriyā kāryeti na tu sarveṣām | kalkacūrṇādīnāmiyameva mātrā sammatā kimutānyā vā tadāha - mātreyamityādi | iyaṃ pūrvoktā mātrā kalkacūrṇānāṃ tadyogānāṃ ca, kaṣāyāṇāṃ caturguṇā vijñeyā | etena kimuktaṃ raktiparimāṇe catvāri raktikāḥ kāryāḥ, māṣakaparimāṇe caturmāṣaka iti || 14-17 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="14-17"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> bālasya bheṣajapramāṇādyuttarāṃ kriyāmāha - bālasya prathame māsi ekaiva bheṣajaraktikā deyā | kiṃbhūtā bheṣajamātrā kṣīrakṣaudrasitāghṛtaiḥ avalehīkṛtā | yāvadvatsaro bhavettāvadekāmekāṃ raktikāṃ māsi māsi vardhayet | vatsarādūrdhvaṃ bheṣajapramāṇamāha - tadūrdhvaṃ vatsarādūrdhvaṃ māṣairvṛddhiḥ syāt yāvatṣoḍaśa vatsaro bhavati tāvat, ṣoḍaśānantaraṃ sthirā mātrā bhavet yāvatsaptati na vardhanamityarthaḥ | vardhanakramamabhidhāya hrāsakramamāha - tato bālakavat ekā raktikādimātrāvat mātrā hrāsanīyā ūnā kartavyā | iyaṃ mātrā kalkacūrṇānāṃ, kaṣāyāṇāṃ etanmātrātaścaturguṇā || 14-17 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">añjanaṃ ca tathā lepaḥ snānamabhyaṅgakarma ca | vamanaṃ pratimarśaśca janmaprabhṛti śasyate || 18 ||</seg> <seg type="unit" n="19">kavalaḥ pañcamādvarṣādaṣṭamānnasyakarma ca | virekaḥ ṣoḍaśādvarṣādviṃśateścaiva maithunam || 19 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="18"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ tasya bālakasyāñjanādikaṃ karma nidarśayannāha - añjanamiti | bālakasyāñjanādi pratimarśaparyantaṃ janmaprabhṛtireva praśasyate, janmadinādārabhya yadyatra vihitaṃ tat tatra kuryāditi bhāvaḥ | añjanaṃ sauvīrāñjanādikaṃ, lepamudvartanaprabhṛtikaṃ, snānaṃ pariṣekaḥ, abhyaṅgaṃ abhyañjanam, vamanaṃ vāntiḥ, pratimarśena bṛṃhaṇamiti | aparāṇyāha - kavala ityādi | kavalo gaṇḍūṣabhedaḥ, sa tu pañcamādvarṣādupari kāryo na tu tadarvāk | nasyakarmeti | nāsāyāṃ yaddīyate tannasyamiti, tasya karma kriyā caturthe, taccāṣṭamādvarṣādupari kāryaṃ, ṣoḍaśavarṣādupari vireko deyaḥ, viśeṣeṇa reko vireka ityanena apūrṇavīryasya koṣṭhasya recanasya niṣedhaḥ ṣoḍaśavarṣābhyantare bhavati | na tu mṛdurecanasya niṣedhaḥ | taduktaṃ ‘agnikṣāravirekaistu bālavṛddhau vivarjayet |’ tat sādhyeṣu vikāreṣu ‘mṛdvīṃ kuryāllaghukriyām’ iti | viṃśateścaiva maithunamiti | maithunaṃ strīpuruṣasaṃyogalakṣaṇaṃ tacca viṃśativarṣādupari samānavīryatvaṃ syādityāha | tathāca - ‘pañcaviṃśatitame varṣe pumān nārī tu ṣoḍaśe | samatvāgatavīryau tu jānīyāt kuśalo bhiṣak’ iti || 18 ||</seg> 19 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="18"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> añjanādīnāmapi kartavyatāyāṃ vidhānamāha - etadañjanādyaṃ bālānāṃ janmaprabhṛti śasyate pratimarśo nasyabhedaḥ mṛdu na tu tīkṣṇaṃ tīkṣṇasya aṣṭamā- bdādabhidhānāt | idānīṃ kavalādīnāṃ vidhānamāha - kavalaḥ gaṇḍūṣaḥ, pañcamādvarṣātkartavyaḥ tasya karma aṣṭamātkaryavyaṃ virekaḥ ṣoḍaśādvarṣātkartavyaḥ, maithunaṃ strīprasaṅgaḥ viṃśateḥ kartavyaḥ || 18 ||</seg> 19 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">bālyaṃ vṛddhiśchavirmedhā tvagdṛṣṭiḥ śukravikramau | buddhiḥ karmendriyaṃ ceto jīvitaṃ daśato hraset||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="20"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha bālyaprabhṛtijīvitāvasānaṃ varṣasaṃkhyayā hrāsatvamāha - bālyamiti | tadbālyaprabhṛtikaṃ daśata iti daśavarṣādupari hraset hāniṃ prāpnotītyarthaḥ | etena kimuktaṃ bālyāvasthā daśavarṣādupari, vṛddhirvardhanaṃ triṃśadvarṣādupari, śarīraṃ catvāriṃśadvarṣādupari, medhā tu granthākarṣaṇasāmarthyarūpā pañcāśadvarṣādupari, tvak sā śaithilyarūpā bhavatīti bhāvaḥ | ṣaṣṭivarṣādupari dṛṣṭiḥ, saptativarṣādupari vikramaṃ tacca sāhasādirūpaṃ parākramasaṃjñam | navativarṣādupari buddhiḥ, śatavarṣādupari karmendriyam, daśādhikaśatavarṣādupari cetaścetanasthānaṃ, viṃśatyadhikaśatavarṣādupari jīvitaṃ prāṇamiti| tena viṃśatyadhikaśataṃ paramāyurmanujānāṃ bhavatīti tātparyārthaḥ | taduktaṃ - ‘samāḥ ṣaṣṭirdvighnā manujakariṇāṃ pañca ca niśā, hayānāṃ dvātriṃśatkharakarabhayoḥ pañcakakṛtiḥ | virūpā satyāyurvṛṣamahiṣayordvādaśa śunaḥ smṛtaṃ chāgādīnāṃ daśakasahitaḥ ṣaṭ ca paramam || 20 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="20"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> bālyāvasthādīni kiyatparyantaṃ bhavanti tadapyāha - bālyādikaṃ jīvitāntaṃ daśataḥ hraset hīno bhavet; bālyaṃ daśavarṣaparyantaṃ; vṛddhiḥ viśatiparyantaṃ, chavi: triṃśatparyantaṃ, medhā catvāriṃśatparyantaṃ, tvakdāryaṃ(dārḍhyaṃ) pañcāśatparyantaṃ, dṛṣṭiḥ ṣaṣṭiparyantaṃ hīnā bhavati, śukraṃ saptatiparyantaṃ, vikramaḥ aśītiparyantaṃ, śuddhiḥ navatiparyantaṃ, karmendriyaṃ śataparyantaṃ, ceto manaḥ, smṛtirdaśottaraparyantaṃ, jīvitaṃ jīvitapramāṇaṃ viṃśottaraśataparyantam | [ nanu śārṅgadhareṇa<note place="foot" type="editorial" n="5">yadyapi koṣṭakāntargataḥ pāṭhaḥ 14 ślokasya ṭīkārūpaḥ atastatraiva mudrayitumupayuktastathāpi madṝṣṭamātṛkāṃsvatraiva likhitatvāttathaivehāpi mudritaḥ |</note> ‘bālyasya prathame māsi deyā bheṣajaraktike’ti janmottarakāle vidhānaṃ likhitaṃ, tatkiṃ asvasthaviṣayaṃ vā svasthaviṣayaṃ vā ? asvasthaviṣayaṃ cettadā bālacikitsāyāmeṣa prasaṅgaḥ syāt, svasthaviṣayaṃ cettadā svasthe rogaṃ vinā auṣadhadānāsaṃbhavādvyarthametadvidhānam ? ucyate, stanyāvataraṇe doṣakopo bhavati tannivāraṇārthaṃ, yadvā prakṛtyārambhakadoṣaduṣṭanivāraṇārthaṃ vā etadvidhānaṃ doṣakopāt | tathāca - sadyaḥprasūtānāṃ kṣīraṃguṇe ’kṣīraṃ sadyaḥprasūtānāṃ virasaṃ doṣakārakam | tasmātsadyaḥprasūtānāṃ jāyate ślaiṣmikaṃ payaḥ iti | ato yaduktaṃ vidhānaṃ tadavaśyamatraivocitam | tathāca suśrute likhitaṃ tasmātprathame'hani madhusarpiranantamiśraṃ mantrapūtastrikālaṃ pāyayet, dvitīye lakṣmaṇāsiddhaṃ sarpiḥ, tṛtīye ca tataḥ prāgnivāritastanyaṃ madhusarpi: svapāṇitalasammitaṃ dvikālaṃ pāyayet | anantaḥ keśarañja(kaṃ) suvarṇaṃ vā | vṛddhavāgbhaṭe tu ‘anantāmiśre madhusarpiṣī ? iti pāṭhaḥ | tatra cānantā dūrvā vyākhyātā, tatra rāktikāmātraṃ deyaṃ | anye ca prayogāḥ - ‘sauvarṇaṃ sukṛtaṃ cūrṇaṃ kuṣṭhaṃ madhughṛte vacā | matsyākṣakaḥ śaṅkhapuṣpī madhusarpiḥ sakāñcanam || arkapuṣpī ghṛtaṃ kṣaudraṃ cūrṇitaṃ kanakaṃ vacā | hemacūrṇāni vaiduryaḥ śvetā dūrvā ghṛtaṃ madhu | catvāro'bhihitāḥ prāśāḥ ślokārdheṣu caturṣvapi | kumārāṇāṃ vapurmedhābalapuṣṭivivardhanāḥ ||’ saṃvatsaraṃ yāvadete yogāḥ sevyāḥ, anye dvādaśavarṣāṇyāhuḥ | suśrutādetat | uktatyauṣadhāni vyākhyāyante | sauvarṇacūrṇaṃ nāgakeśaracūrṇaṃ yadvā kuṃkumacūrṇaṃ, matsyākṣakaḥ macheṃchī, brāhmī ca, arkapuṣpī payasyā yadvā arkapuṣpī īśalatā, śvetā dūrvā, śvetetiviśeṣaṇam, yadvā kecidvacāmāhuḥ, vaiduryaḥ niṃmbaḥ, kanakavācakaṃ sarvatra keśarameva | mātrāpi likhyate ‘viḍaṅgaphalamātraṃ tu jātamātrasya bheṣajam | etenaiva pramāṇena māsimāsi vivardhanam || kolamātraṃ ca kṣīrāderdadyādbhaiṣajyakovidaḥ | kṣīrānnādeḥ kolamātramanne codumbaropamam |’ iti kumārapoṣaṇavidhānam || 20 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">alpakeśaḥ kṛśo rūkṣo vācālaścalamānasaḥ | ākāśacārī svapneṣu vātaprakṛtiko naraḥ || 21 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="21"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ prakṛtilakṣaṇamāha - alpetyādi | vātaprakṛtiko nara īdṛśo bhavati kīdṛśastamāha - alpakeśa iti | tucchakeśaḥ adīrghakeśa ityanye, yato vātasyātiraukṣyatvena tvakpāruṣyādalpakeśatvam | punaḥ kīdṛśaḥ ? kṛśo durbalaḥ, vātasya śoṣakatvāt rūkṣaguṇatvādasnigdhaḥ, vācāla iti pravacanaśīlaḥ, calamānasa iti cañcalacittaḥ, vātasya calaguṇatvāt svapneṣvapi ākāśacārī bhavatīti yathā vāyurākāśe caratīti svabhāvāt | prakṛtistu svabhāva evetyāhurācāryāḥ, yataḥ - ‘śukraśoṇitasaṃyoge yo bhaveddoṣa utkaṭaḥ | prakṛtirjāyate tena tasyā me lakṣaṇaṃ śṛṇu’ iti ||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="21"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha prakṛterapi śarīrāṅgatvāt śārīre prakṛtivivaraṇamāha - nanuprakṛtistu pūrvoktā jagatkartrī, ityāśaṃkya kathamatra na punaruktidoṣaḥ, ucyate, iyaṃ tu śarīrasvabhāvalakṣaṇā prakṛtiḥ śukārtavasaṃyoge doṣotkṛṣṭajanyā saptavidhā | tathāca suśrute likhitaṃ - ‘śukaśoṇitasaṃyoge yo bhaveddoṣa utkaṭaḥ| prakṛtirjāyate tena tasyā me lakṣaṇaṃ śṛṇu ||’ vāgbhaṭe ca ‘śukrāsṛkgarbhiṇībhojyaceṣṭāgarbhāśayārtiṣu | yaḥ syāddoṣo'dhikastena prakṛtiḥ saptadhoditā |’ saptadhā prakṛtirityuktervātaprakṛtimāha - alpakeśa iti | evaṃbhūto naraḥ vātaprakṛtiko bhavatīti yojanā | rūkṣaḥ rūkṣāṅgaḥ, vācālaḥ bahujalpakaḥ, calamānasaḥ calacittaḥ, svapneṣu ākāśacārī ākāśabhramaṇaśīlaḥ, naraśabdo'tra sāmānyamanuṣyavācakaḥ strīpuṃviṣayaḥ | yataḥ strīṇāṃ bhinnā prakṛtirnoktā || 21 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">akālapalitairvyāpto dhīmānsvedī ca roṣaṇaḥ | svapneṣu jyotiṣāṃ draṣṭā pittaprakṛtiko naraḥ || 22 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="22"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha pittaprakṛtimāha - akālapalitairiti | pittaprakṛtiko nara īdṛśo bhavati | kīdṛśastamāha - akālapalitairvyāpta iti | akāle asamaye palitairvārdhakyairvyāptaḥ pittasyoṣmaguṇatvāt | taduktaṃ - ‘krodhaśo- kaśramakṛtaḥ śarīroṣmā śirogataḥ | pittaṃ ca keśān pacati palitaṃ tena jāyate’ iti | punaḥ kīdṛśaḥ ? dhīmān buddhimān sattvaguṇabāhulyāt, svedīti | prasvedayukta:, pittasyoṣmamayatvāt dravaguṇatvācca | roṣaṇa iti | roṣayuktaḥ pittasya tīkṣṇatvāt svapneṣvapi jyotiṣāmagnyādīnāṃ tārakādīnāṃ ca draṣṭā avalokaka: yattatpittamuṣṇamuktaṃ tattadguṇatvāt || 22 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="22"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha pittaprakṛtimāha - akāleti | evaṃbhūto naraḥ pittaprakṛtiko bhavatīti yojyam | akāle taruṇāvasthāyāṃ palitaiḥ śvetaiḥ, ( vyāptaḥ) dhīrdhāraṇāvatī buddhistadyuktaḥ, svedī prasvedabahulaḥ, roṣaṇaḥ krodhāluḥ, svapneṣu jyotiṣāṃ jyotīrūpāṇām (draṣṭā) || 22 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">gambhīrabuddhiḥ sthūlāṅgaḥ snigdhakeśo mahābalaḥ | svapne jalāśayālokī śleṣmaprakṛtiko naraḥ || 23 ||</seg> jñātavyā miśracihnaiśca dvitridoṣolbaṇā narāḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="23"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha kaphaprakṛtiko nara īdṛśo bhavati, kīdṛśastamāha - gambhīrabuddhiriti | gambhīrabuddhiḥ gambhīrā atalasparśā sarvakāryakṣamā buddhiryasya sa tathā | kaphasya tamoguṇādhikatvāt sthūlāṅga: sthūlaśarīraḥ, medo'dhikatvāt, yataḥ kaphastu medovṛddhermūlameva | snigdhakeśa iti | tasya snehaguṇatvāt, mahābala iti ojasā śarīre karmasāmarthyam, yataḥ dhātūnāṃ yatparaṃ tejastattvojastadeva balamityucyate, ata eva kaphabāhulyācchukraṃ śukrāyattaṃ balamiti vacanam | svapne jalāśayālokīti | jalāśayaṃ nadīnadataḍāgādikaṃ kaphasya saumyaguṇatvāt || idānīṃ dvidoṣajatridoṣajaprakṛterlakṣaṇāni darśayannāha - jñātavyā iti | miśracihnairmilitalakṣaṇaiḥ kṛtvā dvitridoṣolbaṇā narā boddhavyāḥ, tena pūrvoktayordoṣayormilitalakṣaṇairdvidoṣajā prakṛtirjñeyā ityabhiprāyaḥ, trayāṇāṃ doṣāṇāṃ militalakṣaṇaistridoṣajā prakṛtiravagantavyeti bhāvaḥ || 23 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="23"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha śleṣmaprakṛtimāha -- gambhīrabuddhiriti | evaṃbhūto naraḥ śleṣmaprakṛtiko bhavatītyatrāpi yojanā | kiṃbhūtaḥ ? gambhīrabuddhiḥ gambhīrā acañcalā buddhiryasya, jalāśayā'lokī jalasthāne ālokayatīti saḥ | atha dvidoṣatridoṣaprakṛtimāha -miśradoṣairdvidoṣacihnaiḥ dvandvajāstrayaḥ tridoṣaja ekaḥ, evaṃ saptaprakṛtayaḥ | iti prakṛtibhāgaḥ | vātā- diprakṛtivatsatvādayo'pi sapta prakṛtaya ityeke | tathāca vāgbhaṭe - ‘śaucāstikyādibhiścaiva guṇairguṇamayīṃ vadet|’ tathāca suśrute - ‘mahatprakṛtayastvanyāstamaḥsatvarajaḥkṛtā: | proktā lakṣaṇataḥ samyak bhiṣak tāśca vibhāvayet || tā āha - ‘sātvikāḥ sapta vikhyātā rājasāḥ ṣaṭ prakīrtitāḥ | tisrastu tāmasāḥ proktāstāsāṃ lakṣaṇamucyate || vāgbhaṭena puna‘rhīnamadhyottamaśreṣṭhanindya’ ityevaṃ bhedabhūtā api uktāḥ | tadyathā - ‘śukrārtavasya janmādau viśeṣeṇa (ca) vikramaḥ | tāśca prakṛtayastisro hīnamadhyottamāḥ pṛthak ||’ samadhātuḥ samastāstu samadhātuḥ samadoṣaḥ śreṣṭhaḥ, dvidoṣajā nindyā: | nanu prakṛtistu rajaḥśukrasaṃyoge doṣādhikyena bhavatīti | atha ca ekā sannipātajā bhavati tebhyo maraṇaṃ kathaṃ na syādityata āha - ‘viṣajāto yathā kīṭo na viṣeṇa vipacyate | tadvatprakṛtayo martyaṃ śaknuvanti na bādhitum || idaṃ tu vāgbhaṭe likhitaṃ, suśrute tu - ‘prakopo vā'nyabhāvo vā kṣayo vā nopajāyate | prakṛtīnāṃ svabhāvo'yaṃ jāyate gurutāyuṣaḥ ||’ iti prakṛtivivaraṇaṃ samāptam || 23 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">tamaḥkaphābhyāṃ nidrā syānmūrcchā pittatamobhavā||24||</seg> rajaḥpittānilairbhrāntistandrā śleṣmatamonilaiḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="24"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> adhunā śarīravicāraprasaṅgena nidrādīnāmapi viśeṣotpattimāha - tama iti | nidrā svapnaḥ sā tamaḥkaphābhyāṃ syāt tamoguṇakaphasaṃsargeṇa bhavatītyarthaḥ | pittatamobhavā mūrcchā, mūrcchā ca rūpādyavijñānaṃ mohasaṃjñakaṃ acetanarūpetyarthaḥ | yadyapi vātādibhistribhirdoṣai: śoṇitena, madyena, viṣeṇa ca mūrcchābhimatā, tathāpi tasyāḥ pittapradhānatvena darśitatvāt | taduktam - ‘vātādibhiḥ śoṇitena madyena ca viṣeṇa ca | ṣaṭsvapyetāsu pittaṃ tu prabhutvenāvatiṣṭhate’ iti | rajaḥpittānilaiḥ kṛtvā bhrāntiḥ bhramaṇaṃ, taduktam - ‘yonāyāsaḥ śramo dehe pravṛddhaḥ śvāsavarjitaḥ | bhramaḥ sa iti vijñeya indriyārthaprabādhakaḥ’ iti | śleṣmatamonilaiḥ kṛtvā tandrā syāt | tandrā nidrābhramaḥ, taduktam, - ‘indriyārtheṣvasamprāptigauravaṃ jṛmbhaṇaṃ klamaḥ| nidrārtasyeva yasyehā tasya nidrāṃ vinirdiśet’ iti ||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="24"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> nidrādayo'pi śarīrasambhavā ataḥ śārīraprakaraṇe tamaḥkaphābhyāṃ nidrā syādbhavet | pittatamobhavā mūrcchā syāt| rajaḥpittānilaiḥ bhrāntiḥ syāt | bhrāntirbhramaḥ śleṣmatamonilaistandrā syāditi yojanā | atrānukrameṇāpi nidrālakṣaṇamāha - ‘indriyāṇāṃ ca manaso moho nidrābhidhīyate’ | carake ca ‘yadā tu manasi krānte sarvātmānaḥ kramānvitāḥ | viṣayebhyo nivartante tadā svapiti mānavaḥ ||’ suśrute ca ‘hṛdayaṃ cetanāsthānamuktaṃ suśruta ! dehinām | tamo'bhibhūte tasmiṃstu nidrā viśati dehinam || nidrāhetustamaḥ satvaṃ bodhane heturucyate |’ iti nidrā | mūrcchā rūpādyavijñānam | tathāca tantrāntare - ‘saṃjñopadhāturmūrcchā syānmūrcchitaṃ’….tathā | kaśmalaṃ pralayo mohaḥ, saṃnyāsastu mṛtopamaḥ’ iti mūrcchā | bhrāntirbhramaḥ | tallakṣaṇam bhramaścakrārūḍhasyeva viparītapadārthajñānaṃ ca bhramaḥ || atha tandrālakṣaṇaṃ granthāntarāt-‘indriyāṇāṃ ca manaso mohastandreti kathyate’ | suśrute vāgbhaṭe ca tandrālakṣaṇaṃ-‘kapholbaṇo vāyunoddhūto dhamanī saṃnirudhya ca | kuryātsaṃjñāpahā tandrā dāruṇā mohakāriṇī | unmīlitavinirbhugne parivartitatārake | bhavatastatra nayane lulite calapakṣmaṇī | arvāk trirātrātsādhyā sā na sādhyā tu tataḥ param |? iti tandrālakṣaṇam || 24 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">glānirojaḥkṣayādduḥkhādajīrṇācca śramādbhavet || 25 ||</seg> yaḥ sāmarthye'pyanutsāhastadālasyamudīryate |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="25"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha glānimāha - glāniriti | glānistu klamāparaparyāyavācako harṣakṣaya ityarthaḥ | sa ca kāraṇa- catuṣṭayādbhavati, kiṃ tat kāraṇacatuṣṭayam ? ojaḥkṣayādityādi | ojaḥ śukram aśeṣadhātudhāmābhiśabditamoja ityeke, tasya kṣayādbalakṣayāditi spaṣṭārthaḥ | duḥkhāditi | mānasodvegādikarmaṇaḥ | tacca duḥkhaṃ trividhamiti suśrutaḥ, ādhyātmikamādhidaivikamādhibhautikamiti, eṣāṃ vivaraṇaṃ na likhitamatra<note place="foot" type="editorial" n="6">ādhyātmikaṃ dvividhaṃ śārīraṃ mānasaṃ ca | śārīraṃ vātapittaśleṣmaṇāṃ vaiṣamyanimittaṃ, mānasaṃ - kāmakrodhalobhamohabhayerṣyāviṣādaviṣayā- viśeṣādarśananibandhanam | antaropāyasādhyamidam | bāhyopāyasādhyaṃ ca duḥkhaṃ dvedhā ādhibhautikamādhidaivikaṃ ca | ādhibhautikaṃ - mānuṣapaśupakṣisarīsṛpa- sthāvaranimittam | ādhidaivikaṃ ca yakṣarākṣasavināyakagrahāveśanibandhanam | tadetatpratyātmavedanīyaṃ duḥkhaṃ rajaḥpariṇāmabhedo na śakyate pratyākhyātum ||</note> vistarabhayāt | ajīrṇādityaparipakvānnasvarūpāt | etadapi trividhaṃ caturvidhaṃ vā | trividhamannajaṃ viṣṭabdhādisaṃjñaṃ caturthaṃ rasaśeṣamiti | śramāditi | śarīrāyāsajananakarmaṇaḥ | sa ca vyāyāmāparaparyāyavācakaśabdena kathitaḥ, ‘śarīrāyāsajananaṃ karma vyāyāma ucyate’ iti | glānilakṣaṇaṃ tu prasaṅgāttantrāntarīyoktam - ‘vakre madhuratā tandrā hṛdayodveṣṭanaṃ klamaḥ | na cānnamabhikāṅkṣeta glāniṃ tasya vinirdiśet’ iti | (prasaṅgāt<note place="foot" type="editorial" n="7">bandhanīdhṛtaḥ pāṭho nāsti ‘ka’ pustake |</note> tantrāntarīyoktaṃ klamalakṣaṇaṃ yathā - ‘yo'nāyāsaḥ śramo dehe pravṛddhaḥ śvāsavarjitaḥ | klamaḥ sa iti vijñeya indriyārthaprabādhakaḥ’ iti |) athā'lasyamāha - ya iti | sāmarthye karmaṇi sāmarthye sati yo'nutsāho'praharṣaḥ sa ālasyaśabdena vācyaḥ | lakṣaṇamasyoktaṃ yathā - ‘sukhasparśaprasaṅgitvaṃ duḥkhadveṣaṇalolatā | śaktasya cāpyanutsāhaḥ karmaṇyālasyamucyate’ iti || 25 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="25"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha glānilakṣaṇamāha -- ojaḥkṣayādyairglānirbhavediti yojanā | glāniśabdastu klamavācakaḥ, ‘klamu glānau’ iti dhātorarthatvāt | tallakṣaṇaṃ yathā - ‘yo jāyate śramo dehe pravṛddhaḥ śvāsavarjitaḥ | klamaḥ sa iti vijñeya indriyārthaprabādhakaḥ’ iti klamaḥ| athālasyalakṣaṇamāha - sāmarthye'pi yaḥ anutsāhaḥ tadālasyaṃ udīryate iti yojyam | ityālasyalakṣaṇam || 25 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">caitanyaśithilatvādyaḥ pītvaikaṃ śvāsamudvamet ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">vidīrṇavadanaḥ śvāsaṃ jṛmbhā sā kathyate budhaiḥ| udānaprāṇayorūrdhvayogānmaulikaphasnavāt || 27||</seg> śabda: saṃjāyate nasta: kṣutaṃ<note place="foot" type="editorial" n="8">‘tena’ ka |</note> tatkathyate budhaiḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="26"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ jṛmbhālakṣaṇamapyāha - caitanyeti | puruṣaścaitanyaśithilatvāt caitanyaśithilībhāvāt caitanyasya jñānalakṣaṇasya śithilībhāvaṃ kiṃcinnyūnatāmanubhūya iva sthitaḥ san vidīrṇavadano vyāttamukho bhūtvā ekaṃ śvāsamūrdhvagataṃ pītvā aparaṃ śvāsamadhogataṃ yaduddharet tyajet sā budhaiḥ paṇḍitaiḥ suśrutādibhirjṛmbhā iti kathyate | jumbhākāle udveṣṭanaṃ netrāśrusravaṇaṃ ca boddhavyam, yaduktaṃ suśrutena - ‘pītvaikamanilaṃ śvāsamudveṣṭan vivṛtānanaḥ | yanmuñcati sanetrāmbhaḥ sa jṛmbha iti kīrtitaḥ || cittasya viṣayāntaravyāsaktivinivṛttaye jṛmbhākāle choṭikādānaṃ laukikaṃ siddham, vacanaṃ hi - ‘kṣudutpatanajṛmbhāsu jīvatiṣṭhāṅgulidhvaniḥ’ iti || atha chikkālakṣaṇaṃ darśayannāha -udāneti | ya udānaprāṇayorūrdhvayogāt mūrdhni srotaḥpathasthitāt kaphasravācca yaḥ śabdaḥ saṃjāyate utpadyate tena śabdena kṣutaṃ chikkā kathyate budhairiti śeṣaḥ | teneti sthāne nasta iti paṭhantyeke, tatra nasto nāsikātaḥ | anyatrāpyuktaṃ ‘prāṇodānau ca tau syātāṃ mūrdhni srota:pathasthitau | nastaḥ pravartate śabdaḥ kṣutaṃ tadabhinirdiśet iti || 26 ||</seg> 27 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="26"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha jṛmbhālakṣaṇam - yaḥ vidīrṇavadanaḥ caitanyaśithilatvāt cetanābhūtā vā dehaceṣṭā tasyāḥ śithilabhāvāt | iti jṛmbhālakṣaṇam | atha kṣullakṣaṇam - maulikaphasravāt udānaprāṇayorūrdhvayogādyaḥ nastaḥ nāsikātaḥ śabdaḥ saṃjāyate tatkṣutaṃ budhaiḥ kathyate iti yojanā | maulikaphasravāt mastakakaphasravāt, udānakaṇṭhastho vāyuḥ tayorūrdhvagamanāt, kṣutamiti chikkāsaṃjñitam | itikṣullakṣaṇam || 26 ||</seg> 27 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">udānakopādāhārasvasthitatvācca yadbhavet ||28||</seg> <seg type="unit" n="6">pavanasyordhvagamanaṃ tamudgāraṃ pracakṣate | iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ śārīre āhārādigatiradhyāyaḥ || 6 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="28"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athodgāramāha - udānakopāditi | āhārasvasthitatvācceti āhāro'śanaṃ tasya svasthāne yadā sthitirbhavati tasmādityarthaḥ | pavanasya vāyoryadūrdhvagamanaṃ bhavet tamudgāraṃ pracakṣata iti bhāvaḥ | udānavāyoreva prakopaḥ | prakopādeva tasyaivordhvagamanamityācakṣate | samānavāyorūrdhvagamanamityeke || 28 ||</seg> <seg type="unit" n="6">iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyabhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāṃ prathamakhaṇḍe āhārādigatirnāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ || 6 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="28"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> athodgāralakṣaṇam - udānakopāt pavanasya yadūrdhvagamanaṃ bhavet tamudgāraṃ (pra)cakṣate iti yojanā | kasmādāhārasya susthitatvāt || 28 ||</seg> <seg type="unit" n="6">iti śrīkāśīrāmavaidyaviracitāyāṃ śārṅgadharagūḍhārthadīpikāyāmāhārādigatiradhyāyaḥ || 6 ||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="7" xml:id="sd.1.7">
          <head>atha rogagaṇanādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha rogagaṇanādhyāyaḥ | rogāṇāṃ gaṇanā pūrvaṃ munibhiryā prakīrtitā | mayātra procyate saiva tadbhedā bahavo matāḥ || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> pūrvamuktaṃ rogāṇāṃ gaṇanā ceti, atastāmapi darśayannāha - rogāṇāmiti | rogāṇāṃ jvarādīnāṃ gaṇanā saṃkhyākaraṇaṃ pūrvamādau(yā) prakīrtitā kathitā muni- bhistraikālikajñānadarśibhiḥ saiva gaṇanā mayā atrāsmin granthe procyate kathyate ācāryeṇeti śeṣaḥ | tadbhedā rogabhedā<note place="foot" type="editorial" n="1">‘ka’ pustake nāsti |</note> bahavo matāḥ kathitāḥ, atrāpi munibhiriti śeṣaḥ | rogajñena rogāṇāṃ saṃkhyāmātramatra grāhyaṃ nānyadi- tyabhiprāyaḥ | saṃkhyāmātramapi prayojanārthaṃ nidānādipañcakaṃ rogajñāpakaṃ darśitaṃ tatra samprāptistu kathitā tasyāḥ saṃkhyāparyāyaṃ nāmeti | taduttā ‘saṃkhyāvikalpaprādhānyabalakālaviśeṣataḥ | sā bhidyate yathā'traiva vakṣyante'ṣṭau jvarā iti’ iti nyāyāt saṃkhyāmātramapi nātra nirarthakam || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha rogagaṇanā'dhyāyo vyākhyāyate | pūrvaṃ rogāṇāṃ jvarādīnāṃ gaṇanā yā munibhiḥ prakīrtitā kathitā saiva gaṇanā mayā śārṅgadhareṇa procyate | yatastadbhedāstasyā gaṇanāyā bahavaḥ bhedā matāḥ bahumunipraṇītatvāt || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">pañcaviṃśatiruddiṣṭā jvarāstadbheda ucyate | pṛthagdoṣaistathā dvandvabhedena trividhaḥ smṛtaḥ || 2 ||</seg> <seg type="unit" n="3">ekaśca sannipātena tadbhedā bahavo matāḥ | prāyaśaḥ sannipātena pañca syurviṣamajvarāḥ || 3 ||</seg> <seg type="unit" n="4">santataḥ<note place="foot" type="editorial" n="2">‘santataṃ satato'nyedyustṛtīyakacaturdhakau’ iti ‘ka.’ pā. |</note> satataścaiva anyedyuṣkastṛtīyakaḥ | cāturthakaśca<note place="foot" type="editorial" n="3">nāsti ‘ka’ pustake |</note> pañcaite kīrtitā viṣamajvarāḥ || 4 ||</seg> <seg type="unit" n="5">tathāgantujvaro'pyekastrayodaśavidho mataḥ | abhicāragrahāveśaśāpairāgantukastridhā<note place="foot" type="editorial" n="4">‘ntava’ ‘ka.’ pā.|</note> || 5 ||</seg> <seg type="unit" n="6">śramācchedātkṣatāddāhāccaturdhā<note place="foot" type="editorial" n="5">‘kledā’ ‘ka’ pā. |</note> ghātajo jvaraḥ | kāmādbhīteḥ śuco roṣādviṣādauṣadhagandhataḥ || 6 ||</seg> abhiṣaṅgajvarāḥ ṣaṭ syurevaṃ jvaraviniścayaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="2-6"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ saṃkhyāmātraṃ prakaṭayannāha - pañcaviṃśatīti | jvarāḥ pañcaviṃśatiruddiṣṭāḥ kathitāḥ | pañcaviṃśatirevātra hetujvareṇaiva darśitāḥ | santāpalakṣaṇo jvara iti | taduktaṃ - ‘krodhātpittamevāgnistadūṣmā jvaraḥ’ iti | ata evāha kaścit<note place="foot" type="editorial" n="6">mādhava ityarthaḥ |</note> ‘dakṣāpamānasaṃkruddho rudraniśvāsasambhavaḥ jvaro'ṣṭadhā pṛthagdvandvasaṃghātā'gantujaḥ smṛtaḥ’ iti | aṣṭaprakārasyaiva pañcaviṃśatibhedā darśitāḥ | atha pañcaviṃśativivaraṇamāha - pṛthagdoṣairityādi | pṛthagdoṣaiḥ kṛtvā trayo bhedāstena vātena<note place="foot" type="editorial" n="7">vātajvaralakṣaṇaṃ yathā – ‘vepathurviṣamo vegaḥ kaṇṭhauṣṭhapariśoṣaṇam | nidrānāśaḥ kṣavastambho gātrāṇāṃ raukṣyameva ca || 8 || śirohṛdgātrarugvakravairasyaṃ gāḍhaviṭkatā | śūlā'dhmāne jṛmbhaṇaṃ ca bhavatyanilaje jvare || 9 || iti (mā.ni.)</note> pittena<note place="foot" type="editorial" n="8">pittajvaralakṣaṇaṃ yathā- vegastīkṣṇo'tisāraśca nidrā'lpatvaṃ tathā vamiḥ | kaṇṭhauṣṭhamukhanāsānāṃ pākaḥ svedaśca jāyate || 10|| pralāpo vakrakaṭutā mūrcchā dāho madastṛṣā | pītaviṇmūtranetratvaṃ paittike bhrama eva ca || 11 || iti ||</note> kaphene<note place="foot" type="editorial" n="9">kaphajvaralakṣaṇaṃ yathā- staimityaṃ stimito vega ālasyaṃ madhurāsyatā | śuklamūtrapurīṣatvaṃ stambhastṛptirathāpi ca || 12 || nātyuṣṇagātratā chardiraṅgasādo'vipākitā | gauravaṃ śītamutkledo romaharṣo'tinidratā | pratiśyāyo'ruciḥ kāsaḥ kaphaje'kṣṇośca śuklatā|| 13 || iti |</note> tyarthaḥ | dvandvabhedenāpi trividhaḥ, dvandvabhedena dvidoṣamilitena, tena vātapittābhyāṃ<note place="foot" type="editorial" n="10">vātapittajvaralakṣaṇaṃ yathā- tṛṣṇā mūrcchā bhramo dāhaḥ svapnanāśaḥ śirorujā | kaṇṭhāsyaśoṣo vamathū romaharṣo'rucistamaḥ || 14 || parvabhedaśca jṛmbhā ca vātapittajvarākṛtiḥ</note> , vātaśleṣmabhyāṃ<note place="foot" type="editorial" n="11">vātaśleṣmajvaralakṣaṇaṃ yathā- staimityaṃ parvaṇāṃ bhedo nidrāgauravameva ca || 15 || śirograhaḥ pratiśyāyaḥ kāsaḥ svedāpravartanam | santāpo madhyavegaśca vātaśleṣmajvarākṛtiḥ || 16 ||</note> , śleṣmapittābhyāmiti<note place="foot" type="editorial" n="12">pittaśleṣmajvaralakṣaṇaṃ yathā-- liptatiktāsyatā tandrā mohaḥ kāso'rucistṛṣā | muhurdāho muhuḥ śītaṃ pittaśleṣmajvarākṛtiḥ || 17 ||</note> | eko bhedastu sannipātena militadoṣatrayeṇa<note place="foot" type="editorial" n="13">sannipātajvaralakṣaṇaṃ yathā- kṣaṇe dāhaḥ kṣaṇe śītamasthisandhiśirorujā | sāsrāve kaluṣe rakte nirbhugne cāpi locane || 18 || sasvanau sarujau karṇau kaṇṭhaḥ śūkairivāvṛtaḥ | tandrā mohaḥ pralāpaśca kāsaḥ śvāso'rucirbhramaḥ || 19 || paridagdhā kharasparśā jihvā srastāṅgatā param |ṣṭhīvanaṃ raktapittasya kaphenonmiśritasya ca ||20|| śiraso loṭhanaṃ tṛṣṇā nidrānāśo hṛdi vyathā | svedamūtrapurīṣāṇāṃ cirāddarśanamalpaśaḥ || 21|| kṛśatvaṃ nātigātrāṇāṃ pratataṃ kaṇṭhakūjanam | *koṭhānāṃ śyāvaraktānāṃ maṇḍalānāṃ ca darśanam ||22|| mūkatvaṃ srotasāṃ pāko gurutvamudarasya ca | cirāt pākaśca doṣāṇāṃ sannipātajvarākṛtiḥ || 23 || iti || *koṭhānāṃ lakṣaṇaṃ tu - ‘varaṭīdaṃṣṭrasaṃkāśaṃ koṭhamityabhidhīyate’ iti ||</note> bhavati | tadbhedā bahavaḥ smṛtā iti | tasya sannipātasya jvarasya bahavo bhedāstrayodaśavidhā: smṛtā: kathitā:| testu nātra gaṇitā: | yato sannipātajvara eka eva nidānadvāreṇa pūrvācāryairdarśitaḥ bhedāstu doṣāṇāṃ hīnamadhyādhikabhāvena kathitāḥ tathāhi ‘dvyulbaṇaikolbaṇaiḥ ṣaṭ ca hīnamadhyādhikāśca ṣaṭ | samairako vikārāṇāṃ sannipātāstrayodaśa’ iti | pañca viṣamajvarāstu sannipātenaiva syu: | ( te ca) ‘santataḥ satato'nyedyuspṛtīyakacaturthakau’ iti yaduktaṃ - ’jvarāśca viṣamāḥ sarve sannipātasamudbhavāḥ’ iti vacanāt | eke ‘catvāraḥ santataṃ hitvā jñeyāste viṣamajvarāḥ iti vadanti tanmate tu vivāde savistaraṃ tannātra likhitaṃ vistarabhayāt yatastajjñaistajjñātavyameva | āgantuko'pyekaḥ sa ca trayodaśavidho bhinnahetutvāt | tadyathā trayo'bhicārādijanitāḥ, catvāra āghātajāḥ ṣaḍabhiṣaṅgajāśceti | abhicārādīnāmapi vyākhyā likhyate yathā - abhicāro mantrādibhirmāraṇaprayogaḥ | grahāveśo duṣṭagrahāveśaḥ, bhūtādīnāṃ ca sambandhenāveśo vā, śāpo brāhmaṇaguruvṛddhasiddhānāmaniṣṭābhiśapanam | śrama iti | śarīrāyāsajananavyāpāralakṣaṇaṃ karma tadvyāyāma śabdena vācyaṃ, dāho'gnyādisambhavaḥ | kṣataḥ prahāraḥ sa ca loṣṭhaśastralaguḍādijanitaḥ, chedo'straprabhṛtibhiḥ, kāmo'bhilāṣaḥ sa cābhimatakāminyādyaprāptinimittaḥ, bhītirbhayam, sā ca prabhunimittādikā, śuk śokaḥ sa ca dhanabandhunāśādinimittaḥ, roṣaḥ krodhaḥ sa tu parābhidrohādilakṣaṇaḥ, viṣaḥ sthāvarajaṅgamādirūpastajjanita ityarthaḥ| auṣadhagandhata iti | tīvrauṣadhigandhāghrāṇajatvāditi bhāvaḥ | evamityanena prakāreṇa jvaraviniścayaḥ kathitaḥ, jvarāṇāṃ viniścayo jñānaṃ jvarasaṃkhyāyāmeva jñānamityarthaḥ | yataḥ saṃkhyāvikalpetyādinā | nanu kathamādau jvara eva prokto nānye rogāḥ ? satyaṃ - jvarastu sarveṣāṃ pradhānatamaḥ | taduktam - ‘dehendriyamanastāpī sarvarogāgrajo balī | jvaraḥ pradhānaṃ rogāṇāmukto bhagavatā purā’ iti || 2-6 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="2-6"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> tatrādau sarvarogeṣu jvarasyaiva prādhānyājjvarāṇāṃ nāmānyāha - uktāḥ pañcaviṃśatirjvarāsteṣāṃ saṃkhyā kriyate | pṛthagdoṣairvātapittakaphaistrayaḥ, dvandvabhedena dvidvidoṣeṇa trayaḥ, sannipātena ekaḥ, tadbhedāḥ sannipātena bahavaḥ, sandhikādayaḥ ekonapañcāśat vṛddhasuśrutoktabāhulyāt; yadvā ekasminneva sannipāte sarvalakṣaṇāntarbhūtatvānnoktaḥ; mādhavenāpi eka eva sannipātajvaro likhitaḥ | santatādayaḥ pañca viṣamajvarā eka evāgantukajvarastrayodaśavidhaḥ | evaṃ pañcaviṃśatiḥ | eṣāṃ lakṣaṇāni nidāne vijñeyāni vicārastu madhukośe | nanu suśrutādinidāne'ṣṭavidho jvaraḥ kathitaḥ tathoktaṃ - ‘dakṣāpamānasaṃkruddho rudraniḥśvāsasaṃbhavaḥ | jvaro'ṣṭadhā pṛthak dvandrasaghātāgantukaḥ smṛta’ iti, kathamatra pañcaviṃśatiḥ ? ucyate, aṣṭavidhajvarasyaiva pañcaviśatividho vistāraḥ, pañcavidhaviṣamajvarasya sannipāte'ntarbhūtatvāt | ekavidhasyāgantorapi trayodaśadhā bhinnatvāt || 2-6 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">pṛthaktridoṣaiḥ sarvaiśca śokādāmādbhayādapi || 7 ||</seg> <seg type="unit" n="8">atīsāraḥ saptadhā syādgrahaṇī pañcadhā matā | pṛthagdoṣaiḥ sannipātāttathā cāmena pañcamī || 8 ||</seg> pravāhikā caturdhā syātpṛthagdoṣaistathāsrataḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="7"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīmatīsārādīnāṃ rogāṇāṃ bhedān darśayannāha - pṛthagiti | atīva saratītyatīsāro gudena | sa ca sapta prakāro bhavati | tadyathā pṛthagdoṣairityādi | pṛthagdoṣairityanena vātena pittena kaphena trayaḥ, sarvairiti militadoṣatrayeṇaikaḥ, śokāditi iṣṭādiviyoganimittāt, āmādaparipakvarasāt, āmājīrṇādvā, ajīrṇamapakvaṃ ca varṣādinā, bhayādbhīteḥ | nanu mādhavena ṣaḍvidhotīsāro,nigadito yathā - ‘ekaikaśaḥ sarvaśaścāpi doṣaiḥ śokenānyaḥ ṣaṣṭha āmena coktaḥ’ iti tat kathamatra saptavidha iti ?, ucyate, nidānaṃ tu niyatāniyatabhedena dvividhaṃ śokājīrṇādibhyo'pi kadācidatīsāra utpadyate | bhayanidānenāpyāvaśyakamatīsāro bhavatītyadoṣaḥ | yato dṛśyate hi sabhayapuruṣasya tatkṣaṇameva dravasaraṇaṃ gudeneti | tasmādatra niyatahetuko nāma saptamo bhayāt pratipādita ityarthaḥ | iti saptadhā pratipāditaḥ | grahaṇī pañcadhā matetyādi | grahaṇī vahnisthānaṃ tadāśrito doṣa eva saṃgrahaṇīśabdavācyaḥ| kutracidgrahaṇīdoṣa ityupadarśanāt, taduktam - ‘ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā kalā parikīrtitā | pakvāmāśayamadhyasthā grahaṇī sā prakīrtitā’ iti | grahaṇādgrahaṇī matetyapi | yataḥ - ‘agnyadhiṣṭhānamannasya grahaṇādgrahaṇī matā’ iti | pañcadhā pañcaprakārā | tathā cāmena pañcamīti | āmena āmavātenetyarthaḥ | pravāhikā caturdhā syādityādi | saśabdaṃ kaṇṭhabalena vāyorapānamārgeṇa bahirniḥsaraṇaṃ pravāhikā | asyāḥ paryāyanāmāni tantrāntarapratipāditāni | yathā kecana visraṃsīti<note place="foot" type="editorial" n="14">‘vivaśī’ iti ‘ka’ pustake</note> nāmnā kathayanti, eke cāntargranthiriti, ke'pi niścāraṃ, nivāhikāmityapare | caturdheti | vātapittakaphai raktajaśca | asraṃ rudhiram | nanu pravāhikā'tīsārayoḥ ko bhedaḥ yasmāddravasaraṇatvenā- pakvalakṣaṇayogātsādharmyaṃ tat kathaṃ bhedaḥ ? ucyate - nānādravadhātusaraṇamatīsāraḥ | pravāhikāyāṃ tu kevalaṃ kaphasaraṇamayamatra bhedaḥ || 7 ||</seg> 8 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="7"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> athātisārasaṃkhyāmāha - pṛthak tridoṣaiḥ vātapittakaphaiḥ trayaḥ, sarvaiḥ tribhirmilitvā ekaḥ, ekaḥ śokāt, ekaḥ āmāt, evaṃ saptadhāsāraḥ | nanu suśrutādau ṣaḍvidho'tīsāraḥ paṭhitaḥ tatkathaṃ na virodhaḥ tathācoktaṃ ‘saratyatīvātisāraṃ tamāhurvyādhi ghoraṃ ṣaḍvidhaṃ taṃ vadanti | bhayajasya suśrute vātikātīsārāvaruddhatvāt ṣaḍvidhaḥ carakamate bhayajasya likhitatvāt, atra saptavidhaḥ kṛtaḥ ato na doṣaḥ | atīva saratītyatīsāra iti niruktiśca || grahaṇīsaṃkhyāmāha - pṛthagdoṣairvātapittakaphaistisraḥ, nnipātādekā, āmena pañcamī, evaṃ pañcadhā nidāne grahaṇī caturdhā likhitā āmajāyā abhāvāt | pravāhikāmāha - pṛthagdoṣaiḥ vātapittakaphaistisrastataḥ sannipātāccaturthī, evaṃ caturdhā pravāhaṇātpravāhikāti sārabhedaḥ || 7 ||</seg> 8 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">ajīrṇaṃ trividhaṃ proktaṃ viṣṭabdhaṃ vāyunā matam ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">pittādvidagdhaṃ vijñeyaṃ kaphenāmaṃ taducyate | viṣājīrṇaṃ rasādekaṃ doṣaiḥ syādalasastridhā || 10||</seg> <seg type="unit" n="11">visūcī trividhā proktā doṣaiḥ sā syātpṛthakpṛthak | daṇḍakālasakaścaika ekaiva syādvilambikā ||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="9-11"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athājīrṇānyāha - ajīrṇamiti | ajīrṇaṃ trividhaṃ proktamiti ajīrṇamityaparipakvānnajanitaṃ trividhamiti vātādibhedena eke ajīrṇaṃ vividhaṃ proktamityapi paṭhanti | tanmataṃ tu mādhavenoktaṃ yathā - ‘āmaṃ vidagdhaṃ viṣṭabdhaṃ kaphapittānilaistribhiḥ | ajīrṇaṃ kecidicchanti caturthaṃ rasaśeṣata: || ajīrṇaṃ pañcamaṃ kecinnirdoṣaṃ dinapāki ca | vadanti ṣaṣṭhaṃ cājīrṇaṃ prākṛtaṃ prativāsaram’ iti | yadrasādekamajīrṇaṃ tadviṣājīrṇamatra pratipāditaṃ viṣavanmāraṇātmakatvāt, rogasaṅkarakaramityanye | nanu āmājīrṇādibhyo rasaśeṣasya ko bhedaḥ ? ucyate-āmāditrayamannajaṃ rasaśeṣastu āhārarasajaḥ | ‘doṣaiḥ syādalasastridhā’ iti | doṣairvātādibhiralasaka iti viṣṭabdhājīrṇādbhavati tasya doṣasthiratvanimittādalasakasaṃjñā | yaduktaṃ - ‘prayāti nordhvaṃ nādhastādāhāro na vipacyate| koṣṭhe sthito'lasībhūtastena cālasakaḥ smṛtaḥ’ iti | nanu viṣṭabdhājīrṇādalasakotpattiḥ viṣṭabdhastu vātenaiva saṃbhavati | yaduktaṃ - ‘ajīrṇamāmaṃ viṣṭabdhaṃ vidagdhaṃ ca yadīritam | visūcyalasakau tasmādbhaveccāpi vilambikā’ iti | kathamalasako vātādibhistribhirdoṣaiḥ syāt ? naiṣa doṣaḥ - doṣakārye doṣāntaraprakopa eva yathā sāmānyajvaraprakopāt śvāsādyupadravāḥ, athavā - ‘ekaḥ prakupito doṣaḥ sarvāṇyeva prakopayet’ ityādivacanāt | visūcī trividhā prokteti | doṣairvātapittakaphaiḥ pṛthakpṛthagiti vyastānāṃ doṣāṇāṃ trayo bhedā ityabhiprāyaḥ | sā visūcī tu āmājīrṇādbhavati | viśeṣeṇa sūcībhiriva marmāṇi pīḍayatīti visūcī, taduktam - ‘sūcībhiriva gātrāṇi tudan santiṣṭhate'nilaḥ | yasyājīrṇena sā vaidyairvisūcīti nigadyate’ iti | evaṃ daṇḍakālasakamiti | taccālasakabhedabhinnalakṣaṇatvena pṛthagdarśitam | tadyathā - ‘tiryaggatāstanuṃ doṣā daṇḍavat stambhayanti ye | sa daṇḍālasakastyājyaḥ śīghraṃ dehavināśakṛt’ iti | vilambikāpyekā sāvidagdhājīrṇaprabhavā kathitā iyamapi tridoṣajanitetyuktatvāt | yathā ‘duṣṭaṃ tu bhuktaṃ kaphamārutābhyāṃ pravartate nordhvamadhaśca yasyām | vilambikāṃ tāṃ bhṛśaduścikitsyāmācakṣate śāstravidaḥ purāṇāḥ’ iti | nanu vilambikālasakayorapi vātakaphaprabalayorūrdhvādhopravartanaśīlayostulyatvāt ko bhedaḥ ? ucyate, alasake tīvrāḥ śūlādayo bhavanti, vilambikāyāṃ na bhavantīti bhedaḥ || 9-11 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="9-11"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> ajīrṇamāha - viṣṭabdhaṃ vāyunā pittena vidagdhaṃ kaphenāmaṃ evaṃ trividhamajīrṇaṃ proktam | nidānamate tu ṣaḍvidhamajīrṇaṃ rasaśeṣadinapākādinā | athālasakavisūcīdaṇḍakavilambikānāṃ saṃkhyāmāha - alaso roga: sarvājīrṇabhedaḥ alasākhyaḥ, viṣājīrṇarasāt tridhā syāt | kairdoṣairvātapittakaphairviṣarūpaṃ yadajīrṇaṃ tasmādviṣabhāvaṃ vrajedvāpīti rasapāke uktatvāt | evaṃ visūcī tridhā proktā daṇḍakālasakaṃ ekaikaprakāraṃ tathā ekaprakārā vilambikā tridoṣajanyatvāt || 9-11 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">arśāṃsi ṣaḍvidhānyāhurvātapittakaphāsrataḥ | sannipātācca saṃsargātteṣāṃ bhedo dvidhā mataḥ || 12||</seg> <seg type="unit" n="13">sahajottarajanmabhyāṃ tathā śuṣkārdrabhedataḥ | tridhaiva carmakīlāni vātātpittātkaphādapi ||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="12-13"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> arśāṃsīti | arivat prāṇān śṛṇanti hiṃsanti ityarśāṃsi apāne māṃsāṅkurarūpāṇītyarthaḥ | ṣaḍvidhānīti | doṣabhedena, tatrāsrato rudhirāt, yadyapi tantrāntare dvandvajāni prakṛtisamasamavāyārabdhatvāt pṛthak na gaṇitāni tathāpi doṣadvayasya nidānamelake lakṣaṇamelake ca dvandvolbaṇāni dvandvajāni pratipāditāni | taduktaṃ -‘hetulakṣaṇasaṃsargādvidyādvandvolbaṇāni ca | sarvo hetustridoṣāṇāṃ sahajairlakṣaṇaiḥ samam’ iti | dvandvolbaṇamityanena sarveṣāmarśasāṃ tridoṣajatvādadhikena tu vyapadeśa iti darśitam | yadāha carakaḥ - ‘arśāṃsi khalu jāyante na sannipatitaistribhiḥ | doṣairdoṣaviśeṣastu viśeṣaḥ kathyate'rśasām’ iti | dvandvajānāmatraikabhedo jātyaikavacanatvāt | teṣāṃ bhedo dvidhā mata iti | teṣāṃ ṣaḍvidhānāṃ dvidheti sahajottarajanmabhyāṃ sūcitaḥ, saha śarīreṇa jātāni gudavalyārambhakavīryabhāgasya doṣadūṣitatvāt kulajānāmityarthaḥ | uttarajanmeti janmottarasaṃbandhīnyarśāṃsi mithyā'hāravihārābhyāmudgatairdoṣarbhavantītyuttarajanmānītyarthaḥ | mādhavena tu sahajārśaḥ ṣaḍvidhasaṃkhyāyāṃ paṭhitameva, tadāha - ‘pṛthagdoṣaiḥ samastaistu śoṇitāt sahajāni ca | arśāṃsi ṣaṭprakārāṇi vidyādgudavalitraye’ iti | sahajārśato bhinnalakṣaṇoktatvāt prasaṅgato'pi sahajārśasāṃ lakṣaṇānyāha suśrutaḥ - ‘durdarśanāni paruṣāṇi pāṇḍūni dāruṇānyantarmukhāni ca tairupadrutaḥ kṛśo'lpabhuk śirāsantatagātro'lpaprajaḥ kṣīṇaretāḥ kṣāmasvaraḥ krodhako'lpāgnirghrāṇaśiro'kṣiśravaṇarogī satatamantrakūjāṭopahṛdayopalepāsekaprasṛtibhiḥ pīḍyate’ iti sahajānāṃ lakṣaṇam | śeṣāṇi tūttarajanmaśabdavācyāni na kevalaṃ sahajottarajanyabhyāṃ dvidhā, kintu śuṣkārdrabhedato dvidhā bhavanti tena tu gudāṅkurā eke śuṣkāḥ srāvarahitā bhavanti atyanilatvāt, eke ārdrāḥ srāvayuktāḥ pittaraktāti- prakopatvāt | tridhaiva carmakīlānīti | gudauṣṭhaṃ parityajya kīlasadṛśamarśaḥ kuryāt, tatkīlakamiti tatrā- rśasāmevāsaṃbhavatvādasau bhedaḥ | taduktaṃ - ‘vyāno gṛhītvā śleṣmāṇaṃ karotyarśastvaco bahiḥ | kīlopamaṃ sthirakharaṃ carmakīlaṃ tu tadviduḥ’ ityatrā'pi tvaco bahirityanena gudoṣṭhaṃ vyajyata iti vyākhyānayanti | tadgudoṣṭhaṃ kiyatparimāṇamiti vivakṣāyāṃ suśrutaḥ - ardhapañcāṅgulaparimāṇaṃ gudamiti tasyāvayavabhūtāstisro valaya uparyupari vyavasthitāḥ śaṅkhāvartanibhāḥ pravāhaṇī visarjanī saṃvaraṇī ceti | tatra gudoṣṭhaṃ ardhāṅgulaṃ sārdhayavam, sārdhaikāṅgulīpramāṇā prathamāvalī | ditīyā sārdhaikāṅgulā tṛtīyā'pi sārdhaikāṅgulī evamardhapañcāṅgulamiti | bhoje'pyuktam-‘romāntebhyo yavādardhaṃ gudoṣṭhaṃ paricakṣate | gudoṣṭhādaṅgulaṃ caiva prathamāṃ tāṃ valiṃ viduḥ || sārdhaikāṅgulamānena anye ca parikīrtite ||’ iti || 12-13 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="12-13"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> athārśorogagaṇanā - vātādeḥ ṣaḍvidhānyarśāṃsyāhuḥ | munaya iti śeṣa | vātātpittātkaphādasraṃ raktaṃ tasmātsannipātāt saṃsargādvidoṣasaṃbandhaḥ tasmāt evaṃ ṣaṭ | nanu suśrute tu ṣaṭ saṃsargajāni proktāni bhinnānyeva prakṛtisamavetatvāt pṛthag noktāni | tathācoktaṃ suśrute - ‘arśaḥsu dṛśyate rūpaṃ yadā vai doṣayordvayoḥ | saṃsargatvaṃ vijānīyātsaṃsargaḥ ṣaḍvidhaśca sa’ iti | ucyate - atra saṃsargajāni madhye gaṇitāni sarujāni janmottarāṇi śuṣkārdrāṇi ca carmakīlaṃ ca etānyarśobhedāni bhinnāni bhavanti | tānyāha - sahajottaraṃ janmānantaraṃ tathā śuṣkārdrabhedataḥ teṣāṃ bhedastu dvidhā smṛtaḥ kathitaḥ | dehena sahajātaṃ sahajamucyate | uttarajanma uttaraṃ paścājjanma yasya taduttarajanma janmānantaraṃ jātamityarthaḥ | carmakīlānyapi tadbhedajātibhinnāni bhavanti tāni vātāt pittāt kaphādevaṃvidhāni bhavanti | nanvarśaḥ kimātmakaṃ kiṃsvarūpaṃ bhavatītyāha - arivat śṛṇoti hinastītyarthaḥ | pṛṣodarāditvānniruktiḥ | taduktaṃ vāgbhaṭe - ’arivatprāṇino māṃsakīlane niviśaṃti yat | arśāṃsi tasmāducyante gudamārganirodhataḥ |’ mādhavanidāne ca - ‘doṣastvaṅmāṃsamedāṃsi saṃdūṣya vividhākṛtīn | māṃsāṅkurā apānādau kurvantyarśāṃsi tāñjaguḥ’ ityarśogaṇanā || 12-13 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">evaṃ viṃśatibhedena kṛmayaḥ syurdvidhā ca te | bāhyāstathābhyantarāḥ syusteṣu yūkā bahiścarāḥ ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">likṣāścānye'ntaracarāḥ kaphātte hṛdayodakāḥ | antrādā udarāveṣṭāścyuravaśca mahāguhāḥ || 15 ||</seg> <seg type="unit" n="16">sugandhā darbhakusumāstathā raktāśca mātaraḥ | saurasā lomavidhvaṃsā romadvīpā udumbarāḥ || 16||</seg> <seg type="unit" n="17">keśādāśca tathaivānye śakṛjjātā makerukā: | lelihāśca salūnāśca sausurādāḥ kakerukāḥ || 17 ||</seg> <seg type="unit" n="18">tathānyaḥ kapharaktābhyāṃ saṃjātaḥ snāyukaḥ smṛtaḥ | vraṇasya kṛmayaścānye viṣamā bāhyayonayaḥ || 18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="14-18"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> ekaviṃśatiṃbhedeneti | kṛmayastu ekaviṃśatibhedena vikhyātāḥ, te tu bāhyābhyāntarabhedena dvidhā bhavanti | teṣu yūkā bahiścarā iti | teṣu kṛmisamūheṣu yūkā likṣāśca bahiścarā bāhyā bahiḥśarīre jātāḥ | anye avaśiṣṭāstu antaracarā jñātavyā iti śeṣaḥ | antaraṃ koṣṭheṣu carantīti | te cāṣṭādaśaprakārā bhavanti | tadyathā -hṛdayodakādidarbhakusumāntāḥ | saptakaphāditi | kaphaprāyadoṣajāḥ, eteṣāṃ svarūpamapi tantrāntare coktaṃ -‘pṛthubradhnanibhāḥ kecitkecidgaṇḍūpadopamāḥ | rūḍhadhānyāṅkurākārāstanudīrghāstathā'ṇavaḥ || śvetāstāmrāvabhāsāśca nāmataḥ saptadhā tu te’ iti | tathā raktācceti ṣaṭkṛmayo bhavanti, te ca mātaraprabhṛtikeśādaparyantāḥ, ākārādapyete yathā - ‘raktavāhiśirāsthānaraktajā jantavo'ṇavaḥ | apādā vṛttatāmrāśca saukṣmyāt kecidadarśanā:’ ityete ṣaḍbhedāḥ kuṣṭhaikakārakā vijñeyāḥ | tathā'nye pañca kṛmayaḥ śakṛjjātā bhavanti, śakṛt purīṣaṃ, taduktam - ‘pakvāśaye purīṣotthā jāyante'dho visarpiṇaḥ’ iti | te tu makerukādikakerukāntāḥ pañca svarūpato yathā - ‘pṛthuvṛttatanusthūlā: śyāmapītasitā'sitāḥ’ iti | ityevamekaviṃśatikṛmayo vyākhyātāḥ | nanu mādhavena viṃśatikṛmibhedā darśitāḥ, ‘nāmato viṃśatividhā’ ityādivacanāt, tatkathamatraikaviṃśatirnigadyate ? ucyate, mādhavena tu bāhyagatāḥ kṛmayo dvibhedāḥ kathitāḥ, tadyathā - ‘tilapramāṇasaṃsthānavarṇāḥ keśāmbarāśrayāḥ | bahupādāśca sūkṣmāśca yūkā likhyāśca nāmataḥ | dvidhā te koṭhapiḍakākaṇḍūgaṇḍān prakurvate’ iti, atra tu viṃśatiriti saṃjñāvarṇabhedāt sthānabhedācca pṛthaṅna gaṇitā iti na doṣaḥ | anyaḥ snāyukasaṃjñaḥ kṛmireva sa tu kapharaktābhyāṃ saṃjātaḥ | nanu yadyevaṃ tarhi dvāviṃśatikṛmayaḥ kathaṃ na gaṇitāḥ ? satyam - ayamapi kaphajeṣu saptasu kṛmiṣu ye dīrghāsteṣāṃ bheda eva | ata eva kapharaktābhyāṃ saṃjāyata ityuktam | yataḥ, ‘kaphādāmāśaye jātā vṛddhāḥ sarpanti sarvataḥ’ ityādivacanāt snāyukarūḍhitvenā'tra bhinnacikitsārthadarśanācca pṛthak gaṇita iti na doṣaḥ. || 14-18 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="14-18"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha kṛmigaṇanāmāha - bāhyābhyantarabhedataḥ dvāviṃśatiprakāreṇa uktāḥ kṛmayaḥ dvidhā bhavanti | te bāhyā dvau, ābhyantarāḥ pañca | tathānyaḥ kapharaktābhyāṃ saṃjātaḥ snāyukaḥ anye vraṇakṛmayaḥ, etau dvau bhedau evaṃ dvāviṃśatiḥ | nanu suśrute tu kṛmayo viṃśatividhā uktāḥ | tathāca suśrute - ‘kṛmayastu dvidhā proktā bāhyābhyantarabhedataḥ | vahnirmalakaphāsṛgviḍjanmabhedāccaturvidhāḥ | nāmato viṃśatividhā bāhyāstatra malodbhavāḥ’ iti kathaṃ atra dvāviṃśati: ? ucyate, kṛmayastu viṃśatividhā eva | atha ca snāyukaiḥ vraṇakṛmibhirmilitvā dvāviṃśatiḥ, te suśrutādau bhinnā uktāḥ ato na doṣaḥ | kṛmijanito rogaḥ kṛmiroga iti niruktiḥ tathāca kṛmijātalakṣaṇam || 14-18 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">pāṇḍurogāśca pañca syurvātapittakaphaistridhā | tridoṣairmṛttikābhiśca tathaikā kāmalā smṛtā ||19||</seg> syātkumbhakāmalā caikā tathaikaṃ ca halīmakam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="19"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> pāṇḍurogāśceti | pāṇḍurvarṇatvenopalakṣito rogaḥ pāṇḍuroga iti rūḍhiḥ | pañca syuriti pañcaprakārā bhavantītyarthaḥ | te ke vātapittakaphaiḥ kṛtvā vyastāstrayo bhedāḥ, tridoṣairiti militadoṣatrayeṇaiko bhedaḥ | mṛtti- kābhiriti mṛdbhakṣaṇādekaḥ, evaṃ pañca prakārāḥ pāṇḍurogabhedā boddhavyāḥ | mṛttikābhiriti bahuvacanatvena bahavo mṛttikādoṣaprakopaviśeṣeṇa darśitāḥ, tathāhi - ‘mṛttikādanaśīlasya kupyatyanyatamo malaḥ | kaṣāyā mārutaṃ pittamūṣarā madhurā kapham | kopayenmṛdrasādīṃśca raukṣyādbhuktaṃ ca raukṣayet’ iti | prasaṅgato'pi tatsvarūpaṃ suśrutoktamāha - ‘yā pītavarṇā madhurā kaṣāyā kṛṣṇā madhukṣāraguṇopapannā | raktā ca tiktā kaṭukā ca nīlā sitā ca mādhuryaguṇā sahā syāt’ ityuktatvāt| tathaikā kāmalā matetyupekṣitātpāṇḍurogata eva kāmalā bhavati | taduktam -‘pāṇḍurogī ca yo'tyarthaṃ pittalāni niṣevate | tasya pittamasṛṅmāṃsaṃ dagdhvā rogāya kalpate’ iti | rogāya kāmalāsvarūpāyetyabhiprāyaḥ | tasmāt kumbhakāmalā caiketi kumbhakāmalā'pyekā bhavati | kāmalāyā avasthāntaraṃ kumbhakāmaletyucyate, yataḥ - ‘kālāntarāt kharībhūtā kṛcchrā syāt kumbhakāmalā’ ityādivacanāt | ekaṃ halīmakamiti tadapi pāṇḍurogāvasthāyāmeva bhavati | taduktam - ‘yadā tu pāṇḍorvarṇaḥ syāddharitaḥ śyāvapītakaḥ | halīmakaṃ tadā tasya vidyādanilapittataḥ’ iti || 19 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="19"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha pāṇḍukāmalāhalīmakasaṃkhyāmāha - vātapittakaphaistridoṣairmṛttikābhiśca evaṃ pāṇḍurogāḥ pañca syu: bhaveyuḥ | pāṇḍutvacopalakṣitā rogāḥ pāṇḍurogā iti niruktiḥ | kāmalā ekā ekaprakārā sā pittajanyā, kumbhakāmalā ca ekaprakārā pittajanyā | halīmakaṃ ca ekaṃ ekaprakāraṃ tat anilapittataḥ, ete rogāḥ pāṇḍubhedāḥ || 19 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">raktapittaṃ tridhā proktamūrdhvagaṃ kaphasaṃbhavam ||20||</seg> adhogaṃ mārutaṃ jñeyaṃ taddvayena dvimārgagam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="20"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> raktapittamiti | raktaṃ ca pittaṃ ceti suśrutaḥ | carake tu rāgaprāptaṃ pittaṃ raktapittamityucyate | yaduktaṃ ‘raktasya pittamākhyātaṃ raktapittaṃ manīṣibhiḥ’ iti | ubhayatrāpi na kaściddoṣaḥ | ūrdhvagamiti nāsāsyakarṇākṣirandhreṣu | adhogamiti meḍhrayonigudamārgeṣu | taddvayena dvimārgamiti | taddvayena kaphavātābhyāṃ, dvimārgagamityūrdhvādhaḥpravartanāt | eke taddvayena vimārgagamiti paṭhanti tatra romakūpeṣvapi tat pravartata iti vyākhyānayanti | taduktam - ‘kupitaṃ romakūpeṣu samastaistatpravartate’ iti || 20 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="20"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha raktapittasaṃkhyā - ūrdhvādhaḥ mukhanāsāgudadrāvi pravṛttaṃ raktaṃ raktapittamucyate | tattrividhaṃ, ūrdhvagaṃ kaphajaṃ, adhogaṃ mārutānugaṃ, vātena janitaṃ dvimārgagaṃ, dvayena kaphavātenetyarthaḥ || 20 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">kāsāḥ pañca samuddiṣṭāste trayastu tribhirmalaiḥ ||21||</seg> uraḥkṣatāñcaturthaḥ syātkṣayāddhātośca pañcamaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="21"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> kāsā iti | kasanaṃ kāsaḥ | ‘bhinnasvaraḥ kāsati śuṣkameva’ iti suśrutavacanāt | tathāhi - ‘prāṇo hyudānānugataḥ praduṣṭaḥ saṃbhinnakāṃsyasvanatulyaghoṣaḥ | nireti vakrāt sahasā sa doṣo manīṣibhiḥ kāsa iti pradiṣṭaḥ’ iti | pañceti pañca prakārāḥ te ke prakārā ityata āha - te trayastu tribhirmalairiti | te kāsāḥ tribhirmalaistribhirdoṣaistraya eva kathitāḥ | uraḥkṣatāccaturthaḥ syāditi urasi prahāramiva vedanāviśeṣāduraḥkṣatakāsasaṃjñāḥ, tathāhyuktam - ‘ativyavāyamallādhvayuddhāśvagajanigrahaiḥ | rūkṣasyoraḥkṣataṃ vāyugṛhītvā kāsamāvahet | sa pūrvaṃ kāsate śuṣkaṃ tataḥ ṣṭhīvet saśoṇitam | kaṇṭhena rujatā'tyarthaṃ vibhinnenaiva corasā’ iti | kṣayāddhātośca pañcama iti | dhātavo rasādyāḥ, teṣā kṣayānnāśāt | eke dhātorityekavacanatvena śukrakṣayāditi vyākhyānayanti, tatra pratilomānulomena dhātukṣaya ukta iti na doṣaḥ | taduktam - ‘ativyavāyino vāpi kṣīṇe retasyanantarāḥ | kṣīyante dhātavaḥ sarve tataḥ śuṣyati mānavaḥ’ ityādidarśanāt || 21 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="21"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha kāsasaṃkhyā - samuddiṣṭāḥ kāsāḥ pañcaviṃśatistānāha - kāsā iti| tribhirmalairdoṣaistrayaḥ, uraḥkṣatāccaturthaḥ, dhāto rasādidhātoḥ kṣayātpañcamaḥ evaṃ pañca kāsāḥ | kasanaṃ kāsa iti nirukti: | kasa gatiśāsanayoriti dhātvarthāt athavā bhagnakāṃsyapātrasvana: kāsa iti || 21 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">kṣayāḥ pañcaiva vijñeyāstribhirdoṣaistrayaśca te || 22 ||</seg> <seg type="unit" n="23">caturthaḥ sannipātena pañcamaḥ syāduraḥkṣatāt | śoṣā: syu: ṣaṭprakāreṇa strīprasaṅgācchuco vraṇāt || 23 ||</seg> adhvaśramācca vyāyāmādvārdhakyādapi jāyate |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="92"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> kṣayā iti | upekṣitakāsāt kṣayo bhavatīti | eke ‘kāsāt saṃjāyate kṣayaḥ’ ityuktatvāt kadācit kṣayatvena tu niyatameva | kṣayo'pi rājayakṣmasaṃjñaḥ kathyate | taduktaṃ - ‘rājñaścandramaso yasmādabhūdeṣaḥ kilāmayaḥ | tasmāttaṃ rājayakṣmeti kecidāhurmanīṣiṇaḥ’ iti | pañcamaḥ syāduraḥkṣatāditi | uraḥkṣato rogaviśeṣaḥ sarvatra pratipāditatvāt | śoṣā: syu: ṣaṭprakāreṇeti ‘śoṣo'pi kṣayabhedaḥ syā’diti vacanāt | yataḥ ‘śoṣaṇācca rasādīnāṃ śoṣa ityucyate budhaiḥ| kriyākṣayakaratvācca kṣaya ityabhidhīyate’ iti | ṣaṭprakārā yathā - strīprasaṅgādīti | strīniṣevaṇāt | ayaṃ vyavāyaśoṣī kathitaḥ | śucaḥ śokāt, ayaṃ śokaśoṣī | vraṇāditi śarīrā'gantuvraṇaviśeṣāt | yataḥ ‘raktakṣayādvedanābhistathaivāhārayantraṇāt | vraṇinaśca bhavecchoṣaḥ sa cāsādhyatamo mataḥ’ | adhvaśramāditi | atimārgagamanajanitaśramācca ayamadhvaśoṣī | vyāyāmāditi śarīrāyāsajananakarmasvarūpāt | nanu vyāyāmādhvaśramayorāyāsajananasādharmyāt ko bhedaḥ ? ucyate, vyāyāmo yadākasmādevā'tikriyate tadaiva bhavati | mārgagamanaśīlatvādevādhvaśoṣaḥ syāt | taduktam ‘adhvaśoṣī ca srastāṅgaḥ saṃmṛṣṭaparuṣacchaviḥ’ ityadoṣaḥ | vārdhakyāditi jarābhivyāptaśarīratvāt, ayaṃ jarāśoṣī kathitaḥ | taduktam - ‘jarāśoṣī kṛśo mandavīrya- buddhibalendriyaḥ’ ityādi || 92 ||</seg> 23 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="22"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha kṣayasaṃkhyāmāha - nanu suśrute tridoṣeṇa eka eva kṣayaḥ proktaḥ tatkatham ? tathācoktaṃ ‘tridoṣo jāyate yakṣmagade eva catuṣṭayāt’| ucyate udrekātpañcavidhatvam | tathācoktaṃ suśrute ‘eka eva mataḥ śoṣaḥ sannipātātmako gadaḥ | udrekāttasya liṅgāni doṣāṇāṃ nipatanti hi’ iti, ato na doṣaḥ | kṣīyate aneneti kṣaya iti tasya niruktiḥ, tathācoktaṃ saṃśoṣaṇāditi śoṣa ityabhidhīyate kriyākṣayakāritvāt kṣaya ityucyate budhaiḥ | rājayakṣmā śoṣaśca tadbhedau | yakṣmaṇāṃ rājā rājayakṣmā yadvā candramaso jātatvāt rājayakṣmeti niruktiḥ | śoṣamāha - śoṣāḥ ṣaṭ prakārāḥ syuḥ strīprasaṃgādekaḥ, vraṇādekaḥ, adhvā mārgastacchramastasmādekaḥ, vyāyāmo bhallādiyuddhaṃ tasmādekaḥ, vṛddhabhāvādekaḥ, evaṃ ṣaṭ śoṣāḥ | rasādiśoṣaṇāt śoṣāḥ pañca kṣayāḥ ṣaṭ śoṣāḥ evaṃ kovidā ekādaśā āhuḥ || 22||</seg> 23 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">śvāsāśca pañca vijñeyāḥ kṣudraḥ syāttamakastathā || 24 ||</seg> ūrdhvaśvāso mahāśvāsaśchinnaśvāsaśca pañcamaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="24"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> śvāsāśceti | śvāsa iti vegavadūrdhvavātatvam | yataḥ ‘śvāsaśca bastikādhmānaṃ samavātordhvagāmitā’ iti | pañceti pañcaprakārāḥ, te ke prakārā ityāha - kṣudra ityādi | duḥkhenāṅgaprabādhako'lpavātajanitaḥ kṣudraśvāsasaṃjñaḥ | pratilomena vāyunā grīvāṃ śiraśca saṃgṛhya tīvravegaṃ karoti sa ca tamasi nimagna iva tiṣṭhati tena tamakaśvāsa iti saṃjñaḥ | yo dīrghaṃ śvasiti ūrdhvadṛṣṭiṃ ca karoti itastato vibhrāntanetra: sa ūrdhvaśvāsārditaḥ kathitaḥ | yaḥ śabdavān duḥkhitaḥ uccaiḥ śvasiti pranaṣṭajñānavijñāno viśīrṇavāk sa mahāśvāsapīḍito'bhihitaḥ | yo vicchinnaṃ śvasiti sarvaprāṇena pīḍita ānāhasvedamūrcchārtaḥ sa chinnaśvāsārdita iti || 24 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> śvāsasaṃkhyāmāha</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">kathitāḥ pañca hikkāstu tāstu kṣudrā'nnajastathā ||25||</seg> gambhīrā yamalā caiva mahatī pañcamī smṛtā |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="95"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> hikkāmāha - kathitā iti | tvaritaṃ prāṇaharatvena hikkā kathitāḥ | taduktam - ‘kāmaṃ prāṇaharā rogā bahavo na tu te tathā | yathā śvāsaśca hikkā ca harataḥ prāṇamāśu ca’ iti | hikkāsvarūpaṃ tu ghoṣavattvena pratipāditaṃ | yataḥ - ‘muhurmṛhurvāyurudeti sasvano yakṛtplīhāntrāṇi mukhādivākṣipan | sa ghoṣavānāśu hinasti yasmāt tatastu hikketyabhidhīyate budhaiḥ’ iti| pañceti pañcaprakārā:, tān prakārān āha - kṣudreti | yā mandavegaiḥ - kṛtvā jatrumūlādeva pradhāvati sā kṣudrā nāma hikkā kathitā | yāmatiprayuktapānānnaiḥ pīḍito vāyurūrdhvamāgatya hikkayati tāmannajāṃ vidyāt | yā ghorā gambhīranādinī nābhiprabhavā sā gambhīrā jñeyā | yā cireṇa yamalairvegaiḥ kṛtvā pravartate śirogrīvāṃ ca kampamati sā yamalā nāma kathitā | yā satataṃ marmāṇyutpīḍayantīva sarvagātraprakampiṇīva sā mahatī nāma hikkā kathitā || 95 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="25"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha hikkāsaṃkhyā kathiteti sugamam | hinasti prāṇāniti hikkā || 25 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">catvāro'gnervikārāḥ syurviṣamo vātasaṃbhavaḥ || 26 ||</seg> tīkṣṇaḥ pittātkaphānmando bhasyako vātapittayoḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="26"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> catvāra iti | agniścātra jaṭharāgniḥ, tajjanito vikāraścātra kupitadoṣavācyaḥ | ata eva samāgnigrahaṇaṃ nātra kṛtaṃ doṣasāmyatvāt, yataḥ ‘samāgni: śreṣṭha ucyate’ iti vacanāt | ke te catvāra ityāha - viṣama ityādi | yo bhuktamannaṃ kadācinna pacati kadācidāśveva pacati sa viṣamaḥ yo mātrā'timātramapyannaṃ sukhaṃ pacati sa tīkṣṇaḥ, ya: svalpamapyannaṃ na pacati sa manda iti) bhasmakastu tīvrāgnisaṃjñaḥ sa ca vātapittajanitaḥ | taduktam - ‘atipravṛddhaḥ pavanānvito'gniḥ kṣaṇādrasaṃ śoṣayati prasahya | bhuktaṃ kṣaṇādbhasma karoti yasmāttasmādayaṃ bhasmakasaṃjñakastu ? | iti || 26 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="26"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> athāgnivikārasaṃkhyā - viṣamādayaścatvāro'gnervikārāḥ syu: | nanu nidāne samena saha catvāro'gnervikārāḥ bhasmako bhinna uktaḥ tadatra na doṣaḥ samasya vikārābhāvāt || 26 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">pañcaivārocakā jñeyā vātapittakaphaistridhā || 27 ||</seg> sannipātānmanastāpāt -</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="27"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> pañcaiveti | arocakāstu paryāyanāmabhireva tridhā kathitāḥ, tadyathā satyāmapi bubhukṣāyāmabhyava hārāsāmarthyamatyaruciḥ, abhilaṣitamapyannaṃ dīyamānaṃ nābhyavaharatītyanannābhinandanam; annasya śravaṇasmaraṇa- darśanasparśanairyatrodvijate sa bhaktadveṣaḥ; evaṃ trividho'pi rogaścarakasuśrutābhyāmarocakaśabdena saṃgṛhītaḥ | vṛddhabhojena saṃjñāntarāṇyapi darśitāni | kāni tānyāha - ‘prakṣiptaṃ ca mukhe cānnaṃ janturna svadate muhu: | arocaka: sa vijñeyo bhaktadveṣamatho śṛṇu | cintayitvā tu manasā dṛṣṭvā śrutvā ca bhojanam | dveṣamāyāti yo janturbhaktadveṣaḥ sa ucyate || yasya nānne bhavet śraddhā so'bhaktacchanda ucyate | kupitasya bhayārtasya yasya bhakta nirodhaja:’ || 27 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="27"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> athārocakasaṃkhyā - manastāpāt śokādermanovikārāt arocako jihvānayanasaṃśritairdoṣairjanyate bībhatsādibhiḥ || 27 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">chardayaḥ saptadhā matāḥ | tribhirdoṣaiḥ pṛthaktisra kṛmibhiḥ sannipātataḥ || 28||</seg> ghṛṇayā ca tathā strīṇāṃ garbhādhānācca jāyate |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="28"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> chardimāha -- chardaya iti | chardirvamanaviśeṣaḥ | vegai: kṛtvā ānanaṃ chādayatīti chardiḥ | taduktam - ‘chādayannānanaṃ vegairardayannaṅgabhañjanaiḥ | nirucyate chardiriti doṣo vakraṃ pradhāvitaḥ’ iti | kṛmibhiriti kṛmirogajanitā, tathācoktam - ‘śūlahṛllāsabahulā kṛmijā ca | viśeṣataḥ | kṛmihṛdrogatulyena lakṣaṇena ca lakṣitā’ iti | sannipātata iti militadoṣatrayāt | ghṛṇayā ceti ghṛṇayā kṛtvā chardirbhavatītyabhiprāyaḥ; ghṛṇā ca pūtyamedhyādigandhāsvādanairutpadyate | ghṛṇayā ceti cakārādbībhatsādyavalokanācca bhavatīti kecit | taduktaṃ - ‘bībhatsairhetubhiścānnairdrutamutkleśito balāt’ iti | tathā strīṇāṃ garbhādhānācca jāyate iti gṛhītagarbhāyāḥ striyaśchardirbhavatīti | yataḥ - ‘nāryāścāpannasattvāyāstathā'tidrutamaśnataḥ’ ityādivacanāt || 28 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="28"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha chardisaṃkhyā tāḥ sapta bhavantītyāha - pṛthagdoṣairiti sugamam || 28 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">svarabhedāḥ ṣaḍeva syurvātapittakaphaistrayaḥ || 29 ||</seg> medasā sannipātena kṣayātṣaṣṭhaḥ prakīrtitaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="29"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> svarabhedā iti | prakṛtirūpasya svarasyānyathābhāvaḥ svarabhedaḥ; sa ca ṣaḍvidho bhavati, vātādīnāṃ vyastāstrayo bhedāḥ, sannipātena militadoṣatrayeṇa caikaḥ, medasā medovṛddheścaiko bhedaḥ, kṣayāt kṣayarogādekaḥ, dhātukṣayādveti kecit || 29 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha svarabhedānāha</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">tṛṣṇā ca ṣaḍvidhā proktā vātātpittātkaphādapi || 30 ||</seg> tridoṣairupasargeṇa kṣayāddhātośca ṣaṣṭhikā |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="30"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> tṛṣṇeti | tṛṣṇā pānīyasyābhilāṣaḥ | taduktam - ‘satataṃ yaḥ pibedvāri na tṛptimadhigacchati | punaḥ kāṅkṣati yastoyaṃ taṃ tṛṣṇārditamādiśet’ iti | tridoṣairiti melitadauṣatrayeṇa | upasargaścāgantuka:, sa ca kṣatādiśabdavācyaḥ| tena janitā upasargikā | kṣayāddhātoriti rasādidhātukṣayāt | cakārāt saptamī tu bhuktodbhavā iti manyante kecit | yaduktaṃ -‘snigdhaṃ tathoṣṇaṃ lavaṇaṃ ca bhuktaṃ gurvannamevāśu tṛṣāṃ karoti’ | apare tvāmasaṃbhavāṃ vadanti| sā doṣajāntargateti manyamānena śārṅgadhareṇa nātra svīkṛtā iti || 30 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="30"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> tṛṣṇāmāha - nanu nidānena sapta tṛṣṇāḥ proktāḥ atra ṣaṭ, tatkathaṃ taduktaṃ ‘doṣaiśca tisraḥ kṣatajā caturthī kṣayāttathā- nyāmasamudbhavā ca | bhuktodbhavā saptamiketi tāsāṃ nibodhaliṅgānyanupūrvaśastu | srotaḥsvapāṃvāhiṣu dūṣiteṣu doṣaiśca tṛṭ saṃbhavatīha jantoḥ’, iti ? | ucyate āmajānidāne atra tridoṣajā liṅgasamudbhavā ca ityuktatvātsaṃsargajākṣatajā caivaṃ ṣaṭ | bhuktodbhavā na vikārajā ato noktā || 30 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">mūrcchā caturvidhā jñeyā vātapittakaphaiḥ pṛthak ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">caturthī sannipātena tathaikaśca bhramaḥ smṛtaḥ | nidrā tandrā ca saṃnyāso glāniścaikaikaśaḥ smṛtāḥ||32 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="31"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> mūrccheti | mūrcchā mohasaṃjñā vikhyātā, yataḥ ‘moho mūrccheti tāmāhuḥ’ ityādi vacanāt | sā caturvidhā catuḥprakārā doṣabhedena bhavati | eko bhramaḥ smṛta iti | bhramastu rajaḥpittānilādbhavati sa tu cakrārūḍhasyevārthasaṃvittiḥ | nidrādayaścatvāra ekaikaśaḥ gaṇitāḥ | nidreti svapanam, tathāhi - ‘yadā tu manasi klānte karmātmānaḥ kramānvitāḥ | viṣayebhyo nivartante tadā svapati mānavaḥ? iti | tandrā'pi nidrābhedaḥ, kathaṃ bhinnatvena paṭhyate ? ucyate - nidrāyāmindriyamanomohaḥ, tandrāyāmindriyamoha ityatra bhedaḥ | taduktam -‘indriyārtheṣvasaṃprāptirgauravaṃ jṛmbhaṇaṃ klamaḥ | nidrārtasyeva yasyehā tasya tandrāṃ vinirdiśet’ iti | saṃnyāsa iti | sa mūrcchādibhyo bhinna eva, yataḥ ‘vāgdehamanasāṃ ceṣṭāmākṣipanti balānmalāḥ | saṃnyasyantyabalaṃ jantuṃ prāṇāyatanamāśritāḥ || sa nā saṃnyāsasaṃnyastaḥ kāṣṭhībhūto mṛtopamaḥ | prāṇairvimucyate śīghraṃ tyaktvā sadyaḥphalāṃ kriyām ||’ iti | glāniriti klamāparaparyāyasaṃjñā | yaduktaṃ - ‘yo'nāyāsaśramo dehe hṛdayodveṣṭanaṃ klamaḥ | na cānnamabhikāṅkṣeta glāniṃ tasya vinirdiśet’ iti | | sa ca hetucatuṣṭayādbhavati | ‘glānirojaḥkṣayādduḥkhādajīrṇācca śramādbhavet’ ityādivacanāt | nanu mādhavena mūrcchā ṣaḍvidhā svīkṛtā yathā - ‘vātādibhiḥ śoṇitena madyena ca viṣeṇa ca | ṣaṭsvapyetāsu pittaṃ tu prabhutvenāvatiṣṭhate’ iti | tatkathamatra caturvidhā ? satyam, pittaprabhutvena śoṇitasya pittakāryatvāt madyaviṣayośca pittakopatvācca pittasambhavāyāmatra śoṇitādīnāṃ mūrcchā jñātavyeti na doṣaḥ | yataḥ - ‘mūrcchā pittatamaḥprāyā’ ityādivacanāt || 31 ||</seg> 32 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="31"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha mūrcchāsaṃkhyā - nidāne ṣaḍvidhā mūrcchā vātapittakaphaistisraḥ, śoṇitena madyena viṣeṇa ceti | kathaṃ sannipātajā noktā ? ucyate, suśrutādau tridoṣajā doṣajāntarbhāvātsaṃkhyāyāṃ noktā | agre likhitā tadyathā - ‘sarvākṛtiḥ sanni- pātādapasmāra ivāgatā | sā jantuṃ pātayatyāśu vinā bībhatsaceṣṭitaiḥ’ iti | śoṇitamadyaviṣajā yo doṣaje- ṣvevāntarbhāvātsaṃkhyātirekaḥ cikitsāmedārthabhinna uktaḥ bhramaḥ ekaprakāraḥ raktapittānilādbhrama iti bhramalakṣaṇairapi tribhirebhiḥ eka eva ca bhramaścakrārūḍhasyeva viparītapadārthajñānaṃ vā bhrama iti bhramalakṣaṇam | nidrātandrā- glānisaṃnyāsasaṃkhyāmāha - ete ekaikaprakārāḥ | yeṣāṃ niruktistu śārīre uktā || 31 ||</seg> 32 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">madāḥ sapta samākhyātā vātapittakaphaistrayaḥ | tridoṣairasṛjā madyādviṣādapi ca saptama: || 33 ||</seg> <seg type="unit" n="34">madātyayaścaturdhā syādvātātpittātkaphādapi | tridoṣairapi vijñeya ekaḥ paramadastathā || 34 ||</seg> pānājīrṇaṃ tathā caikaṃ tathaikaḥ pānavibhramaḥ | pānātyayastathā caiko -</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="33"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> madā iti | cittavismṛtilakṣaṇo madaḥ yathā pūgaduṣṭakodravabhakṣaṇādau citte'navasthitistadvadvidyāditi | tridoṣairmilitadoṣatrayaiḥ, asṛjo'tirudhirakopāt | kopo'sya pittavat | eke asṛjo'sṛgdarāditi vyākhyānayanti | yataḥ - ‘asṛgdaro bhavet sarvaḥ sāṅgamardaḥ savedanaḥ | tasyātivṛttau daurbalyaṃ śramo mūrcchā madastṛṣā’ iti | madyāditi madyapānāt, āsavāriṣṭādīnāṃ pānena madyābhisaṃjño mada ityabhiprāyaḥ| viṣāditi viṣabhakṣaṇāt sarpādiviṣākrāntādityapi| madātyaya ityādi | yathoktavidhiviparyayeṇa sevyamānaṃ madyaṃ vikārāya bhavati sa vikāro madātyayaśabdena vācyaḥ | yataḥ - ‘ye viṣasya guṇāḥ proktāste madye'pi pratiṣṭhitāḥ | tena mithyopayuktena bhavatyugro madātyayaḥ’ iti | tridoṣairiti militadoṣatrayeṇa | ekaḥ paramadastatheti | paramadādayaścatvāro madātyayabhedā uktābhinnalakṣaṇāntaratvāt | tathaiveti grahaṇena doṣatrayamedabhinnā ete'pi boddhavyāḥ | lakṣaṇānyapi yathā ‘śleṣmocchrayo'ṅgagurutā virasāsyatā ca viṇmūtraśaktiratha tandrirarocakaśca | liṅgaṃ parasya tu madasya vadanti tajjñāstaṣṇā rujā śirasi sandhiṣu cāpi bhedaḥ || ādhmānamugramatha codgiraṇaṃ vidāhaḥ pāne tvajīrṇamupagacchati lakṣaṇāni | hṛdgātratodakaphasaṃśravakaṇṭhadhūmā mūrcchāvamijvaraśirorujanapradāhāḥ | dveṣaḥ surānnavikṛteṣu ca teṣu teṣu taṃ pānavibhramamuśantyakhilena dhīrāḥ | hīnottarauṣṭhamatiśītamamandadāhaṃ tailaprabhāsyamatipānahataṃ tyajettu’ iti || 33 ||</seg> 34 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="33"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha madasaṃkhyā - sugamam | madapūgakodrava iva dhatūrabhakṣaṇena rogaviśeṣaḥ pānātyayaḥ ekaḥ ekaprakāraḥ madātyayaḥ paramadapānāt jīrṇapānavibhramasaṃkhyāmāha | spaṣṭametat || 33 ||</seg> 34 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">dāhā: sapta matāstathā || 35 ||</seg> <seg type="unit" n="36">raktapittāttathā raktāttṛṣṇāyāḥ pittatastathā | dhātukṣayānmarmaghātādraktapūrṇodarādapi || 36 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="35"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> dāhā iti | dahyate iti dāhaḥ, yataḥ ‘tvacaṃ prāptaḥ sapānoṣmā pittaraktābhimūrcchitaḥ | dāhaṃ prakurute ghoraṃ pittavattatra bheṣajam’ iti | tathā raktādityudriktaśoṇitāt | tṛṣṇāyā iti tṛṣṇānirodhādabdhātau kṣīṇe sati tejaḥ samuddhataṃ bhavatītyarthaḥ | pittata iti vikṛtapittāt pittajvarasamo dāho bhavatīti | dhātukṣayāditi rasādidhātūnāṃ kṣīṇatvādatīva dāho bhavati | marmaghātāditi marmābhighātājjanito'pi dāho bhavati | raktapūrṇodarāditi | raktena udarapūrṇatvāddāho bhavati | dāhena pīḍitajihvā nikṛṣṭaṃ vepate iti lakṣaṇoktatvāt || 35 ||</seg> 36 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> dāhasaṃkhyāmāha</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">unmādāḥ ṣaṭ samākhyātāstribhirdoṣaistrayaśca te | sannipātādviṣājjñeyaḥ ṣaṣṭho duḥkhena cetasaḥ || 37 ||</seg> <seg type="unit" n="38">bhūtonmādā viṃśatiḥ syuste devāddānavādapi | gandharvātkiṃnarādyakṣātpitṛbhyo guruśāpataḥ || 38 ||</seg> <seg type="unit" n="39">pretācca guhyakādvṛddhātsiddhādbhūtātpiśācataḥ | jalādhidevatāyāśca nāgādvai brahmarākṣasāt || 39 ||</seg> rākṣasādapi kūṣmāṇḍākūtyāvetālayorapi |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="37-39"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> unmādā iti | dhīvibhramasaṃjño vātādinā janitaḥ unmāda iti prasiddhaḥ; taduktaṃ ‘madayantyudgatā doṣā yasmādunmārgamāsthitāḥ | mānaso'yamato vyādhirunmāda iti kīrtitaḥ’ iti | viṣāditi viṣabhakṣaṇā- dyabhivyāptaśarīratvāt | ṣaṣṭho duḥkhena cetasa iti | duḥkhaṃ tu trividham ādhyātmikam, ādhibhautikam, ādhidaivikamiti | nanu taddu:khasaṃyogādvyādhaya ityucyante tatkathaṃ bhūtonmādāḥ kathitāḥ ? duḥkhenaiveti prāptārthatvāt, satyam, duḥkhajanakā anye'pi bhāvāḥ santi yathā dhanabandhunāśādayaḥ, yaduktaṃ -‘caurairnarendrapuruṣairaribhistathānyairvitrāsitasya dhanabāndhavasaṃkṣayādvā | gāḍhaṃ kṣate manasi ca priyayā risaṃsorjāyeta cotkaṭataro manaso vikāraḥ iti | etadabhiprāyeṇa syādadoṣaḥ | bhūtonmādā viṃśatiriti | tadviṃśatervivaraṇamāha - te dānāddānavādapītyādi | dāno devagrahastena gaṇamātrikādayo'pi grāhyāḥ, dānavā asurāḥ pāpabuddhayo devaśatrava ityarthaḥ, gandharvo devagāyakaḥ, kinnarastadbhedā vikhyātāḥ yakṣadhanadādayaḥ, pitaro'gniṣvāttādayaḥ, guravo brāhmaṇā vṛddhādayaḥ, pretāḥ prasiddhāḥ, guhyakā devayonayaḥ, siddhāḥ sanakādayaḥ, bhūtā vikhyātāḥ, piśācāḥ piśitāśanāḥ, jalādidevatāḥ pratītāḥ, nāgāḥ śeṣanāmaprabhṛtayaḥ, brahmarākṣasāḥ rākṣasabhedāḥ, rākṣasā rāvaṇādayaḥ,kūṣmāṇḍo'pi rākṣasabhedaḥ, kṛtyā prasiddhā sā ca mantrādimāraṇātmakarūpā, vetālāśca devayonayaḥ iti | ete grahāstu yadā śarīraṃ praviśanti tadā bhūtonmādā iti saṃjñāyā'bhihitāḥ bhūtaceṣṭākaratvenādṛṣṭatvāt | taduktaṃ - ‘darpaṇādīn yathā chāyā śītoṣṇaṃ prāṇino yathā | svamaṇiṃ bhāskarāṃśuśca yathā dehaṃ ca dehadhṛk | viśanti ye na dṛśyante grahāstadvaccharīriṇām’ iti || 37-39 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="37-39"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> athonmādasaṃkhyā - cetasaḥ manasaḥ duḥkhena kopādinā spaṣṭamanyat || atha bhūtonmādasaṃkhyā - devādiviṃśatirbhūtonmādāḥ dve syuḥ vāgbhaṭe aṣṭādaśabhūtonmādā likhitāḥ | atra anyamatattvādadhike | madayati mano vibhramaṃ karotītyunmādaḥ sa ca doṣajaḥ | yastu bhūtādisambandhādbhavati sa bhūtonmādaḥ | idaṃ lakṣaṇam || 37-39 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">apasmāraścaturdhā syātsamīrātpittatastathā || 40 ||</seg> śleṣmaṇo'pi tṛtīyaḥ syāccaturtha: sannipātataḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="40"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> apasmāra iti | hatasmṛteḥ puruṣasya tamaḥ - praveśa iva yaḥ saṃrambhaḥ ya cāpasmāra ityabhihitaḥ, tathācoktam -‘tama: praveśaḥ saṃrambho doṣodrekahatasmṛteḥ | apasmāra iti jñeyo gado ghoraścaturvidhaḥ’ iti | caturdhā syāditi | atra samīrāditi anilakopāt, sannipātata iti militadoṣatrayāt ||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="40"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> athāpasmārasaṃkhyā -- samīrāditaścaturdhā'pasmāraḥ syāt | samīro vāyuḥ | apagataṃ smaraṇaṃ yasmāt sa apasmāraḥ phenavāṃ- śchvāsavāṃśceti tallakṣaṇam || 40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">catvāraścāmavātāḥ syurvātapittakaphaisridhā || 41||</seg> caturthaḥ sannipātena</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="41"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> catvāraścāmavātā iti | āmena duṣṭo vāta āmavātaḥ, yadvā āmasaṃpṛkto duṣṭo vāta āmavātaḥ iti tadvayamasaṅgataṃ kāraṇatvāt kintu duṣṭāmavātayoḥ saṃyogaścāmavāta iti kathita: | yaduktaṃ ‘yugapat kupitāvetau trikasandhipraveśakau | stabdhaṃ vā kurute gātramāmavātaḥ sa ucyate’ iti | eke dvandvajabhedān kathayanti | yataḥ ‘ekadoṣānugaḥ sādhyo dvidoṣo yāpya ucyate | sarvadehacaraḥ śothaḥ sa kṛcchraḥ sānnipātika:’ ityādivacanāt || 41 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="41"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> athāmavātasaṃkhyā - vātādibhiścatvāra āmavātāḥ syuḥ | spaṣṭamanyat | āmena yukto vāta āmavātaḥ sa tu śothā- diyuktastrikasandhivedanāvān || 41 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">śūlānyaṣṭau budhā jaguḥ | pṛthagdoṣaistridhā dvandvabhedena vividhānyapi || 42 ||</seg> <seg type="unit" n="43">āmena saptamaṃ proktaṃ sannipātena cāṣṭamam |pariṇāmabhavaṃ śūlamaṣṭadhā parikīrtitam || 43 ||</seg> <seg type="unit" n="44">malairyai: śūlasaṃkhyā syāttaireva pariṇāmajam | annadravabhavaṃ śūlaṃ jaratpittabhavaṃ tathā || 44 ||</seg> ekaikaṃ gaṇitaṃ sujñai:</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="42"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> śūlānīti | śūlanirghātavedanājanakatvācchūlasaṃjñā; yataḥ ‘śaṃkusphoṭanavat tasya yasmāt tīvrā ca vedanā | śūlāsaktasya bhavati tasmācchūlamihocyate’ iti | dvandvabhedena dvidoṣajanitenātra trayo bhedāḥ, āmenāparipakvarasena vātakāraṇatvāt yataḥ ‘sarveṣveteṣu śūleṣu prāyeṇa pavanaḥ prabhuḥ’ iti || 42 ||</seg> <seg type="unit" n="43">dī.- pariṇāmabhavaṃ śūlamiti | pariṇāmakālasambandhi pariṇāmaśūlaṃ taccoktaśūlasaṃkhyākaireva boddhavyam | saṃjñāntarairapyetadeva darśitam | tadyathā - ‘bhukte jīryati yacchūlaṃ tadeva pariṇāmajam | kecidannadravaṃ prāhuranye tat paktidoṣajam || paktiśūlaṃ vadantyeke kecidannavidāhajam’ iti | evaṃ cānnadravabhavaṃ śūlamatra pṛthag gaṇitaṃ lakṣaṇāntarabalāt | taduktaṃ - ‘jīrṇe jīryatyajīrṇe vā yacchūlamupajāyate | pathyāpathyaprayogeṇa bhojanābhojanena vā || na śamaṃ yāti niyamāt so'nnadrava udāhṛtaḥ ||’ iti | piṣṭākṛtirdravarūpo yo mūtramārgeṇa stravet so'nnadravasaṃjña iti kecit | tanna sarvamatam | jaratpittabhavaṃ śūlamiti jaratpittamamlapittam | amlaśūlamityanye || 43 ||</seg> 44 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="43"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha śūlasaṃkhyā - gū.- pṛthagdoṣairityādibhiḥ śūlamaṣṭadhā mataṃ evamevāṣṭadhā pariṇāmabhavam atra upadravaṃ jvarapittam (śūlam) ekadhā ekamekaprakāraṃ matam | ete sarvaśūlabhedāḥ | śūlanipātavadvedanāviśeṣāt śūlamucyate ||43||</seg>4-8||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">udāvartāstrayodaśa | ekaḥ kṣunnigrahātproktastṛṣṇārodhāddvitīyakaḥ || 45 ||</seg> <seg type="unit" n="46">nidrāghātātṛtīyaḥ syāccaturthaḥ śvāsanigrahāt | chardirodhātpañcamaḥ syātṣaṣṭhaḥ kṣavathunigrahāt ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">jṛmbhārodhātsaptamaḥ syādudgāragrahato'ṣṭamaḥ | navamaḥ syādaśrurodhāddaśamaḥ śukradhāraṇāt || 47 ||</seg> <seg type="unit" n="48">mūtrarodhānmalasyāpi rodhādvātavinigrahāt | udāvartāstrayaścaite ghoropadravakārakāḥ || 48 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="45-48"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> udāvartā iti | udbhūtena vegavidhāraṇenāvṛtasya vāyorvartanamityudāvartaḥ | athavā vāyorūrdhvamāvarto gamanami- tyudāvartaḥ | yataḥ sarveṣu vāyureva kāraṇam | taduktam - ‘sarveṣveteṣu vidhivadudāvarteṣu kṛtsnaśaḥ | vāyoḥ kriyā vidhātavyā svamārgapratipattaye’ iti | trayodaśavidhānāṃ vivaraṇamāha - ekaḥ kṣunnigrahādityādi | kṣud bhojanecchā tasyā nigraho dhāraṇamiti bhāvaḥ | evaṃ tṛṣṇā pānīyasyābhilāṣaḥ, nidrā svaprecchā, śvāsaḥ ucchvāsaḥ, chardirvamanaṃ, kṣavathuśchikkā, jṛmbhā jṛmbhaṇaṃ prasiddham, udgāro vātodgiraṇam, aśru netrāmbusaṃjñaṃ, śukraṃ retaḥ, mūtraṃ prasiddhaṃ, malaṃ purīṣaṃ, vātavinigrahāditi adhovātarodhāt | evaṃ trayodaśa vyākhyātāḥ | eteṣāṃ madhye ye mūtravinigrahādayaste ghoropadravakārakā jñātavyā: | ghoropadravakārakā ityanena māraṇātmakarūpā ityabhiprāyaḥ | nanu caturdaśavidhā udāvartā anyatra pratipāditāḥ | tathāhi - ‘vegānna dhārayedvātaviṇmūtrakṣavatṛṭkṣudhām | nidrākāsaśramaśvāsajṛmbhāśrucchardiretasām’ ityādinā tatkathamatra trayodaśa bhedāḥ? ucyate śrameṇa śvāsa utpadyate tasya dhāraṇamiti vyākhyāyāḥ śvāsāntargata eva śramabhedo'tra darśitaḥ | udgārasthāne kāsa iti kecit vātakāraṇatvāditi || 45-48 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="45-48"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> udāvartasaṃkhyāmāha - udāvartāstrayodaśa iti pūrveṇānvayaḥ | te kṣunnigrahādayaḥ, spaṣṭamanyat | ut ūrdhvam āvartayatītyudāvarta iti niruktiḥ || 45-48 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">ānāho dvividho jñeya ekaḥ pakvāśayodbhavaḥ | āmāśayodbhavaścānyaḥ pratyānāhaḥ sa kathyate || 49 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="49"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> ānāha iti | ānāha udarapūraṇalakṣaṇaḥ sa ca vātotkaṭadoṣairjanitaḥ āmāśayodbhavatvāt na svatantreṇa vāyunā, anyathā pratyānāhe tṛṣṇāpratiśyāyaśirovidāhādayaḥ kathaṃ saṃbhavanti | tathācoktaṃ ‘tasmin bhavantyāmasamudbhave tu tṛṣṇāpratiśyāyaśirovidāhāḥ | āmāśaye śūlamadhogurutvaṃ hṛtstambha udgāravighātanaṃ ca’ iti vadanti | ‘ekaḥ prakupito doṣaḥ sarvāneva prakopayet’ ityabhiprāyeṇa vātakopena pittakaphāvapi prakupitau bhavata iti|| 49 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="49"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> athānāhasaṃkhyā - ānāhādhmānabhedaḥ sa dvividhaḥ vikāra: ||49||</seg></ab>
          <ab type="mula">urograhastathā caiko -</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="49"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> urograha iti | urogṛhītamiva manyate, tat kaphamārutādbhavati, tathāhi - ‘sāsraṃ māṃsaṃ yakṛtplīhoḥ sadyo vṛddhaṃ yadā gatau | urograhaṃ tadā kukṣau kuruta: kaphamārutau’ iti || 49 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="49"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> urograhaḥ hṛdrogasaṃkhyāta urograhaḥ bhinno rogaḥ sa ekaḥ ekaprakāraḥ vātakaphajanyaḥ vāgbhaṭoktatvāt tadyathā -‘sāsramāṃsaṃ yakṛtplīhau sadyo viddhi yadāgatau | urograhaṃ tadā kukṣau kurutaḥ kaphamārutā’viti || 49 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">hadrogāḥ pañca kīrtitāḥ | vātadibhistrayaḥ proktāścaturthaḥ sannipātataḥ || 50 ||</seg> pañcamaḥ krimisaṃjātaḥ -</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="50"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> hṛdrogāḥ pañca kīrtitā iti | hṛdi rogo hṛdrogaḥ, hṛdi bādhetyanye; yaduktaṃ ‘dūṣayitvā rasaṃ doṣā viguṇā hṛdayaṃ gatāḥ | hṛdi bādhāṃ prakurvanti hṛdrogaṃ taṃ pracakṣate’ iti | pañcamaḥ kṛmisaṃjāta iti kṛmirogāt pañcamo hṛdrogo bhavatītyarthaḥ | tatroktatvāt | tadyathā - ‘jvaro vivarṇatā śūlaṃ hṛdrogaṃ sadanaṃ bhramaḥ | bhaktadveṣo'tisāraśca saṃjātakrimilakṣaṇam’ iti || 50 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="50"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha hṛdrogasaṃkhyā - hṛdrogāḥ pañca, te vātādibhiḥ || 50 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">tathāṣṭāvudarāṇi ca | vātātpittātkaphāttrīṇi tridoṣebhyo jalādapi || 51 ||</seg> plīhna: kṣatādbaddhagudādaṣṭamaṃ parikīrtitam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="51"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> tathāṣṭāvudarāṇi ceti | atrodarastho rogo'pyudaraśabdena vācyastadgatatvāt, yataḥ - ‘tātsthyāttaddharmatābhyāṃ ca tatsamīpatayā'pi ca | tatsāhacaryācchabdānāṃ vṛttireṣā caturvidhā’ iti | tatra vātādīnāṃ pṛthak trayo bhedāstena vātodaraṃ pittodaraṃ śleṣmodaraṃ ca | tridoṣebhya iti militadoṣatrayāccaturthaḥ | asya sannipātodarasya dūṣyodaraṃ nāmāntaraṃ vadantyeke | taduktaṃ–‘striyo'nnapānaṃ nakharomamūtraviḍārtavairyuktamasādhuvṛttā | yasmai prayacchantyarayo garāṃśca duṣṭāmbudūṣīviṣasevanādvā || tenāśu raktaṃ kupitāśca doṣāḥ kuryuḥ sughoraṃ jaṭharaṃ triliṅgam | sa cāturo muhyati hi prasaktaṃ dūṣyodaraṃ kīrtitametadeva’ iti | jalādapi jalapānāt apraśastajalapānādityabhiprāyaḥ | asyāpi dakodarasaṃjñāṃ pravadanti; yaduktam — ‘yaḥ snehapīto'pyanuvāsito vā vānto virikto'pyathavā nirūḍhaḥ | pibejjalaṃ śītalamāśu tasya srotāṃsi duṣyanti hi tadvahāni || snehopalipteṣvathavāpi teṣu dakodaraṃ pūrvavadabhyupaiti’ iti | plīha iti plīhavṛddheḥ plīhodarasaṃjñā, plīhā ‘sanahavā’ śabdavācya asya bhedo yakṛddālyudaraṃ tathaiveti | kṣatāditi | prahārarūpādantrādiṣu tataḥ parisrāvyudaramiti saṃjñā | yaduktaṃ - ‘śalyaṃ tathā'nnopahitaṃ yadannaṃ phalaṃ bhinattyāgatamanyathā vā | tasmāt sruto'ntrāt salilaprakāśaḥ srāvaḥ sravedvai gudatastu bhūyaḥ | nābheradhaścodaravṛddhimeti nistudyate dālyati cātimātram | etat parisrāvyudaraṃ pradiṣṭaṃ dakodaraṃ kīrtayato nibodha iti | baddhagudāditi | aṣṭamamudaraṃ ca baddhodarasaṃjñamiti | baddhagudodaramityanye, yataḥ - ‘yasyāntramannairupalepibhirvā bālāśmabhirvā pihitaṃ yathāvat | saṃcīyate yasya malaḥ sadoṣaḥ śanaiḥ śanaiḥ saṅkaravacca nāḍyām | nirudhyate tasya gude purīṣaṃ nireti kṛcchrādapi cālpamalpam || hṛnnābhimadhye parivṛddhimeti tasyodaraṃ baddhagudaṃ vadanti’ iti ‘tadvāmapārśve parivṛddhimeti plīhāmayaṃ taṃ jaṭharaṃ vadanti | satyānyapārśve yakṛti praduṣṭe jñeyaṃ yakṛddātyudaraṃ tadeva’ || iti || 51 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> athodaranāmāni</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">gulmāstvaṣṭau samākhyātā vātapittakaphaistrayaḥ || 52||</seg> dvandrabhedāstrayaḥ proktā: saptamaḥ sannipātataḥ | raktādaṣṭamakaḥ khyāto</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="52"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> gulmāstviti | koṣṭhāntargranthirūpiṇaṃ guṭikākāraṃ golamiti prasiddham | yaduktam - ‘hṛnnābhyorantare granthiḥ sañcārī yadi vā'calaḥ | vṛttaścayopacayavān sa gulma iti kīrttitaḥ’ iti | te tu vātādibhedena pṛthak trayo gaṇitāḥ| dvandvabhedādidvidoṣajanitāstrayaḥ | saptamaḥ sannipātata iti saptamo gulmo militadoṣatrayādbhavati | raktādaṣṭamaka iti | duṣṭarudhirādaṣṭamo gulmo bhavatītyarthaḥ | sa ca prāyaśaḥ strīṇāṃ prasūtyanantaraṃ bhavati | taduktaṃ - ‘navaprasūtā- 'hitabhojanā yā yā cāmagarbhaṃ visṛjedṛtau vā | vāyurhi tasyāḥ parigṛhya raktaṃ karoti gulmaṃ sarujaṃ sadāham’ iti | nanu mādhavena pañcadhā gulmaṃ likhitaṃ, tatkathamatrāṣṭavidham ? satyam, mādhavena tu pañcasthānaviśeṣeṇa pañcadhā kathitam | tathāhi - ‘duṣṭā vātādayotyarthaṃ mithyā''hāravihārataḥ | kurvanti pañcadhā gulmaṃ koṣṭhāntargranthirūpiṇam || tasya pañcavidhaṃ sthānaṃ pārśvahṛnnābhibastayaḥ’ iti | atra tu cikitsārthaṃ dvandvabhedāstrayo gaṇitā ityadoṣaḥ | yataḥ -‘nimittaliṅgānupalabhya gulmo dvidoṣajo doṣabalābalaṃ ca | vyāmiśraliṅgānaparāṃśca gulmāṃstrīnādiśedauṣadhakalpanārtham’ iti || 52 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="52"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> gulmasaṃkhyāmāha - vātādibhiḥ aṣṭau gulmā: samākhyātāḥ kathitāḥ | nanu nidāne pañca gulmā uktāḥ tatkathamaṣṭau tadyathā - ‘tasya pañcavidhaṃ sthānaṃ pārśvahṛnnābhibastayaḥ | vṛtaścayopacayavānsa gulma iti kirtitaḥ’ ucyate, tribhirdvandvajaiḥ saha aṣṭau suśrutādau coktatvāt ‘trīnādiśedauṣadhakalpanārthami’tyukte: || 52 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">mūtrāghātāstroyodaśa || 53 ||</seg> <seg type="unit" n="54">vātakuṇḍalikā pūrvaṃ vātāṣṭhīlā tataḥ param | vātabastistṛtīyaḥ syānmūtrātītaścaturthakaḥ || 54 ||</seg> <seg type="unit" n="55">pañcamaṃ mūtrajaṭharaṃ ṣaṣṭho mūtrakṣayaḥ smṛtaḥ | mūtrotsargaḥ saptamaḥ syānmūtragranthistathāṣṭamaḥ || 55 ||</seg> <seg type="unit" n="56">mūtraśukraṃ tu navamaṃ viḍghāto daśamaḥ smṛtaḥ | mūtrāsādaścoṣṇavāto bastikuṇḍalikā tathā ||56||</seg> trayo'pyete mūtraghātāḥ pṛthagghorāḥ prakīrtitāḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="53-56"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> mūtrāghātā iti | mūtrasyābhighāto mūtrāghātaḥ | āghāto vedanāviśeṣavān mūtranirodha ityapare, sa ca vātādidoṣajanitaḥ | trayodaśa ityasya vivaraṇamāha - vātakuṇḍalikā pūrvamityādi | pūrvaṃ prathamaṃ vātakuṇḍalikā kathitā | tadyathā - yatra savedano vāyurbastau mūtramāviśya kuṇḍalavadviguṇo bhūtvā saṃcarati sā vātakuṇḍalikā jñeyā | vātāṣṭhīlā tataḥ paramiti | tataḥ paraṃ dvitīyaṃ; yatrānilaḥ pāṣāṇagranthivadvastau vṛttamunnataṃ mūtraviṇmārgarodhinaṃ vyādhiṃ kuryāt so'ṣṭhīlāśabdavācyaḥ | ayaṃ tu vātaroge paṭhitāṣṭhīlāyāstu bastigatatvādbhinnaḥ | bastikukṣinipīḍito yatra mūtrasaṅgo bhavet sa vātabastiḥ | yatra mūtraṃ ciraṃ tiṣṭhati śīghraṃ na pravartate mandaṃ vā pravartate sa mūtrātītaḥ, yatra nābhera- dhastāt tīvravedanamādhmānaṃ bhavati tanmūtrajaṭharaṃ jñeyam | yatra bastisthau pittamārutau sarugdāhaṃ mūtrakṣayaṃ kurutaḥ sa mūtrakṣayo jñeyaḥ | yatra śanairalpamalpaṃ sarujaṃ nīrujaṃ vā mūtraṃ sravet sa mūtrotsargaḥ | yatrāntarbastimukhe tu sthiro'lpavṛtto granthi:, atra tu aśmarītulyarugbhavati sa mūtragranthiḥ | aśmarī tu bhinnadoṣadūṣitatvāt | yatra bhasmodakapratīkāśaṃ sthānāccyutaṃ śukraṃ mūtrayetprāk paścādvā pravartate tanmūtraśukramityucyate | yatra tu viṭsaṃsṛṣṭaṃ viḍgandhaṃ kṛcchānyamūtrayet sa viḍghāta iti | yatra sadāhaṃ rocanāśaṅkhacūrṇavarṇaṃ samastavarṇaṃ vā mūtrayet sa mūtrāsādaḥ | yatra kṛcchrāt punaḥpunaśca hāridramathavā raktaṃ mūtraṃ mūtrayet sa coṣṇavātaḥ | yaḥ śūlaspandanadāhārto binduṃ binduṃ mūtrayet pīḍitastu dhārā sravettasya bastikuṇḍalikā kathitā | trayo'pyete mūtrāghātā iti | prāyastu mūtrāsādādayaḥ pratyākhyeyāḥ te tu ghorā bahuduḥkhakarā ityarthaḥ || 53-56 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="53-56"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> mūtrāghātasaṃkhyāmāha - mūtrāghātāstrayodaśeti pūrveṇānvayaḥ | tato vātakuṇḍalikādayaḥ | mūtrasya āghātaḥ mūtrāghātaḥ | ghātaśabdo'tra vibandhaparolpakṛcchra idaṃ lakṣaṇaṃ mūtrakṛcchre bahukṛcchtā vibandhālpateti bhedāḥ || 53-56 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">mūtrakṛcchāṇi cāṣṭau syurvātapittakaphaistridhā || 57||</seg> <seg type="unit" n="58">sannipātāccaturthaṃ syācchukrakṛcchraṃ ca pañcamam | viṭkṛcchraṃ ṣaṣṭhamākhyātaṃ ghātakṛcchraṃ ca saptamam||58||</seg> aṣṭamaṃ cāśmarīkṛcchraṃ -</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="57"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> mūtrakṛcchrāṇīti | mūtrasya kṛcchreṇa mahatā duḥkhena pravṛtirmūtrakṛcchram | taccāṣṭavidhaṃ bhavati vātādibhiḥ pṛthak trayo bhedāḥ, sannipātāccaturthaḥ | yatra tu bastimehanaśūlaṃ bhavati sa śukraṃ mūtrayet tattu śukrakṛcchram| yatra purīṣāghātādviguṇatāṃ gato vāyurādhmānaśūlau karoti tadviṭkṛcchram | yatra śalyena mūtravāhisrotaḥ svabhihateṣu satsu bhṛśaṃ dāruṇaṃ mūtrakṛcchraṃ bhavati tadghātakṛcchraṃ jñeyam | aśmarīvadaśmarīkṛcchraṃ tadbastimehanaśūlānvitaṃ bhavati | aśmarībhedo'pi śarkareti kecit, yataḥ - ‘aśmarī śarkarā caiva tulyalakṣaṇa'sambhave | viśeṣaṃ śarkarāyāśca śṛṇu kīrtayato mama || pacyamānā'śmarī pittāt śoṣyamāṇā ca vāyunā | vimuktakaphasandhānā kṣarantī śarkarā matā’ iti | nanu mūtrakṛcchramūtrāghātayorbastigatadoṣasādharmyāt ko bhedaḥ ? ucyate - mūtrakṛcchre kṛcchratvamadhikaṃ vibandhaścālpaḥ, mūtrāghāte tu vibandho balavān kṛcchratvamalpaśceti bhedaḥ || 57 ||</seg> 58 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="57"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> mūtrakṛcchrasaṃkhyāmāha - vātādaṣṭau mūtrakṛchrāṇi syuḥ | spaṣṭamanyat || 57 ||</seg> 58 ||</ab>
          <ab type="mula">caturdhā cāśmarī matā | vātātpittātkaphācchukrāt --</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> caturdhā aśmarī mateti | yā bastigatā pāṣāṇaguṭikāvadbhavati sā aśmarīśabdavācyā | taduktaṃ -‘viśoṣayedbastigataṃ saśukraṃ mūtraṃ sapittaṃ pavanaḥ kaphaṃ vā | yadā tadā'śmaryupajāyate tu krameṇa pitteṣviva rocanā goḥ’ iti | krameṇeti kramamātraṃ prasaṅgato'pi likhyate | yathā ‘apsu svacchāsvapi yathā niṣiktāsu nave ghaṭe | kālānteraṇa paṅkaḥ syādaśmarī saṃbhavettathe’ti | sā aśmarī catu: prakārā bhavati | vātapittakaphāt | śukrāditi vātādīnāṃ pṛthak trayo medāḥ | vātapittakaphādityanena tridoṣasaṃbhavetyapare | yataḥ ‘naikadoṣāśrayāḥ sarvāḥ’ ityādivacanāt | śukrāditi śukradhāraṇāt, śukrāśmarī bhavatītyucyate ‘śukrāśmarī tu mahatāṃ jāyate śukadhāraṇāt | sthānācyutamamuktaṃ hi muṣkayorantare'nilaḥ || śoṣayatyupasaṃgṛhya śukraṃ tat śukramaśmarī’ iti ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> aśmarīsaṃkhyāmāha - vātādeścaturdhā aśmarī smṛteti pūrveṇānvayaḥ | aśmavadvāyurbastimukhaṃ ruddhvā mūtrakṛcchrarodhādikaṃ karotīti aśmarī ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">tathā mehāśca viṃśatiḥ || 59 ||</seg> <seg type="unit" n="60">ikṣumehaḥ surāmehaḥ piṣṭamehaśca sāndrakaḥ | śukramehodakākhyau ca lālāmehaśca śītakaḥ ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">sikatākhyaḥ śanairmeho daśaite kaphasaṃbhavāḥ | mañjiṣṭhākhyo haridrākhyo nīlamehaśca raktakaḥ ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">kṛṣṇameha: kṣāramehaḥ ṣaḍete pittasaṃbhavāḥ | hastimeho vasāmeho majjāmeho madhuprabhaḥ || 62 ||</seg> catvāro vātajā mehā iti mehāśca viṃśatiḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="59-62"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> tathā mehāśca viṃśatirityādi | tatheti bastigatadoṣatvādgrahaṇam | mehaḥ pramehaḥ, prakarṣeṇa medo- māṃsakledādimehatīti pramehaḥ | taduktam - ‘medaśca māṃsaṃ ca śarīrajaṃ ca kledaṃ kapho bastigataṃ pradūṣya | karoti mehān samudīrṇamuṣṇaistāneva pittaṃ paridūṣya cāpi || kṣīṇeṣu doṣeṣvavakṛṣya dhātūn sandūṣya mehān kurute'nilaśca iti | viṃśatiriti viṃśatibhedāḥ | tadyathā - ikṣurasatulya ikṣumehaḥ - tulyatā mūtrasyetyabhiprāyaḥ | surā madirāviśeṣaḥ, tattulyaṃ surāmehaḥ | piṣṭaṃ taṇḍulakalkaṃ tadrasatulyaṃ piṣṭamehaḥ | sāndraṃ ghanaṃ āvilaṃ ca sāndramehaḥ | śukratulyaṃ śukramehaḥ| śvetavarṇasadṛśamudakamehaḥ | lālātantuyutaṃ picchilaṃ lālāmehaḥ, bahuvārānmadhuramatiśītalaṃ śītamehaḥ, sāndraṃ sikatārūpaṃ sikatāmehaḥ śanaiḥ śanaiḥ sakaphakṛcchraṃ śanairmehaḥ, ete daśabhedāḥ kaphajā jñeyāḥ | atha pittajānāha -mañjiṣṭhāsalilopamaṃ visraṃ ca mañjiṣṭhāmehaḥ | sadāhaṃ haridrāsannibhaṃ ca haridrāmehaḥ | saphenamacchaṃ nīlavarnaṃ ca nīlamehaḥ | visramuṣṇaṃ ca śoṇitaprakāśaṃ raktamehaḥ | maṣīnibhaṃ kṛṣṇamehaḥ | strutakṣārapratimaṃ kṣārameha:| kṣāratoyasadṛśamityarthaḥ | taduktaṃ - ‘gandhavarṇarasasparśai: kṣāreṇa kṣāratoyavat’ iti ṣaṭ pittajāḥ | idānīṃ vātajānāha - hastimeha ityādi | mattamātaṅgavadajasraṃ pravṛddhaṃ hastimehaḥ | vasāprakāśaṃ vasamiśraṃ vā vasāmehaḥ | majjābhaṃ majāmiśraṃ vā majjāmehaḥ | madhu kṣaudraṃ tasya tulyaṃ tadvarṇaṃ vā madhumehaḥ | iti catvāro vātajā jñeyāḥ | iti mehāśca viṃśatiriti | iti pūrvoktaprakāreṇa viṃśatirmehāḥ sādhyā yāpyā asādhyāścānena pratipāditāḥ | yaduktaṃ - ‘sādhyāḥ kaphotthā daśapittajāḥ ṣaṭ yāpyāścatuṣkāḥ pavanādasādhyāḥ | samakriyatvādviṣamakriyatvānmahātyayatvācca yathākramaṃ te ||’ nanu madhumeho'nyatra pṛthak ekaviṃśatiko gaṇitaḥ tatkathamatra vātajeṣu paṭhitaḥ ? satyaṃ, citketsārthe tu pṛthaganyatrāsya grahaṇaṃ kṛtam, atrāsādhyatvena vātajeṣu prameheṣvevāntarbhūto darśitaḥ doṣadūṣyarasavarṇasādharmyāt | yataḥ - ‘nūnaṃ sarve pramehāstu kālenāpratikāriṇaḥ | madhumehatvamāyānti tathā sādhyā bhavanti hi’ iti || 59-62 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="59-62"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha pramehasaṃkhyā -- tathā mehāśca viṃśatiriti pūrveṇānvayaḥ | te ikṣumehādayaḥ, teṣu daśa kaphajāḥ ṣaṭ pittajāścatvāro vātajā iti || 59-62 ||</seg></ab>
          <ab type="mula">somarogastathā caikaḥ -</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> somaroga iti | ekaḥ somarogaḥ ca sa mūtramārgeṇa sravati | tathāhi - ‘āpaḥ sarvaśarīreṣu kṣubhyanti prasravanti ca | mūtramārgeṇa vimalāḥ somaroga iti smṛtaḥ’ | asya cihnamapyatīva balahānitvenopalakṣitam | taduktam ‘śarīradhāraṇāccāpi soma ityabhiśabditaḥ | tasmāt somakṣayāddeho niśceṣṭaśca bhavet sadā’ iti | mūtrātīsāro'sya bheda iti manyante kecit dravadoṣasādharmyāt | yataḥ - ‘mūtrātīsāramatimaithunataḥ prasūtaṃ ruktodatāpaparivarjita- malpamalpam | śaṅkāvihīnamapi somagadasya tasya bhedaṃ vadanti bhiṣajaḥ sakalāmayajñāḥ’ iti ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="63"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> somarogasaṃkhyāmāha - somaroga ekaprakāraḥ | sa tu strīṇāmeva jalasrāvādilakṣaṇo bhavati || pramehapiḍakābhedānāha - pramehapiḍakā daśa || 63||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">śarāvikā kacchapikā putriṇī vinatālajī | masūrikā sarṣapikā valinī ca vidārikā || 64 ||</seg> vidradhiśca daśaitāḥ syuḥ piḍakā mehasaṃbhavāḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="63"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> pramehapiḍakā daśeti | apratikriyamāṇāt pramehāt piḍakāścotpadyante piḍakā nānākārā vraṇasaṃjñā eva | ‘sandhimarmasu jāyante māṃsaleṣu ca dhāmasu | tāvaccaitā na lakṣyante yāvadvāstuparigrahāḥ’ iti | vāstu vraṇādhiṣṭhānaṃ kadācidanyairvā, yataḥ ‘vinā pramehamapyetā jāyante duṣṭamedasaḥ’ ityapi | tāsāṃ svarūpaṃ keṣāṃcijjñāpanārthaṃ likhyate | tatra śarāvikā yathā - ‘antonnatā tu tadrūpā nimnamadhyā śarāvikā’ iti | sarṣapikāmāha - gaurasarṣapasaṃsthānā tatpramāṇā ca sarṣapī’ iti | kacchapikāmāha - ‘sadāhā kūrmasaṃsthānā jñeyā kacchapikā budhaiḥ’ iti | jālinīmāha — ‘jālinī tīvradāhā tu māṃsajālasamāvṛtā’ iti | tantrāntare'pi ‘parasparābhisambaddhā piḍakā caikadeśajā | cittotkaṭā dāhavatī bhṛśaruk jālinī matā’ iti | vinatālakṣaṇamāha - ‘avagāḍharujā kledā pṛṣṭhe vāpyudare'pi vā | mahatī piḍakā nīlā vinatā nāma sā smṛtā’ iti | putriṇīmāha - ‘mahatyalpacitā jñeyā piḍakā sāpi putriṇī’ iti | masūrikāmāha - ‘masūrākṛtisaṃsthānā vijñeyā tu masūrikā’ iti | alajīmāha - ‘raktā sitā skoṭacitā vijñeyā tvalajī bhavet’ iti | vidārīmāha - ‘vidārī kandavadvṛtā kaṭhinā ca vidārikā’ iti | vidradhikāmāha - ‘vidradherlakṣaṇairyuktā jñeyā vidradhikā tu sā’ vidradhilakṣaṇayuktetyanena asyā abhedo boddhavyaḥ | piḍakānāmārambhakānapyāha kaścit ‘ye yanmayāḥ smṛtā mehāsteṣāmetāstu tanmayāḥ’ ityādi | piḍakāḥ prāyeṇādhaḥkāye bhavanti doṣadūṣyānāmadhaḥprakramāt rasāyatanānāṃ daurbalyācca ||63||</seg>64||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="63"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> śarāvikādyāḥ pramehāpekṣayā bhavanti | śarākṛtivatsaṃbhavantītyatastallakṣaṇaniruktiḥ ||63||</seg>64||</ab>
          <ab type="mula">medodoṣastathā caikaḥ -</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> medodoṣa iti | medovṛddhijanito doṣo medodoṣaḥ, yadvā meda eva doṣaḥ kāraṇe kāryopacārāt, vṛddhiryathā-‘avyāyāmadivāsvapnaśleṣmalāhārasevinaḥ | madhuro'nnarasaḥ prāyaḥ snehānmedovivardhanaḥ’ iti | tat prāyeṇa udarasthitaṃ bhavati | yaduktaṃ - ‘medastu sarvabhūtānāmudareṣvasthiṣu sthitam | ata evodaro vṛddhaḥ prāyo medasvino bhavet’ iti | nanu meda eva doṣaḥ kathaṃ ? taducyate - ‘medasā'vṛtamārgatvāt puṣyantyanye na dhātavaḥ | medastu cīyate tasmādasaktaḥ sarvakarmasu || kṣudraśvāsatṛṣāmohasvaprakathanasādanai | yukta: kṣutsvedadaurgandhairalpaprāṇo'lpamaithunaḥ’ iti ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> medorogasaṃkhyāmāha - medodoṣa ekaḥ ekaprakāraḥ vātapradhānaḥ | dehamāṃsātivṛddhiḥ meda ucyate ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">śotharogā nava smṛtāḥ || 65 ||</seg> doṣai: pṛthagvayaiḥ sarvairabhighātādviṣādapi |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="65"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> śotharogā nava smṛtā iti | doṣabhedena śotha evaṃ rogaḥ śotharogaḥ | ayamapi vraṇaśothādbhinna eva kevalatvaḍmāṃsasaṃśrayatvāt | yataḥ ‘raktapittakaphān vāyurduṣṭo duṣṭān bahiḥ śirāḥ | nītvā ruddhagatistairhi kuryāttvaṅgmāṃsasaṃśrayam | utsaṃgha saṃhataṃ śothaṃ tamāhurnicayādataḥ’ iti | ata eva śothasya tvaṅgmāṃsameva saṃśrayaḥ | vraṇasya tvaṣṭau vastūni, yaduktam - tvaṅgmāṃsaśirāsnāyvasthisandhikoṣṭhamarmāṇītyaṣṭau vraṇavastūni, aṣṭasu vraṇavastuṣu vraṇaśothasya sambhavatvāt navasmṛtā iti | śotharogasya nava bhedāḥ | doṣaiḥ pṛthagiti | doṣairvātādibhirvyastaistrayo bhedāḥ, dvayairiti militadoṣadvayenā'pi trayo bhedāḥ| sarvairiti | militadoṣatrayāṇāmapyatra eko bhedaḥ sannipātenetyarthaḥ | abhighātāditi | abhighātaḥ śastrādinā chedabhedakṣataprabhṛtikatvena prasaraṇaśīlo'pi san prakṛtaśotho bhavati | yaduktam - ‘abhighātena śastrādicchedabhedakṛtādibhiḥ | himānilodadhyanilairbhallātakapikacchujaiḥ | rasaiḥ śūkaiśca saṃsparśācchvayathu: syādvisarpavān | bhṛśoṣmā lohitābhāsaḥ prāyaśaḥ pittalakṣaṇaḥ’ iti | viṣāditi | sthāvarajaṅgamātmakaviṣaprabhāvat | yaduktaṃ - ‘viṣaja: saviṣaprāṇiparisarpaṇamūtraṇāt | daṃṣṭrādantanakhāghātādaviṣaprāṇināmapi | viṇmūtraśukropahatamalavadvastrasaṃkarāt | viṣavṛkṣānilasparśādgarayogāvacūrṇanāt |mṛduścalo'valambī ca śīghro dāharujākaraḥ’ iti || 65 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="65"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> śotharogasaṃkhyāmāha - dvayairdvidoṣaistu ya: tribhirdoṣairekaḥ, saptamaḥ abhighātātprahārādeḥ viṣādekaḥ eṣaṃ nava śothāḥ ||65||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">vṛddhaya: sapta gaditā vātātpittātkaphena ca || 66 ||</seg> raktena medasā mūtrādantravṛddhiśca saptamī |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="66"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> vṛddhaya iti | vṛddhistu śothopalakṣitatvāt śothabheda eva | tathāhi ‘kruddho'nūrdhvagatirvāyuḥ śothaśūlakaraścaran | muṣkau vaṃkṣaṇataḥ prāpya phalakośābhivāhinīḥ | prapīḍya dhamanīrvṛddhiṃ karoti phalakośayoḥ || doṣāsramedomūtrāntraiḥ sā vṛddhiḥ saptadhā matā’ iti | saptadhā saptaprakārā bhavati | tadyathā vātapūrṇadṛtisparśo vātavṛddhiḥ, pakvodumbarasaṃkāśaḥ pittavṛddhiḥ, kaṇḍūmān kaṭhino'lparuk ityādinā śleṣmavṛddhiḥ | raktenetyādi | duṣṭaraktena raktakṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ pitta- vṛddhiliṅgaśca | medaseti | kaphavṛddhivattālaphalopamaśca | mūtrāditi | mūtradhāraṇaśīlasya pānīyapūrṇadṛtivadbhavati savyatho mṛduśca mūtrajavṛddhiḥ | antravṛddhistu kṣudrāntrāvayavaṃ yadā adhovaṅkṣaṇasandhau granthyābhaḥ śvayathuriti | ata evāsau cāparo bhedo bradhna iti kathitaḥ | yaduktam - antraṃ viguṇamādāya jantornayati ? vaṅkṣaṇam | vaṅkṣaṇāt tadrujāyuktaṃ phalakośaṃ prapadyate’ iti || 66 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="66"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha vṛddhisakhyā - vātādeḥ sapta vṛddhayo gaditā uktā: | spaṣṭamanyat || 66 ||</seg></ab>
          <ab type="mula">aṇḍavṛddhistathā caikā --</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> aṇḍavṛddhistathā caikā iti | eko'ṇḍavṛddhistvasyaiva bhedaḥ, yata uktam ‘upekṣamāṇasya ca muṣkavṛddhimādhmānaruk stambhavatīṃ sa vāyuḥ ityādinā kuraṇḍakaśabdavācyatvena cikitsārthaṃ tu pṛthagabhidhānamātramasya na doṣa: ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> aṇḍavṛddhisaṃkhyāmāha - sugamam | aṇḍavṛddhirvṛddhāṇḍatā ekā ekaprakārā ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">tathaikā gaṇḍamālikā ||67||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="67"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> tathaikā gaṇḍamālikā iti | gaṇḍamālā jātiścaikā syāt | gale gaṇḍakarūpā vraṇā evaṃ gaṇḍamālādayo jñeyāḥ | mālātulyaṃ gaṇḍayogāt gaṇḍamālā | galagaṇḍādbhinnā | yaduktaṃ - ‘karkandhukolāmalakapramāṇaiḥ kakṣāṃsamanyāgalavaṃkṣaṇeṣu | medaḥkaphābhyāṃ ciramandapākaiḥ syādgaṇḍamālā bahubhiśca gaṇḍai:’ iti | asyā eva medo'pacīti vadanti kecit | tulyagranthisādharmyāt | yataḥ - ‘te granthayaḥ kecidavāptapākāḥ sravanti naśyanti bhavanti cānye | kālānubandhaṃ ciramādadhāti saivā'pacīti pravadanti kecit ’ iti | nanu kathaṃ kaṇṭhasthānaprasiddhatvādgaṇḍamālā'pacī ca vaṅkṣaṇe pratītā ? satyaṃ - doṣagativiśeṣāt vaṅkṣaṇasandhāvapi gaṇḍamālā, bhavatīti na doṣaḥ | yadāha bhojaḥ - ‘vātapittakaphā vṛddhā medaścāpi samācitam | jaṅghayoḥ kaṇḍarāṃ prāpya matsyāṇḍasadṛśān bahūn | kurvanti grathitāṃstebhyaḥ punaḥ prakupito'nilaḥ | tān doṣānūrdhvago vakṣaḥ kakṣamanyāgalāśritaḥ | nānāprakārān kurute granthīn sā tvapacī matā | apacī kaṇṭhamanyāsu kakṣāvaṃkṣaṇasandhiṣu | gaṇḍamālāṃ vijānīyādapacītulyalakṣaṇām’ iti || 67 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="67"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> gaṇḍamālāmāha - gaṇḍamālikā kaṇṭhadeśe mālākārā granthirūpā sāpyekaprakārā apacībhedaḥ || 67 ||</seg></ab>
          <ab type="mula">gaṇḍālajī tu caikā syāt</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> gaṇḍālajī tu caikā syāditi | gaṇḍālajī cātra galagaṇḍasyaiva nāmāntaraṃ yato gaṇḍamālayā bhinno galagaṇḍa eva nānyat | ata evāha mādhavaḥ - ‘vātaḥ kaphaścāpi gale praduṣṭau manye tu saṃśritya tathaiva medaḥ | kurvanti gaṇḍaṃ kramaśaḥ svaliṅgaiḥ samanvitaṃ taṃ galagaṇḍamāhuḥ’ iti | bhojenāpyuktaṃ - ‘mahāntaṃ śothamalpaṃ vā hanumanyāgalāśrayam | lambantaṃ muṣkavadduṣṭaṃ galagaṇḍaṃ vinirdiśet’ iti | yadvā gaṇḍālajītyatrālajī kṣudrarogapaṭhitā boddhavyā | eke gaṇḍālajīsthāne gaṇḍāpacīti paṭhanti tanmate tu eko gaṇḍaḥ ekā'pacī ceti | ayamapi pāṭho manoharo na doṣaḥ ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">granthayo navadhā matāḥ | tribhirdoṣaistrayo raktācchirābhirmedaso vraṇāt || 68 ||</seg> asthnā māṃsena navamaḥ</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="68"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> granthayo navadhā matā iti | granthistu śophasamutthāno vraṇabhedaḥ loke vatīgurīti śabdavācyatvena pratīta: | tadyathā - ‘vātādayo māṃsamasṛkpraduṣṭā: saṃdūṣya medaśca tathā śirāśca | vṛttonnataṃ vigrathitaṃ tu śothaṃ kurvantyato granthiriti pradiṣṭaḥ’ iti | navaprakāramāha - tribhirdoṣairiti | trayo bhedāḥ, tena vyastena vātena, pittena, kaphenetyarthaḥ | raktādrudhirāccaturthaḥ | śirābhiriti granthiḥ pañcamaḥ | medasā iti duṣṭamedasā janitaḥ ṣaṣṭhaḥ | vraṇāditi vraṇajanitaḥ saptamaḥ | asthneti doṣadūṣitāsthijanito'ṣṭamaḥ | māṃseneti māṃsajanito navama iti | nanu mādhavena pañcabhedā grantha- yo'bhihitāḥ vātādidoṣeṇa trayaḥ medaḥśirābhyāṃ ca dvāviti, tatkathamatra navabhedā darśitāḥ ? ucyate, yadi māṃsāsṛjāvatra dūṣyabhedenodāhṛtau tathāpi granthyāśrayatvena sthānaviśeṣānmedaḥśirāvattatsambhavasthāna evoktau | yaduktaṃ bhoje - ‘medo vāyuryadā māṃse nikṣipedathavā tvaci | tatra medobhavagranthiḥ śyāvo bhavati pāṇḍuraḥ’ ityādinā | cikitsārthaṃ tu pṛthagabhidhānamanyatrāpi dṛśyate | taduktaṃ - ‘granthau māṃsodbhave yojyo hyayameva kriyāpathaḥ | śirāgranthiṃ parityajya śeṣaṃ yatnena sādhayet’ ityādibhiradoṣaḥ || 68 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="68"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha granthisaṃkhyā - granthayo vātādibhirnavaprakārāḥ || 68 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">ṣaḍvidhaṃ svāttathārbudam | vātātpittātkaphādraktānmāṃsādapi ca medasaḥ ||69||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="69"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> arbudamapi vraṇabhedo vraṇākāratvāt | yataḥ - ‘gātrapradeśe kvacideva doṣāḥ samutthitā māṃsamasṛk pradūṣya | vṛttaṃ mṛdu mandarujaṃ mahāntamanalpamūlaṃ ciravṛddhyapākam | kurvanti māṃsocchrayamatyagādhaṃ tadarbudaṃ śāstravido vadanti’ iti | ṣaḍvidhatvācca sugamam | māṃsādapi ceti | cakāragrahaṇādatra dvirarbudamapi grāhyam, adhyarbudamapi kecit | tathāhi -‘yajjāyate'nyat khalu pūrvajāte jñeyaṃ tadadhyarbudamarbudajñaiḥ | yadvmandvajātaṃ yugapat kramādvā dvirarbudaṃ tacca bhavedasādhyam’ iti ||69||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="69"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> arbudo'pi tadbhedaḥ vātādinā ṣaḍvidhaḥ||69||</seg></ab>
          <ab type="mula">ślīpadaṃ ca tridhā proktaṃ vātātpittātkaphādapi |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> ślīpadaṃ ceti | caraṇayoḥ śilāvaducchrayaḥ ślīpadaśabdavācyaḥ | tatheti grahaṇāt karakarṇādiṣu ca bhavatīti kecidāhuḥ | yaduktaṃ - ‘yaḥ saṃjvaro vaṃkṣaṇajo bhṛśārtiḥ śotho nṛṇāṃ pādagataḥ krameṇa | tat ślīpadaṃ syāt karakarṇanetraśiśnauṣṭhanāsāsvapi kecidāhuḥ’ iti | vātapittakaphādityanena vyastasamastena kṛtvā catvāro bhedā: tena vātena, pittena, śleṣmaṇā cetyabhiprāya: | eke tu traya eva bhedāḥ ślīpadasyeti vadanti | yataḥ tatra kaphasyāvyabhicāreṇa prādhānyam | taduktam - ‘trīṇyetāni vijānīyāt ślīpadāni kaphocchrayāt | gurutvaṃ ca mahattvaṃ ca yasmānnāsti vinā kaphāt’ iti ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> ślīpadaṃ pādaśothaḥ sthūlatāviśeṣaḥ sa trividhaḥ ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">vidradhiḥ ṣaḍvidhaḥ khyāto vātapittakaphaistrayaḥ||70||</seg> raktatkṣatāttridoṣaiśca -</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="70"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> vidradhirapi vraṇabheda eva | yaduktam - ‘tvagraktamāṃsamedāṃsi pradūṣyāsthisamāśritāḥ | doṣāḥ śothaṃ śanairghoraṃ janayantyucchritā bhṛśam | mahāmūlaṃ rujāvantaṃ vṛttaṃ vāpyathavāyatam | sa vidradhiriti khyāto vijñeyaḥ ṣaḍvidhaśca saḥ’ iti | carake tu vidāhaprakarṣādvidradhisaṃjñā | yaduktam - ‘sa vai śīghravidāhitvād vidradhistu nirūpyate’ iti | sa ca bāhyābhyantare bhavati | antare tu gulmasādṛśyam | yataḥ - ‘tulyadoṣasamutthāno vidradhergulmakasya ca’ iti | nanu tulya- tvāt kathaṃ vidradheḥ pākaḥ kathaṃ vā gulmasya na pākaḥ ? ucyate - ‘na nibandho'sti gulmānāṃ vidradhiḥ sanibandhanaḥ | gulmākāraṃ svayaṃ doṣo vidradhirmāṃsaśoṇite | vivarānucaro granthirapsu budbudako yathā | evaṃprakāro gulmastu tasmāt pākaṃ na gacchati’ iti | tathā'nyatrāpi - ‘māṃsaśoṇitabāhulyāt pākaṃ gacchati vidradhi: | māṃsaśoṇitahīnatvāt gulmaḥ pākaṃ na gacchati’ iti | ṣaḍvidhaprakāro'tra sugamaḥ | kṣatādityatra tu kāṣṭhalaguḍapāṣāṇādiprahārāt | tridoṣairiti | militadoṣatrayeṇa sannipātenetyarthaḥ || 70 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="70"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> vidradhisaṃkhyāmāha -- vidradhiḥ vaṃkṣaṇadeśe vraṇaviśeṣaḥ so'pi ṣaḍvidhaḥ || 70 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">vraṇāḥ pañcadaśoditāḥ | teṣāṃ caturdhā bhedāḥ syurāganturdehajastathā || 71||</seg> <seg type="unit" n="72">śuddho duṣṭaśca vijñeyastatsaṃkhyā kathyate pṛthak | vātavraṇaḥ pittajaśca kaphajo raktajo vraṇaḥ || 72 ||</seg> <seg type="unit" n="73">vātapittabhavaścānyo vātaśleṣmabhavastathā | tathā pittakaphābhyāṃ ca sannipātena cāṣṭama:|| 73 ||</seg> <seg type="unit" n="74">navamo vātaraktena daśamo raktapittataḥ | śleṣmaraktabhavaścānyo vātapittāsṛgudbhavaḥ || 74 ||</seg> <seg type="unit" n="75">vātaśleṣmāsṛgutpannaḥ pittaśleṣmāsrasaṃbhavaḥ | sannipātāsṛgudbhūta iti pañcadaśa vraṇāḥ || 75 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="70-75"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> vraṇaṃ tu śothasamutthānaṃ kathitaṃ śothopalakṣitamityarthaḥ | ata evāha kaścit pūrvarūpatvena yathā – ‘ekadeśasthitaḥ śotho vraṇānāṃ pūrvalakṣaṇam’ ityādi sa ca śopho vilakṣaṇaḥ unnataṃ pṛthuḥ grathitaḥ samo viṣamo vā tvaṅmāṃsasthāyī doṣasaṅghātaḥ śarīraikadeśotthita ityucyate | teṣāṃ caturdhā bhedaḥ syāditi | teṣāṃ vraṇānāṃ caturdhā bheda ityatra catuḥprakārabhedatvena saṃjñābhedaḥ sāmānyo darśitaḥ | āganturdehajaḥ - śuddho duṣṭaśceti | āganturiti saṃghātabalapravṛttaḥ; śastravyāpadikṛta ityarthaḥ, dehajaḥ iti doṣabalapravṛttaśarīrasaṃjñaḥ | yaduktam - ‘dvidhā vraṇaḥ sa vijñeyaḥ śārīrāgantubhedataḥ| doṣairādyastayoranyaḥ śastrādikṣatasambhavaḥ’ iti | śuddha iti | śuddhavraṇaḥ, yaduktaṃ ‘jihvātalābho'timṛduḥ ślakṣṇaḥ snigdho'lpavedanaḥ | suvyavastho nirāsrāvaḥ śuddho vraṇa iti smṛtaḥ’ iti | duṣṭa iti duṣṭo vraṇaḥ | yaduktam - ‘pūtiḥ pūyātiduṣṭāsṛksrāvyutsaṅgī cirasthitiḥ | duṣṭavraṇo'tigandhādiḥ śuddhaliṅgaviparyayaḥ’ iti | kecittu śuddhaduṣṭaśabdau sādhyāsādhyatvena vyākhyānayanti tanna sarvamatam | tatsaṃkhyā kathyate pṛthagiti | tadvraṇasya saṃkhyā gaṇanāniyamaḥ pṛthagabhinnatvenātra kathyate, sā tu pañcadaśaprakārā vakṣyamāṇā boddhavyā | yadyapi ṣaḍvidho'nyatra vraṇaḥ pratipāditastathāpyatra doṣāṇāṃ prasaratvena pañcadaśaprakāro darśitaḥ | taduktaṃ suśrute -‘kadācidekaśo dviśo bahuśaḥ śoṇitasahitā vā anekadhā prasaranti |’ iti | tena pañcadaśaprakārā bhavanti, yataḥ ‘tribhireva vātādikaiḥ śoṇitacaturthai: śarīramidaṃ dhāryate’ iti dvitīyadarśanāt | yaduktam - ‘kālāntareṇābhyuditaṃ tu pittaṃ kṛtvā vaśe vātakaphau prasahya | pacatyata: śoṇitameṣa pāko mato'pareṣāṃ viduṣāṃ dvitīyaḥ’ iti | pañcadaśasaṃkhyā subodhā iti || 70-75 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="71-75"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> vraṇāḥ pañcadaśeti teṣāṃ saṃkhyāmāha - te bhedataścaturdhā | tadbhedānāha - pañcadaśavraṇā uditāḥ kathitā iti pūrveṇa sambandhaḥ | teṣāṃ pañcadaśavraṇānāṃ caturdhā bhedaḥ tatra ekaḥ āgantuśastrādikṣataja:, dvitīyo dehajaḥ śārīraḥ sa tu doṣairjanyate ekaḥ śuddha: dvitīyo duṣṭaḥ evaṃ caturdhā bhedaḥ | nanu nidāne dvividho bhedaḥ proktaḥ taduktaṃ ‘dvidhā vraṇaḥ parijñeyaḥ śārīrāgantubhedataḥ | doṣairādyastatastanyaḥ śastrādikṣatasaṃbhavaḥ’ iti, tatkatham ? ucyate, nidāne śuddhāśuddhalakṣaṇaṃ bhinnamuktam atastayormilitvā caturdheti na doṣaḥ tatsaṃkhyā pañcadaśaprakārābhidhā vātāderbhedataḥ pañcadaśavraṇā bhavantīti yojyam || 71-75 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">sadyovraṇastvaṣṭadhā syādavikḷptavilambinau | chinnabhinnapracalitā ghṛṣṭaviddhanipātitaḥ || 76 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="76"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> sadyovraṇa iti | śastrādiprahārajanita āgantukasaṃjñaḥ | sa cānekākṛtirityeke bhāṣante | yaduktam -‘nānādhāramukhaiḥ śastrairnānāsthānanipātitaiḥ | bhavanti nānākṛtayo vraṇāstāṃstān nibodha me’ iti | teṣāṃ bhedamāha -avakḷptamityapakartanaṃ, vilambino lambanaśīlaḥ, māṃsāvalambanenetyabhiprāyaḥ | chinnamiti | tiryag ṛjurvā chedanamavayavādiṣu gātrasya pātanamiti bhāvaḥ | bhinnamiti | koṣṭhe bahudhā śaktikuntakhaṅgāgra- vidāraṇādibhirbhedarūpam | yaduktam - ‘śaktikunteṣu khaḍgāgraviṣāṇairāśayo hataḥ | yat kiṃcit sravate taddhi bhinnalakṣaṇamucyate’ iti | āśayo'tra sthānaṃ tat koṣṭhaśabdenopadarśitam | tadyathā - ‘sthānānyāmāgnipakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca | hṛduṇḍukaḥ phupphusaśca koṣṭha ityabhidhīyate’ iti | ata evāśayarahite'nyadeśe vyadha eva vacanāt | pracalitā iti | prakarṣeṇa calitā māṃsādikamiti bhāvaḥ | tantrāntare picchitamiti nāmāntaraṃ - yataḥ ‘prahārapīḍanābhyāṃ tu yadaṅgaṃ pṛthutā gatam | sāsthi tat picchitaṃ vidyānmajjāraktapariplutam’ iti | athavā pracalitamityanena yadvraṇaṃ yadbhagnasya tathā sadyovraṇasya ca cikitsāviṣayaṃ tena bhagnādhikāre pratipādito'pi tasyaivātrāvasaro na doṣaḥ majāraktapariplutatvena vraṇabhāvatvāt | ghṛṣṭamiva ghṛrṣitaṃ, tadyathā - ‘gharṣaṇādabhighātādvā yadaṅgaṃ vigatatvacam | uṣāsravānvitaṃ tattu ghṛṣṭamityabhidhīyate’ iti | viddhamiva viddham | yathā - sūkṣmāsyaśalyābhihataṃ yadaṅga tvāśayādvinā | uttuṇḍitaṃ nirgataṃ vā tadviddhamiti nirdiśet’ iti | nipātita iti viśeṣeṇa pātito'vayavādyo yatra sa tathā, eke avaliptavilambināṃ vivakṣitamiti nāmnā ekameva bhedaṃ pratipādayanti tadyathā ‘nāticchinnaṃ nātibhinnamubhayorlakṣaṇānvitam | viṣamaṃ vraṇamaṅgeṣu tat kṣataṃ tvabhinirdiśet’ iti | atrākṛtiviṣayatvādaṣṭavidho likhito na doṣaḥ || 76 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="76"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> sadyovraṇasaṃkhyāmāha - sadyovraṇaḥ śasnādisaṃbhūta: aṣṭadhā syādbhavet | sa tu avakḷptādilakṣaṇaḥ || 76 ||</seg></ab>
          <ab type="mula">koṣṭhabhedo dvidhā proktaśchinnāntro ni:sṛtāntrakaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> koṣṭhabhedo dvidhā prokta iti | ekaḥ chinnāntraḥ aparo niḥsṛtāntraka iti | atra koṣṭhaśabdenodaramātrameva gṛhyate na tu pakvāmāśayādisaṃjñaḥ ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> koṣṭhabhedasaṃkhyāmāha - evaṃ dvidhā | sugamam ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">asthibhaṅgo'ṣṭadhā prokto bhagnapṛṣṭhavidāritau || 77 ||</seg> <seg type="unit" n="78">vivartitaśca viśliṣṭastiryakkṣiptastvadhogataḥ | ūrdhvagaḥ sandhibhagnaśca vahnidagdhaścaturvidhaḥ ||78||</seg> pluṣṭo'tidagdho durdagdhaḥ samyagdagdhaḥ prakīrtitaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> asthibhaṅga iti | asthibhaṅgaparyāyavācako bhagna ityatra kathitaḥ, na tu bhagnaśabdo'ṣṭasaṃkhyāyāmiha gaṇitā:, te tu piṣṭavidāritādayo'ṣṭau gaṇitāḥ | agniveśe tu bhagnaṃ dvividhaṃ kāṇḍasandhimedāt | yaduktaṃ - ‘bhagnaṃ samāsāddvividhaṃ hutāśakāṇḍe ca sandhāvapi tatra sandhau | utpiṣṭhaviśliṣṭavivartitaṃ ca tiryaggataṃ kṣipramadhaśca ṣaṭ ca ||1||</seg><seg type="unit" n="77">’ atra tu yadvidāritordhvagau dvau bhedāvadhikau likhitau tadgranthāntarasaṃvādānna doṣaḥ | yataḥ - adhaḥkṣiptavadūrdhvakṣiptasyāpyabhidhāne prāpte'nuktamapyūrdhvakṣiptābhidhānaṃ tenātrordhvagaḥ pṛthagdarśitaḥ | yaduktaṃ - ‘adhaḥkṣiptordhvagāvetau tulyalakṣaṇasaṃjñakau’ ityādi | vidāritonāma bhagnaścāsthibhaṅgenānyatra pratipāditatvāda- trāpi likhitaḥ, suśrute'pyayameva saṃjñāntareṇa kathitaḥ | yaduktaṃ - ‘taruṇāsthīni nāmyante bhidyante nalikāni ca | kapālāsthīni bhajyante sphuṭanti rucakāni ca ||’ ityatra cakāragrahaṇādvalayānyapi sphuṭanti ityabhiprāyaḥ. | yato'sthīni pañcavidhāni bhavanti taruṇanalakavalayakapālarucakabhedāt | ata eva sphuṭitamiti bhagnaṃ suśrutenoktam | athoktapiṣṭavidāritādīnāmapi vivaraṇamāha - sandhāvubhayataḥ śotho vedanādikaśca piṣṭasaṃjñaḥ | vidārita iti dvayoḥ sandhyayoratikrāntatā vedanā ca nivarteta ityekasandhipārśvagamanaṃ viṣamāṅgatā vedanā ca viśliṣṭa iti manāk sandhiviśleṣaḥ śithilatāmātraṃ rātrirujāśothau ca | tiryakkṣipta ityekaṃ sandhyasthisthānaṃ tyaktvā tiryag yāti tadā tīvrapīḍāḥ syuḥ | adhogata iti | vakṣyamāṇordhvagalakṣaṇaḥ kiṃcidadhogamanamiti śeṣaḥ | ūrdhvaga iti | viṣamā rugapyasthnoratikṣiptatvāt tena dvayorapyasthnoḥ parasparātikramaṇaṃ dūrāgamanamityarthaḥ | sandhibhagna iti | dvayoḥ sandhānaṃ sandhiḥ, sandhestu viśleṣaḥ sandhibhagnaḥ kathitaḥ | nanu kathaṃ sandhimuktatvena bhagnamucyate ? asthiviśleṣo'tra bhaṅge'bhipretaḥ, yataḥ asthisandhyoḥ pṛthagbhāvatvāttena kāṇḍabhagnaṃ sandhibhagnaṃ cāgniveśe pūrvaṃ dvidhā pratipāditam | yaduktaṃ - ‘ṣaḍutpiṣṭādibhedena sandhiviśleṣa ucyate | kāṇḍabhagno dvādaśabhirbhedaiḥ karkaṭakādibhiḥ’ ityādi | atra kāṇḍabhagno'sthibhagnastasya dvādaśabhedāḥ sandhibhagnāntarbhūtā boddhavyā iti na doṣaḥ | vahnidagdha iti | agnidagdhaścaturvidhaścatuḥprakāraḥ, te ke prakārā ityāha - pluṣṭa ityādi | yo vivarṇamatimātraṃ pluṣyate sa pluṣṭaḥ, yatra tvaṅmāṃsāvalambanaṃ gātraviśleṣaḥ śirāsnāyusandhyasthivyāpādanaṃ jvaradāhapipāsāmūrcchāścopadravā bhavanti so'dagdhaḥ| yatrottiṣṭhanti sphoṭāstīvradāhavedanāścirāccopaśāmyanti sa durdagdhaḥ | samyag dagdha ityanavagāḍhaḥ, tālavarṇaḥ susaṃsthita iti ||77||</seg>78||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="77"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> asthibhaṅgasaṃkhyāmāha - bhagnādibhedena asthibhaṅgaḥ aṣṭadhā prokta: kathitaḥ | agnidagdhabhedamāha - (ūrdhvaga iti) - pluṣṭādibhedenāgnidagdhaścaturvidhaḥ kīrtitaḥ kathitaḥ || || 77 ||</seg> 78 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">nāḍya: pañca samākhyātā vātapittakaphaistridhā ||79||</seg> tridoṣairapi śalyena -</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="79"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha nāḍīsaṃkhyā - nāḍya iti | nāḍīti gambhīragatiḥ pūyasyātidūrapraveśanādgatiriṣyate | ‘nāḍīva yadvahati sā nāḍī’ ityucyate | antaḥśuṣiranālā nāḍī tena loke sarahāśabdavācyo vraṇaviśeṣaḥ | tathāhi - ‘śophaṃ na pakvamiti pakvamupekṣate yo yo vā vraṇaṃ pracurapūyamasādhuvṛttaḥ | abhyantaraṃ praviśati pravidārya tasya sthānāni pūrvavihitāni tataḥ sapūyaḥ | tasyātimātragamanādgatirityataśca nāḍīva yadvahati tena matā tu nāḍī’ iti | pañca samākhyāteti pañcaprakārā vātena pittena kaphaistridhā tridoṣairapi śalyeneti | vātena pittena kaphena trayo bhedāḥ, tridoṣairiti militadoṣatrayeṇa caturtha: | śalyenetyāgantunimittaḥ pañcamo bheda iti | śasyanimittalakṣaṇaṃ ca yathā - ‘naṣṭaṃ kathaṃcidanumārgamudīriteṣu sthāneṣu śalyamacireṇa gatiṃ karoti | yatphenilaṃ mathitamuṣṇamasṛg vimiśraṃ srāvaṃ karoti sahasā sarujā ca nityam’ iti || 79 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="79"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> nāḍīsaṃkhyāmāha - vātādibhiḥ pañcanāḍyaḥ samākhyātāḥ kathitāḥ || 79 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">tathāṣṭau syurbhagandarāḥ | śataponastu pavanāduṣṭragrīvaśca pittataḥ || 80 ||</seg> <seg type="unit" n="81">parisrāvī kaphājjñeya ṛjurvātakaphodbhavaḥ | parikṣepī marutpittādarśojaḥ kaphapittataḥ || 81 ||</seg> bhāganjujātaśconmārgī śaṅkhāvartastridoṣaja: |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="80"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> tathāṣṭāviti | gudabastibhagadeśadāraṇādbhagandaraḥ, bhagaśabdo gudādyupalakṣaṇaḥ | bhoje'pyuktam - ‘bhagaṃ parisamantācca gudaṃ basti tathaiva ca | bhagavaddārayedyasmāttasmājjñeyo bhagandaraḥ’ iti | aṣṭāvityatrāṣṭasaṃkhyāḥ syustāstu śataponakaprabhṛtayaḥ | śataponakatulyatvāt śataponakaḥ, sa tu vātaprāyaḥ, śataponaścālanikā iti loke | sahasradhāramanye | uṣṭragrīva iti | piḍakāvasthāgatavakratvenoṣṭragrīvākārastenoṣṭragrīvasaṃjñaḥ | ayaṃ tu pittabahulaḥ | parisrāvayogāt | parisrāvī kaṇḍūmān bhavati sa ca kaphaprāyaḥ | ṛjurvātakaphodbhava iti vātakaphalakṣaṇābhyāṃ yukta ṛjuḥ | parikṣepī marutpittāditi | vātapittalakṣaṇābhyāṃ yuktaḥ parikṣepī | gudopari samantāt prasaraṇaśīla iti bhāvaḥ | prāyeṇārśojamāha - arśojaḥ kaphapittataḥ iti kaphapittacihnābhyāṃ milito'rśoja ityarśobhagandaraḥ iti | tadyathā - ‘kaphapitte sapūrvottho durnāmāsṛjakopataḥ | arśomūle tataḥ śothaṃ kaṇḍūdāhāhimān bhavet || sa śīghrapakvabhinnāsya: kledayan mūlamarśasaḥ | sravatyajasraṃ ca pūtirayamarśobhagandaraḥ’ iti | āgantujātaśconmārgīti āgantuja: prahārādijanito bhagandara unmārgisaṃjño bhavati | unmārgeṇa kṛmikṛtamārgeṇa purīṣādigamanāt | śaṅkhāvarta iti śaṅkhāvarto nāma bhagandarastridoṣajanito jñeyaḥ | śambūkāvartavadvraṇaviśeṣapūrṇanandyā''vartavadvā śambūkāvarta āvarto doṣagativiśeṣādbhavati | tathāca bhojaḥ - ‘nadīnāṃ paripūrṇānāṃ śambūkāvartakā yathā | samuttiṣṭhanti vegena toyavegasamīritāḥ’ iti | nanu mādhavena bhagandaraḥ pañcavidha uktaḥ | tathāhi - ‘gudasya dvyaṅgule kṣetre pārśvataḥ piḍakārtikṛt | bhinno bhagandaro jñeyaḥ sa ca pañcavidho mataḥ’ iti | tatkathamatrāṣṭavidhaḥ ? ucyate -mādhavanidāne tu trayaḥ saṃsargabhedāḥ śataponakādīnāṃ doṣalakṣaṇadarśanātteṣvevāntarbhāvyāḥ, anyatra pratipāditabhinnalakṣaṇatvāccikitsārthaṃ pṛthagdarśito na doṣaḥ | arśobhagandare pratipāditatvāt|| 80 ||</seg> 81 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="80"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha bhagandarasaṃkhyā - tathāṣṭau tu bhagandarā iti pūrveṇa sambandhaḥ | te śataponādayaḥ nidāne pañcabhagandarā uktāḥ, atra bhedabhinnā aṣṭau, ato na doṣaḥ || 80 ||</seg> 81 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">meḍhre pañcopadaṃśāḥ syurvātapittakaphaistridhā || 82 ||</seg> sannipātena raktācca -</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="82"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> meḍhre pañcopadaṃśāḥ syuriti | upadaṃśasaṃjñā rūḍhā boddhavyā, vraṇaviśeṣatvena meḍhre liṅge pañcaprakāro bhavati | yaduktamanyatrāpi - ‘hastābhighātānnakhadantaghātādadhāvanādatyupasevanādvā | yonipradoṣācca bhavanti śiśne pañcopadaṃśā vividhopacāraiḥ’ iti | pañcaprakārā atra sugamāḥ | cakārālliṅge liṅgavartiriti bhedo'tra jñātavyaḥ | yaduktam -‘aṅkurairiva saṃghātairuparyuparisaṃsthitaiḥ | krameṇa jāyate vartistāmracūḍaśikhopamā | kośasyābhyantare sandhau parvasandhigatāpi vā | liṅgavartiriti khyātā liṅgārśa iti cāpare’ | atrācāryeṇāyamapi vakṣyamāṇaśūkadoṣeṣu paṭhito na doṣaḥ ekasthānagatasādharmyāt | yadyapyabhighātakṣate mehane upadaṃśe āgantuḥ ṣaṣṭhaḥ sambhavī tathāpi tasya doṣaliṅgavyutkāntatayā doṣajeṣvevāntarbhāvaḥ | | ata evāha kaścit - ‘veganigrahadīrghātikharaśayyādisevanaiḥ | doṣā duṣṭā gatā guhyaṃ trayoviṃśatirāmayān’ ityādi | trayoviṃśatirityanena pañcopadaṃśā daśa cāṣṭau ca śūkajā ityarthaḥ | guhyaśabdatvenāpi strīṇāmeṣāṃ sambhavaḥ kvaciditi bhāva: | yataḥ - ‘rujādāhārtibahulāstṛṣṇātodasamanvitāḥ | strīṇāṃ puṃsāṃ ca jāyante upadaṃśāḥ sudāruṇāḥ’ iti pāṭhaḥ prāyeṇārṣa ityāhuḥ || 82 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="82"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> upadaṃśasaṃkhyāmāha - meḍhre mehane pañcopadaṃśāḥ syuḥ | te vātādibhiruktāḥ || 82 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">meḍhre śūkāmayāstathā | caturviṃśatirākhyātā liṅgārśo grathitaṃ tathā || 83 ||</seg> <seg type="unit" n="84">nivṛttamavamanthaśca mṛditaṃ śataponakaḥ | aṣṭhīlikā sarṣapikā tvakpākaścāvapāṭikā || 84 ||</seg> <seg type="unit" n="85">māṃsapākaḥ sparśahānirniruddhamaṇiruttamā | māṃsārbudaṃ puṣkarikā saṃmūḍhapiḍakālajī || 85 ||</seg> <seg type="unit" n="86">raktārbudaṃ vidradhiśca kumbhikā tilakālakaḥ | niruddhaprakāśaḥ proktastathaiva parivartikā<note place="foot" type="editorial" n="15">‘kīrtitā’ pā. |</note> || 86 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="83-86"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> meḍhre śūkāmayāstatheti | tatheti liṅgasāmānye sthānatvāt śūkāmayāḥ śūkajāḥ vyādhayaḥ kathitāḥ | śūko jalaśūkaḥ | sa tu viṣajantuḥ jalamalodbhūto jīvaviśeṣa ityarthaḥ | tat pradhāno roga iti | yadvā liṅgavṛddhau vātsyāyanādiśāstrokto yogaḥ śūka ucyate tanmukhyatvāt liṅgavṛddhau anye'pi yogāḥ śūkā: kathyante, teṣāṃ yo vikārastasya śūkakāraṇatvāt śūkadoṣajā vyādhaya ityabhiprāyaḥ | caturviṃśatirākhyātā iti tatra liṅgārśa ityeko bheda upadaṃśeṣu darśitaḥ | aṣṭādaśabhedā mādhavena likhitāḥ, tadyathā - ‘akramācchepaso vṛddhiṃ yo'bhivāñchati mūḍhadhīḥ | vyādhayastasya jāyante daśa cāṣṭau ca śūkajāḥ’ iti | avaśeṣā: pañcānyatra kṣudrarogeṣu paṭhitā: | te ke ? nivṛttāvapāṭikāniruddhamaṇiniruddhaprakāśaparivartikāśceti; meḍhrasthānasaṃbhavatvādatrāpi likhitā na doṣaḥ | evaṃ caturviśati: śūkadoṣāḥ kathitāḥ | eteṣāṃ vivaraṇaṃ keṣāṃcijjñāpanārthaṃ likhyate - yathā atra liṅgārśaso lakṣaṇamupadaṃśeṣu darśitameva | grathitamiti | ‘śūkairyat pūritaṃ śaśvad grathitaṃ nāma tat kaphāt’ | nivṛttamiti | uparyastramuparivartanādiyuktaṃ nivṛttam | yaduktam - ‘vimardanādiduṣṭena vāyunā carma meḍhrajam | nivartate sarugdāhaṃ tvaci pākaṃ ca gacchati || piṇḍitaṃ granthitaṃ carma tatpralambamatho maṇeḥ | nivṛttasaṃjñaḥ sa bhavet kaṇḍūkāṭhinyavartula’ iti || avamantha iti | ‘dīrghā bahvyaśca piḍakā dīryante madhyatastathā | so'vamanthaḥ kaphāsṛgbhyāṃ vedanāromaharṣakṛt’ | mṛditamiti | ‘mṛditaṃ pīḍitaṃ yattu saṃrabdhaṃ vātakopataḥ’ | śataponaka iti |‘chidrairaṇumukhairliṅgaṃ cittaṃ yattu samantataḥ | vātaśoṇitajo vyādhiḥ sa jñeyaḥ śataponakaḥ’ iti | aṣṭhīliketi | ‘kaṭhinā viṣamairantairmārutasya prakopataḥ | śu- kaistu viṣasaṃyuktaiḥ piḍakā'ṣṭhīlikā bhavet’ | sarṣapiketi | ‘gaurasarṣapasaṃsthānā śūkadurgamahetukā | piḍakā śleṣmavātābhyāṃ jñeyā sarṣapikā tu sā’| tvakpāka iti | ‘vātapittakṛto jñeyastvakpāko jvaradāhavān |’ avapā- ṭiketi | ‘yasyāvapāṭyate carma tāṃ vidyādavapāṭikām | sakaṇḍūḥ kaṭhinātrāpi saiva śleṣmasamutthitā’ | māṃsapāka iti| ‘śīryante yasya māṃsāni yasya sarvāśca vedanāḥ | vidyāttaṃ māṃsapākaṃ tu sarvadoṣakṛtaṃ bhiṣak’ | sparśahāniriti | ‘sparśahāniṃ tu janayecchoṇitaṃ śūkadūṣitam’ | niruddhamaṇiriti | alpamūtrachidratvena niruddhamaṇiriti, yaduktam -‘vātena dūṣitaṃ carma maṇau saktaṃ ruṇaddhi cet | sroto mūtraṃ tato bhetti mandadhāramavedanam||’ maṇervikārātprarodhaśca niruddhamaṇigada ityucyate | uttameti | ‘mudgamāṣopamā raktā raktapittodbhavā ca yā | vyādhireṣottamā nāma śūkājīrṇanimittajaḥ’ iti | māṃsārbudamiti | ‘māṃsadoṣeṇa jānīyādarbudaṃ māṃsasambhavam’ | puṣkariketi | ‘piḍakā piḍakāyuktā pittaśoṇitasambhavā | padmakarṇikasaṃsthānā jñeyā puṣkariketi sā’ | saṃmūḍhopiḍaketi - ‘pāṇibhyāṃ bhṛśasaṃmūḍhe saṃmūḍhapiḍakā bhavet’ | alajīti | ‘tulyajāṃ tvalajīṃ vidyād yathāproktāṃ vicakṣaṇaiḥ’ | raktārbudamiti | ‘kṛṣṇaiḥ sphoṭaiḥ saraktābhiḥ piḍakābhirnipīḍitam | yasya bastirujaścogrā jñeyaṃ tacchoṇitārbudam’ iti | vidradhiriti | ‘vidradhī raktapittotthā jāmbavāsthinibhā śubhā’ | tilakālaka iti | ‘kṛṣṇāni citrāṇyathavā śūkāni saviṣāṇi ca | pātitāni pacantyāśu meḍhraṃ niravaśeṣataḥ | kālāni bhūtvā māṃsāni śīryante yasya dehinaḥ | sannipātasamutthānaṃ taṃ vidyāttilakālakam’ | niruddhaprakāśa iti | ‘vātopasṛṣṭe meḍhre tu carma saṃśrayate maṇiḥ | (maṇiścarmopanaddhastu<note place="foot" type="editorial" n="16">bandhanīdhṛtapāṭho nāsti ‘ka’ ‘kha’ pustakayoḥ |</note> mūtrasroto ruṇaddhi ca | niruddhaprakāśe tasmin mandadhāraṃ savedanam | mūtraṃ pravartate jantormaṇirvivriyate na ca|) niruddhaprakāśaṃ vidyāt sarujaṃ vātasambhavam ?| parivarttiketi | maṇeradhastāt koṣastu granthirūpeṇa lambate | parivartikāṃ tu tāṃ vidyāt sarujaṃ vātasaṃbhavām’ iti || 83-86 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="83-86"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha śūkadoṣasaṃkhyāmāha -- meḍhre śūkāmayāstathetyagre saṃbandhaḥ | liṅgārśādayaḥ śūkadoṣāścaturviṃśatirākhyātāḥ | nidāne aṣṭādaśaśūkadoṣā uktāḥ, atra caturviṃśatistatkatham ? ucyate, tilakālakālasakādayo'tra kṣudrarogoktā adhikā ato na doṣaḥ ||83-86 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">kuṣṭhānyaṣṭādaśoktāni vātātkāpālikaṃ bhavet | pittenodumbaraṃ proktaṃ kaphānmaṇḍalacarcike || 87 ||</seg> <seg type="unit" n="88">marutpittādṛṣyajihvaṃ<note place="foot" type="editorial" n="17">‘kṣajihvaṃ’ pā. ‘dṛkṣajihve pā. |</note> śleṣmavātādvipādikā | tathā sidhmaikakuṣṭhaṃ ca kiṭibhaṃ cālasaṃ tathā || 88 ||</seg> <seg type="unit" n="89">kaphapittātpunardadrū: pāmā vitphoṭakaṃ tathā | mahākuṣṭhaṃ carmadalaṃ puṇḍarīkaṃ śatārukam || 89 ||</seg> <seg type="unit" n="90">tridoṣaiḥ kākaṇaṃ<note place="foot" type="editorial" n="18">‘tridoṣaṃ kāraṇaṃ’ pā. |</note> jñeyaṃ tathānyacchvitrasaṃjñitam | tathā vātena pittena śleṣmaṇā ca tridhā bhavet ||90||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="87-90"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> kuṣṭhānītyādi | kuṣṭhamiti rūḍhiḥ mahārogaviśeṣatvāt | tānyaṣṭādaśabhedabhinnāni | tathāhi - ‘virodhīnyannapānāni dravasnigdhagurūṇi ca | bhajatāmāgatāṃ chardiṃ vegāṃścānyānpratighnatām || vyāyāmamatisaṃtāpama- tibhuktvā niṣeviṇām | ajīrṇādhyaśināṃ caiva pañcakarmāpacāriṇām || vātādayastrayo duṣṭāstvagraktaṃ māṃsamambu ca | dūṣayanti sa kuṣṭhānāṃ saptako dravyasaṃgrahaḥ | ataḥ kuṣṭhāni jāyante sapta caikādaśaiva ca ityādi | aṣṭādaśasaṃkhyā yathā -tatra kṛṣṇāruṇaṃ kapālābhaṃ kāpālikam | udumbaraphalasadṛśamaudumbaram | maṇḍalamiti | sadalaṃ śvetarakta- mutsannamaṇḍalam | vicarciketi kaṇḍūdāhādiyuktam | ṛṣyo nīlamṛgo gavayaḥ rururiti<note place="foot" type="editorial" n="19">‘ojha’ iti hindīnāma |</note> prasiddhaḥ tajjihvākāramṛṣyajihvamiti | vipādiketi | vaipādikaṃ tatra pāṇipādasphuṭanaṃ tīvravedanā ca | sidhmamiti | śvetalohitābhamalābukusumopamaṃ ghṛṣṭādrajo muñcatīti | kiṭibhamiti | śyāvāruṇaṃ kharasparśaṃ kaṇḍūmañceti | alasamiti | kaṇḍūmadbhiḥ sarāgairgaṇḍaiścitaṃ sphoṭacitamityarthaḥ | dadrū ca śubhramaṇḍalā piḍakā sakaṇḍūriti | pāmeti| srāvayuktāḥ piḍakāḥ kaṇḍūmatyaḥ sadāhāśceti | pāmā kathyante | tanutvacastīvradāhairupetāḥ<note place="foot" type="editorial" n="20">‘sarvaiḥ’ pā. |</note> pāṇau kakṣe sphici ca kledakarā iti visphoṭā: | mahākuṣṭhamiti | śīghrottarottaradhātvavagāhanaba- haladoṣajanyatvakriyābhūyastvayogānmahākuṣṭhamityucyate | carmadalamiti | matsyaśakalopamaṃ<note place="foot" type="editorial" n="21">‘hasticarmakuṣṭhamityucyate pā. |</note> talaṃ hasticarmavadityarthaḥ | puṇḍarīkamiti | śvetakamalapatropamaṃ madhyamaparyantaṃ raktaṃ sotsedhamityarthaḥ | śatārukamiti | ‘raktaṃ śyāvaṃ sadāhārtiḥ śatāruḥ syādvahuvraṇaṃ’ iti | kākaṇamiti | kākaṇanti- kā guñjā tasyāḥ savarṇena madhye kṛṣṇaṃ ante raktamapākaṃ tīvavedanamiti | śvitrasaṃjñakamiti | śvetakuṣṭaṃ ajitavarṇamiti loke, tacca vātādidoṣatrayabhedena tridhā bhavati | yaduktaṃ ‘vātādrūkṣāruṇaṃ pittāttāmraṃ kamalapatravat | sadāhaṃ romavidhvaṃsi kaphācchvetaṃ ghanaṃ guru’ iti | tantrāntare śvitrabhedaḥ kilāsa iti prasiddhaḥ | ‘kuṣṭhaikasaṃbhavaṃ śvitraṃ ki- lāsaṃ vāruṇaṃ bhavet | nirdiṣṭamaparisrāvi tridhātūdbhavasaṃśrayam’ iti | apare tu kilāsameva dhātvantarāśritaṃ saṃjñāntaraṃ labhata iti vadanti | yataḥ - ‘aruṇaṃ tattu vijñeyaṃ māṃsadhātusamāśritam | medāśritaṃ bhavecchvitraṃ dāruṇaṃ raktasaṃśrayam’ iti | tacchvitraṃ dvividhamityācakṣate | vraṇajaṃ doṣajaṃ ca | yaduktaṃ bhoje - śvitraṃ tu dvividhaṃ vidyāddoṣajaṃ vraṇajaṃ tathā | tatra mithyopacārāddhi vraṇasya vraṇajaṃ smṛtam | doṣajaṃ dvividhaṃ proktamātmajaṃ parajaṃ tathā | parasaṃskārasaṃsparśādyattat parajamucyate | tadātmajaṃ vijānīyādyaddeheṣvanilātmakam’ iti || 87-90 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> kuṣṭharogagaṇanāmāha</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">kṣudrarogāḥ ṣaṣṭisaṃkhyāsteṣvādau śarkarārbudam | indravṛddhā panasikā vivṛtāndhālajī<note place="foot" type="editorial" n="22">‘antrālajī’ti pā. |</note> tathā || 91 ||</seg> <seg type="unit" n="92">varāhadaṃṣṭro valmīkaṃ kacchapī tilakālakaḥ | gardabhī rakasā caiva yavaprakhyā vidārikā || 92 ||</seg> <seg type="unit" n="93">kadaro maṣakaścaiva nīlikā jālagardabhaḥ | irivellī jatumaṇirgudabhraṃśo'gnirohiṇī ||93||</seg> <seg type="unit" n="94">saṃniruddhagudaḥ koṭha: kunakho'nuśayī tathā | padminīkaṇṭakaścipyamalaso mukhadūṣikā ||94||</seg> <seg type="unit" n="96">kakṣā vṛṣakakacchūśca gandhaḥ pāṣāṇagardabhaḥ | rājikā ca tathā vyaṅgaścaturdhā parikīrtitaḥ 95 || vātātpittātkaphādraktādityuktaṃ vyaṅgalakṣaṇam | viskoṭā: kṣudrarogeṣu te'ṣṭadhā parikirtitāḥ ||96||</seg> <seg type="unit" n="97">pṛthagdoṣaistrayo dvandvaistrividha: saptamo'sṛja: | aṣṭama: sannipātena kṣudrarukṣu masūrikā || 97 ||</seg> <seg type="unit" n="98">caturdaśaprakāreṇa tribhirdoṣaistridhā ca sā | dvandvajā trividhā proktā sannipātena saptamī ||98||</seg> <seg type="unit" n="99">aṣṭamī tvaggatā jñeyā navamī raktajā matā| daśamī māṃsajā khyātā catasro'nyāśca dustarāḥ|| 99||</seg> medo'sthimajjāśukrasthā: kṣudrarogāḥ itīritā: |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> kṣudrarogāḥ ityādi | kṣudrahetulakṣaṇacikitsānāṃ rogānāṃ ca pāriśeṣyāt kṣudrarogā: kathitāḥ | nanu yadi kṣudratvameṣāṃ hetulakṣaṇacikitsā'lpatvena, tarhi rogāṇāmagnirohiṇīprabhṛtīnāṃ tridoṣajatvena hetvādibāhulyenaiva kathaṃ kṣudratvam ? naivam, bāhulyena tāvat ‘chatriṇo gacchantīti’vat kiṃvā'vāntarabhedavirahatvaṃ kṣudratvaṃ yenā'tra vaktavyānāmajagallikādīnāṃ doṣadūṣyādikṛtabhūrisaṃkhyābhedena vraṇajvarādivannirdeśaḥ | kintu pratyekaṃ stokasaṃkhyayā'bhidhānaṃ<note place="foot" type="editorial" n="23">‘stokaṃ mahat vyādhakaṃ ityamaraḥ’ pā. |</note> teṣāmiti | anyastvāha - kṣudrāśabdo'lpe raudre ca vartate tena yathāyogyaṃ sarvatra vyavasthā dṛśyate | raudre kṣudraśabdo yathā - ‘api kṣudramṛgā yatra śāntāśceruḥ samaṃ mṛgaiḥ’ iti | kecittu kṣudrāṇāṃ bālānāṃ prāyeṇa rogāḥ kṣudrarogāḥ iti vyākhyānayanti | ṣaṣṭisaṃkhyāṃ yathā tatra śarkarārbudādayo rājikāntāścatustriṃśat | catvāro vyaṅgā:, aṣṭau visphoṭāḥ, caturdaśabhedā masūrikā iti ṣaṣṭisaṃkhyāḥ kṣudrarogāḥ pūryante | śarkarārbudamityatra vṛddhāḥ - ‘durgandhi klinnamatyarthaṃ nānāvarṇaṃ tataḥ sirāḥ | sṛjanti sahasā raktaṃ taṃ vidyāccharkarārbudam’ iti | anyatra śarkarā bhinnapaṭhitatvāt pṛthaggṛhītā | yaduktam - ‘prāpya māṃsaśirāsnāyūḥ śleṣmā medastathā'nilaḥ | granthi kurvantyasau bhinno madhusarpirvasānibham | sravati srāvamanilastatra vṛddhiṃ gataḥ punaḥ | māṃsaṃ viśoṣya grathitāṃ śarkarāṃ janayet punaḥ’ iti | atra śarkarā'rbudatvena sthitirityeke | tena saṃkhyātirekaḥ | bhoje'pyuktam - ‘tameva bhinnadurgandhaṃ ghṛtamedovasānibham | śirāḥ sravantītyaniśaṃ tadā syāccharkarā'rbudam’ iti | indravṛddheti | madhye puṣkaravat piḍakābhiḥ samācitendravṛddhā kathitā | panasiketi | karṇasyābhyantare śālūkavadugrarugvraṇaviśeṣaḥ | bhoje karṇasya samantata iti | tena karṇasya bahirapi bhavatītyācakṣate | yaduktam - ‘kaphavātau prakupitau māṃsamāśritya karṇayoḥ | samantataḥ paristabdhāṃ kurutaḥ piḍakāṃ sthirām | viṣamāṃ dāhasaṃyuktāṃ vidyāt panasikāṃ tu tām’ iti | vivṛteti | pittenā- 'dhikapākyādvivṛtamukhatayā vivṛteti saṃjñā | yaduktaṃ - ‘vivṛtāsyāṃ mahādāhāṃ pakvodumbarasannibhām | sumaṇḍalāṃ pittakṛtāṃ vivṛtānāmikāṃ viduḥ’ iti | andhālajīti | andhālajī bahirvakrarahitā āntarmukhī srāvānvitā ca | yaduktam - ‘kaphānilau śritau snāyuṃ piḍakāṃ parimaṇḍalām | duṣṭau janayataścaikāmalpapūyā'lpakaṇḍurām | āmodumbarasaṃkāśāṃ vidyādandhālajīṃ tu tām’ iti | varāhadaṃṣṭra iti | śūkaradaṃṣṭrākāratvena varāhadaṃśe vraṇaviśeṣaḥ | sa ca visarpaliṅga iti kecit | uktam - ‘sadāho raktaparyantastvakpāko tīvravedanaḥ | kaṇḍūmān jvarakārī ca sa syāt śūkaradaṃṣṭrakaḥ iti | valmīkamiti | valmīko vraṇaviśeṣaḥ, tena valmīkavat pracuraśikharatvamucchritatvaṃ dūrāvagāḍhamūlatvaṃ ca pratipadyate | tathāhi - ‘grīvāṃsakakṣākarapādadeśe sandhau gale vā tribhireva doṣaiḥ | granthiḥ sa valmīkavadakriyāṇāṃ jātaḥ krameṇaiva gataḥ pravṛddhim | mukhairanekaiḥ srutitodavadbhirvisarpavatsarpati connatāgraiḥ | valmīkamāhurbhiṣajo vikāraṃ niṣpratyanīkaṃ cirajaṃ viśeṣāt’ iti | kacchapīti | madhye unnatatvena pūryate nimnatayā ca kacchapikāsaṃjñā | yaduktam - ‘granthayaḥ pañca vā ṣaḍ vā dāruṇāḥ kacchaponnatāḥ | kaphānilābhyāṃ piḍikā jñeyā kacchapikā budhaiḥ’ iti | tilakālaka iti | nīrujāni tilasadṛśāni tāni tilakālakaśabdavācyāni kaphasya śoṣaṇatvāt | yaduktam - ‘nīlāni tilamātrāṇi nīrujāni samāni ca | vātapittakaphodrekāttān vidyāt tilakālakān’ iti | tantrāntare raktodrekādapi saṃbhavati | yataḥ - ‘mārutaḥ pittamādāya kapharaktaṃ samāśritaḥ | cinoti tilamātrāṇi kecittu tilakālakam’ iti | gardabhīti | vartulākāratvenonnatatvena ca piḍikāviśeṣo gardabhīśabdavācyaḥ | tathāhi - ‘maṇḍalaṃ vṛttamutsannaṃ saraktaṃ piḍakācitam | rujākarī gardabhikāṃ tāṃ vidyādvātapittajām’ iti | rakasā ceti | rakasā tu anyatra kuṣṭhabhedeṣu darśitā kṣudratvādatrāpi likhiteti na doṣaḥ | tadyathā - ‘kaṇḍvanvitā yā piḍakā śarīre saṃsrāvahīnā rakasocyate sā |’ yavaprakhyeti | yavavanmadhye sthūlā ante nimnā piḍakā yavaprakhyeti kathitā | yaduktam - ‘yavākārā tu kaṭhinā grathitā māṃsasaṃśritā | piḍakā śleṣmavātābhyāṃ yavaprakhyeti sā matā’ iti | vidāriketi | vidārikandavadvṛttā vartulākārā yā piḍakā sā vidārikāśabdavācyā | yaduktam - ‘vidārikandavadvṛttā kakṣāvaṅkṣṇasandhiṣu | vidārikā bhavedraktā sarvajā sarvalakṣaṇā’ iti | kadara iti | kadaro badaraphalavadunnataḥ pādayoḥ piḍakāviśeṣaḥ | tathāhi ‘śarkaronmathite pāde kṣate vā kaṇṭakādibhiḥ | granthiḥ kolavadutsanno jāyate kadaraṃ hi tat’ iti | kadaro haste'pi bhavati bhojena paṭhitatvāt | yataḥ - ‘hastayoḥ pādayoścāpi gambhīrānugataṃ kharam | māṃsakīlaṃ janayataḥ kupitau kaphamārutau | saśalyamiva taṃ deśaṃ manyate tena pīḍitaḥ | śarkarākadaraṃ kecinmanyante vātakaṇṭakam’ iti | maṣaka iti | māṣavadunnataṃ kṛṣṇaṃ yadbhavati sa maṣakasaṃjña iti | māṣakamiti nāmāntaramasya | yaduktam - ‘avedanaṃ sthiraṃ caiva yasmin gātre pradṛśyate | māṣavat kṛṣṇamutsannaṃ vātānmāṣakamādiśet’ iti | bhoje mṛdviti pāṭhāt komalaṃ kathitaṃ, yataḥ - ‘vāterite tvaci yadā dūṣyete kaphamedasī | ślakṣṇaṃ mṛdu savarṇaṃ ca kurutastaṃ maṣaṃ vadet’ iti | nīliketi | atinīlatvānnīlikā tena kṛṣṇā nīlā ca kathitā, yaduktam - ‘kṛṣṇāmeva tvacaṃ gātre nīlikāṃ tāṃ vinirdiśet’ iti | ata evānyatra paṭhitāt nyacchādbhinnā, nyaccho'tra vyaṅgabhedo'vagantavyaḥ | tena eteṣāṃ sthānavarṇākṛtivilakṣaṇādvyaṅga eva bhedaḥ | tadyathā - ‘śyāvo vyaṅgo mukhāśritaḥ’ ityādi | ‘gātre kṛṣṇā tu nīlikā’ ityādi | ‘raktapittānvito vāyustvakpradeśāśrayo yadā | garbhe yanmaṇḍalaṃ kṛṣṇaṃ śyāvaṃ nyacchaṃ tamādiśet’ iti bhojavacanena ca parasparabhedo darśitaḥ | jālagardabha iti | yaḥ śotho visarpavat sarpati sa jālagardabhaśabdavācyaḥ | dāhajvarakārakatvena jvālāgardabha iti nāmāntaram | yataḥ - ‘visarpavat sarpati yaḥ śothastanurapākavān | dāhajvarakaraḥ pittāt sa jñeyo jālagardabhaḥ? iti | bhoje'pi visarpa eveti nāmāsya | yaduktam - ‘pittotkaṭāstrayo doṣā janayanti tvagāśrayāḥ | śyāvaṃ raktaṃ tanuṃ śothamapākaṃ bahuvedanam | visarpiṇaṃ sadāhaṃ ca tṛṣṇājvarasamanvitam | visarpamāhustaṃ vyādhimapare jālagardabham’ iti | irivellīti | śirobhāgagatā vartulākārā yā piḍakā sā irivellīti śabdavācyā | yaduktaṃ - ‘piḍakāmuttamāṅgasthāṃ vṛttāmugrarujājvarām | sarvātmikāṃ sarvaliṅgāṃ jānīyādirivellikām’ iti | jatumaṇiriti | arujaṃ raktaṃ lakṣmodagramaṇḍalaṃ ca sahajatvena jatumaṇiṃ prāhuḥ | tathāhi - ‘samamutsannamarujaṃ maṇḍalaṃ kapharaktajam | sahajaṃ lakṣma caikeṣāṃ lakṣyo jatugaṇistu saḥ’ iti | gudabhraṃśa iti | yatra gudasya bahirnirgamo bhavati sa gudabhraṃśaśabdavācyaḥ | yaduktam - ‘pravāhaṇātisārābhyāṃ nirgacchati gudaṃ bahiḥ | rūkṣadurbaladehasya taṃ gudabhraṃśamādiśet’ iti | agnirohiṇīti | kakṣābhāgeṣu pradīptāṅgārasannibhāḥ sphoṭā agnirohiṇīśabdavācyāḥ | tathoktam - ‘pittaraktotkaṭā doṣāḥ pradīptāṅgārasannibhān | kakṣābhāgeṣu kurvanti tīvradāharujājvarān | māṃsāvadāraṇān sphoṭāṃste hanyuranupakramāt | pakṣāddaśāhādarvāgvā sā jñeyā vahnirohiṇī’ iti | saniruddhaguda iti| śūkadoṣoktā maṇiniruddhaprakāśavadatrāpi carmasaṃkocāt saṃniruddhagudo'bhihitaḥ | yaduktam - ‘vegasaṃdhāraṇādvāyurvihato gudasaṃśritaḥ | niruṇaddhi mahatsrotaḥ sūkṣmadvāraṃ karoti ca | mārgasya saukṣyāt kṛcchreṇa purīṣaṃ tasya gacchati | saṃniruddhagudaṃ vyādhimenaṃ vidyātsudāruṇam’ iti | koṭha iti | vakṣyamāṇodardaśītapittayorbhedaḥ koṭha iti prasiddhaḥ tvagdoṣasāmānyāt | atra tu asamyagvamanayogāditi nidānatvena kṣaṇikotpādavināśakatvenālpatvācca likhitaḥ | yaduktam - ‘varaṭīdaṃṣṭrasaṃkāśaḥ kaṇḍūmān lohito'srakaphapittāt | kṣaṇikotpādavināśaḥ koṭha iti nigadyate tajjñaiḥ’ iti | kunakha iti | kutsitaṃ nakhaṃ yasya puruṣasyetyabhiprāyaḥ | etacca vakṣyamāṇacipparogāntaramiti manyante kecit | yataḥ ‘tadevālpatarairdoṣaiḥ kunakhaḥ puruṣo bhavet’ iti | tadevetyanena cippamiti vyākhyānayanti | anuśayī tatheti | caraṇasyopari savarṇatvena piḍakā bhavati so'nuśayīśabdavācyaḥ | tathāhi - ‘gambhīrāmalpasaṃrambhāṃ savarṇāmuparisthitām | pādasyānuśayīṃ tāṃ tu vidyādantaḥprapākinīm’ iti | padminīkaṇṭakaḥ prakhyo vraṇaviśeṣaḥ tena padminīkaṇṭakaḥ kathitaḥ | yaduktam -‘kaṇṭakairācitaṃ vṛttaṃ maṇḍalaṃ pāṇḍukaṇḍuram | padminīkaṇṭakaprakhyaṃ tadākhyaṃ kaphavātajam’ iti | cippamiti | ‘nakhamāṃsā'dhiṣṭhito doṣo dāhapākau karoti taccippamiti rogaviśeṣaḥ kathitaḥ yathā - ‘nakhamāṃsamadhiṣṭhāya pittaṃ vāyuśca dehinām | kurute dāhapākau ca taṃ vyādhiṃ cippamādiśet’ iti | tantrāntare tu aṅgulīveṣṭamiti vyākhyātaḥ | akṣatanāmāyaṃ vikāraḥ | yaduktaṃ - ‘rogo'kṣataścarmanakhāntare syānmāṃsāsradūṣī bhṛśadāhapāka:’ hati | alasa iti | pādāṅguliṣu duṣṭakardamasaṃsparśatvena yat klinnabhāvaṃ so'lasaśabdavācyaḥ | yataḥ - ‘klinnāṅgulyantarau pādau kaṇḍūdāharujānvitau | duṣṭakardamasaṃsparśādalasaṃ taṃ vibhāvayet’ iti | mukhadūṣiketi | yūnāmeva mukhe piḍakāḥ sambhavanti tena mukhadūṣiketi | tena mukhadūṣikā kathitā | mukhakāntiharaṇatvādasya yauvanapiḍaketi nāmāntaram | yataḥ - ’śālmalīkaṇḍakaprākhyā kaphamārutaraktajā | yuvānapiḍakā yūnāṃ vijñeyā mukhadūṣikā’ iti | kakṣeti nāmataḥ prasiddhā | sā tu piḍakākāratvenopalakṣitā | yataḥ - ’bāhupārśvāṃsakakṣeṣu kṛṣṇān sphoṭān savedanān | pittaprakopasaṃbhūtāṃ kakṣāmityabhinirdiśet’ iti | vṛṣaṇakacchūśceti | vṛṣaṇayormaladūṣitatvāt yā kaṇḍūrbhavati sā vṛṣaṇakacchūḥ kathitā</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="91-99"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> kṣudrarogasaṃkhyāmāha - śarkarārbudādayaḥ ṣaṣṭisaṃkhyāḥ kṣudrarogā bhavantīti sambandhaḥ | nanu nidāne suśrutena catuścatvāriṃśat kṣudrarogā gaṇitāḥ kathamatra ṣaṣṭiḥ ? ucyate, visphoṭakamasūrikayormilitvā bhavantīti na doṣaḥ | yadvā kasyacittantrasyedaṃ matam || 91-99 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="100">visarparogo navadhā vātapittakaphaistridhā ||100||</seg> <seg type="unit" n="101">tridhā sa dvandvabhedena sannipātena saptamaḥ | aṣṭamo vahnidāhena navamaścābhighātajaḥ || 101 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="100"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> visarpeti | visarpaṇādvisarpaḥ | tena sarvato vividhaṃ visarpaṇāditi bhāvaḥ | yaduktaṃ carake - ‘vividhaṃ sarpati yato visarpastena sa smṛtaḥ | parisarpo'thavā nāmnā sarvataḥ parisarpaṇāt’ iti | navadhetyatra navaprakāraḥ tena vātajaḥ, pittajaḥ, kaphajaḥ, vātapittajaḥ, vātaśleṣmajaḥ, śleṣmapittajaḥ, sannipātajaḥ, agnidāhajaḥ, āghātaja iti | nanu mādhavena saptavidho visarpa uktaḥ, yathā - ‘lavaṇāmlakaṭūṣṇādisevanāddoṣakopataḥ | visarpa: saptadhā jñeyaḥ sarvataḥ parisarpaṇāt’ ityādinā, tatkathamatra navadhā proktāḥ ? ucyate - mādhavena tu doṣakāraṇatvāt kṣatajo visarpaḥ pittaje darśitaḥ, tadyathā - ‘bāhyahetoḥ kṣatāt kruddhaḥ saraktaṃ pittamīrayan | visarpaṃ mārutaḥ kuryāt kulatthasadṛśaiścitam | sphoṭaiḥ śophajvararujādāhāḍhyaṃ śyāvaśoṇitam’ iti | bhoje'pyuktam - ‘śastraprahāraistaistaistu vyāladantanakhairapi | kṣate vāpyathavā bhagne bahudoṣasya dehinaḥ | raktaṃ pittaṃ ca kupitaṃ vraṇamāśu prakupyati | kurutaste samete tu vraṇaśothaṃ sudāruṇam | ācitaṃ vraṇavisphoṭaiḥ kṛṣṇaiḥ pīḍakasaṃnibhaiḥ | pittavisarpavalliṅgaṃ tasya śeṣaṃ vinirdiśet’ iti | tathā carake tvasya antarjabahirjabhedena pratipāditatvācca | tathāhi - ‘marmopaghātāt saṃmohādayanānāṃ vighaṭṭanāt | tṛṣṇātiyogādvegānāṃ viṣamaṃ ca pravartanāt | vidyādvisarpamantarjamāśu cāgnibalakṣayāt | ato visarpaṃ yadbāhyamanyadvidyāt svalakṣaṇam’ iti | agnidāhajo'pi doṣaprakopalakṣaṇatvādantargata eva | yataḥ - ‘agninā kopitaṃ raktaṃ bhṛśaṃ jantoḥ prakupyati | tatastenaiva vegena pittamasyāpyudīryate’ ityādinātra pitavisarpāntargato'gnidāhavisarpo boddhavyaḥ | atra tu gaṇanāsaṃgrahatvena pṛthagdarśitāviti na doṣaḥ | tantrāntare dvandvajavisarpāṇāṃ nāmāntarāṇi pravadanti tadyathā - ‘vātapittāgnivīsarpaḥ kathito granthisaṃjñakaḥ | kaphavātāt pittakaphāt kardamākhyo bhiṣagvaraiḥ iti ||100||</seg> 101||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="100"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> visarparogasaṃkhyāmāha - vātādibhiḥ navadhā visarparogaḥ kathita iti yojanā | nanu nidāne visarpaḥ saptadhā kathitaḥ ‘visarpaḥ saptadhā jñeyaḥ sarvataḥ parisarpaṇāt’ atra navadhā iti katham ? ucyate, atra agnijasaṃghātajau adhikau tantrāntaroktatvāt ||100||</seg> 101||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">tathaikaḥ śleṣmapittābhyāmudardaḥ parikīrtitaḥ | vātapittena caikastu śītapittāmaya: smṛtaḥ ||102 ||</seg> <seg type="unit" n="103">amlapittaṃ tridhā proktaṃ vātena śleṣmaṇā tathā | tṛtīyaṃ śleṣmavātābhyāṃ vātaraktaṃ tathāṣṭadhā || 103 ||</seg> <seg type="unit" n="104">vātādhikyena pittācca kaphāddoṣatrayeṇa ca | raktādhikyena doṣāṇāṃ dvandve na trividhaḥ smṛtaḥ ||104 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="102-104"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> tatheti | tathetyanena doṣatrayajanyatvamuktamanayoḥ | yaduktam - ‘śītamārutasaṃsparśāt praduṣṭau kaphamārutau | pittena saha saṃbhūya bahirantarvisarpataḥ’ ityādinā | atra tu pittānubandhayoḥ kaphavātayorādhikyaviśeṣeṇa darśita iti na doṣaḥ | yataḥ - ‘vātādhikaṃ śītapittamudardastu kaphādhika:’ ityādi | udarda eva śītapittāmayaḥ pratipāditaḥ | atrācāryeṇa gaṇanāmātreṇāpi pṛthak likhitaḥ | yaduktam - ‘varaṭīdaṣṭasaṃsthānaḥ śothaḥ saṃjāyate bahiḥ | sakaṇḍūtodabahulaścharditodavidāhavān | udardamiti taṃ vidyācchītapittamathāpare’ iti | vidāhādyamlaguṇodriktaṃ pittamamlapittamityucyate | yataḥ - vidāhādamlaguṇaḥ pittamamlapittavidagdhamamlatāmupaitītyādinā tiktāmlavāntatvācca | ata evāmlapittaṃ pradhānaṃ vātakaphāvapyatrānugatau gauravodgāravarmādinā jñeyau | tathāhi - ‘avipākaklamotkleśatiktāmlodgāragauravaiḥ | hṛtkaṇṭhadāhārucibhiramlapittaṃ vadedbhiṣak’ iti | kecidamlapitte milite kaphapitte sāmānyaṃ kartṛtvaṃ sthitamityāhuḥ | ‘karacaraṇadāhamauṣṇyaṃ mahatīmaruciṃ jvaraṃ ca kaphapittam | janayati kaṇḍūmaṇḍalapiḍakāśatanicitagātrarogacayam’ iti traividhyamasya prasiddham | eke ‘amlapittaṃ dvidhā prokta- mūrdhvādho bhedatastathā’ iti paṭhanti vyākhyānayanti ca | tatra prayātyadho vā vividhaprakāramityādinā kṛtārtha- tvādvātaharitapītanīlakṛṣṇamityādivākyenordhvamiti | vātaraktamiti | kupito vātaḥ raktaṃ ca kupitaṃ vātarakta- mityucyate | vātasya prābalyāt prādhānyācca vātaraktavyapadeśaḥ, na tu raktavātaḥ | yataḥ - ‘ekenaiva svahetuvṛddhena vātena vimānasthaṃ raktaṃ dūṣitam evaṃ raktaṃ svahetuvṛddhaṃ svamānasthaṃ vātadūṣitaṃ na |’ carake'pyuktam - ‘vāyuḥ pravṛddho vṛddhena raktenāvāritaḥ pathi | kruddhaḥ saṃdūṣayedraktaṃ tajjñeyaṃ vātaśoṇitam’ iti | karapādagaṃ rogaṃ taṃ vātaraktamāhureke | yataḥ ‘pādayormūlamāsthāya kadāciddhastayorapi | ākhorviṣamiva kuddhaṃ taddehamupasarpati’ iti | tadvātaraktaṃ carakeṇa dvividhamuktaṃ uttānagambhīrabhedāt<note place="foot" type="editorial" n="24">‘mavagāḍha’ pā.|</note> | taduktam - ‘uttānamatha gambhīraṃ dvividhaṃ vātaśoṇitam | tvaṅmāṃsāśrayamuttānaṃ gambhīraṃ tvantarāśrayam’ iti | aṣṭadhā aṣṭaprakārastadyathā - vātādhikyenaiko bhedaḥ, ādhikyamatra raktadoṣāt | pittādhikyāddvitīyaḥ | kaphāditi | kaphādhikyāt tṛtīyaḥ | doṣatrayeṇa caturthaḥ, saṃnipātenetyartha: | raktādhikyena pañcama: | etaccārambhakaraktādraktāntaraṃ boddhavyam, yato raktamapi raktāntaradūṣakam | yaduktaṃ duṣṭaraktalakṣaṇe -‘pittavadraktenātiduṣṭaṃ ceti nyāyāccaritārthaḥ | doṣāṇāṃ dvandreneti | doṣāṇāṃ vātapittakaphānāṃ dvandvena dvidoṣamilitena trayo bhedā ityaṣṭadhā pūryate || 102-104 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="102-104"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> udardaśītapittāmlapittavātaraktasaṃkhyāmāha - udarda ekaprakāraḥ, śītapitta ekaḥ, āmlapittaṃ trividhaṃ, vātaraktamaṣṭadhā ityeṣāṃ saṃkhyā || 102-104 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">aśītirvātajā rogāḥ kathyante munibhāṣitāḥ | ākṣepako hanustambha ūrustambhaḥ śirograhaḥ ||105||</seg> <seg type="unit" n="106">bāhyāyāmo'ntarāyāmaḥ pārśvaśūlaṃ kaṭigrahaḥ | daṇḍāpatānakaḥ khallī jihvāstambhastathārditam||106||</seg> <seg type="unit" n="107">pakṣāghātaḥ kroṣṭuśīrṣo manyāstambhaśca paṅgutā | kalāyakhañjatā tūnī pratitūnī ca khañjatā || 107||</seg> <seg type="unit" n="108">pādaharṣo gṛdhrasī ca viśvācī cāpabāhukaḥ | apatāno vraṇāyāmo vātakaṇṭo'patantrākaḥ ||108||</seg> <seg type="unit" n="109">aṅgabhedo'ṅgaśoṣaśca minmimatvaṃ ca kallatā<note place="foot" type="editorial" n="25">gadgadaḥ ’vikṛtaśita pāṭhabhedau |</note> | pratyaṣṭhīlā'ṣṭhīlikā ca vāmanatvaṃ ca kuñjatā ||109||</seg> <seg type="unit" n="110">(aṅgabhaṅgo'ṅgaśūlaṃ ca saṃkocastambharūkṣatā |) aṅgapīḍāṅgavibhraṃśo viḍgraho baddhaviṭkatā ||110||</seg> <seg type="unit" n="112">mūkatvamatijṛmbhā syādatyudgāro'ntrakūjanam | vātapravṛttiḥ sphuraṇaṃ śirāṇāṃ pūraṇaṃ tathā |111 || kampaḥ kārśyaṃ śyāvatā ca pralāpaḥ kṣipramūtratā | nidrānāśaḥ svedanāśo durbalatvaṃ balakṣayaḥ ||112||</seg> <seg type="unit" n="113">atipravṛttiḥ śukrasya kārśyaṃ nāśaśca retasaḥ | anavasthitacittattvaṃ kāṭhinyaṃ virasāsyatā ||113||</seg> <seg type="unit" n="114">(kaṣāyavakratādhmānaṃ<note place="foot" type="editorial" n="26">prakṣiptamidam |</note> pratyādhmānaṃ ca śītatā | romaharṣaśca bhīrutvaṃ todaḥ kaṇḍūrasājñatā ||114||</seg>) śabdājñatā prasuptiśca gandhājñatvaṃ dṛśaḥ kṣayaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> aśītirvātajā rogā ityādi | nanu vātena janitā vātajā rogāḥ | yadyevaṃ tarhi jvarādiṣu vyābhicāraḥ, anyathā vāta eva roga iti cettarhi svasthe'pi prasaṅgaḥ | tasmāt vātarogāḥ kimiti pratipāditāḥ? ucyate - carake dvividhā rogā uktāḥ, sāmānyajā nānātmajāśca | tatra sāmānyajā vātādibhiḥ samastairvyastairvā janyante yathā jvarādayaḥ | nānātmajā ye niyataikadoṣajanitā yathā ākṣepakādayo vātenaiva janyante na svatantreṇa pittakaphena vā | tathā tandrātṛṣṇādayaḥ pittenaiva janyante na kaphena na vātena vā | tathā tandrātṛṣṇādayaḥ kaphenaiva janyante na vātena na pitteneti | yathā vakṣyamāṇavātavikārādīnāṃ svarūpamevoktaṃ pūrvarūpaṃ na tu jvarādiviśiṣṭamanyat | taduktam -‘avyaktalakṣaṇaṃ teṣāṃ pūrvarūpamiti smṛtam | ātmarūpaṃ tu yadvyaktamapāyo laghutā punaḥ’ ityādinā | evamatrāpi na doṣaḥ | aśītisaṃkhyayā vivaraṇamāha - ākṣepaka ityādi | ākṣepaṇāccālanādākṣepaḥ, gātracālana ityarthaḥ | sa ca hastyārūḍhasyeva gātraṃ cālayatītyabhiprāyaḥ | yaduktam - ‘yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ kupito'bhyeti mārutaḥ | tadā''kṣipatyāśu muhurmuhurdehaṃ muhuścaraḥ | muhurmuhustadākṣepādākṣepaka iti smṛtaḥ’ iti | hanustambho hanugrahaḥ kathitaḥ | sa dvividhaḥ vivṛtāsya: saṃvṛtāsya iti | yaduktam - ‘jihvānirlekhanācchuṣkabhakṣaṇādabhighātataḥ | kupito hanumūlasthaḥ sraṃsayitvā'nilo hanum | karoti vivṛtāsyatvamathavā saṃvṛtāsyatām’ ityādi | ūrustambha iti | kupito vāta ūrustambhaṃ karotītyūrustambhaḥ kathitaḥ | tathāhi - ‘tadā stabhnāti tenorū stabdhau śītāvacetanau | parakīyāviva gurū syātāmiti bhṛśavyathau’ iti suśrutena vātasya prādhānyatvānmahāvātavyādhau paṭhitastenā'trāpi saṃgrahaḥ | anyatra cikitsārthatvena pṛthag likhitaḥ | śirograha iti | śiraḥ stabdhamiva bhavatīti śirograhaḥ | mādhavena tu raktāśritavāyunā śirograhaḥ pratipāditaḥ | yadāha - ‘raktamāśritya pavanaḥ kuryānmūrdhadharāḥ sirāḥ | rūkṣāḥ savedanāḥ kṛṣṇāḥ so'sādhya: syācchirograhaḥ’ iti | eke śirograhasthāne śiraḥkuṇḍanamiti paṭhanti | tatra kuṇḍanamantaḥpraveśo vakratvaṃ vā, dhātūnāmanekārthatvāt | tathāhi - śironāsākṣijatrūṇāṃ grīvāyāścāpi kuṇḍanam’ iti vacanāt | sirāgraha ityapare tvāhuḥ sa tu sirāṇāṃ pūraṇamityagre vakṣyamāṇatvādatrāpi punaruktibhayena nāsmābhiḥ svīkṛtaḥ | bāhyāyāmo'ntarāyāma iti | āyāmo dhanurvadānamanam | yaduktaṃ - ‘bāhyasnāyupratānastho bāhyāyāmaṃ karoti ca | ābhyantaraṃ dhanuriva yadā namati mānavaḥ | tadā'syābhyantarāyāmaṃ kurute māruto balī, iti | bāhyāyāme pṛṣṭhena nataṃ ābhyantarāyāme kroḍena natamiti | pārśvaśūlamiti | koṣṭhāśritavātaḥ pārśvaśūlaṃ karotīti ‘hetusthānaviśeṣācca bhavedrogaviśeṣakṛt’ ityādivacanāt | tathāhi - ‘tatra koṣṭhāśrite duṣṭe nigraho mūtravarcasoḥ | bradhnahṛdrogagulmārśaḥ pārśvaśūlaṃ ca mārute’ iti | kaṭigraha iti | kaṭistambhatvena vedanāviśeṣaḥ | atrāpi ‘hetusthānaviśeṣācca bhavedrogaviśeṣakṛt’ ityādinā | daṇḍāpatānaka iti | yo daṇḍavadgātraṃ stambhayati sa ca daṇḍāpatānakaḥ | yaduktaṃ carake - ‘pāṇipādaśiraḥpṛṣṭhaśroṇīḥ stabhrāti mārutaḥ | daṇḍavat stabdhagātrasya daṇḍakaḥ so'nupakramaḥ’ iti | stambhasāmānyāddhanustambho'pyasyaiva bheda iti kecit | khallīti | pādajaṅghāprabhṛtiṣu śūlaṃ parivartanatā ca bhavataḥ sā khallīśabdavācyā | yataḥ - ‘khallī tu pādajaṅghorukaraśūlāvamoṭanī’ ityādi | jihvāstambha iti | yo vāgvāhinīsirāsaṃstho'nnapānavākyeṣvanīśatāṃ karoti tatra jihvāstambha iti saṃjñā | yaduktam -‘vāgvāhinīsirāsaṃstho jihvāṃ stambhayate'nilaḥ | jihvāstambhaḥ sa tenānnapānavākyeṣvanīśatā’ iti | ardita iti | mukhasyārdhavakratvenopalakṣito'rdita iti prasiddhaḥ | tathāhi - ‘ardayatyanilo vakramarditaṃ janayatyataḥ | vakrībhavati vakrārdhaṃ grīvācāpyapavartate’ ityādi | pakṣāghāta iti | pakṣāghāta ekāṅgavikāraḥ | ekapakṣavighātamityuktatvāt | yataḥ - ‘gṛhītvārdhaṃ tanurvāyuḥ sirāsnāyū viśoṣya ca | pakṣamabhyantaraṃ hanti sandhibandhān vimokṣayan | kṛtsnārdhakāyastasya syādakarmaṇyo vicetanaḥ | ekāṅgarogaṃ taṃ kecidanye pakṣavadhaṃ viduḥ’ iti | kroṣṭuśīrṣamiti | ūrujaṅghayoḥ sandhī sthūle kṛtvā śṛgālamastakavat śothānvito bhavati tena kroṣṭuśīrṣamiti saṃjñā | loke gairuvaśabdavācyaḥ<note place="foot" type="editorial" n="27">gauruva|</note> | taduktam - vātaśoṇitajaḥ śotho jānumadhye mahārujaḥ | jñeyaḥ kroṣṭukaśīrṣastu sthūlaḥ kroṣṭukaśīrṣavat’ iti | vātaśoṇitābhyāṃ jāto vātaśoṇitajaḥ | na punarvātaraktena vyādhinā janita ityabhiprāyaḥ | manyāstambha iti | grīvāmubhayato dve manye marmaṇī tayoḥ stambho niścalatvam | yataḥ -‘divāsvapnāśanasthānavivṛtordhvanirīkṣaṇāt | manyāstambhaṃ prakurute sa eva śleṣmaṇāvṛtaḥ’ iti | paṅguteti | paṅgutā khañjabhedastena dvayoḥ sakthnorvadhātpaṅguḥ, ekasakthivadhāt khañja iti | vadhaścātra gamanādikriyānāśaḥ | tadyathā -‘vāyuḥ kaṭyāśritaḥ sakthna: kaṇḍarāmakṣipedyadā | khañjastadā bhavejjantuḥ paṅguḥ sakthnordvayorvadhāt’ iti | kalāyakhañjeti | yaḥ pādavikṣepaṃ kurvan puruṣaḥ kampāyamānaḥ khañjanniva gacchati sa kalāyakhañjeti śāstre rūḍhisaṃjñā | yaduktaṃ - ‘prakrāman vepate yastu khañjanniva ca gacchati | kalāyakhañjaṃ taṃ vidyānmuktasandhiprabandhanam’ iti | tūnī pratitūnī ceti | strīpuṃsorguhyasthānamadhikavedanāviśeṣatve bhindatīva tūnīśabdavācyā, saiva pratilomena pradhāvanāt pratitūnī ca kathitā | tathāhi - ‘adho yā vedanā yāti varcomūtrāśayotthitā | bhindatīva gudopasthaṃ sā tūnī nāma nāmataḥ’ iti | pratitūnī yathā - ‘gudopasthotthitā yā tu pratiloma pradhāvitā | vegaiḥ pakvāśayaṃ yāti pratijanīti socyate’ iti | khañjateti | khañjatā paṅguviśeṣe pūrvaṃ darśitā | pādaharṣa iti | yatra romāñcaprāyo'tisuptatā miṇimiṇitivadvedanāviśeṣaḥ sa pādaharṣa iti | yaduktaṃ - ‘hṛṣyete caraṇau yasya bhavetāṃ cāpi suptakau | pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ kaphavātaprakopata:’ iti | gṛdhrasī ceti | gṛdhrasīti prasiddhā loke rādhināśabdavācyā iti kecit | tadyathā - ‘sphikpūrvā kaṭipṛṣṭhorujānujaṅghāpadaṃ kramāt | gṛdhrasī stambharuktodairgṛhṇāti spandate muhuḥ’ iti | gṛdhrasīdvayamāhureke | ekā kevalavātajanitā | aparā vātakaphalakṣaṇayukteti | ata eva ‘vātādvātakaphāt tandrā gauravārocakānvitā’ ityādivacanāt | viśvācī cāpabāhuka iti viśvācī caiva bāhugatā gṛdhrasīvat | tathāhi - ‘talaṃ pratyaṅgulīnāṃ yā kaṇḍarā bāhupṛṣṭhataḥ | bāhvoḥ karmakṣayakarī viśvācīti nigadyate’ iti | bāhvordvivacana-kramāpekṣayā kadācit kasmiṃścidbāhau bhavatīti bhujasyāpakarṣatvādapabāhuka iti | aṃsaśoṣaka iti vā āhuḥ | taduktam - ‘aṃsadeśasthito vāyuḥ śoṣayitvāṃsabandhanam | śirāścākuñcya tatrastho janayatyapabāhukam’ iti | kevalaṃ vātajanitoṃ'saśoṣakaḥ kaphavātajanito'pabāhuka iti suśrutavacanādbhinnatvamanayoḥ | apatānaka iti | ākṣepasyāvasthāviśeṣo'patānako bhavati | ‘so'patānakasaṃjño yaḥ pātayatyantarāntarām’ ityādivacanāt | ya ākṣepako'ntarā antarā pātayati so'patānaka iti tātparyārthaḥ | suśrute cikitsārthaṃ pṛthagupāttatvāt | carake tu bahurūpatvādbhinna eva | yataḥ - ‘dṛṣṭiṃ saṃstabhya saṃjñāśca hatvā kaṇṭhena kūjati | hṛdi mukte naraḥ svāsthyaṃ yāti mohaṃ vṛte punaḥ | vāyunā dāruṇaṃ prāhureke tadapatānakam’ iti | vraṇāyāmo'pi ākṣepakabhedaḥ āghātajatvāt | yataḥ -‘kaphapittānvito vāyurvāyureva ca kevalaḥ | kuryādākṣepakaṃ tvanyaṃ caturthamabhighātajam’ iti | carakeṇa ākṣepaka eva daṇḍāpatānako'bhyantarāyāmo bahirāyāma āgantuka iti caturvidha uktastenābhighātena vraṇakaratvādatra vraṇāyāmaḥ kathitaḥ | vātakaṇṭaka iti | viṣamapadanyāsatvena kupito vāyurgulphe vedanāṃ janayati taṃ vātakaṇṭakamāhu: | taduktam - ‘ruk pāde viṣame nyaste śramādvā jāyate yadā | vātena gulphamāśritya tamāhurvātakaṇṭakam’ iti | ayamevānyatra ‘khuḍuvāta’ ityuktaḥ | apatantraka iti | apatantrako'pyākṣepāvasthāyām | tathāca dṛḍhabalaḥ - ‘kuddhaḥ svaiḥ kopanairvāyuḥ sthānādūrdhvaṃ prapadyate | pīḍayan hṛdayaṃ gatvā śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayan | dhanurvannamayedgātrāṇyākṣipenmohayettadā | sa kṛcchrāducchvaseccāpi stabdhākṣo'tha nimīlakaḥ | kapota iva kūjecca niḥsaṃjñaḥ so'patantrakaḥ’ iti | svairityādinā kruddho vāyuḥ sthānādūrdhvaṃ gatvā'patantrakaṃ karoti iti saṃbandhaḥ | aṅgabheda iti | aṅgabhedo vedanāviśeṣatvena darśitaḥ | yataḥ - ‘hetusthānaviśeṣācca bhavedrogaviśeṣakṛt’ ityādivacanāt | yathā kukṣiśūle nāmānurūpaiḥ kīlanighātavedanāviśeṣaścotpadyate tadā todabhedādibhirapi pīḍāviśeṣa eva gamyate | taduktam - ‘sthānanāmānurūpaiśca liṅgaiḥ śeṣān vinirdiśet’ ityādi | aṅgaśoṣa iti | aṅgādīnāṃ bāhumukhādīnāṃ śoṣaḥ aṅgaśoṣaḥ | minminatvaṃ iti | minminaṃ sānunāsikavacanam | kallateti | kallatātra gadgadavacanatvena pratipāditā tatra luptapadavyañjanādyabhidhāyinī kallatāśabdavācyā | vakṣyamāṇaṃ mūkatvamatadvida eva | tatra yajjihvāgataśabdavā- hinī nāma dhamanī tasyāḥ kāryam | tathāhi - ‘āvṛttavāyuḥ sakapho dhamanī śabdavāhinī | narānkarotyakriyakān mūkaminminagadgadān’ iti pratyaṣṭhīlāṣṭhīlikā ceti | nābheradhastāt dīrghavartulapāṣāṇavat yo rogaḥ so'ṣṭhīlāśabdavācyaḥ | vātāṣṭhīletyatra rūḍhiḥ | tathācoktam - ‘nābheradhastāt saṃjātaḥ saṃcārī yadi vā'calaḥ | aṣṭhīlāvadghano granthirūrdhvamāyata unnata: | vātāṣṭhīlāṃ vijānīyādbahirbhāgāvarodhinīm | etāmavarujāyuktāṃ vātaviṇmūtrarodhinīm | pratyaṣṭhīlāmiti vadejjaṭhare tiryagutthitām’ iti | vāmanatvamiti | duṣṭaśukrārabdhatvādgarbhāvarte yathā yugalaikāṃgulībahvaṃgulādikaṃ bhavati tathā'yamapi vāmanayogaḥ | kubjateti | kubjatvaṃ ca śirāgatavātaviśiṣṭatvātkecidāyāmāntaragaru ityāhuḥ | pṛṣṭhādinatatvāt | ‘ka</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha vātavyādhisaṃkhyāmāha - munibhāṣitā aśītirvātajā rogā mayā śārṅgadhareṇa procyante te tvākṣepakādayaḥ | teṣāṃ lakṣaṇaṃ tu nidānājjñeyam | iti vātarogāḥ || 1 05- 114 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="116">atha pittabhavā rogāścatvāriṃśadihoditāḥ || 1 15|| dhūmodgāro vidāhaḥ syāduṣṇāṅgatvaṃ matibhramaḥ | kāntihāniḥ kaṇṭhaśoṣo mukhaśoṣo'lpaśukratā || 116 ||</seg> <seg type="unit" n="117">tiktāsyatāmlavakratvaṃ svedasrāvo'ṅgapākatā | klamo haritavarṇatvamatṛptiḥ pītagātratā || 117 ||</seg> <seg type="unit" n="118">raktadrāvo'ṅgadaraṇaṃ lohagandhāsyatā tathā | daurgandhyaṃ pītamūtratvamaratiḥ pītaviṭkatā ||118||</seg> <seg type="unit" n="120">pītāvalokanaṃ pītanetratā pītadantatā | śītecchā pītanakhatā tejodveṣo'lpanidratā ||1 1 9|| kopaśca gātrasādaśca bhinnaviṭkatvamandhatā | uṣṇocchvāsatvamuṣṇatvaṃ mūtrasya ca malasya ca ||120||</seg> <seg type="unit" n="121">tamaso darśanaṃ pītamaṇḍalānāṃ ca darśanam | ni:sahatvaṃ ca pittasya catvāriṃśadrujaḥ smṛtāḥ ||121||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="115-121"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> pittabhavā rogā iti | svahetuduṣṭena svatantreṇa pittena janitā ityarthaḥ | yathā ūṣa(oṣa)coṣādayaḥ | catvāriṃśadityasya vivaraṇamāha | tatra dhūmodgāro dhūmāyanaṃ dhvāidhīti śabdavācyaḥ, mukhāddhūmodgiraṇamiva bhavati| śirogrīvāmukhatālubhyaḥ dhūmasya udgiraṇaṃ niḥsaraṇam | vidāho viśeṣāduṣo dāhaḥ | atra vidāhaśabdena uṣādidāhaḥ| teṣāṃ ṣaṇṇāṃ grahaṇaṃ kāryaṃ pittajanyatvāt | uṣādidāhalakṣaṇaṃ ca - ‘dāhaḥ sarvāṅgasantāpa uṣaḥ sasvedatā'ratiḥ | yaḥ kvāpi dehāvayave coṣaḥ syādagnineva saḥ || pāṇipādāṃsamūleṣu vidāho vividho mataḥ | dāhastu mukhatālvoṣṭhe davathuścakṣurādiṣu | koṣṭhadāhontradāhaḥ syāddehadāha uṣo mataḥ’ iti | sarve'pi pittoṣmajāḥ | uktaṃ ca - ‘ūṣmā pittādṛte nāsti jvaro nāstyūṣmaṇā vinā | tasmāt pittaviruddhāni tyajet pittādhike'dhikam’ iti | ata eva uṣṇāṅgatvaṃ pittajameva | ataḥ saṃgrahe pittavikāreṣu pittavikārāḥ punaḥ oṣacoṣadāhadavathuvidāhasadāhāḥ tvagdāhontardāha ityuktam | tathāca matibhramo'tra pittabhava eva na tu vātamadyādijo buddhināśaḥ | nanu pittasya paktyuṣmadarśanaiḥ kṣuttṛṭruciprabhāmedhādhīśauryatanumārdavairityādinā śarīropākaraṇādādhikyādādhikyaṃ syāditi cenna -‘ūṣmaṇo janmano yasya tata eva sa sīdati | upaghātastu tenaiva tathā netrasya tejasaḥ’ iti nyāyāt pittādhikyādvuddhināśa iti sthitam | kāntihāniḥ pittadgdhaśarīratvāt na tu vātādivat kārśyādi | kaṇṭhaśoṣe mukhaśoṣaśca tayoḥ śuṣkatvaṃ taduṣmaṇaḥ śuṣkadravatvam | alpaśukratā pittādeva | tiktāsyatā amlavakratvamiti, tikto nimbādistadvadāsyaṃ | tathā amlāsyatā amlamukhatā | nanu vāgbhaṭe - ‘kaṭukāmlau rasau varṇaḥ pāṇḍurāruṇavarjitaḥ’ ityuktam, iha tu tikta iti virodhaḥ | maivam - vāgbhaṭoktasya ‘kaṭuḥ syāt kaṭutiktayoḥ’ iti vacanāt tikta evārthaḥ | ‘kaṣāyatiktamadhuraṃ vātādiṣu mukhaṃ kramāt’ iti | svedo gharmastasya srāvaḥ srutiḥ | aṅgapākatāṅgapākatvam | klama iti | ‘yo'nāyāsaḥ śramo dehe pravṛddhaḥ śvāsavarjitaḥ | vijñeyaḥ sa klama iti indriyārthaprabādhakaḥ’ iti | haritavarṇatvaṃ haritavarṇatā ‘deho haritahāridra’ iti vacanāt | atṛptiḥ tṛptirna bhavati | pītagātratā pītaśarīratvam | raktasrāvaḥ raktasya sravaṇam | aṅgasya daraṇaṃ vidaraṇam | lohagandhāsyatā lohaṃ kālāyasaṃ tadvanmukhagandho bhavati | daurgandhyam aṅgānām | pītamūtratvaṃ haridrābhamūtratvam | aratiḥ sarvatrāprītiḥ | pītaviṭkatā pītapurīṣatā | pītāvalokanaṃ vastuṣu pītatādarśanaṃ netrādiṣu ca pītatā | pītadantatā danteṣu pītatvam | śītecchā śītavastuno'bhilāṣaḥ | pītanakhatā pītanakhatvam | tejodveṣaḥ taijasavastudveṣaḥ | alpanidratā alpanidratvam | kopaśca pittasyaiva raktakopatā raktajeṣūktatvāt | gātrasādo gātrasādanam | bhinnaviṭkatvaṃ bhinnapurīṣatā | andhatā netrasyaiva | uṣṇocchvāsatvamiti tathoṣṇaśvāsaśca | uṣṇatvaṃ mūtrasya ca malasya ceti dvayorapi auṣṇyaṃ pittabhavatvāt | tathā tamaso darśanaṃ andhakāradarśanam | tathā pītamaṇḍalānāṃ ca darśanam | pītāni yāni maṇḍalāni teṣāṃ dṛṣṭiḥ | niḥsahatvaṃ ca pittasyeti, niḥsahatvaṃ niḥsahatā | iti catvāriṃśat pittarujaḥ pittajanitā rogā ityarthaḥ || 115-121 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="115-121"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha pittarogasaṃkhyāmāha - athānantaram ihāsmingranthe pittabhavā rogāścatvāriṃśat uditāḥ kathitāḥ | te tu dhūmodgārādayaḥ | eṣāṃ lakṣaṇaṃ nidānājjñeyam | yadvā vyatyayājjñeyaṃ yathā dhūmasya udgāraḥ dhūmodgāraḥ; evamapare'pi jñeyāḥ | satvamuṣṇatvaṃ dehoṣṇatvaṃ mūtrasya malasya ca uṣṇatvam | spaṣṭamanyat ||115-121 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="122">kaphasya viṃśatiḥ proktā rogāstandrātinidratā | gauravaṃ mukhamādhuryaṃ mukhalepaḥ prasekatā ||122 ||</seg> <seg type="unit" n="123">śvetāvalokanaṃ śvetaviṭkatvaṃ śvetamūtratā | śvetāṅgavarṇatā śaityamuṣṇecchā tiktakāmitā ||123||</seg> <seg type="unit" n="124">malādhikyaṃ ca śukrasya bāhulyaṃ bahumūtratā | ālasyaṃ mandabuddhitvaṃ tṛptirghargharavākyatā || 124 ||</seg> acaitanyaṃ ca gaditā viṃśatiḥ śleṣmajā gadāḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="122-124"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha kapharogasaṃkhyā - pittajānuktvā kaphajānāha - kaphasyeti | kaphasya śleṣmaṇaḥ sahetuduṣṭasya janitā rogā viṃśatiḥ, tajjā ityarthaḥ | teṣāṃ vivaraṇamāha - atinidrateti | nidrālakṣaṇaṃ tu - ‘yadā tu manasi klāntiḥ karmātmā ca klamānvitaḥ | ālasyaṃ mandabuddhitvaṃ tṛptirghargharavākyatā | viṣayebhyo nivarteta tasya nidrāṃ vinirdiśet’ | ati atyantaṃ nidrā atinidratā | gauravamiti tallakṣaṇaṃ tu - ‘ārdracarmāvanaddhaṃ ca yo gātraṃ manyate naraḥ | tathā guruśiro'tyarthaṃ gauravaṃ tadvinirdiśet’ | mukhamādhuryaṃ madhurāsyatā | mukhalepaḥ kaphena liptatā | prasekatā lālāsrāvatā | śvetāvalokanaṃ śvetasya vastuno darśanam | tathā śvetaviṭkatvaṃ śubhrapurīṣatā | śvetamūtratā śubhramūtratā | śvetāṅgavarṇatā śvetatvamaṅgasya | śaityam aṅgaśītatā | uṣṇecchā uṣṇavastuno'bhilāṣaḥ | tiktakāmitā tiktasya kaṭuvastunaḥ kāṅkṣā | annānabhilāṣaḥ | malādhikyaṃ malasyādhikyatā atiśukratā śukrasya bāhulyam | bahumūtratā mūtrasya bahupravṛttiḥ | ālasyamiti | tallakṣaṇaṃ tu -‘samarthasyāpyanutsāhaḥ karmaṇyālasyamucyate’ iti | mandabuddhitvaṃ buddhermandatā | tṛptirbhojanānabhilāṣaḥ | ghargharavākyatā ghargharaśabdatvam | acaitanyaṃ caitanyaṃ jñānaṃ tadrahitatvaṃ jaḍatā kapharuddhasrotasāṃ rodhāt | iti śleṣmarogā viṃśatirvyākhyātāḥ || 122-124||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="122-124"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> kaphasya viṃśatirogāḥ proktāḥ te atinidratādayaḥ, gauravaṃ dehasya prasekatā mukhasrāvaḥ | spaṣṭamanyat || 122-124 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="125">raktasya ca daśa proktā vyādhayasteṣu gauravam ||125||</seg> <seg type="unit" n="126">raktamaṇḍalatā raktanetratvaṃ raktamūtratā | raktaniṣṭhīvanaṃ raktapiḍakānāṃ ca darśanam || 126 ||</seg> auṣṇyaṃ ca pūtigandhatvaṃ pīḍā pākaśca jāyate |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="125"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha raktajānāṃ rogāṇāṃ vivaraṇamāha - raktasyeti | raktasya rudhirasya vyādhayaḥ munibhirdaśa proktāḥ | teṣu vyādhiṣu gauravaṃ kaphajamiva raktasyānurūpatayā bhavati | tathā raktamaṇḍalatā āraktamaṇḍalotpattiḥ tathā raktanetratvam āraktalocanatā | tathā raktamūtratā raktamūtratvaṃ tasya raktajanyatvāt | raktaniṣṭhīvanaṃ raktamiśritaniṣṭhīvanaṃ raktasyaiva vā niṣṭhīvanam | tathā raktapiḍakānāṃ ca darśanam | raktajā āraktā vā piḍakāḥ kṣudrasphoṭāḥ teṣāṃ darśanam | auṣṇyam uṣṇatvaṃ raktasyāpi taijasatvāt | pūtigandhatvaṃ durgandhatā sā tu raktajaivātra grāhyā natvanyajā | tadvat pīḍāpi | tathā pākaśca māṃsādīnāṃ raktasya vā | iti daśa raktajā rogā vyākhyātāḥ || 125 ||</seg> 126 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="125"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha raktarogasaṃkhyā - atha raktasya rudhirasya vyādhayaḥ proktāḥ kathitāḥ te gauravādayaḥ gauravaṃ dehasya raktapiḍakānāṃ raktapiḍakākārāṇāṃ darśanaṃ, spaṣṭamanyat ||125||</seg>126||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="127">catuḥsaptatisaṃkhyākā mukharogāstathoditāḥ || 127 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="127"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> upadeśakrameṇaiva mukharogāṇāṃ vivaraṇamāha - catuḥsaptatisaṃkhyākā iti | mukhe bhavā rogā mukharogāḥ | āyatanasamudāyasya tadadhiṣṭhitatvānmukhasyātra grahaṇam | yataḥ - mukharogāḥ samākhyātāḥ saptasyāyataneṣu ca’ iti | āyatanāni sthānāni yathā dantauṣṭhadantamūlajihvākaṇṭhatālusarvagatānīti ||127||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="127"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha mukharogasaṃkhyā - uditā mukharogāścatuḥsaptatisaṃkhyātāḥ | teṣāṃ vivaraṇaṃ kriyate tatrādau teṣu || 127 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="128">teṣvoṣṭharogā gaṇitā ekādaśamitā budhaiḥ | vātapittakaphaistredhā tridoṣairasṛjā tathā || 128 ||</seg> <seg type="unit" n="129">kṣataṃ māṃsārbudaṃ caiva khaṇḍoṣṭhaṃ ca jalārbudam | medo'rbudaṃ cārbudaṃ ca rogā ekādaśa smṛtāḥ || 129||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="128"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> sarvarogeṣu prathamata oṣṭharogānāha - teṣviti | ekādaśetyādi | vātapittakaphaiḥ kṛtvā trayo bhedāḥ | tadyathā - karkaśau paruṣau stabdhau kṛṣṇau tīvraruganvitau | dālyete paripāṭyete oṣṭhau mārutakopataḥ || ācitau piḍakābhiśca sarujābhiḥ samantataḥ | sadāhapākapiḍakau pītābhāsau ca pittataḥ || savarṇābhistu cīyete piḍakābhiravedanau | bhavatastu kaphādoṣṭhau picchilau śītalau gurū’ || iti | tridoṣairiti militadoṣatrayeṇa caturtho bhedaḥ | yaduktam -‘sakṛt kṛṣṇau sakṛt pītau sakṛt śvetau tathaiva ca | sannipātena vijñeyāvanekapiḍakānvitau’ iti | asṛjā raktena pañcamo bhedaḥ raktopasṛṣṭatvāt | yataḥ - kharjūraphalavarṇābhiḥ piḍakābhirnipīḍitau | raktopasṛṣṭau rudhiraṃ sravataḥ śoṇitaprabhau’ iti | kṣatamityabhighātajam, tena kathaṃbhūtau ? yathā - ‘kṣatajābhau vidīryete pāṭyete cābhighātataḥ’ iti | nanu kṣatādeva doṣaprakopaḥ syāt tena doṣāntargata eva kṣatajo bhedaḥ kimiti na paṭhitaḥ ? yato bhojenoktatvāt ‘kṣatāvabhihitau vāpi raktāvoṣṭhau savedanau | bhavataḥ saparisrāvikapharaktapradūṣitau’ iti | ucyate vātādikaḥ kevalaḥ svakaraṇakupitaḥ, atra tu abhighātāt kṣubhyate tenābhighātanidānatvāt dvayorabheda ityadoṣaḥ | māsā- rbudamityarbudākāratvānmāṃsapiṇḍavadudgatāvoṣṭhau bhavataḥ iti | yaduktam - ‘gurū sthūlau māṃsaduṣṭau māṃsapiṇḍavadudgatau | jantavaścātra mūrcchanti narasyobhayato mukhāt’ iti | khaṇḍauṣṭha iti | khaṇḍauṣṭhaḥ kṣatabhedaḥ syādityādinā | atra khaṇḍitauṣṭhaikadeśatvādbhinnaḥ kadāciddoṣajavraṇavikṛtibhāvādvā bhinnastatra khaṇḍauṣṭha ityukto vātenoṣṭho dvidhā kṛtaḥ | jalārbudamiti | jalabudbudākāraṃ jalārbudam | yaduktam - ‘jalavadudgato vātaḥ kaphādoṣṭhe jalārbudam’ iti | yaduktam -atrārbudatrayamarbudavat jñātavyam | tatra medorbudo yathā - ‘sarpirmaṇḍapratīkāśo medasā kaṇḍarau gurū | svasthaḥ sphaṭikasaṃkāśamāsrāvaṃ sravato bhṛśam | tayorvraṇaṃ na saṃrohenmṛdutvaṃ ca na gacchati’ iti || 128 ||</seg> 129 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="128"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> oṣṭharogā ekādaśa tānāha - ityekādaśa oṣṭhajāḥ || 128 ||</seg> 129 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="130">dantarogā daśākhyātā dālanaḥ kṛmidantakaḥ | dantaharṣaḥ karālaśca dantacālaśca śarkarā || 130 ||</seg> <seg type="unit" n="131">adhidantaḥ śyāvadanto dantabhedaḥ kapālikā | tathā trayodaśamitā dantamūlāmayāḥ smṛtāḥ || 131 ||</seg> <seg type="unit" n="132">śītādopakuśau dvau tu dantavidradhipuppuṭau | adhimāṃso vidarbhaśca mahāsauṣirasauṣirau || 132 ||</seg> <seg type="unit" n="133">teṣveva gatayaḥ pañca vātātpittātkaphādapi | sannipātādgatiścānyā raktanāḍī ca pañcamī || 133||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="130-133"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha dantarogānāha - dantarogā daśetyādi | tatra - dālana iti | dālyamāneṣviva rujā bhavati iti dālanaḥ | yaduktaṃ - ‘dīryamāṇeṣviva rujā yasya danteṣu jāyate | dālano nāma sa vyādhiḥ sadāgatinimittajaḥ’ iti | kṛmidantaka iti | kṛmikṛtachidratvena vedanāviśeṣo yatra bhavati sa kṛmidantakaḥ | yaduktam - ‘kṛṣṇācchidraścalaḥ srāvī sasaṃrambho mahārujaḥ | animittarujo vātāt sa jñeyaḥ kṛmidantakaḥ’ iti | dantaharṣa iti | dantaharṣaḥ svanāmataḥ prasiddhaḥ | tathāhi - ‘śītarukṣapravātāmlasparśānāmasahā dvijāḥ | pittamārutakopena dantaharṣaḥ sa nāmataḥ’ iti | karāla iti | karālo viṣamadantakaḥ | visadṛśadanta ityarthaḥ | yaduktam - ‘śanaiḥ śanaiḥ prakurute vāyurdantasamāśritaḥ | karālān vikaṭān dantān karālo na sa siddhyati’ iti | dantacāla iti | dantānāṃ cālanaḥ | mādhavena tu ‘hanumokṣa’ iti paṭhitaḥ | tadyathā - ‘vātena taistairbhāvaistu hanusandhivisaṃhataḥ | hanumokṣa iti jñeyo vyādhirarditalakṣaṇaḥ’ iti | visaṃhata iti | hanusandhibhyaḥ kiñciccalitaḥ | ata eva suśrute dantadeśasāmīpyāddantapīḍanāccāyaṃ paṭhitaḥ | śarkareti | śarkarā vālukā tadvaddantarogo bhavati | yataḥ - ‘malo dantagato yastu kaphamārutaśoṣitaḥ | śarkareva kharasparśā sā jñeyā dantaśarkarā’ iti | eke dantānāṃ guṇahārī ceti paṭhanti | adhidanta iti | adhidanto adhikadantaḥ ‘khalīvardhana’ iti saṃjñāntare | yaduktam - ‘mārutenādhiko danto jāyate tīvravedanaḥ | khalīvardhanasaṃjño'sau jāte ruk ca praśāmyati’ iti | śyāvadanta iti nīladanta iti vā | yathoktam - ‘asṛṅmiśreṇa pittena dagdho dantastvaśeṣataḥ | śyāvatāṃ nīlatāṃ vāpi gataḥ sa śyāvadantakaḥ’ iti | dantabheda iti | dantabhedo bhañjanakasaṃjñāntare tīvrarujākaratvāt | yataḥ - vakraṃ vakraṃ bhavedyasmin dantabhaṅgaśca tīvraruk | kaphavātakṛto vyādhiḥ sa bhañjanakasaṃjñakaḥ’ iti | kapāliketi | malasaṃhitadantāvayaveṣu kāṭhinyāt kapālatulyeṣu śīryatsu dantamūleṣveva śarkaraiva kapālikā kathitā | tathāhi -‘kapāleṣviva dīryatsu dantānāṃ saiva śarkarā | kapāliketi paṭhitā sadā dantavināśinī’ iti || tatheti | mukharogādhiṣṭhitatvāt dantamūlagatarogāstrayodaśasaṃkhyāḥ proktāḥ | tatra - śītādopakuśāviti | śītāda ityabhighātādinimittaṃ vinā dantamāṃsaśīryādibhāvenopalakṣitaḥ | tathāhi - ‘śoṇitaṃ dantaveṣṭebhyo yasyākasmāt pravartate | durgandhīni sakṛṣṇāni prakledīni mṛdūni ca || dantamāṃsāni śīryante pacanti ca parasparam | śītādo nāma sa vyādhiḥ kaphaśoṇitasambhavaḥ’ iti | upakuśa iti | upakuśo dāhapākaveṣṭaḥ | yathā - ‘veṣṭeṣu dāhaḥ pākaśca tābhyāṃ dantāścalanti ca | yasminnupakuśo nāma pittaraktakṛto gadaḥ’ iti | dantavidradhiriti | ‘dantamāṃsairmalasrāvairbāhyataḥ śvayathurguruḥ | sadāharuk sravedbhinnaṃ pūyāsraṃ dantavidradhiḥ’ iti | puppuṭa iti | dantapuppuṭasaṃjñaḥ | yataḥ - ‘dantayostriṣu vā yasya śvayathurjāyate mahān | dantapuppuṭako nāma sa vyādhiḥ kapharaktajaḥ’ iti | adhimāsa iti | ‘hānavye paścime dante mahāṃn śotho mahārujaḥ | lālāsrāvī kaphakṛto vijñeyaḥ so'dhimāṃsakaḥ’ iti | vidarbha iti | vidarbho'bhighātaja ityuktatvāt ‘ghṛṣṭeṣu dantamāṃseṣu saṃrambho jāyate mahān | bhavanti cañcalā dantāḥ sa vaidarbho'bhighātajaḥ’ iti | mahāsuṣira iti saṃjñāntaraṃ yathā ‘dantāścalanti veṣṭebhyastālu cāpyavadīryate | yasmin sa sarvajo vyādhirmahāsauṣirasaṃjñakaḥ’ iti | sauṣira iti tridoṣatvena māraṇātmako jñeyaḥ | yaduktaṃ bhoje - ‘sadāho dantamūle'pi śothaḥ pittakaphānilāt | jātaḥ kaphaṃ kṣapayati kṣīṇe tasmiṃstu śoṣitam || pravṛddhamaniśaṃ dantāṃstālvoṣṭhamapi dārayet | mahāsauṣira ityeṣa saptarātrānnihantyasūn’ iti | sauṣira iti prasiddhaḥ | yathā ‘śvayathurdantamūleṣu prajāvān kapharaktataḥ | lālāsrāvī sa vijñeyaḥ sauṣiro nāma nāmataḥ’ iti | teṣu trayodaśavidheṣu dantamūlagate pañcagatayaḥ pañcanāḍyo doṣādibhedena jñātavyāḥ | yaduktam - ‘dantamūlagatā nāḍyaḥ pañca jñeyā yatheritāḥ’ iti | nāḍīvraṇanidānoktā dantagatatvāttallakṣaṇairjñeyā nāḍyaḥ | atra vātapittakaphasannipātānāṃ tu nimittataḥ | āganturabhighātastenā'pi raktasya prādurbhāvatvādatra raktaṃ nāḍīgata ityādi | raktasya prādurbhāvādatra raktanāḍī gaṇitā iti na doṣaḥ || 130-133 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="130-133"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha dantarogāḥ - atha trayodaśadantamūlajāḥ | teṣu dantamūleṣu pañca gatayaḥ pañcagatisaṃjñāḥ || 130-133 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="134">tathā jihvāmayāḥ ṣaṭ syurvātapittakaphaistridhā | alāsaśca caturthaḥ syādadhijihvā ca pañcamī || 134||</seg> ṣaṣṭhī caivopajihvā syāt</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="134"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> tathā jihvāmayāḥ ṣaṭ syurityādi | tatra | vātāt śākacchadanaprakāśā bhavati, pittāt pītā ca bhavati, kaphāt gurvī bhavatīti | tathāhi - ‘jihvā'nilena sphuṭitā prasuptā bhavecca śākacchadanaprakāśā | pittena pītā paridahyate ca citā saraktairapi kaṇṭakaiśca || kaphena gurvī bahulā citā ca māṃsocchrayaiḥ śālmalikaṇṭhakābhaiḥ’ iti | alāso jihvāgataśothenopalakṣita iti | yaduktam - ‘jihvāgato yaḥ śvayathuḥ pragāḍhaḥ so'lāsasaṃjñaḥ kapharaktamūrtiḥ | jihvāṃ sa tu stambhayati pravṛddho mūle ca jihvā bhṛśameti pākam’ iti | adhijihveti | jihvopari jāto yaḥ śvayathustenādhijihvā kathitā | yataḥ - ‘jihvāgrarūpaḥ śvayathuḥ kaphāttu jihvopariṣṭādapi raktamiśrāt | jñeyo'dhijihvaḥ khalu roga eṣa vivarjayedāgatapākamenam’ iti | upajihvā ceti | kṣipyāyā agrasadṛśo jihvātalajāto yaḥ śothastenopalakṣitopajihvā ceti | yaduktam - ‘jihvāgrarūpaḥ śvayathurhi jihvāmunnamya jātaḥ kapharaktamūla: | lālākaraḥ kaṇḍuyutaḥ sa coṣaḥ sā tūpajihvā paṭhitā bhiṣagbhiḥ’ iti || 134 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha ṣaṭ jihvārogāḥ</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="135">tathāṣṭau tālujā gadāḥ | arbudaṃ tālupiḍakā kacchapī tālusaṃhatiḥ || 135 ||</seg> galaśuṇḍī tāluśothastālupākaśca puppuṭaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="135"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> tatheti | mukharogasaṃkhyākaraṇatvāt aṣṭau bhedā yathārbudamityādi | arbudamiti tālvarbudasaṃjñā | tathāca -‘padmākāraṃ tālumadhye tu śothaṃ vidyādraktādarbudaṃ proktaliṅgam’ iti | proktaliṅgamityatra pūrvoktādraktārbu- dādalpalakṣaṇamityarthaḥ | bhoje tat śleṣmaraktodbhavamiti | tathāhi - ‘uparyeva bhavedvyādhiryathā padmasya karṇikā | pārśvataścāṅkurairdīrghairnāsā cāpyavasīdati | śleṣmaraktasamutthānaṃ tattālvarbudasaṃjñitam’ iti | tālupiḍaketi | tāludeśe śothakaratvena piḍakā bhavanti | tantrāntare adhruṣa iti nāmāntaram | tadyathā ‘śothaḥ stabdho lohitastāludeśeraktājjñeyaḥ so'dhruṣo rug jvaraśca’ iti | kacchapīti | kacchaponnatapiḍakā tāluni bhavati sā kacchapīśabdavācyā | taduktam - ‘kūrmotsannāvedanā'śīghrajanmā rogo jñeyaḥ kacchapaḥ śleṣmaṇā ca’ iti | tālusaṃhatiriti | tālusaṃhatamāṃsasaṃghātena kathitaḥ | tathāhi ‘duṣṭaṃ māṃsaṃ nīrujaṃ tālumadhye kaphāt sthūlaṃ māṃsasaṃghātagāhuḥ’ iti | galaśuṇḍīti vātapūritacarmapuṭakatulyaśothā galaśuṇḍīśabdavācyā | galaśabdatvena kaṇṭhaśuṇḍīti kecit | yaduktam - ‘śleṣmāsṛgbhyāṃ tālumūle pravṛddho dīrghaḥ śotho dhmātabastiprakāśaḥ | tṛṣṇā- kāsaśvāsabhūtaṃ vadanti vyādhiṃ vaidyāḥ kaṇḍaśuṇḍīti nāmnā’ iti | tāluśotha iti | tāluśothanāmā vyādhiḥ | tadyathā - ‘śotho'tyarthaṃ dīryate vāpi tālu śvāsaścograstāluśotho'nilācca’ iti | tāluśothastu pittāditi kecit paṭhanti | pittasyāpi śothakaratvāt | bhoje'pi vātādeva paṭhitaḥ | yathā - ‘tāluśotho bhavedvātādvyādhiryaḥ kṣveḍasaṃjñitaḥ’ iti | tālupāka iti | tāluni pittamevātyarthaṃ pākaṃ karoti | yaduktam - ‘pittaṃ kuryāt pākamatyarthaghoraṃ tālunyenaṃ tālupākaṃ vadanti’ iti | puppuṭa iti | tālupuppuṭaḥ kathitaḥ | tāluśabdo'tra luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ | yaduktam - ‘nīruk sthāyī kolamātraḥ kaphāt syānmedoyuktāt puppuṭastāludeśe’ iti || 135 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> athāṣṭau tālurogāḥ</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="136">galarogāstathākhyātā aṣṭādaśamitā budhaiḥ || 136||</seg> <seg type="unit" n="137">vātarohiṇikā pūrvaṃ dvitīyā pittarohiṇī | kapharohiṇikā proktā tridoṣairapi rohiṇī || 137||</seg> <seg type="unit" n="168">medorohiṇikā vṛndo galaugho galavidradhiḥ | svarahā tuṇḍikerī ca śataghnī śāluko'rbudam|| 168||</seg> <seg type="unit" n="139">gilāyurvalayaścāpi vātādgaṇḍaḥ kaphāttathā | medogaṇḍastathaiva syādityaṣṭādaśa kaṇṭhajāḥ || 139 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="136-139"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> galarogā ityādi | galopalakṣitatvena kaṇṭharogatvapratītiḥ | tatra pañcānāṃ rohiṇīnāṃ sāmānyalakṣaṇaṃ kaṇṭhādhaḥ palāṅkurāḥ sambhavatītyādinā darśitam | yathā - ‘gale'nilaḥ pittakaphau ca mūrcchitau pṛthak samastāśca tathaiva śoṇitam | pradūṣya māṃsaṃ galarodhinoṅkurān sṛjanti yā sāsuharā hi rohiṇī’ iti | yadyapi sarvā rohiṇī sannipātajā tathāpyutkarṣādibhedena vātajādivyapadeśaḥ, vyastalakṣaṇatvācca | tadyathā - ‘jihvā samantādbhṛśavedanā ye māṃsāṅkurāḥ kaṇṭhanirodhanāḥ syuḥ | tāṃ rohiṇīṃ vātakṛtāṃ vadanti vātātmakopadravagāḍhajuṣṭām’ iti | pittarohiṇīti | pittajātā rohiṇī śīghrotthānatvena darśitā | yataḥ - ‘kṣiprodgamā kṣipravidāhapākā tīvrajvarā pittanimittajā tu’ iti | kapharohiṇiketi | kaṇṭhādirodhatvāccirapākā kapharohiṇīti | yaduktam -‘srotonirodhinyapi medapākā gurvī sthirā sā kaphasambhavā ca’ iti | tridoṣairapi rohiṇīti | militadoṣatrayeṇa bhavati sannipātajetyarthaḥ | uktaṃ hi - ‘gambhīrapākinyanivāryavīryā tridoṣaliṅgā tritayotthitā ca’ iti | medorohiṇiketi | ‘duṣṭamedojanitarohiṇīti | eke meda:sthāne raktā rohiṇiketi paṭhanti sarvatra pratipāditatvāt| tathāhi - ‘sphoṭaiścitā pittasamānaliṅgā sādhyā pradiṣṭā rudhirātmikā tu’ iti | itararohiṇyapekṣayā'tra susādhyatvamuktam | vṛnda iti | vṛttaṃ samunnataṃ śothakaraṃ yaḥ kaṇṭhe vṛndarogaḥ kathitaḥ | tathāhi - ‘samunnataṃ vṛttamamandadāhaṃ tīvrajvaraṃ vṛndamudāharanti | taṃ cāpi pittakṣatajaprakopājjñeyaṃ satodaṃ pavanātmakaṃ ca’ iti | galaugha iti | kaṇṭhāvarodhādgalaughasaṃjñaḥ sa ca śotho'tra galāvarodhī kathitaḥ | tathāhi - ‘śotho mahānannajalāvarodhī<note place="foot" type="editorial" n="28">‘netra galā’ pā. |</note> tīvrajvaro vāyugaternihantā | kaphena jāto rudhirānvitena gale malaughaḥ parikīrtito'sau’ iti | atimahattvādudānavāyorgatinirodhaka ityarthaḥ | galavidradhiriti | vidradhivadgale śotho galavidradhiśabdavācyaḥ| yataḥ - ‘sarvaṃ galaṃ vyāpya samutthito yaḥ śotho rujo yatra ca santi sarvāḥ | sa sarvadoṣo galavidradhistu tasyaiva tulyaḥ khalu sarvajaśca’ iti | yadyapyayaṃ sthānādiprabhāveṇa sannipātaja eva, tathāpi cikitsābhedārthaṃ nāmāntareṇa punaratra grahaṇe na doṣaḥ | svaraheti | svaranāśakatvena svarahā nāma galarogaḥ kathitaḥ | yaduktam - ‘yastāmyamānaḥ śvasiti prasaktaṃ bhinnasvaraḥ śuṣkavimuktakaṇṭhaḥ | kaphopadigdheṣvanilāyaneṣu jñeyaḥ sa rogaḥ śvasanāt svaraghnaḥ’ iti | śvasanāditi vātāt | tuṇḍikerīti | tuṇḍikerīti vanakārpāsīphalaṃ tattulyaśothatayā tuṇḍikerī kathitā | tantrāntare kaṇṭhaśālūketi nāmnā sā pratipāditā | yataḥ - ‘kolāsthimātraḥ kaphasaṃbhavo yo granthirgale kaṇṭakaśūkabhūta: | kharaḥ sthiraḥ śastranipātasādhyastaṃ kaṇṭhaśālūkamiti bruvanti ||’ iti | śataghnī ceti | śataghnī pāṣāṇaśilā, tattulyo rogaḥ śataghnīśabdavācyaḥ | ‘ayaḥkaṇṭakasaṃchannā śataghnī mahatī śilā’ ityādivacanāt | tadākāratvāt atrāpi māṃsaprarohopalakṣitā śataghnīti | yaduktam - ‘vartirghanā kaṇṭhanirodhinī yā citātimātraṃ piśitaprarohaiḥ | nānārujocchrāyakarī tridoṣājjñeyā śataghnīva śataghnyasādhyā’ iti | śāluka iti | śāluko'tra galaroge vidāriketi nāmnā paṭhitaḥ | vadanasambandhatvādatra śālukavyapadeśaḥ | tadyathā - ‘sadāhatodaṃ śvayathuṃ saraktamantargale pūtiviśīrṇamāṃsam | pittena vidyādvadane vidārīṃ pārśve viśeṣāt sa tu yena śete’ iti | arbudamiti | arbudākārā piḍakā gale bhavati ityarbudarogaḥ | ayameva māṃsatāna ityanyatra pratipāditaḥ | yataḥ - ‘pratānavān yaḥ śvayathuḥ sukaṣṭo galoparodhaṃ kurute krameṇa | sa māṃsatāna kathito'valambī prāṇapraṇut sarvakṛto vikāraḥ’ iti | eke'rbudamevaikavṛndeti nāmnā pratipādayanti | apāko mṛduśothatvāt | yataḥ - ‘vṛttonnato'ntaḥśvayathuḥ sadāhaḥ sakaṇḍuro'pākamṛdurguruśca | nāmnaikavṛndaḥ parikīrtito'sau vyādhirbalāsakṣatajaprasūtaḥ’ iti | gilāyuriti | āmalakāsthimātrā yā gale granthiḥ sa gilāyuśabdavācyo rogaḥ | tathāhi - ‘granthirgale tvāmalakāsthimātraḥ sthiro'lparuk syātkapharaktamūrtiḥ | saṃlakṣyate saktamivāśanaṃ ca saśastrasādhyastu gilāyusaṃjñaḥ’ iti | valaya iti | valayo galarogaviśeṣaḥ | yathā - ‘balāsa evāyatamunnataṃ ca śothaṃ karotyannagatiṃ nivārya | taṃ sarvathaivāprativāryavīryaṃ vivarjanīyaṃ valayaṃ vadanti’ iti | atha galarogeṣu tridhā gaṇḍānāha - eko vātagaṇḍaḥ kaphāt tatheti kaphagaṇḍaḥ, tathaiva medogaṇḍa iti | galasthānatvādatra galagaṇḍatrayamuktam | anyatra gaṇḍamālāyāṃ galagaṇḍaḥ paṭhitaḥ tatra bhinnacikitsāviṣayatvāt | śārṅgadharācāryeṇa nāmasaṃgrahādatraiva gṛhītaḥ na tu gaṇḍamālāgaṇanāyām ityadoṣaḥ | eteṣāṃ rūpaṃ tu tantrāntarādboddhavyamiti || 136-139 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> athāṣṭādaśa galarogāḥ</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="140">mukhāntaḥsaṃbhavā rogā aṣṭau khyātā maharṣibhiḥ | mukhapāko bhavedvātātpittāttadvatkaphādapi || 140 ||</seg> <seg type="unit" n="141">raktāya sannipātācca pūtyāsyordhvagadādapi | arbudaṃ ceti mukhajāścatu:saptatirāmayāḥ || 141 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="140"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> mukhāntaḥsaṃbhavā roga iti | yadyapi mukhāntarbhavarogā dantajihvādigatāḥ kathitāḥ, tathāpi mukhada- ntauṣṭhādisaptasthānānāṃ yugapadvyāpakatayā mukhapākasaṃjño rogaḥ pratītaḥ | ata eva tantrāntare sarvasara itisaṃjñayā- 'bhihitaḥ | sarvamukhesmin saratīti sarvasaraḥ | yaduktam - ‘sphoṭaiḥ satodairvadanaṃ samantādyasyācitaṃ sarvasaraḥ sa vātāt | raktaiḥ sadāhaiḥ piḍakaiḥ sapītairyasyācitaṃ cāpi sapittakopāt || avedanaiḥ kaṇḍuyutaiḥ savarṇairyasyācitaṃ cāpi sa vai kaphena’ iti | kecidvidehoktaṃ raktajasarvasaralakṣaṇaṃ paṭhanti | yathā - ‘raktena pittodita eka eva kaiścit pradiṣṭo mukhapākasaṃjñaḥ’ iti | sannipātācceti | militadoṣatrayeṇa pañcamo mukhapākabhedaḥ | pākatve vikṛti (viṣama) samavāyārabdhaliṅgatvāt sa sannipātajo vyapadeśaḥ | yataḥ ‘vātādṛte nāsti rujā na pākaḥ pittādṛte nāsti kaphācca pūyaḥ | tasmāddhi sarve paripākakāle pacanti śophāstribhireva doṣaiḥ’ iti | pūtyāsya iti durgandhāsyaḥ prasiddhaḥ | ūrdhvaguda iti mukharogaviśeṣaḥ | sarvatrāśīrṇamāsatvenābhyantaragudākāravat | tenordhvagudākāratvena saptamo bhedo'tra darśita iti na doṣaḥ | anyatra pittajāntargata eva | arbudamiti | arbudavat mukharogaḥ | arbudaśca sarvagatatvāda- traivāntarbhavatīti na doṣaḥ | tadākārapiḍakātvenāṣṭamaḥ pratipāditaḥ | tantrāntare kaphaje'ntargataṃ darśitam | iti kathitaprakāreṇa mukhajā āmayāḥ rogāścatuḥsaptatiḥ kathitā ityarthaḥ | saptasu sthāneṣviti śeṣaḥ ||140||</seg> <seg type="unit" n="141">||141||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="140"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha mukhāntaḥsaṃbhavā aṣṭau rogāḥ - ete srāvoṅgapākatā klamo haritavarṇatvamatṛptiḥ pītakāyatā raktadrāvo'ṅgadaraṇaṃ lohagandhāsyatā tathā catuḥsaptatimukhajā apyāmayā rogāḥ kathitāḥ | nanu nidāneṣu mukhajā rogāḥ pañcaṣaṣṭiruktāḥ, atra catuḥsaptati statkatham ? ucyate - atra tantrāntaroktatvānnava adhikā jātā ato na doṣaḥ || 140 ||</seg> 141 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="142">karṇarogāḥ samākhyātā aṣṭādaśamitā budhaiḥ | vātātpittātkāphādraktātsannipātācca vidradhiḥ || 142 ||</seg> <seg type="unit" n="143">śotho'rbudaṃ pūtikarṇaḥ karṇārśaḥ karṇahallikā | bādhiryaṃ tannikā kaṇḍūḥ śaṣkulī kṛmikarṇakaḥ ||143 ||</seg> karṇanādaḥ pratīnāha ityaṣṭādaśa karṇajāḥ ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="142"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> karṇarogā iti | karṇāntamadhikṛtyotpannāḥ tena śaṣkulyavacchinnamadṛṣṭopagṛhītaṃ śrotramucyate | tatra yadya- pyekadeśagato rogastathāpyavayavatve'pi samudāyopacārāt karṇavyapadeśaḥ | aṣṭādaśamitā budhairiti | budhairati- pravīṇaiḥ | yena sarvatantrebhyaḥ saṃvicārya saṃgrahaḥ kṛtaḥ | ata evātra carakoktakarṇarogacatuṣṭayaṃ doṣabhedena teṣvādau kathitam | tadyathā - nādo'tiruk karṇamalasya śoṣaḥ srāvastanuścāsravaṇaṃ ca vātāt | śothaḥ sarāgo daraṇaṃ vidāhaḥ sapītapūtisravaṇaṃ ca pittāt | vaiśrutyakaṇḍūsthiraśothaśuklasnigdhastrutiḥ śleṣmabhavo'tiruk ca | sarvāṇi rūpāṇi ca sannipātāt srāvaśca tatrā'dhikadoṣavarṇaḥ’ iti | raktajasya pittaje'ntarbhāvaḥ iti tantrāntare | atra tu gaṇanākṛtatvāt pṛthak paṭhitaḥ | vidradhiriti karṇavidradhiḥ | sa dvividhaḥ | eko'bhighātajaḥ aparo doṣajaśca | yaduktam - ‘kṣatābhighātaprabhavastu vidradhirbhavet tathā doṣakṛto'paraḥ punaḥ | saraktapītāruṇamasramāsravet pratoda- dhūmāyanadāhacoṣavān’ iti | atra tu āgantukena doṣaprakopatvādeka eva vyapadeśaḥ | śotha iti karṇaśothaḥ| karṇaśothaprabhṛtīnāmarbudārśasāṃ pūrvoktalakṣaṇairjānīyāt | yaduktam - ‘karṇaśothārbudārśāṃsi jānīyāduktalakṣaṇaiḥ’ iti | tatra karṇaśothāścatvāraḥ, vātapittakaphajaraktatvena | evaṃ karṇārśaścaturvidhaṃ vātapittakaphasaṃnipātabhedena | karṇārbudāḥ saptadhā vātapittakaphamāṃsamedoraktasaṃnipātabhedāt | śalyasiddhāntena saṃnipātajamadhikam evaṃ saptārbudam | yataḥ suśrutoktā aṣṭāviṃśatikarṇagatarogāstenātra likhitā iti na doṣaḥ | pūtikarṇa iti | pūyaṃ sravatīti pūtikarṇakaḥ | yaduktam - ‘pūyaṃ sravati vā pūti sa jñeyaḥ pūtikarṇakaḥ’ iti | karṇahalliketi karṇapraviṣṭapataṅgādikīṭatvāt kathitaḥ | tadyathā - ‘pataṅgāḥ śatapadyaśca karṇasrotaḥ praviśya hi | aratiṃ vyākulatvaṃ ca bhṛśaṃ kurvanti vedanām | karṇo nistudyate tasya tathā pharapharāyate | kīṭe carati ruk tīvrā niṣpande mandavedanā’ iti | bādhiryamiti | badhiratā prasiddhā | tadyathā - ‘yadā śabdavahaṃ sroto vāyurāvṛtya tiṣṭhati | śuddhaḥ śleṣmānvito vāpi bādhiryaṃ tena jāyate’ iti | tantriketi | tantrikājanyaśabdavadrogastantrikārogaḥ | anyatra karṇakṣveḍa iti saṃjñayā'bhihitaḥ | yaduktam - ‘vāyuḥ pittādibhiryukto veṇughoṣopamaṃ svanam | karoti karṇayoḥ kṣveḍaṃ karṇakṣveḍaḥ sa ucyate iti | kaṇḍūriti | kaṇḍūrapyanyatra karṇagranthiśabdavācyaḥ | yataḥ - ‘mārutaḥ kaphasaṃyuktaḥ karṇakaṇḍūṃ karoti ca | pittoṣmaśoṣitaḥ śleṣmā jāyate karṇagūthakaḥ’ iti | yadyapi kaṇḍūḥ karṇagūthaśca pṛthaṅnirdiṣṭastathāpyatra śleṣmaśoṣakatvādapi kaṇḍvādīnāṃ sambhava ityadoṣaḥ | śaṣkulīti | śaṣkulī cātropalakṣaṇaṃ, tena tadgatavikṛtadoṣatvāt karṇasrāvatvena sarvatra karṇasrāva iti saṃjñayābhihitā | tadyathā - ‘śiro'bhighātādathavā nimajjato jale prapākādathavāpi vidradheḥ | sraveddhi pūyaṃ śravaṇo'nilārditaḥ sa karṇasaṃsrāva iti prakīrtitaḥ’ iti | eke śaṣkulītyanena karṇagūthameva manyante | paraṃ pūrvācāryairapaṭhitatvādasmābhirapi na paṭhitaḥ| kṛmikarṇaka iti | karṇakṛmikṛdrogaḥ kṛmikarṇaśabdavācyaḥ | yaduktam - ‘yadā tu mūrcchantyathavā'pi jantavaḥ sṛjantyapatyānyathavāpi makṣikāḥ | tadvyañjanatvācchravaṇo nirudhyate bhiṣagbhiruktaḥ kṛmikarṇako gadaḥ’ iti | kṛmila- kṣaṇatvādayaṃ vikārastridoṣajo jñeyaḥ | tathāca - ‘kṛmiḥ pittajalonmiśre kothe śoṇitamāṃsaje | jāyante jantavastatra kṛṣṇāstāmrāḥ sitāruṇāḥ | bhakṣayantīva te karṇaṃ kurvanti vividhā rujaḥ | kṛmikarṇaṃ vijānīyāt sanni- pātaprakopajam’ iti | karṇanāda iti | yatra vividhasvanān śṛṇoti sa karṇanāda iti gadaviśeṣaḥ kathitaḥ | yathā -‘karṇasrotaḥsthite vāte śṛṇoti vividhān svanān | bherīmṛdaṅgaśaṅkhānāṃ karṇanāda: sa ucyate’ iti | na kevalaṃ bheryādisvanam anyeṣāmapyatra pratipāditatvāt| yaduktaṃ videhe - ‘śirogato yadā vāyuḥ śrotrayoḥ pratipadyate | tadā tu vividhān śabdān samīrayati karṇayoḥ | bhṛṅgasya krauñcanādaṃ vā kākamaṇḍūkayostathā | tantrīmṛdaṅgaśabdaṃ vā sāmatūryasvanāṃstathā | gītādhyayanavaṃśānāṃ nirghoṣaṃ kṣveḍameva vā | aprāmiva patantīnāṃ śakaṭasya ca gacchataḥ | śvasatāmiva sarpāṇāṃ sadṛśaḥ śrūyate svanaḥ ||’ iti | nanu karṇanādakarṇakṣveḍayorghoṣakṛtarūpatvāt ko bhedaḥ ? ucyate, karṇanāde kevalānilajanitān nānāśabdān śṛṇoti | karṇakṣveḍe tu veṇuśabdamiveti niyamāt pittā- disaṃsṛṣṭavātajanyatvāccetyadoṣaḥ | pratīnāha iti | yathā dravagūtho mukhaghrāṇavivareṣu pratipadyate tena cārdhāvabhedako bhavati sa karṇapratīnāhasaṃjñako rogaḥ kathitaḥ | tathāhi - ‘sa karṇagūtho dravatāṃ yadā gato vilāyito ghrāṇamukhaṃ prapadyate | tadā sa karṇapratināhasaṃjñako bhavedvikāraḥ śiraso'rdhamedakṛt’ iti | ayameva videhe doṣotkarṣādibhedena paṭhitaḥ | yaduktam - ‘kaphādvā mārutādvāpi sannipātena vā punaḥ’ iti || 142 ||</seg> 143 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="142"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha karṇarogasaṃkhyā - aṣṭādaśavidhāstānāha - aṣṭādaśa samākhyātāḥ kathitāste vātāderbhedato jñeyāḥ | nanu nidāne karṇarogā aṣṭāviṃśatiruktāstatkathamatrāṣṭādaśa ? ucyate, atra karṇapālībhavāḥ sapta bhinnāḥ pañcakarṇamūlajāḥ sarve triṃśadgaṇitāḥ kutraciduktatvānna doṣaḥ || 142||</seg>143 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="144">karṇapālīsamudbhūtā rogāḥ sapta ihoditāḥ ||144||</seg> <seg type="unit" n="145">utpātaḥ pāliśoṣaśca vidārī duḥkhavardhanaḥ | paripoṭaśca lehī ca pippalī ceti saṃskṛtā || 145||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="144"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> karṇapālīti | karṇaviṣayatvāt karṇapālyastadadhikṛtarogāḥ | karṇapālīsamudbhūtā iti | karṇavyadhasthānodbhūtā ityarthaḥ | te utpātapālīprabhṛtayaḥ | tadyathā - ‘gurvābharaṇasaṃyogāttāḍanādgharṣaṇādapi | śothaḥ pālyāṃ bhavecchyāvo dāhapākarujānvitaḥ | rakto vā raktapittābhyāmutpātaḥ sa gado mataḥ’ iti | śoṣaśceti | karṇapālīśoṣaṇāt śoṣaḥ vikṛtānilatvāt | vidārīti | vidārīva vidārīrogaḥ pālyāṃ bhavati sa prasiddha eva | duḥkhavardhanatvāt du:khavardhana iti | tathāhi - ‘saṃvardhamānaḥ sahasā duḥkhakaṇḍūrujānvitaḥ | śotho bhavati pākaśca tridoṣo duḥkhavardhanaḥ’ | paripoṭaśceti | paripoṭavat paripoṭaḥ | yaduktam - ‘saukumāryāccirotsṛṣṭe sahasātipravardhite | karṇaśotho bhavet pālyāṃ sarujaḥ paripoṭavān | kṛṣṇāruṇanibhaḥ stabdhaḥ sa vātāt paripoṭakaḥ’ iti | lehī ceti| māṃsalehanāllehī rogaḥ nirmāṃsakārītyabhiprāyaḥ | ata eva tantrāntare parilehīśabdavācyaḥ | yaduktam -‘kaphā'sṛkkṛmayaḥ kruddhāḥ sarṣapābhā visāriṇaḥ | kurvanti piḍakāṃ pālyāṃ kaṇḍūdāharujānvitām | kaphāsṛkkṛmisaṃbhūtaḥ sa visarpannitastataḥ | lihet śaṣkulīṃ pālīṃ parilehīti sā smṛtā’ iti | pippalī ceti | pālyāṃ śothaḥ pippalīśabdavācyaḥ | tantrāntare ayamevonmanthasaṃjñaḥ | tadyathā - ‘karṇaṃ balādvardhayataḥ pālyāṃ vāyuḥ prakupyati | kaphaṃ saṃgṛhya kurute śothaṃ stabdhamavedanam | unmanthakaḥ sakaṇḍūko vikāraḥ kaphavātajaḥ’ iti || 144 ||</seg> 145 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="144"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha karṇapālīrogasaṃkhyā - iha karṇapālīsamudbhūtā utpātapālyādayo rogāḥ sapta uditāḥ kathitāḥ ||144||</seg>145||</ab>
          <ab type="mula">karṇamūlāmayāḥ pañca vātātpittātkaphādapi | sannipātācca raktācca -</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> karṇamūlāmayānāha - karṇamūlāmayāḥ pañcetyādi | karṇamūlarogaḥ saṃnipātajvare upadravarūpatvena darśitaḥ sa ca piḍakākṛtiḥ | tadyathā - ‘saṃnipātajvarasyānte karṇamūle sudāruṇaḥ | śothaḥ saṃjāyate tena kaścideva vimucyate’ iti | vātādīnāmutkarṣādibhedena pañca bhedā jñeyāḥ | karṇamūlasambandhādatra karṇarogagaṇanāyāṃ paṭhito na doṣaḥ ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha karṇamūlarogasaṃkhyā - karṇamūlāmayāḥ pañca bhavanti te vātādibhedato jñeyāḥ ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="146">tathā nāsābhavā gadāḥ || 146 ||</seg> <seg type="unit" n="147">aṣṭādaśaiva saṃkhyātāḥ pratiśyāyāstu teṣvapi | vātātpittāttātkaphādraktātsannipātena pañcamaḥ || 147||</seg> <seg type="unit" n="148">apīnasaḥ pūtināso nāsārśo bhraṃśathuḥ kṣavaḥ | nāsānāhaḥ pūtiraktamarbudaṃ duṣṭapīnasam || 148 ||</seg> nāsāśoṣo ghrāṇapākaḥ pūyasrāvaśca dīptakaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="146-148"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> tathā nāsābhavā gadā ityādi | tatheti indriyādhiṣṭhitarogagaṇanāsambandhāt | nāsābhavā rogā aṣṭādaśa samākhyātāsteṣvādau pañcadhā pratiśyāyamāha - taduktaṃ carake - ‘ghrāṇamūle sthitaḥ śleṣmā rudhiraṃ pittameva ca | mārutādhmātaśiraso mārutaṃ śyāyate prati’ iti || pañcadheti pañcaprakāraḥ, sa tu vātādidoṣabhedena bhavati | teṣāṃ keṣāṃcit jñāpanārthaṃ lakṣaṇānyāha – yaduktam - ‘ānaddhā pihitā nāsā tanusrāvaprasekinī | galatālvoṣṭhaśoṣaśca nistodaḥ śaṅkhayorapi | kṣavapravṛttiratyarthaṃ vakravairasyameva ca | bhavet svaropaghātaśca pratiśyāye'nilātmake’ iti | pittajamāha - ‘uṣṇaḥ sapītaka: srāvo ghrāṇāt sravati paittike | kṛśo'tipāṇḍuḥ saṃtapto bhavet tṛṣṇānipīḍitaḥ | sadhūmamagniṃ sahasā vamatīva sa mānavaḥ’ iti | kaphajamāha - ‘ghrāṇāt kaphakṛte śītaḥ kaphaḥ pāṇḍurvrajedbahu: | śuklāvabhāsaḥ śūnākṣo bhavedguruśirā naraḥ | kaṇṭhatālvoṣṭhaśirasāṃ kaṇḍūbhirabhipīḍitaḥ’ iti | raktajamāha - ‘raktaje tu pratiśyāye raktasrāvaḥ prapadyate | tāmrākṣaśca bhavejjantururoghātātprapīḍitaḥ | durgandhocchvāsavadanagandhānapi na vetti saḥ’ iti | atrāpi pittapratiśyāyaliṅgānyapi boddhavyāni tulyatvāt pittaraktayoḥ | yaduktam - ‘pittapra- tiśyāyakṛtairliṅgaiścāpi samanvitaḥ’ iti | saṃnipātajamāha - ‘bhūtvā bhūtvā pratiśyāyo yasyā'kasmānnivartate | saṃpakvo vāpyapakvo vā sa sarvaprabhavaḥ smṛtaḥ’ iti | atra yadyapi doṣatrayaliṅgāni noktāni tathāpi sarvatrabhavāt jñātavyāni | asādhyaścāyaṃ duṣṭatāṃ gataḥ sanniti vadanti | tasmādanyatra duṣṭapratiśyāyalakṣaṇaṃ (atidurgandharogāṇāṃ) na pṛthak likhitam | tadyathā - ‘praklidyate punarnāsā punaśca pariśuṣyati | punarānahyate cāpi punarvivriyate tathā | niḥśvāsaścātidurgandhaṃ naro gandhaṃ na vetti ca | evaṃ duṣṭapratiśyāyaṃ jānīyāt kṛcchrasādhanam iti | ayaṃ ca pañcapratiśyāyānāmevāvasthāntaratayā na ṣaṣṭho gaṇanīyaḥ | yataḥ sarve pratiśyāyā apratikriyamāṇā kālāntareṇa duṣṭatāṃ yāntīti vacanāt | tathāhi - ‘sarva eva pratiśyāyā narasyāpratikāriṇaḥ | duṣṭatāṃ yānti kālena tadā'sādhyā bhavanti hi’ iti | apīnasa iti | pīnaso nāsārogaviśeṣaḥ pratiśyāyasamānaliṅga iti kecit | yaduktam | ‘ānahyate yasya viśuṣyate ca praklidyate dhūpyati caiva nāsā | na vetti yo gandharasāṃśca janturjuṣṭaṃ vyavasyet tamapīnasena | taṃ vānilaśleṣmabhavaṃ vikāraṃ brūyāt pratiśyāyasamānaliṅgam’ iti | videhastu pittaśleṣmajaṃ paṭhati | tadyathā - ‘mātuluṅge citaḥ śleṣmā yadā pittādvidahyate | tadā'sṛk picchilaṃ nāsā bahusiṃhāṇakaṃ sravet | sakaṇḍūdāhapākaṃ ca tattu vidyādapīnasam’ iti | yatra pūtivāyurvahati sa pūtināsasaṃjño rogaḥ kathitaḥ | tathāhi -‘doṣairvidagdhairgalatālumūle saṃmūrchito yasya samīraṇastu | nireti pūtiṃ mukhanāsikābhyāṃ taṃ pūtināsaṃ pravadanti rogam’ iti | doṣairatyantapittakapharaktaiḥ, raktasyāpi doṣatulyarūpatvāddoṣatvaṃ bahuvacananirdeśatvācca | tathā videhe'pyuktam -‘kaphapittāsrasaṃmiśraṃ saṃcitaṃ mūrdhni drehinam | vidagdhamūṣmaṇā gāḍhaṃ rujāṃ kṛtvā'kṣiśaṅkhajām | tataḥ prasyandate ghrāṇātsaraktaṃ pūtipītakam | pūtinasyaṃ tu taṃ vidyād ghrāṇakaṇḍūjvarapradam’ iti | nāsārśa iti | nāsikādijātānā- marśasāṃ cādhimāṃsatvaṃ tena māṃsāṅkuratvasādharmyāt śastrakṣārāgnisādhyatvācca teṣvarśaḥprayogaḥ kṛtaḥ | yaduktam -‘doṣastvaṅmāṃsamedāṃsi saṃdūṣya vividhākṛtīn | māṃsāṅkurānapānādau kurvantyarśāṃsi tān jaguḥ’ ityatrādiśabdena nāsikāśravaṇacakṣurmeḍhranābhiprabhṛtayo gṛhyante | eṣāṃ lakṣaṇāni suśrute paṭhitāni | ata eva suśrutena nāsārogā ekatriṃśat saṃgṛhītāḥ | tadyathā - ‘arbudaṃ saptadhā śothāścatvāro'rśaścaturvidham | caturvidhaṃ raktapittamuktaṃ ghrāṇe'pi tadviduḥ’ ityādi || eteṣāṃ vivaraṇaṃ tatraiva jñātavyam | bhraṃśathuriti | tatra saghano vidagdhaḥ kapha eva liṅgaṃ sa bhraṃśathurnāma rogaḥ kathitaḥ | tathāhi - ’prabhraśyate nāsikayorhi yasya sāndro vidagdho lavaṇaḥ kaphastu | prāk saṃcito mūrdhani sūryataptastaṃ bhraṃśathuṃ rogamudāharanti? iti | kṣava iti | kṣavaśchikkā, sa tu doṣāgantujabhedena dvividho bhavati | tadyathā - ’ghrāṇāśrite marmaṇi saṃpraduṣṭo yasyā'nilo nāsikayā nireti | kaphānuyāto bahuśaḥ saśabdaṃ taṃ rogamāhuḥ kṣavathuṃ vidhijñāḥ’ iti | āgantujamāha - ‘tīkṣṇopayogādupajighrato vā bhāvān kaṭūnarkanirīkṣaṇādvā | sūtrādibhirvā taruṇāsthimarmaṇyuddhāṭite'nyaḥ kṣavathurnireti’ iti | doṣajāgantuja evātra gaṇanīyaḥ | nāsānāha iti | ānahyate ityānāhaḥ nāsāpratināha ityarthaḥ| yaduktam - ‘ucchvāsamārgaṃ tu kaphaḥ savāto rundhyāt pratīnāhamudāharanti’ iti | videhe'pyuktam, yathā - ‘kaphāvṛto yadā vāyuryasya ghrāṇe ca tiṣṭhati | vṛṇotīva tadā ghrāṇaṃ sa pratīnāha ucyate’iti | pūtiraktamiti | pūyaraktamiti pāṭhāntaram doṣāgantujabhedāt pratipāditam | yaduktam - ‘doṣairvidagdhairathavāpi jantorlalāṭadeśe'bhihatasya taistaiḥ | nāsā sravet pūyamasṛgvimiśraṃ taṃ pūyaraktaṃ pravadanti rogam’ iti | arbudamiti | nāsārbudaṃ prasiddham | suśrute tu ekatriṃśadgaṇanāpūrṇanāya saptadhārbudhasya saṃgrahaḥ | tatra. vātapittakaphamāṃsaraktamedobhavatvena ṣaḍvidhamarbudaṃ śālākyaprasiddham | videhena sannipātajamadhikamuktam | evaṃ saptavidhamarbudaṃ nāsārogeṣu suśrutenoktam | atra tu nāmamātreṇaiva kṛtārthatvāt | duṣṭapīnasamiti | pīnasaṃ nāsāroge prasiddham | duṣṭatvamatra vikṛtadoṣārabdhatvāt | ata eva pakvāmabhedena dvividhamityācakṣate | tadyathā -‘śirogurutvamarucirnāsāsrāvastanuḥ kharaḥ | kṣāmaḥṣṭhīvatyathābhīkṣṇamāmapīnasalakṣaṇam’ iti | pakvalakṣaṇamāha -‘āmaliṅgānvitaḥ śleṣmā ghanaḥ kheṣu nimajati | svaravarṇaviśuddhiśca paripakvasya lakṣaṇam’ iti | nāsāśoṣa iti | nāsāyāṃ śoṣo'tra pariśoṣaḥ | yaduktam - ‘ghrāṇāśrite srotasi mārutena gāḍhaṃ pratapte pariśoṣite ca | kṛcchrocchvasedūrdhvamadhaśca janturyasmin sa nāsāpariśoṣa uktaḥ’ | atra pratapta ityanena ca raktapitte'pi gamyate videhoktatvāt | yataḥ ‘vātapittaṃ yadā ghrāṇaṃ kapharakte viśoṣayet | tadā kṛcchrocchvasejjanturnāsā śuṣkā vidīryate | sravatkīrṇeva cūrṇena nāsāśoṣaṃ tu taṃ viduḥ’ iti | ghrāṇapāka iti | ghrāṇapāko nāsāpākaḥ sa ca vraṇa ityupalakṣita ityabhiprāyaḥ | yaduktam - ‘ghrāṇāśritaṃ pittamarūṃṣi kuryādyasmin vikāre balavāṃśca pākaḥ | taṃ nāsikāpākamiti vyavasyedvikledakothāvathavāpi yatra’ iti | pūyasrāva iti | pūyasrāvo nāsāsrāvaḥ | tadyathā - ‘ghrāṇādghanaḥ pītasitastanurvā doṣaḥ sravet srāvamudāharettam’ (iti) videhe'pi ‘srotaḥ śṛṅgāṭake śleṣmā citaḥ kleditamūṣmaṇā | viśeṣāt syandate rātrau nāsāsrāvaṃ tu taṃ viduḥ’ iti | dīptakamiti | yatra prajvaliteva nāsā bhavati | tathācoktam -‘ghrāṇe bhṛśaṃ dāhasamanvite tu viniḥsareddhūma iveha vāyuḥ | nāsā pratapteva ca yasya jantorvyādhiṃ tu taṃ dīptamudāharanti’ iti | videhe'pi yathā - ‘dhūmāyate yadā nāsā balāt kṛṣyati dahyate | niścaret tata ucchvāso vyādhiṃ taṃ dīptamādiśet’ iti || 146-148 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="146-148"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> nāsārogasaṃkhyā - tathā tena prakāreṇa nāsābhavā gadā aṣṭādaśaiva saṃkhyātāḥ te pratiśyāyādayaḥ | nidāne ekaviṃśatināsārogā uktā atrāṣṭādaśeti taccintyam || 146-148 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="149">tathā daśa śirorogā vātenārdhāvabhedakaḥ || 149 ||</seg> <seg type="unit" n="150">śirastāpaśca vātena pittapīḍā tṛtīyakā | caturthī kaphajā pīḍā raktajā sannipātajā ||150||</seg> sūryāvatācchiraḥkampātkrimibhiḥ śaṅkhakena ca |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="149"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> tathā daśa śirorogā ityādi | tathetyūrdhvajatrugatarogaprastāvāt daśa śirorogāḥ kathitāḥ | śirorogaśabdena śirogataśūlarūpā rujo'bhidhīyante | ata eva śirorogā ityucyante | teṣvardhāvabhedakamāha - ardhāvabhedako'rdhaśirovyathārūpa ityarthaḥ | tadyathā - ‘kevalaḥ sakapho vā'rdhaṃ gṛhītvā śiraso'nilaḥ | manyā- bhrūśaṅkhakarṇākṣilalāṭārdhe'tivedanām | śastrāraṇinibhāṃ kuryāt tīvrāṃ so'rdhāvabhedakaḥ | nayanaṃ cāthavā śrotrama- tivṛddho vināśayet’ iti | nanu suśrute tvayaṃ doṣajaḥ paṭhitaḥ | yathā - ‘yasyottamāṅgaṃ rujate'rdhamātraṃ bhedabhramamohaśūlaiḥ | pakṣāddaśāhādathavā'pyakasmāttamardhabhedaṃ tritayādvyavasyet’ iti | tat kathaṃ vātenaiva darśitaḥ ? ucyate, vātaprakopādatra pittakaphau tasyā'nubandhau boddhavyau | yataḥ - ‘ekaḥ prakupito doṣaḥ sarvāneva prakopayet’ ityādi | vikṛtiviṣayasamavāyārabdhatvānnirdeśa ityadoṣaḥ | tathāhyuktam - ‘sarva eva śirorogāḥ sannipātasamudbhavāḥ | oṣadhyādyaiśca balibhiḥ kīrtitāstadvidā daśa’ iti | śirastāpaśceti | ayaṃ ca vātena bhavati | śirastāpaḥ śiroruk | tantrāntare vātajo'yaṃ śiroroga ityarthaḥ | yaduktam - ‘yasyānimittaṃ śiraso rujaśca bhavanti tīvrā niśi cātimātram | bandhopatāpaiḥ praśamaśca yatra śirobhitāpaḥ sa samīraṇena’ iti | pittāt pīḍeti | śira:pīḍā pittaprakopādapi bhavati| ayaṃ tṛtīyo bhedaḥ | yadyathā - ‘yasyoṣṇamaṅgāracitaṃ tathaiva bhavecchiro dhūpyati cākṣināsam | śītena rātrau ca bhavecchamaśca śirobhitāpaḥ sa ca pittakopāt’ iti | caturthī kaphajā pīḍeti | śirasi kaphajā pīḍā bhavati sa caturtho bheda ityabhiprāyaḥ | tadyathā - ‘śiro bhavedyasya kapho'vadigdhaṃ guru pratiṣṭabdhamatho himaṃ ca | śūnākṣikūṭaṃ vadanaṃ ca yasya śirobhitāpaḥ sa kaphaprakopāt’ iti | raktajeti | atra raktajā pīḍā kathitā | ‘raktātmakaḥ pittasamānaliṅgaḥ sparśāsahatvaṃ śiraso bhavecca’ iti | sannipātajeti | tridoṣajanitāpītyarthaḥ | tadyathā - ‘śiro'bhitāpe tritayapravṛtte sarvāṇi liṅgāni samudbhavanti’ iti | sūryāvartāditi | sūryāvartādityanena pīḍā kathitā | sā ca ruk sūryapravṛttau bhavati sūryā'pagame vinivartate sa sūryāvartaśabdavācyo rogaḥ | tathāhi - ‘sūryodayaṃ yā pratimandamandamakṣibhruvaṃ ruk samupaiti gāḍham | vivardhate cāṃśumatā sahaiva sūryāpavṛttau vinivartate ca | sarvātmakaṃ kaṣṭatamaṃ vikāraṃ sūryāpavartaṃ tamudāharanti’ iti | śiraḥpākāditi | śiraḥpākādevāsṛgvasādīnāṃ saṃkṣayeṇa śirasi pīḍā bhavatītyabhiprāyaḥ | ata eva suśrute - kṣayajo vikāra iti paṭhitaḥ | yataḥ ‘asṛgvasāśleṣmasamīraṇānāṃ śirogatānāmiha saṃkṣayeṇa | kṣayapravṛttaḥ śiraso'bhitāpaḥ kaṣṭo bhavedugrarujātimātram || saṃsvedanaiśchardanadhūmanasyairasṛgvimokṣaiśca vivṛddhimeti’ iti| ayaṃ videhe'pi paṭhyate - ‘śūnyaṃ bhramati tudyeta śirovibhrāntanetratā | mūrcchā gātrāvasādaśca śiroroge kṣayātmake’ iti | kṛmibhiriti | śirasi kṛmijā pīḍā bhavati iti | yaduktam - ‘nistudyate yasya śiro'timātraṃ saṃbhakṣyamāṇaṃ sphuratīva cāntaḥ | ghrāṇācca gacchedrudhiraṃ sapūyaṃ śiro'bhitāpaḥ kṛmibhiḥ sa ghoraḥ’ iti | tathaivāha carakaḥ - ‘kṛmīṇāṃ darśanena ca’ iti | śaṅkhakeneti | śaṅkhadoṣeṣu duṣṭā doṣāḥ śothatvena rujāṃ kurvantītyanena śaṅkharogo vācyaḥ | tadyathā -‘pittaraktā'nilā duṣṭāḥ śaṅkhadeśe vimūrcchitāḥ | tīvrarugdāharāgaṃ vā śothaṃ kurvanti dāruṇam | sa śiroviṣavadvegānnirudhyāśu galaṃ tathā | trirātrājjīvitaṃ hanti śaṅkhako nāmataḥ param | tryahājjīvati bhaiṣajyaṃ pratyadhyeyaṃ samācaret’ iti | evaṃ suśrutoktā daśa śirorogāḥ pratipāditāḥ | mādhavācāryeṇa tu svasaṃgrahe'nantavāto'dhikaḥ paṭhitaḥ | tantrāntaradarśanāt | tadyathā - ‘doṣāstu duṣṭāstraya eva manyāṃ saṃpīḍya ghāṭāsu rujāṃ sutīvrām | kurvanti yo'kṣidhruvi śaṅkhadeśe sthitiṃ karotyāśu viśeṣataśca || gaṇḍasya pārśve tu karoti kampaṃ hanugrahaṃ locanajāṃśca rogān | anantavātaṃ tamudāharanti doṣatrayotthaṃ śiraso vikāram’ iti | sarvatra sarvajeṣu pratipāditatvāt atrāpi na gaṇitaḥ || 149 ||</seg> 150 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="149"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha śirorogasaṃkhyā - tathā daśa śirorogā uktāḥ te ardhabhedakādayaḥ | nidāne ekādaśa śirorogāstaccintyam || 149 ||</seg> 150 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="151">tathā kapālarogāḥ syurnava teṣūpaśīrṣakam ||151||</seg> <seg type="unit" n="152">aruṃṣikā vidradhiśca dāruṇaṃ piḍikā'rbudam | indraluptaṃ ca khalatiḥ palitaṃ ceti te nava || 152 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="151"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> tathā kapālarogāḥ syurnava teṣūpaśīrṣakamityādi | śīrṣakasamīpe śīrṣakavat yaḥ śothaḥ sa upa- śīrṣakaśabdavācyaḥ | nīrukśophatvādupaśīrṣakaḥ | yaduktam - ‘kapāle pavane duṣṭe garbhasthasyā'pi jāyate | savarṇo nīrujaḥ śophastaṃ vidyādupaśīrṣakam’ iti | aruṃṣiketi | aruṃṣīti vraṇāni kathitāni | tānyapi śirasi bhavanti | tadyathā - ‘aruṃṣi bahuvakrāṇi bahukledīni mūrdhani | kaphā'sṛkkṛmikopeṇa nṛṇāṃ vidyādaruṃṣikām’ iti | vidradhiśceti | vidradhiḥ prasiddhā | sā tu mūrdhanyapi bhavati bahirgatamarmāśritatvāt, asyā lakṣaṇaṃ vidradhinidāne jñātavyam | dāruṇamiti | dāruṇaṃ keśabhūmau bhavati | loke'pi phyāṃsaśabdavācyo<note place="foot" type="editorial" n="29">pārśaḥ pā. ‘phiyāśa’ pā. |</note> roga viśeṣaḥ | taduktam -‘dāruṇā kaṇḍarā rūkṣā keśabhūmi: prajāyate | kaphavātaprakopeṇa vidyāddāruṇakaṃ tu tam’ iti | yadyapi kaphavātaprakopādityuktaṃ tathāpi atra pittaraktānubandho draṣṭavyaḥ | yaduktaṃ videhe - ‘yadabhrapaṭalābhāsaṃ sarajaskaṃ śirastvaci | pāruṣyaṃ jāyate jantostasya rūpaṃ viśeṣataḥ || todaiḥ samanvitaṃ vātāt sakaṇḍu gauravaṃ kaphāt | sapipāsaṃ sadāhārtirogaṃ pittāsrajaṃ tathā’ iti | piḍaketi | śirasi yāḥ piḍakā bhavanti tāḥ piḍakāḥ rogā kathitāḥ | ayameva kṣudrarogeṣu irivellikāśabdavācyaḥ| tathāhi - ‘piḍakāmuttamāṅgasthāṃ vṛttāmugrarujājvarī | sarvātmikāṃ sarvaliṅgāṃ jānīyādirivellikām’ iti | atra tu śiraḥsthitatvāt likhitā iti na doṣaḥ | arbudamiti | arbudavadarbudaṃ vraṇaviśeṣaḥ | ‘gātrapradeśe kvacideva’ ityaniyamācchirasyapi bhavati | tallakṣaṇaṃ tatraiva boddhavyam | indraluptamiti | indralupto ‘vādipurā’ śabdavācyo romaviśeṣaḥ | asyaiva paryāyakathanaṃ khālityaṃ ruk ceti | tathāhyuktam – ‘romakūpānugaṃ pittaṃ vātena saha mūrcchitam | pracyāvayati romāṇi tataḥ śleṣmā saśoṇitaḥ || ruṇaddhi romakūpāṃstu tato'nyeṣāmasaṃbhavaḥ | tadindraluptaṃ khālityaṃ ruk ceti ca vibhāvyate’ iti | atra tu indraluptakhālityayoḥ pṛthaggrahaṇaṃ kārtikācāryavacanāt | tanmate tu indraluptaṃ śmaśruṣu bhavati | khālityaṃ śirasyeva, ata eva videhavacanādindraluptaṃ strīṇāṃ na bhavati | yaduktam – ‘atyantasukumārāṅgyo rajo duṣṭaṃ sravanti ca | avyāyāmaratā yasmānnendraluptaṃ tataḥ striyāḥ’ iti | evamindraluptaṃ khalatiśca pṛthagatra nirūpitam | palitamiti | keśānā śuklabhāvena palitamityucyate | tadyathā - ‘krodhaśokaśramakṛtaḥ śarīroṣmā śirogataḥ | pittaṃ ca keśān pacati palitaṃ tena jāyate’ iti | tat palitaṃ dvividhaṃ bhavati, akālajanitaṃ kālajanitaṃ ca, atraivoktatvāt | yataḥ krodhādikṛtena vaikṛtaṃ, pittena punaḥ prākṛtaṃ palitamiti | anyathā pittoṣmaṇorabhedāt punaruktidoṣaḥ syāt | etena vaikṛtamakālajaṃ, vaya:kṛtaṃ tu pittenetyarthaḥ | kecidetaccākālajalakṣaṇaṃ manyante | anyaistribhireva doṣaḥ syāditi kathayanti, tatra śokaśramābhyāṃ janitavātena śarīroṣmaṇo vikṣepācchirogatatvaṃ tenā'nilo'pi labhyate pittaṃ ca sākṣādupāttaṃ, śleṣmā'pi keśaśuklatākaraṇako gṛhyate | etena doṣatrayasahitaḥ śarīroṣmā palitaheturiti vākyārthaḥ | yaduktaṃ carake - ‘tejonilādyaiḥ saha keśabhūmiṃ labdhvā tu kuryāt palitaṃ narasya | kiṃcittu dagdhvā palitāni kuryāddharitprabhatvaṃ ca śiroruhāṇām’ iti || 151 ||</seg> 152 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="151"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha kapālarogasaṃravyā - tathā navakapālarogāḥ syu:, te tu upaśīrṣādayaḥ || 151 ||</seg> 152 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="153">tathā netrabhavāḥ khyātāścaturnavatirāmayāḥ | teṣu vartmagadāḥ proktāścaturviṃśatisaṃjñakāḥ || 153 ||</seg> <seg type="unit" n="154">kṛcchronmīlaḥ pakṣmapātaḥ kaphotkliṣṭaśca lohitaḥ | arunnimeṣaḥ kathito raktotkliṣṭaḥ kukūṇakaḥ || 154 ||</seg> <seg type="unit" n="155">pakṣmārśaḥ pakṣmarodhaśca pittotkliṣṭaśca pothakī | kliṣṭavartmā ca bahalaḥ pakṣmotsaṃgastathārbudam || 155||</seg> <seg type="unit" n="156">kumbhikā sikatāvartma lagaṇo'ñjananāmikā | kardamaḥ śyāvavartmā ca bisavartmā tathā'lajī || 156||</seg> <seg type="unit" n="157">utkliṣṭavartmeti gadāḥ proktā vartmasamudbhavāḥ | netrasaṃdhisamudbhūtā nava rogāḥ prakīrtitāḥ || 157 ||</seg> <seg type="unit" n="158">jalasrāvaḥ kaphasrāvo raktasrāvaśca parvaṇī | pūyasrāvaḥ krimigranthirupanāhastathā'lajī || 158 ||</seg> <seg type="unit" n="159">pūyālasa iti proktā rogā nayanasaṃdhijāḥ | tathā śuklagatā rogā budhaiḥ proktāstrayodaśa || 159||</seg> <seg type="unit" n="160">sirotpātaḥ sirāharṣaḥ sirājālaśca śuklikā | śuklārma cādhimāṃsārma prastāryarma ca piṣṭakaḥ || 160 ||</seg> <seg type="unit" n="161">śirāyāścippiṭaṃ caiva kaphagrathitako'rjunaḥ | snāyvarma śoṇitārma syāditi śuklagatā gadāḥ || 161||</seg> <seg type="unit" n="162">tathā kṛṣṇasamudbhūtāḥ pañca rogāḥ prakīrtitāḥ | śuddhaśukraṃ śirāśukraṃ kṣataśukraṃ tathā'jakā || 162 ||</seg> <seg type="unit" n="163">śirāsaṃgaśca sarve'pi proktā kṛṣṇagatā gadāḥ | kācaṃ tu ṣaḍvidhaṃ jñeyaṃ vātātpittātkaphādapi || 163 ||</seg> <seg type="unit" n="164">sannipātācca raktācca ṣaṣṭhaṃ saṃsargasaṃbhavam | timirāṇi ṣaḍeva syurvātapittakaphaistridhā || 164 ||</seg> <seg type="unit" n="165">saṃsargeṇa ca raktena ṣaṣṭhaṃ syātsaṃnipātataḥ | liṅganāśaḥ saptadhā syādvātātpittātkaphena ca || 165||</seg> <seg type="unit" n="166">tridoṣairupasargeṇa saṃsargeṇāsṛjā tathā | aṣṭadhā dṛṣṭirogāḥ syusteṣu pittavidagdhakam || 166||</seg> <seg type="unit" n="167">amlapittavidagdhaṃ ca tathaivoṣṇavidagdhakam | nakulāndhyaṃ dhūsarāndhyaṃ ratryāndhyaṃ hrasvadṛṣṭikaḥ || 167 ||</seg> <seg type="unit" n="118">gambhīradṛṣṭirityete rogā dṛṣṭigatā matāḥ ||118 ||</seg> <seg type="unit" n="169">(catvāraścādhimanthāḥ syurvātapittakaphāsrataḥ || 168) abhiṣyandāśca catvāro raktāddoṣaistribhistridhā | sarvākṣirogāścāṣṭau syusteṣu vātaviparyayaḥ || 169 ||</seg> <seg type="unit" n="170">alpaśopho'nyatovātastathā pākātyayaḥ smṛtaḥ | śuṣkākṣipākaśca tathā śopho'dhyuṣita eva ca || 170||</seg> hatādhimantha ityete rogāḥ sarvākṣisaṃbhavāḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> tathetyanenendriyasādharmyānnāsāśravaṇādīnāmanantaraṃ netrarogagaṇanārambha ityabhiprāyaḥ | sā caturnavatisaṃkhyā-kairāmayaiḥ pratipāditā | tadyathā - ‘nava rogā netrasandhau caturviṃśativartmajāḥ | kṛṣṇabhāgagatāḥ pañca śuklabhāge trayodaśa | ṣaṭ kāce ṣaṭ ca timire aṣṭau dṛṣṭigatā matāḥ | liṅganāśāstathā sapta catvāraścādhimanthajāḥ | abhiṣyandāśca catvārastathā'ṣṭau sarvajāḥ smṛtāḥ’ ityatrācāryeṇa saṃgṛhītāḥ | suśrute tu sthānaviśeṣādeva ṣaṭsaptatiḥ kathitāḥ | yataḥ - ‘nava sandhyāśrayāsteṣu vartmajāstvekaviṃśatiḥ | śuklabhāge daśaikastu catvāraḥ kṛṣṇabhāgajāḥ || sarvāśrayāḥ saptadaśa dṛṣṭijā dvādaśaiva tu | dvau ca bāhyāśrayāvantau tvanimittanimittajau || ṣaṭsaptatirnetrarogāḥ saṃgraheṇa prakīrtitāḥ’ iti | doṣabhedenā'pi ṣaṭsaptatireva | yadāha suśrutaḥ - ‘taistribhistriṃśaduktāste kaphenābhyadhikāstrayaḥ | raktajāḥ ṣoḍaśa jñeyāḥ sarvajāḥ pañcaviṃśatiḥ || bāhyau punardvau ca tathā rogāḥ ṣaṭsaptatiḥ smṛtāḥ’ iti | atra śārṅgadharācāryeṇa yaccaturnavatisaṃkhyāgrahaṇaṃ kṛtaṃ tannetrarogāntarnetraroganidānatayā pratipāditatvāt | yathā sarvanetrāmayānāṃ hetubhūto'bhiṣyanda iti | taduktam - ‘vātāt pittāt kaphādraktādabhiṣyandaścaturvidhaḥ | prāyeṇa jāyate ghoraḥ sarvanetrāmayākaraḥ’ iti | suśrute'pi yathā - ‘prāyeṇa sarve nayanā''mayāste bhavantyabhiṣyandanimittamūlā:’ iti | adhimanthasyāpyabhiṣyandajanyatvam | yaduktam -‘vṛddhairetairabhiṣyandairnarāṇāmakriyāvatām | tāvantyastvadhimanthāḥ syurnayane tīvravedanā’ iti | tathaiva dṛṣṭigatarogāṇāmapi timirakācaliṅganāśāśca hetubhūtaparamparayā vyavasthitāḥ | tadyathā - ‘timiraṃ rāgatāṃ yāti rāgaḥ kācatvameti ca | kācāt saṃjāyate nīlī tadāndho jāyate naraḥ’ ityādinā | tenā'tra nidānabhūtānāṃ rogāṇāmapi saṃgrahaḥ kṛta ityadoṣaḥ | eteṣāṃ lakṣaṇāni vakṣyamāṇeṣu netragadeṣu darśayiṣyāmaḥ || atha caturnavatinetrarogāṇāṃ vivaraṇamāha - teṣu vartmagadā ityādi | teṣu pūrvoktacaturnavatisaṃkhyāgadeṣu vartmagadāḥ pakṣmamūlagatarogāḥ | te caturviṃśatibhedāḥ kṛcchronmīlaprabhṛtayaḥ | tadyathā kṛcchronmīla iti | yatra kṛcchreṇa mahatā kaṣṭena unmīlanamuddhāṭanaṃ bhavati | ata eva tantrāntare kuñcanaṃ nāmeti kathayanti | yathā - ‘’vātādyā vartmasaṃkocaṃ janayanti malā yadā | tadā draṣṭraṃ na śakroti kuñcanaṃ nāma tadviduḥ’ iti | pakṣmaṇāṃ śātanaṃ bhavati sa pakṣmaghāta iti kathitaḥ | tenānyatra pakṣmaśātaḥ prasiddhaḥ | yaduktam - ‘vartmapakṣmāśayagataṃ pittaṃ romāṇi śātayet | kaṇḍūṃ dāhaṃ ca kurute pakṣmaśātaṃ tamādiśet’ iti | kaphotkliṣṭa iti | kaphasyotkliṣṭatvena praklinnavartmatvaṃ janyate tena praklinnavartmeti nāmnā prasiddhaḥ | tadyathā - ‘arujaṃ bāhyataḥ śūnaṃ vartma yasya narasya hi | praklinnavartma tadvidyāt klinnamatyarthamantarā’ iti | etena cakṣuṣyeṇa pillākhyaṃ paṭhitam | yathā - ‘bhṛśaṃ praklidyate vartma kaṇḍūmanmandavedanam | vidyāt praklinnavartmeti tat pillaṃ sannipātajam’ iti | lohita iti | lohitākārāṅkuratvena yathārśastathāyamapi | ata- evānyatra śuṣkārśaḥ kathitam | tadyathā - ‘dīrghāṅkuraḥ kharaḥ stabdho dāruṇo hyantarodbhavaḥ | vyādhireṣo'bhivikhyātaḥ śuṣkārśa iti saṃjñitaḥ’ iti | nimeṣa iti nimeṣasaṃjñayā prasiddhaḥ | yataḥ - ‘nimeṣiṇīḥ sirā vāyuḥ praviṣṭo vartmasaṃśrayaḥ | cālayatyakṣivartmāni nimeṣa iti taṃ viduḥ’ iti | ayamapi videhe asādhyaḥ kathitaḥ | yaduktam -‘nimeṣiṇīḥ sirā vāyuḥ praviśya vyavatiṣṭhate | atyarthaṃ cālayedvartmanimeṣaḥ sa na siddhyati ||’ raktotkliṣṭa iti raktenotkliṣṭatvādraktārśo'nyatra pratipāditam | yathā - ‘yaḥ sthito vartmamadhye tu lohito mṛduraṅkaraḥ | tadraktajaṃ śoṇitārśaśchinnaṃ bhinnaṃ pravardhate’ iti | etadasādhyatvena videhe'pi darśitam | yathā - ‘vāyuḥ śoṇitamādāya sirāṇāṃ pramukhasthitaḥ | janayatyaṅkuraṃ tāmraṃ vartmani cchinnarohaṇam | tacchoṇitārśo'sādhyaṃ syādraktasrāvyatha nīrujam’ iti | kukūṇako'nyatra bālaroge paṭhitaḥ | bālānāmatīva sambhavatvāt | akṣigatabhāgenātra gaṇito na doṣaḥ | tadyathā - ‘kukūṇakaḥ kṣīradoṣācchiśūnāmakṣivartmani | jāyate tena tannetraṃ kaṇḍūraṃ ca sravenmuhuḥ | śiśuḥ kuryāllalāṭākṣikū- ṭanāsāvagharṣaṇam | śakto nārkaprabhāṃ draṣṭuṃ na vartmonmīlane kṣamaḥ’ iti | pakṣmārśa iti | yatra karkaṭībījasadṛśāḥ piḍakā vartmano'bhyantarbahiḥ sravanti tat pakṣmārśaḥ kathitam | tathāhi - ‘ervārubījapratimāḥ piḍakā mandavedanāḥ | ślakṣṇā: kharāśca vartmasthāstadarśovartma kīrtyate’ iti | sannipātajamidam | tathāca videhaḥ - ‘nīrujā kaṭhinā vartma pakṣmāntarbāhyato'pi vā | piḍakā sannipātena tadaśovartma kīrtyate’ iti pakṣmarodha iti | pakṣmarodho vartmabandhaḥ kathitaḥ | yatra śothayogānna yathāvannayanaṃ pidadhāti vartma eṣa sannipātajaḥ | tathāhi - ‘kaṇḍūmatālpatodena vartmaśothena yo naraḥ | na sa sat chādayedakṣi bhavedbandhaḥ sa vartmani’ iti | pittotkliṣṭa iti | utkliṣṭaṃ pittaṃ yatra sa pakṣmaprakopa iti nāmnā prasiddhaḥ | yaduktam - ‘pracālitāni vātena pakṣmāṇyakṣi viśanti hi | ghṛṣyantyakṣi muhustāni saṃrambhaṃ janayanti ca || asite ca site bhāge mūlakośāt patanti hi | pakṣmakopaḥ sa vijñeyo vyādhiḥ paramadāruṇaḥ’ iti | ayamapi sannipātajo yāpya eva | pothakīti | yatra sarṣapasadṛśāḥ piḍakā bhavanti sa pothakīśabdavācyaḥ | yathā - ‘srāviṇyaḥ kaṇḍarā gurvyo raktasarṣapasannibhāḥ | piḍakāśca rujāvantyaḥ pothakya iti tāḥ smṛtāḥ’ iti | śliṣṭavartmeti | vartmanaḥ śliṣṭatvena | aklinnavartma iti nāmāntaraṃ pakṣmaṇāmasaṃlagnatvāt | tathāhi — ‘yasya dhautānyadhautāni saṃnahyante punaḥ punaḥ | vartmānyapariklinnāni vidyādaklinnavartma tat’ iti | eke śliṣṭasthāne kliṣṭavartmeti paṭhanti | tatra kliṣṭatvaṃ vedanālpayogādavagantavyam | yataḥ - ‘mṛdvalpavedanaṃ tāmraṃ yadvartma samameva ca | akasmācca bhavedraktaṃ kliṣṭavartmeti tadviduḥ’ iti | bahala iti | yatra tvagvarṇasadṛśyaḥ piḍakā bhavanti tadbahalavarmeti saṃjñayā kathitam | tathāhi - ‘vartmopacīyate yasya piḍakābhiḥ samantataḥ | savarṇābhiḥ sthirābhiśca vidyādbahalavartma tat’ iti | pakṣmotsaṅga iti | vartmana evābhyantare upari sotsedhā piḍakā jāyate | tenotsaṅgapiḍakānyatra kathitā | yathā - ‘abhyantaramukhī tāmrā bāhyato vartmanaśca yā | sotsaṅgotsaṅgapiḍakā raktajā sthūlakaṇḍarā’ iti | iyamapi videhagadādharābhyāṃ vartmani eva jātā darśitā | yadāhatuḥ - ‘vartmotsaṅge'dhare jantoḥ saṃnipātāt prajāyate | abhyantaramukhī sthūlā bāhyataścāpi dṛśyate| piḍakā piḍakābhiśca citā'nyābhiḥ samantataḥ | utsaṅgapiḍakā nāma kaṭhinā mandavedanā | prabhinnā saṃsravet srāvaṃ kukkuṭāṇḍarasopamam’ iti | arbudamiti | vartmārbudaṃ tacca granthirūpeṇa sthitam | tadyathā - ‘vartmāntarasthaṃ viṣamaṃ granthibhūtamavedanam | ācakṣate'rbudamiti saraktamavilambitam’ iti | kumbhiketi kumbhāṇḍulatā tadbījatulyā kumbhikā vācyā | anye kumbhīkā kacchadeśodbhavā dāḍimākāraphalā | tadvījatulyapiḍakā bhidyamānā satī svayameva pūrṇodarā bhavati | yaduktam -‘vartmānte piḍakā dhmātā bhidyante ca sravanti ca | kumbhīkābījasadṛśāḥ kumbhīkā: saṃnipātajāḥ’ iti | sikatāvartmeti | sikatā śarkarā tatsadṛśābhiḥ piḍakābhiścitaṃ yadvartma bhavati tat sikatāvartmeti kathitam | tadyathā - ‘piḍakābhiḥ susūkṣmābhirghanābhirabhisaṃvṛtā | piḍakā yā kharā sthūlā sā jñeyā vartmaśarkarā iti | alagana iti | yatra vartmamūle kolapramāṇo granthiḥ sa alagana iti rogaviśeṣaḥ kathitaḥ | tathāca - ‘apākī kaṭhinaḥ sthūlo granthirvartmabhavo'rujaḥ | sakaṇḍūpicchilaḥ kolapramāṇo'lagano'stu saḥ’ iti | añjananāmiketi | vartmajā komalā yā piḍakā sā'ñjananāmiketi prasiddhā | yaduktam - ‘dāhatodavatī tāmrā piḍakā yā tu vartmajā | mṛdvī mandarujā sūkṣmā jñeyā sāṃ'ñjananāmikā’ iti | kardama iti | prāguktakliṣṭalakṣaṇameva yadā pittaṃ militaṃ punaḥ śoṇitaṃ viklinnatvamāpannaṃ bhavati sa vartmakardama iti kathitaḥ | tathāhi - ‘kliṣṭaṃ punaḥ pittayutaṃ śoṇitaṃ vidahedyadā | tataḥ klinnatvamāpannamucyate vartmakardamaḥ iti | śyāvavartmeti | śyāvatvamatra vātādhikatvena boddhavyam | ata eva vedanānvitamityuktam | tathāhi - ‘vartma tadvāhyato'ntaśca śyāvaṃ śūnaṃ savedanam | tadāhuḥ śyāvavartmeti netrarogaviśāradāḥ’ iti | agnidagdhamiva śyāvatvamityeke | tathāca nimiḥ - ‘duṣṭaśleṣmānilātpittaṃ vartmanoścīyate yadā | agnidagdhanibhaṃ śyāvaṃ śyāvavartmeti tadviduḥ’ iti | visavartmeti | bisaṃ mṛgālaṃ tacchidrākārachidrānvitaḥ śotho vartmamūle bhavati tadvisavartmeti nāma kathitam | taduktam - ‘trayo doṣā bahiḥ śothaṃ kuryuśchidrāṇi vartmano: | prasravantyantarudakaṃ visavadvisavartma tat’ iti | alajīti | yadyapyalajī vakṣyamāṇasandhigatarogeṣu darśitā tathāpyatra prasaṃgāt prasiddhiṃgatatvāt pakṣmasandhāvapi bhavatītyadoṣaḥ| yaduktam - ‘vartulākārapiḍakā sūkṣmā tāmrā ca vartmani | sarujā śoṇitotkliṣṭā dāruṇā tvalajī smṛtā’ iti | utkliṣṭavartmeti | utkliṣṭo vātastena vyāptaṃ yadvartma | ata eva tantrāntare vātahatavartma kathitam | yathā - ‘vimuktasandhi niśceṣṭaṃ vartma yasya nimīlyate | etadvātahataṃ vartma jānīyādakṣicintakaḥ’ iti | evaṃ vartmarogāścaturviśatiḥ proktāḥ || idānīṃ netrarogeṣveva sandhigatān navabhedān āha - netreti | pūrvokteṣu caturnavatinetrarogeṣu nava rogā ye sandhigatāsteṣāṃ vivaraṇaṃ likhyate | yathā - jalasrāva iti | jalasrāvo'tra pittādboddhavyaḥ | jalābhasrāvadarśanāt | tadyathā - ‘haridrābhaṃ nīlamuṣṇaṃ jalābhaṃ pittasrāvaḥ saṃsravet sandhimadhyāt’ iti | yatasa</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="153-160"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha netrarogasaṃkhyā - iti caturviṃśativartmajāḥ | atha nava netrasaṃdhijāḥ nava nayanasaṃdhibhavā rogāste jalasrāvādayaḥ | atha trayodaśa sitabhāgagatāḥ | tathā trayodaśa rogā budhaiḥ sitabhāgagatāḥ śuklabhāgagatāḥ proktāḥ | te sirotpātādayaḥ | atha kṛṣṇagatā rogāḥ te pañca ete śuddhaśuklādayaḥ pañca kṛṣṇasamudbhūtāḥ proktāḥ | atha ṣaḍvidhakācamāha - evaṃ vātādibhiḥ ṣaḍvidhaṃ kācaṃ jñeyam | ṣaṭ timirāṇyāha - vātādibhiḥ ṣaḍeva timirāṇi rogā aṣṭāviṃśatiruktāḥ || atha sapta (saṃkhyaḥ) liṅganāśa āha - ‘liṅganāśaḥ saptadhā syātsa tu vātādibhirjñeyaḥ | upasargeṇa kasyacitsambandhena saṃsargajaḥ dvidoṣajanyaḥ | athā'ṣṭadhā dṛṣṭirogānāha - ‘aṣṭadhā dṛṣṭirogāḥ syurbhaveyuste pittavidagdhādayaḥ | atha catvāro'dhimanyāḥ, evaṃ catvāraḥ adhimanthāḥ syuḥ te vātādibhiḥ’ athābhiṣyandāḥ, evaṃ catvāra: abhiṣyandāḥ syu: te raktādibhirjñeyāḥ | atha sarvā'kṣirogā aṣṭau syu: te tu vātaviparyayādayaḥ evaṃ caturnavatirnetrarogā uktāḥ | nanu nidāne ṣaṭsaptatirnetrarogā uktā atra caturnavatīti tatkatham ? ucyate - kasmiṃcittantre adhikāḥ prāptā likhitā ato na doṣaḥ || 153-160 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="171">puṃstvadoṣāstu pañcaiva proktāstatrerṣyakaḥ smṛtaḥ || 171 ||</seg> āsekyaścaiva kumbhīkaḥ sugandhiḥ ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="171"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> puṃstveti | puṃstvadoṣo napuṃsakaśabdavācyaḥ | sa ca pañcaprakāro bhavati | tatrerṣyakamāha | anyavyavāyaṃ dṛṣṭvā vyavāye pravartate yaḥ sa īrṣyakaḥ | yaduktam - ‘dṛṣṭvā vyavāyamanyeṣāṃ vyavāye yaḥ pravartate | īrṣyakaḥ sa tu vijñeyaḥ sadā rogaviśāradaiḥ’ iti dṛgyonirapīrṣyakāparaparyāyaḥ | tathāpi tantrāntare paṭhito heturyathā - ‘īrṣyābhibhūtāvapi mandaharṣau īrṣā ratereva vadanti hetum’ iti | āsekya iti | yaḥ svabhāryayā yonyādikaṃ spṛṣṭvā saṃkalpapūrvakaṃ pravartate sa āsekyaḥ| suśrute tu - śukraṃ prāśya dhvajadārḍhyaṃ labhate yaḥ sa āsekyaḥ kathitaḥ | taduktam - ‘pitroratyalpavīryatvādāsekyaḥ puruṣo bhavet | sa śukraṃ prāśya labhate dhvajocchrāyamasaṃśayam’ iti | ata evāsekyanāmāyaṃ ṣaṇḍo mukhayonyaparaparyāyaḥ kathitaḥ | kumbhīka iti | yaḥ puruṣaḥ svakīyapāyau anyapuruṣapārśvādvyavāyaṃ kārayitvā paścāt strīṣu viṣaye pumān pravartate sa kumbhīkaḥ | suśrute - ‘sve gude'brahmacaryādyaḥ strīṣu puṃvat pravartate| kumbhīkaḥ sa tu vijñeyo rogorogaviśāradaiḥ’ iti | gudayonirayamaparaparyāyanāmnā kathitaḥ | asyotpattihetuśca tantrāntare varṇitaḥ | yathā - ‘māturvyavāyapratimena vakrī syādbījadaurbalyatayā pituśca’ ityādi | gayadāsastu kumbhīkotpattau hetumāha yathā - ‘arajaskāṃ yadā nārīṃ śleṣmalastu vrajedṛtau | anyāsaktā bhavet prītirjāyate kumbhikastadā’ iti | sugandhīti | yo yonyādigandhamāghrāya dhvajabalaṃ labhate sa sugandhīti nāma ṣaṇḍhaḥ kathitaḥ | yaduktam - ‘yaḥ pūtiyonau jāyeta sa saugandhikasaṃjñitaḥ | sa yoniśephasorgandhamāghrāya labhate balam’ iti | ayaṃ saugandhiko'pi nāsāyonyaparaparyāyaḥ | ṣaṇḍhasaṃjñita iti | yaḥ pumān stryākṛtiḥ strīceṣṭitaśca strīvadadhobhūtaḥ svameḍhrasyordhvapradeśe aparapuruṣāt vīryacyutiṃ kārayati sa ṣaṇḍhaḥ, utpattiviṣayatvāt | yaduktam - ‘yo bhāryāyāmṛtau mohādaṅganeva pravartate | tatra strīceṣṭitākāro jāyate ṣaṇḍhasaṃjñitaḥ’ iti | ayaṃ ṣaṇḍhastu aretāḥ kathitaḥ | īrṣyakādayaścatvāraḥ saretasa ityuktatvāt | tathāhi - ‘āsekyaśca sugandhī ca kumbhīkaścerṣyakastathā | saretasastvamī jñeyā aśukraḥ ṣaṇḍhasaṃjñitaḥ || 171 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="171"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha pañca puṃstvadoṣānāha - puṃstvadoṣāḥ pañcaiva syuste īrṣyakādayaḥ, eṣāṃ lakṣaṇāni śārīre proktāni || 171||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="172">śukradoṣāstathāṣṭau syurvātātpittātkaphena ca || 172||</seg> <seg type="unit" n="173">kuṇapaṃ cāsrapittābhyāṃ pūyābhaṃ śleṣmapittataḥ | kṣīṇaṃ ca vātapittābhyāṃ granthilaṃ śleṣmavātataḥ|| 173||</seg> malābhaṃ saṃnipātācca śukradoṣā itīritāḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="172"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> doṣairduṣṭaṃ śukraṃ śukradoṣa ityucyate | tadyuktāḥ puruṣā garbhotpattau na kṣamā iti | prayojanaṃ suśrutavacanāt | yataḥ -‘vātapittaśleṣmakuṇapagranthipūtipūyakṣīṇamūtrapurīṣaretasaḥ prajotpādane na samarthā bhavanti’ iti | tatra śukraṃ yadā aruṇakṛṣṇavarṇaṃ bhavati todabhedanaviśeṣānvitaṃ ca bhavati tadvātaduṣṭam | pittaduṣṭaṃ tu pītanīlādivarṇānvitaṃ oṣacoṣavedanāviśeṣayuktaṃ ca | kaphaduṣṭaṃ ca śvetavarṇaṃ kaṇḍvādivedanānvitaṃ ca | kuṇapaṃ cāsrapittābhyāmiti | kuṇapaḥ śavaḥ, tasyeva gandho yasya śukrasya bhavati | so'pi raktena pittena bhavati | analpaṃ ca bhavati | cakārāt śoṇitavarṇaṃ pittavedanaṃ ca | suśrute tvayaṃ raktaja ityuktaḥ, yataḥ - ‘kuṇapagandhyanalpaṃ ca raktena’ iti | atra rakteneti vyapadeśo ghṛtatailadagdhavat | yato raktasyāpi doṣā eva pradūṣayitāraḥ | tenātra asrapittābhyāmiti grahaṇaṃ na doṣaḥ | pūyābhaṃ śleṣmapittayoreva iti | pittaśleṣmabhyāṃ yaddūṣitaṃ taddhaṭitaṃ pūyasadṛśaṃ śukraṃ bhavati | varṇavedanāścātra militaśleṣmapi- ttayoreva boddhavyā: | kṣīṇaṃ ca vātapittābhyāmiti | kāraṇaiḥ svamānādalpībhūtam | lakṣaṇaṃ ca yathā - ‘daurbalyaṃ mukhaśoṣaśca pāṇḍutvaṃ sadanaṃ bhramaḥ | klaivyaṃ śukravisargaśca kṣīṇaśukrasya lakṣaṇam’ iti | granthilaṃ śleṣmavātata iti | granthilasadṛśaṃ granthilaṃ tat śleṣmavātajanitaṃ bhavati | atrāpi dvidoṣavarṇavedanā boddhavyā | malābhaṃ sannipātācceti | malaṃ mūtrapurīṣam, tadābhaṃ tadgandhi ca yat śukraṃ bhavati tat sannipātadūṣitam | suśrute'pi - ‘mūtrapurīṣagandhisannipātena’ iti | iti pūrvoktaprakāreṇa śukradoṣā īritāḥ kathitāḥ || 172 ||</seg> <seg type="unit" n="173">|| 173 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="172"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> athā'ṣṭau śukradoṣāḥ - tathā tena prakāreṇa aṣṭau śukradoṣāḥ syuḥ te vātāderbhedato jñeyāḥ, eṣāṃ lakṣaṇāni śārīre nidāne vā proktāni || 172 ||</seg> 173 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="174">atha strīroganāmāni procyante pūrvaśāsrataḥ ||174||</seg> <seg type="unit" n="175">aṣṭāvārtavadoṣāḥ syurvātapittakaphaistridhā | pūyābhaṃ kuṇapaṃ granthi kṣīṇaṃ malasamaṃ tathā || 175 ||</seg> <seg type="unit" n="176">tathā ca raktapradaraṃ caturvidhamudāhṛtam | vātapittakaphaistredhā caturthaṃ saṃnipātaḥ || 176 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="174-176"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> strīrogetyādi | strīṣu bhavā rogāḥ strīrogāḥ | teṣāṃ puruṣeṣu na sambhavatvāt | pūrvaśāstrata iti munivacanāt | teṣvādau ārtavadoṣānāha - ‘aṣṭau cārtavadoṣāḥ syu’rityādi | doṣairduṣṭamārtavaṃ ca vīryavadbhavatītiprayojanaścakāraḥ | yaduktaṃ suśrute - ‘ārtavamapi tribhirdoṣaiḥ śoṇitacaturthai: pṛthagdvandvai: samastaiścopasṛṣṭamabījaṃ bhavati’ iti | eteṣāṃ doṣavarṇavedanādibhirvijñānopāyaṃ kathitāṣṭaśukradoṣe jñātavyam || tathā raktapradaramityādi | tathetyanenārtavameva kāraṇamasṛgdarasyeti bhāvaḥ sūcitaḥ | yaduktam - ‘tadevātiprasaṅgena pravṛttamanṛtāvapi | asṛgdaraṃ vijānīyādato'nyadraktalakṣaṇam’ iti | sāmānyalakṣaṇamapi yathā – ‘asṛgdaro bhavet sarvaḥ sāṅgamardaḥ savedanaḥ’ iti | ārtavātipravṛttitvenāsṛgdaraḥ,tasmāttasyātisrutasya lakṣaṇāni | yathā -‘tasyātivṛttau daurbalyaṃ bhramo mūrcchā madastṛṣā | dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvaṃ tandrā rogāśca vātajāḥ’ iti | tasya saṃkhyāścatuḥprakārā bhavanti | vātapittakaphairityādi | tatra vātikamāha - ‘rūkṣāruṇaṃ phenilamalpamalpaṃ vātāt satodaṃ piśitodakābham’ iti | pittajamāha - ‘sapītanīlāsitaraktamuṣṇaṃ pittārtiyuktaṃ mṛśavegi pittāt’ iti | kaphajamāha - ‘āmaṃ sapicchāpratimaṃ sapāṇḍu pulākatoyapratimaṃ kaphāttu’ hati | tridoṣajamāha - ‘sakṣaudrasarpirharitālavarṇaṃ majjaprakāśaṃ kuṇapaṃ tridoṣāt’ ityādi || 174-176 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="174-176"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha strīrogasaṃkhyā - atha strīroganāmāni procyante, kutaḥ ? pūrvaśāstrataḥ | teṣāṃ vivaraṇaṃ kriyate, aṣṭau ārtavadoṣāste vātādibhirjñeyāḥ, tathā raktapradaraṃ caturvidhaṃ udāhṛtaṃ kathitaṃ tribhirvātādyaiḥ sannipātenaikaśca ||174-176 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="177">viṃśatiryonirogāḥ syarvātātpittātkaphādapi | saṃnipātācca raktācca lohitakṣayatastathā ||177||</seg> <seg type="unit" n="178">śuṣkā ca vāminī caiva khaṇḍitāntarmukhī tathā | sūcīmukhī viplutā ca putraghnī ca pariplutā || 178||</seg> <seg type="unit" n="179">upaplutā prākcaraṇā mahāyoniśca karṇinī | svānnandā cāticaraṇā yonirogā itīritāḥ ||179||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="177-179"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> yonau bhavā rogā yonirogāḥ kathitāḥ | te duṣṭārtavavīryadoṣādinā janitāḥ | tathāhi - ‘viṃśatirvyāpado yonau nirdiṣṭā rogasaṃgrahe | mithyācāreṇa tāḥ strīṇāṃ praduṣṭenārtavena ca | jāyante bījadoṣācca daivādvā śṛṇu tāḥ pṛthak’ iti | tatra viśeṣalakṣaṇāttāsvādau vātalāmāha - vātasya pṛthag vidhānaṃ vātavedanāprādurbhāvārthaṃ, yatra tantrāntare udāvṛttāvandhyāviplutāsu vātānubandhitvam | yaduktam - ‘catasṛṣvapi cādyāsu bhavantyanilavedanāḥ’ iti | evaṃ pittānubandhinyo raktakṣayā vaminī prasraṃsinī putraghnī ceti catasraḥ pittalayā saha pañca paittalyaḥ | yaduktam-‘catasṛṣvapi cādyāsu pittaliṅgocchrayo bhavet’ iti | evaṃ śleśmānubandhinyo'tyānandā karṇinī acaraṇā'ticaraṇāścatasraḥ śleṣmalayā saha pañca vijñeyāḥ | yataḥ - ‘catasṛṣvapi cādyāsu śleṣmaliṅgocchryo bhavet’ iti | evaṃ sannipātajāḥ pañca vijñeyāḥ | ṣaṇḍī, aṇḍalī, vivṛtā, sūcivakrā iti | catasraḥ sannipātajayā saha pañca | yataḥ - ‘pañcāsādhyā bhavantīha yonayaḥ sarvadoṣajāḥ’ iti | evaṃ suśrutoktatvācca doṣānubandhitvaṃ darśitam | atra vyastagaṇanāsaṃgrahatvena pṛthaksvarūpamadhunā vidhīyate | tadyathā - vātāditi | vātānvitā vātalā yonirbhavati | tathāhi ‘vātalā karkaśā stabdhā śūlanistodapīḍitā’ iti | pittāditi | pittānvitā pittalā yoniḥ | yathā-‘atyarthaṃ pittalā yonirdāhapākajvarānvitā’ ityupalakṣaṇaṃ, tena nīlapītasitārtavā bhavantītyavagantavyam | tathāca tantrāntare - ‘vyāpallavaṇakaṭvamlakṣārādyaiḥ pittajā bhavet | dāhapākajvaroṣmārtā nīlapītasitānvitā’ iti | kaphānvitā śleṣmalā yoniḥ | taduktam - ‘śveṣmalā picchilā yoni: kaṇḍūgrastātiśītalā’ iti | atiśītaletyupalakṣaṇam, tena savedanādikatvamapi boddhavyam | yaduktaṃ tantrāntare - ‘kapho'bhiṣyandibhirvṛddho yoniṃ ceddūṣayet striyāḥ | sa kuryāt picchilāṃ śītāṃ kaṇḍūgrastāṃ savedanām? iti | sannipātāditi militadoṣatrayadūṣitā yonirbhavati | tathāhi - ‘sarvaliṅgasamutthānā yatra sā sannipātajā’ iti | raktācceti raktadūṣitā | yadyapi raktapittānubandhinī yugapat paṭhitā tathāpyatra raktasyātisravaṇādraktajeti vyapadeśaḥ | tasmādiha raktajā sraṃsinī kathitetyabhiprāyaḥ | tadyathā - ‘prasraṃsinī sraṃsate tu kṣobhitā duṣprajāyinī’ iti | lohitakṣayato lohitakṣayā kathitā | tathāhi - ‘sadāhaṃ kṣīyate raktaṃ yasyāṃ sā lohitakṣayā’ iti | śuṣkā ceti | śuṣkā naṣṭārtavā kathitā | śuṣkaṃ vandhyamārtavaṃ yasyā bhavati sā | ata eva tantrāntare vandhyāyoniḥ ‘vandhyā naṣṭārtavā jñeyā’ ityādivacanāt | vāminī ceti | yā rajasā yutaṃ savātaṃ bījamudgiret sā vāminī | yathā - ‘savātamudgiredbījaṃ vāminī rajasā'nvitam’ | khaṇḍiteti | arajaskā bhavati | tathāhi - ‘anārtavā'stanī ṣaṇḍī kharasparśā ca maithune’ iti | antarmukhīti | bṛhanmehanapuruṣeṇa gṛhītā yā taruṇā khaṇḍinī bhavet (sā atarmukhī) (aṇḍavannisṛtā<note place="foot" type="editorial" n="30">nāsti ‘ka pustake |</note> yonirityeke | tatrāṇḍalīśabdavācyā | yataḥ - ‘atikāyagṛhītāyāstaruṇyāstvaṇḍalī bhavet’ iti |) sūcīmukhīti atiśayaṃ sūcīvat saṃkīrṇamukhī - ‘sūcīvakrātisaṃvṛtā’ ityādivacanāt | viplutā ceti | ‘viplutā nityavedanā’ ityādinā vātajanitatodādivedanāyuktetyarthaḥ | putraghnī ceti | tathāhi - ‘sthitaṃ sthitaṃ hanti garbhaṃ putraghnī raktasaṃkṣayāt’ iti | yadyapi sarvāpatyavināśinī tathāpyatra putrasya prādhānyāt putraghnīti vyapadeśaḥ | paripluteti saṃjñā | yaduktam - ‘pariplutāyāṃ bhavati grāmyadharme rujā bhṛśam’ iti | upapluteti | vāyorūrdhvamupaplutatvāt | tantrāntare udāvarteti saṃjñā | yaduktam - ‘sā phenilamudāvartā rajaḥ kṛcchreṇa muñcati’ iti | mahāyoniriti | ativivṛtamukhatvānmahāyoniḥ kathitā| yataḥ - ‘vivṛtātimahāyoniḥ’ ityādi | karṇinīti | māṃsakandarākāro granthi: karṇinī kathitā | yataḥ - karṇinyāṃ karṇiko yonau śleṣmā'sṛgbhyāṃ prajāyate’ iti | atyānandeti | ‘atyānandā na saṃtoṣaṃ grāmyadharmeṇa gacchati’ iti | aticaraṇeti | ‘bahuśaścarāticaraṇā tayorbījaṃ na vindati’ iti | tayoracaraṇāticaraṇayoḥ | evaṃ yonidoṣā īritāḥ kathitāḥ || 177-179 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="177-179"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha yonirogāḥ - viṃśati syuste vātādergaṇitā jñeyāḥ, evaṃ dvātriṃśat strīrogāḥ ||177-179 ||</seg></ab>
          <ab type="mula">caturvidhaṃ yonikandaṃ vātapittakaphaistridhā | caturthaṃ saṃnipātena -</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> yonisaṃśritatvādviṃśatitamayonibhedādyonikando'pītyekaḥ pṛthak, doṣabhedena nāmasaṃgrahatvāt pṛthagatra paṭhitaḥ | yonau lakucākāraṃ kandamutpadyate tadyonikandamiti | lakucaṃ cātra nāraṅgaphalam | tadyathā - ‘pūyaśoṇitasaṃkāśaṃ lakucākṛtisannibham | utpadyate yadā yonau nāmnā kandaḥ sa yonija:’ iti | asya vātādivikṛtilakṣaṇamāha | vātajaṃ yathā - ‘rukṣaṃ vivarṇaṃ sphuṭitaṃ vātikaṃ tadvinirdiśet’ iti | paittikamāha - ‘dāharāgajvarakaraṃ vidyāt pittātmakaṃ tu tat’ iti | ślaiṣmikamāha - ‘nīlapuṣpapratīkāśaṃ kaṇḍūmantaṃ kaphātmakam’ iti | nīlapuṣpavarṇatā ca kaphaje'pi roga- prabhāvāt | anye cainaṃ pittaliṅgasaṃbaddhamāhuriti | sāṃnipātikaṃ yathā - ‘sarvaliṅgasamāyuktaṃ sannipātātmakaṃ vadet’ iti ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> strīrogeṣveva yonikandasaṃkhyāmāha - vātādibhiścaturvidhaṃ yonikandaṃ bhavatīti yojanā ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="180">tathāṣṭau garbhajā gadāḥ || 180 ||</seg> <seg type="unit" n="181">upaviṣṭakagarbhaḥ syāttathā nāgodaraḥ smṛtaḥ | makkallo mūḍhagarbhaśca viṣkambho gūḍhagarbhakaḥ || 181 ||</seg> jarāyudoṣo garbhasya pātaścāṣṭamakaḥ smṛtaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="180"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> śukraśoṇitaṃ gārbhāśayasthamātmaprakṛtivikārasaṃmūrcchitaṃ garbha ityucyate | tatsambhavā vikārā garbhajā gadā vācyāḥ | te'ṣṭaprakārā bhavanti | upaviṣṭakagarbhaḥ syādityādi | raktaparisrutinimittopaviṣṭakasaṃjñayā garbhavikṛtiḥ kathitā | taduktaṃ carake - ‘yasyāḥ punaruṣṇatīkṣṇopayogādgarbhiṇyā mahati jātasāre garbhe puṣpadarśanaṃ yonisrāvāt tasyā garbho vṛddhiṃ na prāgnoti, kālāntaramupatiṣṭhate, saspandanaśca bhavati tamupaviṣṭakamityācakṣate iti | nāgodara iti | nāgabandha iva sthitiryasya garbhasya bhavatītyeke | suśrute - tannāgodaralakṣaṇaṃ yathā - ‘śukraśoṇitaṃ vāyunābhipannamavakrāntajīvamādhmāyatyudaraṃ tat kadācit yadṛcchayopaśāntaṃ naigameṣāpahṛtamiti bhāṣante | tameva kadācit pravilīyamānaṃ nāgodaramityāhuḥ’ | makkalla iti | makkallo raktamārutajaḥ śūlaviśeṣaḥ | sa dvividho bhavati| eko garbhāvasthāyāṃ, aparaḥ sūtikāvasthāyām iti | tadyathā - ‘mānasāgantubhirupatāpaiḥ prapīḍito yo garbhaḥ kukṣau vedanāṃ janayati sa garbhamakkalla: | yatra prakupito vāyuḥ sūtayā rudhiramatyantaṃ saṃrudhya hṛcchirobastiśūlaṃ karoti sa prasūtimakkalla iti | tantrāntare yonisaṃvaraṇo'yaṃ rogaviśeṣaḥ kathitaḥ | yaduktam - ‘vātalānyannapānāni grāmyadharmaṃ prajāgaram | atyarthaṃ sevamānāyāṃ garbhiṇyāṃ yonimārgagaḥ || mātariśvā prakupito yonidvārasya saṃvṛtim | kurute ruddhamārgatvāt punarantargato'nilaḥ || niruṇaddhyāśayadvāraṃ pīḍayan garbha( nābhi )saṃsthitim || niruddhavacanocchvāso garbhaścāśu vipadyate || rujā saṃruddhahṛdayāṃ nāśayatyāśu garbhiṇīm | yonisaṃvaraṇaṃ vidyādvyādhimetaṃ sudāruṇam’ iti | mūḍhagarbhaśceti | mūḍho vyāsaktagatiḥ pavano mūḍhagarbhaṃ karoti | yonijaṭharādiṣu śūlaṃ karotītyabhiprāyaḥ | tathāhi - ‘mūḍhaḥ karoti pavanaḥ khalu mūḍhagarbhaṃ śūlaṃ ca yonijaṭharādiṣu mūtrasaṅgam’ ityādi | viguṇānilayogādadṛśyāsaṃkhyeyatvamāhureke, tasmādatra eka eva paṭhitaḥ | tadyathā - ‘bhugno'nilena viguṇena tataḥ sa garbhaḥ saṃkhyāmatītya bahudhā samupaiti yonim’ ityādi | keṣāṃcinmate tatra vyavahārayogyā aṣṭau prakārāḥ kathitāḥ | tadyathā - ‘dvāraṃ nirudhya śirasā jaṭhareṇa kaścit kaściccharīraparivartitakubjadehaḥ | ekena kaścidaparastu bhujadvayena tiryaggato bhavati kaścidavāṅmukho'nyaḥ || pārśvāpravṛttagatireti tathaiva kaścidityaṣṭadhā gatiriyaṃ hyaparā caturdhā’ iti | saṃkīlakādibhedena catuḥprakārān punarāhureke | tadyathā - ‘saṃkīlakaḥ pratikhuraḥ parigho'tha bījasteṣūrdhvabāhucaraṇaiḥ śirasā ca yonau | saṅgī ca yo bhavati kīlakavat sa kīlo dṛśyaiḥ khuraiḥ pratikhuraḥ sa hi kāyasaṅgī || gacchedbhujadvayaśirāḥ sa ca bījakākhyo yonau sthitaḥ saparigha: parigheṇa tulyaḥ’ iti | tantrāntare'pi kīlakādīnāṃ lakṣaṇam | yathā - ‘ūrdhvabāhuśiraḥpādai rundhyādyonimukhaṃ tu yaḥ | pratikīlopamasthityā sa kīla iti saṃjñitaḥ | adhastāt pārśvato vāpi tathaivākuñcito'pi vā | yo niḥsṛtya mukhaṃ yonerjñeyaḥ pratikhurastu saḥ || yonidvārātta nurgacchedyaścaikāṅghriśirobhujaḥ | tamāhurbījakaṃ nāma mūḍhagarbhacikitsakāḥ || yonimāvṛtya yastiṣṭhet parigho gopuraṃ yathā | tathāntargarbhamāyāntaṃ vidyāt parighasaṃjñitam’ iti | viṣkambha iti | viṣkambha iva viṣkambhaḥ, mārgāvarodhāt tiṣṭhati ityabhiprāyaḥ | sa tu vātābhipannagarbhasya śoṣaṇānmātuḥ kukṣiṃ na pūrayati, mandaṃ spandate ca | ata eva vṛddhakāśyapena śuṣkalakṣaṇaṃ vihitam | yathā - ‘garbhanāḍyāstu vahanādaplavatvādrasasya ca | cireṇāpyāyate garbhastathaivākālayojanāt | akukṣipūraṇo garbho mandaspandana eva ca’ iti | mūḍhagarbha iti | līnagarbhaḥ kathitaḥ | tathāca suśrutaḥ - ‘vātopadravagṛhītatvāt srotasāṃ vīyate garbhaḥ so'tikālamavatiṣṭhamāno vyāpadyate’ iti | jarāyudoṣa iti | vikṛtajarāyuṇā chādanaṃ jarāyudoṣaḥ | jarāyurgarbhasyāveṣṭanarūpaścarmaviśeṣaḥ | ‘jarāyuṇā mukhe cchanne’ ityādidarśanāt | arthādgarbhaśayyāyāṃ sthito yo bālastasyopari veṣṭitolpavikāratvājjarāyudoṣa ityabhiprāyaḥ | garbhaśayyā ca prasaṅgato yathā - ‘śaṅkhanābhyākṛtiryonistryāvartā sā ca kīrtitā | tasyāstṛtīye tvāvarte garbhaśayyā pratiṣṭhitā || yathā rohitamatsyasya mukhaṃ bhavati rūpataḥ| tatsaṃsthānāṃ tathā rūpāṃ garbhaśayyāṃ vidurbudhāḥ’ iti | pāta iti | garbhasya pāto'ṣṭamo bhedaḥ | sa dvividhaḥ, ekaḥ srāvarūpaḥ, ’aparaḥ pātarūpaḥ | tathāhi - ‘ācaturthāttato māsāt prasavedgarbhavidravaḥ | tataḥ sthi(ta)raśarīrasya pātaḥ pañcamaṣaṣṭhayoḥ’ iti| atighanāvayavatvena viśeṣeṇa dravarūpatayā garbhavidravaḥ kathyate | yaduktaṃ bhoje - ‘ātṛtīyādyato māsāt garbhaḥ sravati śoṇitam | ūrdhvaṃ saṃghātabhūtastu garbhaḥ patati yoṣitām’ iti | viguṇapavane tu saptamādimāseṣvapi pāta iti kecit | yataḥ -‘garbho'bhighātaviṣamāśanapīḍanādyai: pakvaṃ drumādiva phalaṃ patati kṣaṇena’ iti || 180 ||</seg> <seg type="unit" n="181">|| 181 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="180"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> aṣṭau garbharogā bhavanti tānāha - upaviṣṭakādayo'ṣṭau garbharogāḥ || 180 ||</seg> <seg type="unit" n="181">|| 181 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="182">pañcaiva stanarogāḥ sturvātātpittātkaphādapi || 182||</seg> <seg type="unit" n="183">saṃnipātātkṣatāccaiva tathā stanyodbhavā gadāḥ | bālarogeṣu kathitāḥ strīdoṣāśca trayaḥsmṛtāḥ|| 183||</seg> <seg type="unit" n="184">adakṣapuruṣotpanna: sapatnīvihitastathā | daivājjātastṛtīyastu tathā ye sūtikāgadāḥ || 184||</seg> jvarādayaścikitsyāste yathādoṣaṃ yathābalam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="182-184"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> pañcaiveti | stanayorbhavā rogāḥ stanarogāḥ, te ca śothādirūpā ityarthaḥ | yaduktam - ‘sakṣīrau vāpyadugdhau vā doṣaḥ prāpya stanau striyāḥ | pradūṣya māṃsarudhire stanarogāya kalpate’ iti | ata eva teṣāṃ vātapittakaphasaṃnipātāgantujānāṃ lakṣaṇāni raktajanyavidradhiṃ vinā bāhyavidradhivajjñātavyāni | tathācoktam -‘pañcānāmapi teṣāṃ hi raktajaṃ vidradhiṃ vinā | lakṣaṇāni samānāni bāhyavidradhilakṣaṇaiḥ iti | tathā stanyodbhavā gadā iti | tathetyanena yathā stanarogā doṣabhedena pañcasaṃkhyakā uktāstathaiva doṣabhedena kṣīrabhedā iti tātparyārthaḥ| stanyaṃ kṣīraṃ, tatsvarūpaṃ ca suśrutenoktam - ‘rasaprasādo madhuraḥ pakvāhāranimittajaḥ | kṛtsnadehāt stanau prāptaḥ stanyamityabhidhīyate’ iti | vātādīnāṃ bhedāḥ keṣāṃcidbodhanārthaṃ likhyante yathā - ‘kaṣāyaṃ salilaplāvi stanyaṃ mārutakopataḥ | kaṭvamlalavaṇaṃ pītarājīmatpittasaṃyutam || kaphaduṣṭaṃ ghanaṃ toye nimajjati supicchilam | dviliṅgaṃ dvandvajaṃ vidyāt triliṅgaṃ sāṃnipātikam’ iti || evaṃ doṣadūṣitāt stanyāt gadā rogā utpadyante | yaduktam -‘gurubhirvividhairannairduṣṭairdoṣaiḥ pradūṣitam | kṣīraṃ dhātryāḥ kumārasya nānārogāya kalpate’ iti | ata eva tānrogānkṣīrālasādīn bālarogeṣu darśayiṣyāmaḥ | strīdoṣāśca trayaḥ smṛtā ityādi | strīṇāṃ duḥkhajanakāḥ strīdoṣāḥ, ‘tadduḥkhasaṃyogā vyādhaya’ ityupadarśanāt | te trayaḥ | adakṣapuruṣotpanna iti| nijāhārādyarjane'pyasamarthaḥ tenotpannaṃ duḥkhamiti bhāvaḥ | sapatnīvihita iti | strīṇāṃ sapatnībhāvo'tīva duḥkhakaro vihitaḥ vipakṣastatvāt | ‘pṛthakśayyā ca nārīṇāmaśastravadha ucyate’ itivacanāt | daivājjāta iti | duḥkhakara iti śeṣaḥ | daivaṃ bhāgadheyaṃ tajjātaḥ sahagamanaprabhṛtika ityabhiprāyaḥ | tathā ye sūtikāgadā ityādi | prasūtiviṣaye bhavā ye rogāste sūtikāgadāḥ kathitāḥ | tadyathā - ‘jvarātisāraśothaśca śūlanāhabalakṣayāḥ | tandrāruciprasekādyāḥ kaphavātāmayodbhavāḥ || kṛcchrasādhyā hi te rogāḥ kṣīṇamāṃsabalāgnitaḥ | te sarve sūtikānāmnā rogāste cāpyupadravāḥ’ iti | ete sūtikārogatvena lakṣaṇāntarā ityarthaḥ, upadravatvāt | sūtikāyāṃ viśeṣalakṣaṇaṃ ca suśrutenoktaṃ yathā - ‘aṅgamardo jvaraḥ kāsaḥ<note place="foot" type="editorial" n="31">‘kampaḥ’ pā.</note> pipāsā gurugātratā | śothaḥ śūlātisārau ca sūtikārogalakṣaṇam’ iti| evaṃ strīrogāḥ pradarśitāḥ ||182-184||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="182-184"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha stanarogāḥ - stanarogā: pañcadhā syuḥ | te vātāderjāyante | tathā stanyodbhavā dugdhodbhavāḥ, teṣu tatrādau strīdoṣāstrayastānāha - bālarogeṣu trayaḥ strīdoṣāḥ te | anye jvarādayo'pi bālarogāḥ || 182-184 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="185">dvāviṃśatirbālarogāsteṣu kṣīrālasāstrayaḥ ||185 ||</seg> <seg type="unit" n="187">vātātpittātkaphāccaiva dantodbhedaścaturthakaḥ | dantaghāto dantaśabdo'kāladanto'hipūtanam 186 || mukhapāko mukhasrāvo gudapākopaśīrṣakau | pārśvaruṇastālukaṇṭo vicchinnaṃ pārigarbhikaḥ ||187||</seg> <seg type="unit" n="188">daurbalyaṃ gātraśoṣaśca śayyāmūtraṃ kukūṇakaḥ | rodanaṃ cājagallī syāditi dvāviṃśatiḥ smṛtāḥ ||188||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="185-188"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha bālarogānāha - dvāviṃśatiriti | bālake bhavā rogā bālarogāḥ | āṣoḍaśādbālaḥ | sa trividhaḥ | kṣīrapaḥ, kṣīrānnādaḥ, annāda iti | eteṣu bhavā rogā bālarogaśabdavācyāḥ | yataḥ ṣoḍaśavarṣaparyantaṃ bālagrahacikitsā dṛśyate | teṣviti | dvāviṃśatisaṃkhyeṣu | trayaḥ kṣīrālasā iti doṣadūṣitastanyajanitā rogaviśeṣāḥ | ata eva vātāt pittāt kaphāditi grahaṇam | tadyathā - ‘vātaduṣṭaṃ śiśuḥ stanyaṃ piban vātagadāturaḥ | kṣāmasvaraḥ kṛśāṅgaḥ syādbaddhaviṇmūtramārutaḥ’ iti | pittaduṣṭamāha - ‘svinno bhinnamalo bālaḥ kāmalāpāṇḍurogavān | tṛṣṇāluruṣṇasarvāṅgaḥ pittaduṣṭaṃ payaḥ piban’ iti | kaphaduṣṭalakṣaṇamāha - ‘kaphaduṣṭaṃ piban kṣīraṃ lālāluḥ śleṣmarogavān| nidrānvito jaḍaḥ śūnavakrākṣaśchardanaḥ śiśuḥ’ iti | evaṃ trayaḥ kṣīrālasāḥ kathitāḥ | dantānāmudbheda utpattiḥ | sa ca sarveṣāṃ rogāṇāṃ kāraṇam | tadyathā - ‘dantodbhedaśca rogāṇāṃ sarveṣāmapi kāraṇam | viśeṣājjaraviḍ- bhedakāsacchardiśirorujām’ iti | anyatrāpyuktam - ‘pṛṣṭhabhaṅge biḍālānāṃ barhiṇāṃ ca śikhodgame | dantodbhede ca bālānāṃ nahi kiṃcittu dūṣaṇam’ iti | dantaghāta iti | dantaghāto dantapātaḥ kathitaḥ | sa dvidhā bhavati | ekaḥ samayodbhavaḥ apara āghātajanitaḥ | tāvapi bāladuḥkhakarāviti prayojanam | dantaśabda iti | dantagharṣaṇaṃ viśeṣeṇa svapnāvasthāyāṃ bhavati, kaphajanyadantaharṣanimittatvāt | bālye'tīva kaphāmayā bhavanti | tena bālaroge dantaśabdaḥ kathitaḥ | akāladanta iti | akāladantotthānenāniṣṭhatvādbalānāṃ duḥkhakara ityarthaḥ | ahipūtanamiti | ahipūtanamanyatra kṣudrarogeṣu paṭhitam | atra bālasaṃbhavatvādbālaroge likhitaḥ | tadyathā - ‘śakṛnmūtrasamāyukte'dhaute'pāne śiśorbhavet | svinne vā snāpyamāne vā kaṇḍū raktakaphodbhavā | kaṇḍūyanāttataḥ kṣipraṃ sphoṭaḥ srāvaśca jāyate | ekībhūtaṃ vraṇe ghoraṃ taṃ vidyādahipūtanam’ iti | bhoje punaridaṃ duṣṭastanyapānādityapi paṭhitam | yaduktam - ‘duṣṭastanyasya pānena malasyākṣālanena ca | kaṇḍūdāharujāvadbhiḥ piḍakābhiḥ samanvitā || saṃbhavettu yathādoṣaṃ dāruṇā hyahipūtanā’ iti | mukhapāka iti | mukhasya pāko mukhapākaḥ | sa tu doṣaviśeṣādbhavati bālake'pyatīva prasiddhatvāt | mukhasrāva iti prasiddhaḥ, lālāstrāva ityarthaḥ | gudapākaṃ iti | so'pi vikṛtadoṣasvabhāvādbhavatīti, bālake'tīva pratītiḥ gurupāka iti prasiddhaḥ | upaśīrṣakamāha | kapālaroge vraṇaviśeṣa upaśīrṣakaśabdavācyaḥ | athavā padmanāmānaṃ visarpamāhureke | yaduktam - ‘visarpastu śiśoḥ prāṇanāśano bastiśīrṣajaḥ | padmavarṇo mahāpadmo rogo doṣatrayodbhavaḥ’ iti | pārśvāruṇo mahāpadmamedaḥ | tatra lohitapadmavarṇaḥ | padmavarṇatā mukhatāluni bahirdeśeṣu iti vadanti kecit | tālukaṇṭa iti | kaṇṭakākāratvena tālukaṇṭakam | tadyathā kaphaḥ kuddhaḥ kurute tālukaṇṭakam | tena tālupradeśasya nimnatā mūrdhni jāyate’ iti | vicchinnamiti | vicchinnamanyatra gataṃ tālupātamiti nāmnā pratītam | tathāhi - ‘tālupātāt stanadveṣaḥ kṛcchrātpānaṃ śakṛddravam | tṛḍakṣikaṇṭhāsyarujā grīvādurvahatā vami:’ iti | pārigarbhika iti | tathāhi - ‘mātuḥ kumāro garbhiṇyāḥ stanyaṃ prāyaḥ pibannapi | kāsāgnisādavamathu tandrākārśyārucibhramaiḥ || yujyate koṣṭhavṛddhyā ca tamāhuḥ pārigarbhikam | rogaṃ paribhavākhyaṃ ca yuñjyāttatrāgnidīpanam’ || iti | daurbalyamiti durbalatvam| bālakasya satataṃ balahānirityarthaḥ | hataujā ityapare | gātraśoṣa iti | gātrakṣamatā bālasya doṣaprabhāvādbhavati | śayyāmūtraṃ prasiddham | rātrau svaprāvasthāyāṃ śayyāgato bālo'kṣīṇapūrvakaṃ mūtrayati doṣaprabhāvāt | kukūṇaka iti | bālasya netravartmagataḥ kukūṇakākhyo rogaḥ | tadyathā -‘kukūṇakaḥ kṣīradoṣāt śiśūnāmakṣivartmani | jāyate tena tannetraṃ kaṇḍūraṃ ca sravenmuhuḥ | śiśuḥ kuryāllalāṭā- kṣikūṭanāsāvagharṣaṇam | śakto nārkaprabhāṃ draṣṭuṃ na vartmonmīlanakṣamaḥ’ iti | ayameva kothuyeti<note place="foot" type="editorial" n="32">‘seha:śabdavācyaḥ’ pā.</note> loke | rodana- miti | rodanaṃ tu sarveṣāṃ śiśuvyādhīnāṃ ca sūcakaṃ bhavati | yataḥ - ‘śiśostīvrāmatīvrāṃ ca rodanāllakṣayevrujam | sa yaṃ spṛśedbhṛśaṃ deśaṃ yatra ca sparśanākṣamaḥ || tatra vidyādrujaṃ, mūrdhni rujaṃ cākṣinimīlanāt | koṣṭhe vibandhavamathustanadaṃśāntrakūjanaiḥ || ādhmānapṛṣṭhanamanajaṭharonnamanairapi | bastau guhye ca viṇmūtrasaṃgatrāsadigīkṣaṇaiḥ | srotāṃsyahāni saṃdhīṃśca paśyedyattanmuhurmuhuḥ’ iti | tīvrāṃ rujaṃ ca bahurodanāt, atīvrāmalparodanā- llakṣayedbālānāmeva duṣṭastanyapānādineti | ajagallīti | prāyeṇa bālānāmanyeṣāmapi ajagallikā bhavati | tadyathā - ‘snigdhāḥ savarṇāḥ prathitā nīrujā mudrasannibhāḥ | kaphavātotthitā jñeyā bālānāmajagallikāḥ’ iti | iti dvāviṃśatiḥ smṛtā iti | iti kathitaprakāreṇa bālārogā dvāviṃśatiḥ proktāḥ || 185-188 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha bālarogāḥ</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="189">tathā bālagrahāḥ khyātā dvādaśaiva munīśvaraiḥ | skandagraho viśākhaḥ syātsvagrahaśca pitṛgrahaḥ || 189||</seg> <seg type="unit" n="190">naigameyagrahastadvacchakuni: śītapūtanā | mukhamaṇḍitikā tadvatpūtanā cāndhapūtanā || 190 ||</seg> revatī caiva saṃkhyātā tathā syācchuṣkarevatī |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="189"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> tatheti | bālaṃ gṛhṇanti iti bālagrahāḥ | te tu prāyeṇa śaucabhraṃśādinā skandagrahādayo bāleṣvāviśanti | tatparijñānārtha sāmānyalakṣaṇaṃ viśeṣalakṣaṇaṃ ca vyācaṣṭe | tatra sāmānyalakṣaṇaṃ yathā - ‘kṣaṇādudvijate bālaḥ kṣaṇāt trasyati roditi | nakhairdantairdārayati dhātrīmātmānameva ca | ūrdhvaṃ nirīkṣate dantān khādet kūjati jṛmbhate | bhruvau kṣipati dantauṣṭhaṃ phenaṃ vamati vāsakṛt | kṣābho'tiniśi jāgarti śūnāṅgo bhinnaviṭsvaraḥ | māṃsaśoṇitagandhiśca na cā'śnāti yathā purā | sāmānyagrahajuṣṭānāṃ lakṣaṇaṃ samudāhṛtam’ iti | ete grahāḥ pūjāhetorbālān hiṃsanti | yaduktaṃ carake - ‘dhātrīmātrorātmanaścāparādhācchaucabhraṣṭān maṅgalācārahīnān | kṛtsnān srastān durjanāṃstāḍitāṃśca pūjāhetorhiṃsyurete kumārān’ iti | viśeṣalakṣaṇaṃ yathā pratipāditamatraiva | tadvivaraṇamāha - skandagraha iti | skandagraheṇa gṛhīto bālo yathā bhavati tallakṣaṇamāha - ‘ekanetrasya gātrasya srāvaḥ spandanakampanam | ūrdhvadṛṣṭyā nirīkṣeta vakrāsyo raktagandhikaḥ | dantān svādati visraṃstaḥ stanyaṃ naivābhinandati | skandagrahagṛhītānāṃ bālānāṃ cālparodanam’ iti viśākha iti | svagraha iti | svagrahastu skandāpasmāra ityeke tadyathā - ‘naṣṭasaṃjño vamet phenaṃ saṃjñāvānatirodati | pūyaśoṇitagandhitvaṃ skandāpasmāralakṣaṇam’ iti pitṛgrahaḥ | naigameyagraha iti | tadyathā - ‘chardi- spandanakaṇṭhāsyaśoṣamūrcchābhigandhitā | ūrdhvaṃ paśyeddaśeddantānnaigameyaṃ grahaṃ vadet’ iti | śakunīti | śakunī nāma- grahagṛhīto bālopīdṛśo bhavati | yathā ‘srastāṅgo bhayacakito vihaṅgagandhiḥ sāsrāvavraṇapīḍitaḥ samantāt | sphoṭaiścapracitatanuḥ sadāhapākairvijñeyo bhavati śiśuḥ kṣataḥ śakunyā’ iti | vihaṅgagandhirityatra visragandhirityapare | hiraṇyākṣepyuktaṃ - ‘sasrāvadāhapākādyaiścitaḥ sphoṭairbhayānvitaḥ | srastāṅgo visragandhaḥ syācchakunyā pīḍitaḥ śiśuḥ’ iti | śītapūtaneti | vepate kāsate kṣīṇo netrarogo vigandhatā | chardyatīsārayuktaśca śītapūtanayā śiśuḥ’ iti | mukhamaṇḍitiketi | ‘prasannavarṇavadanaḥ śirābhirabhisaṃvṛtaḥ | mūtragandhistu bahvāśī mukhamaṇḍitikāgrahī’ iti | pūtaneti | ‘atīsāro jvarastṛṣṇā tiryakprekṣaṇarodanam | naṣṭanidrastathodvigno grastaḥ pūtanayā śiśuḥ’ iti | andhapūtaneti | ‘chardiḥ kāso jvarastṛṣṇā vasāgandho'tirodanam | stanyadveṣo'tisāraśca andhapūtanayā śiśoḥ’ iti | revatīti | vraṇaiḥ sphoṭaiścitaṃ gātraṃ paṅkagandhaṃ sravedasṛk | bhinnavarcā jvarī dāhī revatīgrahalakṣaṇam’ iti | śuṣkarevatīti ||189||</seg>190 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha bālagrahasaṃkhyāmāha</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="191">tathā caraṇabhedāstu vātaraktādikāśca ye || 191 ||</seg> <seg type="unit" n="192">dvicatvāriṃśaduktāste rogeṣveva munīśvaraiḥ | dviṣaṣṭirdoṣabhedāḥ syuḥ sannipātādikāśca ye || 192||</seg> te'pi rogeṣu gaṇitāḥ pṛthakproktā na te kvacit |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="191"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> tatheti | caraṇabhedāḥ pādarogāḥ kathitāḥ | te vātaraktapramukhā rogeṣveva boddhavyāḥ | vātaraktādikā ityatrādigrahaṇena pādasuptipādastambhapādaharṣapādasphuṭanaprabhṛtayaḥ | rogeṣviti ślīpadādiṣu || 191 ||</seg> <seg type="unit" n="192">dviṣaṣṭirdoṣabhedāḥ syuriti | doṣā vātādayaḥ | teṣāṃ bhedā utkarṣādivikalpanādvātenetyucyante | tatra vātādīnāṃ doṣāṇāṃ kṣīṇabhedāḥ pañcaviṃśatiḥ, tāvanta eva vṛddhānāṃ doṣāṇāṃ bhedāḥ, ekaikavṛddhisamatākṣayaiḥ kṛtvā ṣaḍbhedāḥ, evaṃ kṣīṇavṛddhānāṃ darśitāḥ | ekavṛddhidvandvakṣayeṇa trayo bhedāḥ, dvivṛddhyekakṣayeṇa trayo bhedāḥ, evaṃ dviṣaṣṭirdoṣabhedāḥ kathitāḥ | kecittu doṣāṇāṃ sāmyaṃ bheda ityanena triṣaṣṭirdoṣabhedā bhavanti iti vadanti | tacca sannipātabhedena jñātavyam | taduktam - ‘dvyulbaṇaikolbaṇaiḥ ṣaṭ ca hīnamadhyādhikāśca ṣaṭ | samaścaiko vikārāṇāṃ saṃnipātāt trayodaśa’ iti | tantrāntare'pi yathā - ‘dviṣaṣṭidhā vadantyete bhūyiṣṭhamiti niścayaḥ | tata eva pṛthag doṣā dviśo nava samādhikaiḥ|| trayodaśādhikaikadvisamamadhyolbaṇaistriśaḥ | pañcāśadevaṃ tu saha bhavanti kṣayamāgataiḥ || kṣīṇamadhyādhikakṣīṇakṣīṇavṛddhaistathā'paraiḥ | dvādaśaivaṃ samākhyātāstrayo doṣā dviṣaṣṭidhā’ || te'pīti | te dviṣaṣṭirdoṣabhedā rogeṣu gaṇitāḥ, ataḥ kvacit kutrāpi te na pṛthak proktāḥ | nahyeteṣāṃ dviṣaṣṭibhedānāṃ sarvarogāntargatatvāt pṛthagupādānamiti bhāvaḥ || 192 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> pādarogānāha</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="193">hīnamithyātiyogena bhedaiḥ pañcadaśoditāḥ || 193 ||</seg> <seg type="unit" n="194">pañcakarmabhavā rogā rogeṣveva prakīrtitāḥ | snehasvedau tathā dhūmo gaṇḍūṣo'ñjanatarpaṇe || 194 ||</seg> pīḍā aṣṭādaśaitajjāstāśca rogeṣu lakṣitāḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="193"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> hīneti | pañcakarmabhavā rogā iti | vamanavirecananirūhānuvāsananasyānīti pañcakarmāṇi | tajjātā rogā rogeṣveva jñātavyāḥ | rogatā ca teṣāṃ hīnamithyātiyogatvādbhavati | etena kimuktam - yadā vamanādikaṃ hīnamithyātiyogena kṛtaṃ tadā rogatvaṃ syāt | taduktam - ‘hīnamithyātiyogena yadā bhavati dehinām | pañcakarma tadā nūnaṃ rogotpattyai ca kevalam’ iti | ata eva pratyekaṃ tribhedena pañcadaśabhedāḥ pūryante || sneha iti | snehādīnāmapi aṣṭādaśa pīḍābhedāḥ kathitāḥ | atrāpi hīnamithyātiyogeti saṃbandhaḥ | tenātrāṣṭādaśabhedāḥ pūryante | pīḍā'tradoṣarūpā | sneho'trasnehapānam | svedaḥ prasiddhaḥ | dhūmo dhūmapānam | gaṇḍūṣaḥ kavalaparyāyaḥ | añjanaṃ netrāñjanam| tarpaṇaṃ dhātutṛptijanakaṃ netrāntastarpaṇaṃ vā | ete tu yadā hīnamithyātiyogadvāreṇa prayuktāstadā rogāya bhavantītyarthaḥ ||193||</seg>194||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="193"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> pañcakarmajarogasaṃkhyām āha - aṣṭādaśavidhā etajjāḥ pīḍāstā api rogeṣu bhavanti | tā āha - aṣṭādaśavidhā etajāḥ pañcakarmādijāstā api rogeṣu jñeyāḥ | teṣāṃ lakṣaṇaṃ tu snehādivyāpatsu jñeyam || 193 ||</seg> 194 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="195">śītopadrava ekaḥ syādekaścoṣṇodbhavo mataḥ|| 195||</seg> śalyopadrava ekaśca kṣārāccaikaḥ smṛtastathā |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="195"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> śītopadrava iti | atiśītena janitaḥ upadravaḥ | atiśītaḥ kālaḥ, atiśīto deśaḥ, atiśītā kriyā ceti | eka uṣṇopatāpa iti | atyuṣṇena janita upatāpa upadrava ityarthaḥ | atrāpi uṣṇakālaḥ, uṣṇo deśaḥ, uṣṇā kriyā ceti | ekaḥ śalyopadrava iti | sarvaśarīrabādhakaṃ śalyam | tacca dvividham - śārīramāgantukaṃ ceti | taduktam -‘śārīrāgantukaṃ caiva dvividhaṃ śalyamucyate’ iti | tatra śārīraṃ romanakhādidhātavo'nnaṃ malā doṣāśca duṣṭāḥ | āgantukamapi śārīraśalyavyatirekeṇa yāvanto bhāvā duḥkhamutpādayanti tadāgantukaṃ, tacca lohaveṇutṛṇaśṛṅgāsthigrāvādikam | ekaḥ kṣāropadrava iti | upadravatā tathetivacanāt | etena kimuktam - sa kṣāro yadā ajñaiḥ prayuktastadā rogāya bhavatīti tātparyārthaḥ | taduktam - ‘viṣāgniśastrāśanimṛtyukalpaḥ kṣāro bhavatyalpamatiprayuktaḥ | sa dhīmatā samyaganuprayukto rogān nihanyādacireṇa ghorān’ iti || 195 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> śītādayaścatvāra upadravasaṃjñā rogāḥ</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="196">sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva kṛtrimaṃ ca tridhā viṣam ||196||</seg> <seg type="unit" n="197">teṣāṃ ca kālakūṭādyairnavadhā sthāvaraṃ viṣam | jaṅgamaṃ bahudhā proktaṃ tatra lūtā bhujaṅgamā: ||197||</seg> <seg type="unit" n="198">vṛścikā mūṣikāḥ kīṭāḥ pratyekaṃ te caturvidhāḥ | 1 - vāgbhaṭasaṃhitāyāṃ tu - ‘saṃsargādrasarudhirādibhistathaiṣāṃ doṣāṃstu kṣayasamatāvivṛddhibhedaiḥ | ānantyaṃ taratamayogataśca yātān jānīyādavahitamānaso yathāsvam ||’ ityanantatvaṃ kathitam | vṛddhikṣayasamarūpā doṣāṇāṃ tridhā gatiḥ | daṃṣṭrāviṣaṃ nakhaviṣaṃ vālaśṛṅgāsthibhistathā || 198 ||</seg> <seg type="unit" n="199">mūtrātpurīṣācchukrācca dṛṣṭerniśvāsatastathā | lālāyāḥ sparśatastadvattathā śaṅkāviṣaṃ matam || 199 ||</seg> <seg type="unit" n="200">kṛtrimaṃ dvividhaṃ proktaṃ garadūṣīvibhedataḥ | saptadhātuviṣaṃ jñeyaṃ tathā saptopadhātujam || 200 ||</seg> <seg type="unit" n="201">tathaivopaviṣebhyaśca jātaṃ saptavidhaṃ matam | duṣṭanīraviṣaṃ caikaṃ tathaikaṃ digdhajaṃ viṣam || 201 ||</seg> <seg type="unit" n="202">kapikacchūbhavā kaṇḍūrduṣṭanīrabhavā tathā | tathā sūraṇakaṇḍūśca śotho bhallātajastathā || 202||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="196-202"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> viṣabhedānāha – sthāvarajaṅgamakṛtrimaviṣabhedena trividhopadravā iti piṇḍārthaḥ | tatra sthāvaraviṣaṃ yannavadhā kālakūṭaprabhṛtibhiḥ svīkṛtaṃ tadvijñānamāha | yaduktam - ‘kālakūṭo vatsanābhaḥ śṛṅgikaśca pradīpanaḥ | hālāhalo brahmaputro hāridraḥ śaktukastathā || saurāṣṭrika iti proktā viṣabhedā amī nava’ iti | navadhetyatrātiprasiddhatvāt saṃgrahaḥ | keṣāṃcinmate'ṣṭādaśabhedā bhavanti | teṣu daśa jātayastyājyā aṣṭau grāhyā iti | tathāhi - ‘śaktukaṃ mustakaṃ śṛṅgī vālukaṃ sarṣapāhvayam | vatsanābhaṃ kāryamanyaṃ śvetaśṛṅgī tathāṣṭamam | ityaṣṭau yojayedyoge kālakūṭādi varjayet iti | tadyathā - ‘kālakūṭaṃ meṣaśṛṅgī hālāhalaṃ ca darduram | karkaṭaṃ gahvaraṃ granthi hāridraṃ raktaśṛṅgikam’ | keśaraṃ daśamaṃ ceti varjanīyaṃ bhiṣagvaraiḥ’ iti | varjanīyatvameṣāmatyantaduṣṭikaratvāt | niṣiddhe'pi śārṅgadhareṇātra saṃgṛhītaṃ prasiddhatvāt | jaṅgamaṃ bahudhā proktamityādi | jaṅgamaṃ sarpādisaṃbhavaṃ bhavediti sambandhaḥ | tatra lūtā ‘makaḍī’ śabdavācyaḥ kīṭaviśeṣo vā | bhujaṅgamāḥ sarpāste cānekavidhāḥ | vṛścikamūṣikau prasiddhau | kīṭā api nānāvidhā nānākṛtayaśca | teṣāṃ svarūpaṃ na likhitamatra vistarabhayāt | pratyekaṃ te caturvidhā iti te lūtādayaḥ, caturvidhā iti jarāyujāṇḍajasvedajodbhijjāḥ pratyekam, yataḥ caturtho nipatitānām ūṣmāṇaṃ vinā kasyacit siddhirnāsti iti nyāyena sarve bhuvaḥ śarīrasya ca svedājjātāḥ | anye'pi yathā pakṣiṣu balākādayo jarāyujā<note place="foot" type="editorial" n="33">‘varṇajāśca pā.” |</note> aṇḍajāśca sarpajātiṣu ahipatākā jarāyujāḥ saṃsvedajeṣvapi kāścit pipīlikā aṇḍajā udbhijāśca ityanena yonisaṃ- karotpattitvāccaturvidhatvam | yadvā vātapittakaphasannipātātmānaste sadṛśaviṣāścaturvidhā bhavantītyeke | tadapi na sarvamataṃ kiṃtu sarvajātaya eva bhavantītyanye | taduktam - ‘vātapittakaphātmāno bhogimaṇḍalarājilāḥ’ ityādi | suśrute tu dvidoṣakopameva caturtham | tathāhi - ‘kopayantyanilaṃ sarpāḥ phaṇinaḥ sarva eva tu | pittaṃ maṇḍalinaścāpi kaphaṃ cānekarājayaḥ | apatyaṃ samavarṇābhyāṃ dvidoṣakaralakṣaṇam’ iti | daṃṣṭrāviṣamityādi | eteṣāṃ madhye keciddaṃṣṭrāntaragataviṣopadravāḥ, kecinnakhaviṣāḥ, kecidbālaśṛṅgāsthiviṣā ityādayo jñātavyāḥ | tathāhi -‘bhaumasarpāṇāṃ daṃṣṭrāviṣam, mārjāramakaravyāghrādayo daṃṣṭrānakhaviṣāḥ | viṣahatāsthimatsyāsthiprabhṛtayo'sthiviṣāḥ | picciṭakauṇḍikādanye mūtrapurīṣaviṣāḥ mūṣikādayaḥ śukraviṣāḥ | divyāḥ sarpāḥ dṛṣṭiniśvāsaviṣāḥ | vṛścikavaraṭyucciṭādayo lālāviṣāḥ | lūtā<note place="foot" type="editorial" n="34">yaścāyaṃ saṃprati bhārataṃ varṣamakhilamapyabhivyāpya janapadān kavalayan ‘plega’piśācahatakaḥ samujjambhate sa eva lūtāviṣaśabdavācyo mahāmārīrogaviśeṣa: | asya ca viśeṣavṛttaṃ parāśarasaṃhitāyāṃ varṇitam | parantvasmaddaivadurvipākādbahvanusandhānato'pi naikamapi pustakaṃ parāśarasaṃhitāyāḥ samadhigatamadyā'pi | kevalaṃ tu mādhavanidānaṭīkāyāmātaṅkadarpaṇe pramāṇatvena yadupanyastaṃ tadeva priyapāṭhakebhya upaharāmaḥ - “anyatra janapadadhvaṃsanīye | yadāha parāśaraḥ - ‘yadā prabalāhaṃkārakāmakrodhalobhābhiyuktaiḥ pākhaṇḍapuraḥ - sarairmithyādṛṣṭibhiḥ svakapolakalpitaprapañcairāgamābhāsaistrayī(‘kathitaḥ’ pā.)dharmādākṛṣya mahājano'dharmeṣu yujyate, tadā ta eva mohena deśanagaranigamajanapadapradhānadharmamutkramyādharmeṇa prajā vartayanti; tadāśritāḥ paurā janapadā vyavahāropajīvinaḥ svatatradharmamabhivartayanti; tataḥ sudharmaḥ prasabhaṃ te taṃ dharmameva vartayanti tatasteṣāmantarhitadharmāṇāmadharmapradhānānāmupakrāntadevatānāṃ janapadānāṃ tadadharmavaśāttatkarmanodanādvidyamānāḥ krodhenopatapyamānāḥ(‘tapyanti’ pā.) tattāpavaśādviṣaprajvalanatīvraniśvāsān muñcanti | tatastanniśvāsakarṇikābhyo'nutāpānnānāprakārā lūtāḥ sampadyante| tena viśvāsena tābhireva kālo bhūmirāpo'nilaśca dūṣyate, tatra patannṛṇāṃ kadācidudbhrāntavyathitā vividhamṛgapakṣikā adṛṣṭadharmasatyalajjārahitajanaṃ śvasanakṣubhitodīrṇajalāśayaprapatatolkāpātanirghātabhūmikampaṃ sajvālādi samprati bhayamācakṣate | arukṣā: sitā bhūjālaṃ savṛtārkacandratārāmalīmasaṃ bhramodvegamiva, saṃtrastamiva, satamaskamiva, guhyakācaritākrandajabahulamiva, kālaṃ jānīyāt |apagataśalabhamaśakamakṣikāmṛtavikṛtasarīsṛpavyālākhugodhāsedhārādikīṭabileśayatṛṇolapetyādīni bahulāṃ vyapagatasvabhāvaklamāṃ nipatitaśuṣkagalitapatropavanadrumāṃ lohaśavapūtimatsyagomūtrādigandhavikṛtasparśakledabahulāṃ, tābhirlūtābhirduṣṭavātāṃ (‘duṣṭāṃ vāṣpavatīṃ’ pā. |) ca bhūmiṃ vidyāt | atyarthavikṛtivivarṇagandharasasparśamapakrāntajalacaravihaṅgaṃ mṛtamīnakūrmanakrādikānvitanīlikābahulaṃ tābhirduṣṭamudakaṃ ca vyavasyet | viṣamavikṛtistimitaprabalamatiparuṣamatiśītamatyuṣṇamatirūkṣamatyabhiṣyandanādigadaṃ(‘ndinīṃ’ pā., atibhairavaravamatipratihata pā.|) gatibhairavārāvamācarati (1) pratihatamaparasya gatimati kuṇḍalitamasātmyagandhaṃ vāpyaśītapāṃśudhūmopahatavāyuṃ jānīyāt | itthamevaṃ mūrcchākrodhaśvāsapipāsetyādirogebhyaścatvāro bhāvā janapadadhvaṃsanahetavo bhavanti | yadā tā lūtā yaṃ yaṃ bhūmimadhyadeśamākrāmanti tadduṣṭanāsākaphalopayoginastatpradeśasthā eva prāṇino jvaritā, devabhūtagrastā ivonmattā iva, mlānā iva, cakitavaccūrṇadhūmadhūsaritā ivonmattā:, svanālāpadevā tulyasātmyaprakṛtayo'pi kakṣākaṇṭhakarṇamūlamarmasandhiṣu karkandhukolāmalakāsthipramāṇābhijvalatpāvakasannibhā bhavanti, jvaramohadāhakāriṇībhiḥ piḍikābhiḥ parito nāsākṣimukhakarṇanāḍījīvarūparudhiravāminastrirātrāt sadya eva vipadyante | taccharīrasparśagandhalokāntasaṃsargiṇo'pi tadduṣṭakatipayakodravasaṃsparśādanekopadravā iva yadvipadyante, kadācidekaivānurūpograviṣāghrāṇaśvāsamārgeṇa jvaraḥ gacchataḥ samāśrayaṃ hṛdayamāsādya, vināpyupadraveṇa sadya eva mārayati | kadācittābhirduṣṭābhiḥ prāṇina ekāvāsasthā: sadhaścāriṇo vāyuvegāt śayānā eva tiṣṭhanti | kadāciddharmavaśādyupagataduṣṭaiścaturbhirbhāvaiḥ grāmanagarapallīpaṭṭanajanapadā yugapanmahānidrānvitā akasmādeva śayānāstiṣṭhanti | kadācida- lpaviṣakupiteṣveva bhāveṣu yugapat kāsaśvāsajvaravamathuśirobhitāpamasūrikāvisarpapāmādibhirdūṣyante | janapadāḥ kadāciddevadvijaguruddhidāyaurvā, kadācidgrahanakṣatrarāśivyatikramairvā, kadāciddharmakupitabhūtapiśācavetālahatyādūṣitānāṃ śastropaghātināntataḥkaraṇavṛttīnāṃ praviśanti | tatasteṣu yugapat pumāṃso vā lobhāhaṃkāravādātivādakrodhādanyonyaṃ teṣu vipadyante | tadā śāntikarmabalihomadānadayāsiddhastotramantravedādhyayanadevatāyatananāgālayeṣu mahotsavayātrayā bhavitavyam | sthānaparityāge ca viṣaghnauṣadhimahāgadajalaistatsthānaseko maṇiratnadhāraṇairvā evaṃ trisandhyām, ato divyanāgāyanaṃ, pramāṇamāha kāśyape'pyuktaṃ - “bālāhakādyāḥ samadāḥ kīṭā lūtāśca khecarāḥ | tadviṣotsargasaṃsargād grāhyaṃ tu kṣārajajala”miti (‘tattadā’ pā.|) | varā- hamihireṇāpyuktaṃ - ‘salīlamasvaro (-‘mamano’ pā.) jñeyo ghrāṇapariveṣṭitamūrtibhujaṅgaiḥ phaṇijanitaviṣāgnisaṃpraduṣṭaṃ bhavati, tadāśivaṃ tadagastyadarśaneneti’ | tathāca śrutiḥ - ‘ye'ntarikṣe ye divi tebhyaḥ sarpebhyo nama’ iti || ( lūtāviṣanidāne || atra ca mūṣikotsarpaṇam, viṣaghnauṣadhajalasekaḥ, sthānaparityāgadikaṃ tathā sanidānaṃ varṇitaṃ dṛśyate yathā pāścātyairapi nādyāvadhi vijñātam ||</note> lālāsparśa viṇmūtraśukramukhasaṃdaṃśaviṣā iti | tathā śaṅkāviṣaṃ matamiti | tathaivoktaprakāreṇaiva śaṅkāviṣamapi upadravakaraṃ bhavati | kṛtrimaṃ dvividhaṃ proktamityādi | kṛtrimaṃ viṣaṃ garadūṣibhedāt dviprakāraṃ kathitam | tantrāntare yathā - garaṃ garalī tacca ‘dināi’ śabdavācyam | yataḥ ‘saubhāgyārthaṃ striyaḥ svedarajonānāṅgajān malān | śatruprayuktāṃśca garān prayacchantyannamiśritān’ ityādi | dūṣīviṣamapi deśakālādidūṣaṇāt kathitam | tadyathā - ‘dūṣitaṃ deśakālānnadivāsvapnairabhīkṣṇaśaḥ | yasmātsaṃdūṣayeddhātūṃstasmāt dūṣīviṣaṃ smṛtam’ iti | eke dvividhamityasya sthāne vividhamiti paṭhanti vyākhyānayanti ca vividhaṃ nānāprakāram, eke dvividhaṃ kṛtrimamanyathā vyākhyānayanti | tadyathā - ‘ekaṃ saviṣāviṣasaṃyogakṛtaṃ kṛtrimaṃ viṣaṃ, aparaṃ nirviṣakṛtaṃ garasaṃjñam | yadāha kāśyapaḥ - ‘saṃyogajaṃ ca dvividhaṃ tṛtīyaṃ viṣamucyate | garaḥ syādaviṣastatra saviṣaṃ kṛtrimaṃ matam’ iti | ata eva carakaḥ rasāyane - ‘daṃṣṭrāviṣe mūlaviṣe sagare kṛtrime viṣe’ iti | dhātavo'tra suvarṇarajatādayaḥ | te yadā aśuddhā bhakṣitāstadā viṣatulyā iti tātparyārthaḥ | yathā viṣādajanakatvādviṣaṃ tathā saptopadhātujaṃ viṣamiti śeṣaḥ | upadhātavo haritālādyāḥ | tathaivopaviṣebhya iti saptavidhaṃ viṣajātaṃ upaviṣamatrārkasehuṇḍaprabhṛtikam | yaduktam - ‘arkasehuṇḍadhatūralāṅgalīkaravīrakaḥ | guñjāhiphena ityetāḥ saptopaviṣajātayaḥ’ iti | duṣṭanīrāṇi vyāpannapānīyāni tañjanitaṃ viṣaṃ viṣādajanakatvāt | tattu bāhyābhyantaraṃ bhavati | bāhyaṃ snānādinā ābhyantaraṃ tu pānādeva | tadyathā - ‘na pibet paṅkaśaivāla- tṛṇaparṇāvilāvṛtam | sūryandupavanādṛṣṭamabhivṛṣṭaṃ ghanaṃ guru | phenilaṃ jantusaṃkīrṇaṃ dantāgrāhyatiśaityataḥ | anārtavaṃ ca yaddivyamārtavaṃ prathamaṃ ca yat | lūtāditantuviṇmūtraviṣamaṃ śleṣmadūṣitam’ iti | tathaikaṃ digdhajaṃ viṣamiti | viṣaliptaṃ śastrādikaṃ digdhaṃ kathitaṃ, tajjanitaṃ viṣam | tena viṣaliptaśastrahato janturdigdhāhataḥ kathitaḥ | kapikacchubhavā kaṇḍūriti | kapikacchū vānarī tasyāḥ phalam tajjanitā kaṇḍūḥ kharjūḥ, iyamapi kaṇḍūrdravyasaṃsargajālpadoṣā na tu kuṣṭhoktā | duṣṭanīrabhavā tatheti | duṣṭanīrāṇi pūrvākhyātāni tajjanitā kaṇḍūrapi duḥkhakarā bhavatītyabhiprāyaḥ | tathā sūraṇakaṇḍūśceti | sūraṇaḥ kandaviśeṣaḥ prasiddha eva tenāpi saṃjātā kaṇḍūriti | tathā bhallātajaḥ śotha iti | bhallāto bhallātakaphalāni tatsparśāt śotho duḥkhakaro bhavati | sa ca doṣaśothādbhinna eva || 196-202 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="196-202"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha viṣarogasaṃkhyāmāha -- sarvaṃ viṣaṃ sthāvaraṃ, jaṅgamaṃ, kṛtrimamiti trividhaṃ bhavati | teṣāṃ trayāṇāṃ madhye navadhā sthāvaraṃ viṣaṃ, tattu kālakūṭādibhedairjñeyam | jaṅgamaṃ tu bahudhā bhavati nidāne tu ṣoḍaśavidham | jaṅgamaṃ tattu latābhujaṅgamādikam | te'pi caturvidhā bhavanti daṃṣṭrāviṃṣādibhedāt | kṛtrimaṃ tu garadūṣībhedataḥ dvividham | atha saptadhātvādibhedena viṣabhedānāha - saptadhātuviṣaṃ svarṇādisaptadhātavaḥ evaṃ saptopadhātujaṃ hīratālādijātam | tathā upaviṣebhyaḥ ahiphenādibhyo jātaṃ saptavidhaṃ bhavati ekaṃ duṣṭanīrajātam | digdhajaṃ viṣadagdhakāṇḍajanyam | atha kapikacchvādibhedena viṣabhedamāha - ekā kapikacchūbhavā tatra kaṇḍūrjāyate, ekā duṣṭanīrabhavā sāpi tadviṣajanyā, ekā sūraṇajanyā kaṇḍūḥ | tathā bhallātajaḥ śothaḥ eteṣāmapi viṣacikitsāsti tadarthaṃ viṣādhikāre gaṇitāḥ || 196-202 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="203">madaścaturvidhaścānyaḥ pūgabhaṅgākṣakodravaiḥ | caturvidho'nyo dravyāṇāṃ phalatvaṅmūlapatrajaḥ ||203||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="203"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> anyo madaścatuḥprakāro jñeyaḥ | sa ca pūgabhaṅgākṣakodravaiḥ kṛtvetyarthaḥ | ayamapi āsavāriṣṭādbhinna eva| pūgo'lpamadakaraḥ, bhaṅgā prasiddhā | akṣaṃ vibhītakaphalamajjā madakaratvāt | taduktam - ‘tanmajjā madakārakaḥ’ ityādivacanāt | kodravāṇi madakarāṇi grāhyāṇi | anyo'pi mado dravyāṇāṃ phalatvagmūlapatrajaḥ sāmānyo vi- hitaḥ, phalaṃ khākhasaphalaniryāsaḥ tatphalaṃ jātīphalādi madajanakaṃ gṛhyate| tvaṅmada ityādi | ākallakerimedādi- kānām, irimedo viṭkhadiraḥ | sa eva phalamado'pi gaṇitaḥ | ākallako'pi vakṣyamāṇamūlamadasaṃgṛhītaḥ | mūlamada iti kṣudrabadaryādīnāṃ mūlaṃ madakaratvāt | patramada iti jātipatrikābhaṅgāprabhṛtīnāmiti || 203 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="203"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> madaśca viṣatulyo bhavati, so'pi caturvidhastamapyāha - pūgīphalaṃ, bhaṅgā prasiddhā, akṣaṃ vibhītakaṃ, kodravaḥ mādakaḥ, eṣāṃ madaviṣatulyā rogāstu anekadhā bhavanti nānāviṣajanyāstadartham || 203 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="204">iti prasiddhā gaṇitā ye kilopadravā bhuvi | asaṃkhyāścāpare dhātumūlajīvādisaṃbhavāḥ || 204 ||</seg> iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ nidānarogagaṇanādhyāyaḥ ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="204"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> itiśabdaḥ parisamāptau | kila niścayena ye upadravā rogarūpā bhuvi pṛthivyāṃ prasiddhāḥ santi te'tra gaṇitāḥ śārṅgadhareṇeti śeṣaḥ | apare ye'prasiddhāḥ asaṃkhyāśca santi te'pyanumānato jñātavyā ityarthaḥ | te ke ? dhātumūlajīvādisambhavā iti | dhātavaḥ pārthivāste suvarṇarajatamaṇimuktāmanaḥśilāhīratālamṛtkapālādayaḥ | mūlaśabdena sthirā gṛhyante | te'pi caturvidhāḥ vanaspatayo vṛkṣā vīrudha oṣadhaya iti | nanu loke dvaividhyatvena pārthivā api sthāvaraśabdena vācyā:, tatkathamatra pṛthagupādānam ? ucyate - yeṣu vyavahārayogitvaṃ phalamūlādyavayaveṣu rasapradhānatayā, tatraiva caturvidhe vanaspatigaṇe sthāvaraśabdo vartate na tu pārthiveṣvapi, teṣāmāhāreṣu prāyeṇānupayogāt| jīvādisaṃbhavā iti jīvaśabdena jaṅgamā gṛhyante | te'pi caturvidhā bhavanti | te jarāyujāṇḍajasvedajodbhijā ityarthaḥ | ādigrahaṇāt pravātanipātātapachāyājyosnātamaḥśītoṣṇavarṣāprabhṛtayaḥ | ete tvayathāvidhisevanāt du:khakarā ityabhiprāyaḥ||204||</seg> vividhamuninibandhā ye mahatsu prasiddhāḥ sumatiduravabodhāste mayā naiva dṛṣṭāḥ | tadapi gurusakāśādyacchrutaṃ tadvyalekhi hyaḍhamalabhiṣajā'syāṃ bhāvasiṃhātmajena || iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāṃ pūrvakhaṇḍe rogagaṇanā'dhyāyaḥ saptamaḥ ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="204"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> vinayaślokamāha - iti prasiddhā iti | ye prasiddhopadravā bhuvi santi te mayā gaṇitāḥ, apare asaṃkhyā dhātumūlajīvādisambhavāste'pi jñeyāḥ vistarataḥ vistaratvānmayā noktāḥ | upadravā dehasyopadravakartāraḥ || 204 ||</seg> iti śrīkāśīrāmabhāradvājasārasvatavaidyaviracitāyāṃ śārṅgadharagūḍhārthadīpikāyāṃ rogagaṇanaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ || iti śārṅgadharasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍa: samāpta: ||</ab>
        </div>
      </div>
      <div type="khanda" n="2" xml:id="sd.2">
        <head>Madhyamakhaṇḍa</head>
        <div type="adhyaya" n="1" xml:id="sd.2.1">
          <head>atha svarasādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">śārṅgadharasaṃhitāyām - madhyamakhaṇḍa: atha svarasādhyāya : | athātaḥ svarasaḥ kalkaḥ kvāthaśca himaphāṇṭakau | jñeyāḥ kaṣāyāḥ pañjaite laghavaḥ syuryathottaram || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha madhyamakhaṇḍaḥ prārabhyate | tatrādau kaṣāyasaṃjñakavṛttamāha - athāta iti | athaśabdo maṅgalārthaḥ | ata iti prathamakhaṇḍānantaram | ete pañcakaṣāyā jñeyāḥ | te yathottaraṃ laghavaḥ syuriti | yo yasmāduttaro yathottaram | te ke ? svarasakalkakkāthahimaphāṇṭasaṃjñāḥ | svarasa iti sadyorasaḥ, kalko dṛṣadi peṣitaḥ, kvāthaḥ kkathitaḥ kaṣāyaḥ, hima iti śītakaṣāyaḥ, phāṇṭa iti jalaplāvitaṃ cūrṇam ||1||</seg> <seg type="unit" n="2-5">atha teṣu pūrvaṃ svarasakalpanāmāha - tallakṣaṇaṃ yathā – āhatāditi - īdṛśāddravyāt samudbhavo rasaḥ sa svarasa ityucyate, kīdṛśāt ? tamāha - āhatāt kṣatāt śakalīkṛtāt tatkṣaṇākṛṣṭāditi sadya utpāṭitāt | kṣuṇṇāditi ulūkhalādiṣu musalādibhiḥ kuṭṭitāt | vastraniṣpīḍita iti paṭena parisruto rasa iti śeṣaḥ | dravyāditi sāmānyagrahaṇenātra tvaṅmūlaphalādīnāṃ grahaṇam || lakṣaṇāntaramāha - kuḍavamityādi | ceti pakṣāntareṇāpi svarasaḥ kathitaḥ, sa yathā - kuḍavapramāṇaṃ cūrṇībhūtadravyaṃ dviguṇajale kṣipta- mahorātraṃ sthitaṃ bhavati tasmād yo raso jāta utpannaḥ so'pi svarasa uttamo jñeyaḥ | kuḍavagrahaṇamatra sakalamānadyotanārtham | ahorātragrahaṇenaiva himakaṣāyādbhinno jñātavyaḥ | matāntaramapi yathā - ādāyetyādi | svarasānāmasaṃbhave avidyamāne śuṣkadravyaṃ kṣuṇṇaṃ yathāparimā- ṇamādāya gṛhītvā aṣṭaguṇitapānīye sādhyaṃ kathitamityarthaḥ | tasmāt yat pādāvaśeṣaṃ bhavati tasyāpi svarasasaṃjñā | yathā parimāṇādinā kvāthādbhinnametat | idānīmanukteṣu pānārthaṃ parimāṇapūrvakaṃ prakṣepamāha - svarasasyeti | svarasasya ādye ardhaṃ palaṃ prayojayet | pānārthamityarthaḥ | niḥśoṣitamagnisiddhaṃ ca svarasaṃ palamātraṃ pibedityarthaḥ | tayoḥ kiṃcillaghutvāt || 2-5 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> dvitīyakhaṇḍe ādau svarasādīnāmabhidhānātsvarasādīnāha - athāta ityādi | atheti rogagaṇanānantaraṃ svarasaḥ, kalkaḥ, kvāthaḥ, himaḥ, phāṇṭaḥ, ete pañca kaṣāyā jñeyāḥ – te ca yathottaraṃ laghavaḥ syuriti yojanā | yathottaramiti svarasātkalko laghuḥ evamuttaraṃ jñeyam | nanu svaraso gururbhavati tasyāpekṣayā anye laghavastatkathaṃ tasyaivādāvabhidhānam, svarasasya gurutve prathamatve pramāṇamāha - ‘svarasasya gurutvācca palamardhaṃ prayojayet’ (iti)| ucyate, svarasasya kvathitādigauravakriyābhāvādādāvabhidhānam | yadvā laghvapekṣayā guruḥ pūjyaḥ ataḥ svarasasya gurutvādādāvabhidhānaṃ, tathācoktaṃ vāgbhaṭe bheṣajakalpanāsthāne - ‘rasaḥ kalkaḥ śṛtaḥ śītaḥ phāṇṭaśceti prakalpanā | pañcadhaivaṃ kaṣāyāṇāṃ pūrvaṃ pūrvaṃ balādhikā’ | kaṣāyā iti kaṣāyadravyasādhitatvāt, yadvā kaṣāyāḥ kaṣāyanāmānaḥ | saṃjñāparo'yaṃ kaṣāyaśabdaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2-5">teṣu svarasakalpanāmāha - evaṃbhūtāt kṣuṇṇātkṛṭṭitāddravyāt yaḥ vastraniṣpīḍito raso bhavetsa svarasa ucyate | kiṃbhūtāddravyāt | āhatāt śastrādinā chinnādityarthaḥ, ‘āhataḥ syātpratīghāte āhataṃ kṣatite'pi ce’ti viśvakoṣaḥ | āhatāt na hatam ahataṃ tasmāt | kṛmyagnyādibhiradūṣitāt kṛmyādidūṣitasya bheṣajakalpe niṣedhāt, yadvā tatkṣaṇākṛṣṭāditi vā pāṭhaḥ | tatkṣaṇākṛṣṭāt tatkṣaṇa ānītāt| svarasasya prakārāntaramāha - kuḍavamiti | catuḥpalaṃ cūrṇitadravyamauṣadhaṃ punardviguṇe aṣṭa- palamite jale kṣiptam ahorātraṃ sthitaṃ tasmāt pātrādvastrapūtaṃ gṛhītaṃ sa vā uttamo rasaḥ svaraso bhavet| ārdradravyābhāve śuṣkadravyasyāpi svaraso bhavedityāha - ādāyeti | sa rasaḥ svarasānāṃ ārdradravyāṇāṃ vā asambhave śuṣkaṃ ādāya aṣṭaguṇe jale sādhyaṃ pādaśiṣṭaśca gṛhyate punargṛhītatvātsvarasasya gurutvāt palamardhaṃ prayujyate cet niḥśoṣitaṃ rātristhāpitaṃ agnisiddhaṃ cet palamātraṃ pibediti yojanā | nanu idaṃ svarasalakṣaṇaṃ rātristhitatvāddhimalakṣaṇe agnipakvātkvāthakṣaṇe ca vyabhicarati | yataḥ vāgbhaṭe idaṃ svarasalakṣaṇaṃ likhitaṃ ‘sadyaḥsamuddhṛtakṣuṇṇāt yaḥ sravetpaṭapīḍanāt | vastraniṣpīḍito yaḥ sa svaraso rasa ucyate’ ato lakṣaṇe vyabhicāraḥ ? ucyate, idaṃ tantrāntaramataṃ, yadvā ṣoḍaśaguṇe nīre siddhaṃ bhavati, svaraso'ṣṭaguṇe nīre bhavatīti bhedaḥ ||2-5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">. āhatāttatkṣaṇākṛṣṭāddravyātkṣuṇṇātsamuddharet | vastraniṣpīḍito yaḥ sa rasaḥ<note place="foot" type="editorial" n="1">‘yaḥ syātsvaraso rasa’ pā. |</note> svarasa uccate ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">kuḍavaṃ cūrṇitaṃ dravyaṃ kṣiptaṃ ca dviguṇe jale | ahorātraṃ<note place="foot" type="editorial" n="2">‘ahorātrāt’ pā. |</note> sthitaṃ tasmādbhavedvā rasa uttamaḥ ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">ādāya śuṣkadravyaṃ vā svarasānāmasaṃbhave | jale'ṣṭaguṇite sādhyaṃ pādaśiṣṭaṃ<note place="foot" type="editorial" n="3">3-‘śeṣaṃ’ pā. |</note> ca gṛhyate ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">svarasasya gurutvācca palamardhaṃ prayojayet | niśoṣitaṃ cāgnisiddhaṃ palamātraṃ rasaṃ pibet ||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="2-5"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha teṣu pūrvaṃ svarasakalpanāmāha - tallakṣaṇaṃ yathā – āhatāditi - īdṛśāddravyāt samudbhavo rasaḥ sa svarasa ityucyate, kīdṛśāt ? tamāha - āhatāt kṣatāt śakalīkṛtāt tatkṣaṇākṛṣṭāditi sadya utpāṭitāt | kṣuṇṇāditi ulūkhalādiṣu musalādibhiḥ kuṭṭitāt | vastraniṣpīḍita iti paṭena parisruto rasa iti śeṣaḥ | dravyāditi sāmānyagrahaṇenātra tvaṅmūlaphalādīnāṃ grahaṇam || lakṣaṇāntaramāha - kuḍavamityādi | ceti pakṣāntareṇāpi svarasaḥ kathitaḥ, sa yathā - kuḍavapramāṇaṃ cūrṇībhūtadravyaṃ dviguṇajale kṣipta- mahorātraṃ sthitaṃ bhavati tasmād yo raso jāta utpannaḥ so'pi svarasa uttamo jñeyaḥ | kuḍavagrahaṇamatra sakalamānadyotanārtham | ahorātragrahaṇenaiva himakaṣāyādbhinno jñātavyaḥ | matāntaramapi yathā - ādāyetyādi | svarasānāmasaṃbhave avidyamāne śuṣkadravyaṃ kṣuṇṇaṃ yathāparimā- ṇamādāya gṛhītvā aṣṭaguṇitapānīye sādhyaṃ kathitamityarthaḥ | tasmāt yat pādāvaśeṣaṃ bhavati tasyāpi svarasasaṃjñā | yathā parimāṇādinā kvāthādbhinnametat | idānīmanukteṣu pānārthaṃ parimāṇapūrvakaṃ prakṣepamāha - svarasasyeti | svarasasya ādye ardhaṃ palaṃ prayojayet | pānārthamityarthaḥ | niḥśoṣitamagnisiddhaṃ ca svarasaṃ palamātraṃ pibedityarthaḥ | tayoḥ kiṃcillaghutvāt || 2-5 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="2-5"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> teṣu svarasakalpanāmāha - evaṃbhūtāt kṣuṇṇātkṛṭṭitāddravyāt yaḥ vastraniṣpīḍito raso bhavetsa svarasa ucyate | kiṃbhūtāddravyāt | āhatāt śastrādinā chinnādityarthaḥ, ‘āhataḥ syātpratīghāte āhataṃ kṣatite'pi ce’ti viśvakoṣaḥ | āhatāt na hatam ahataṃ tasmāt | kṛmyagnyādibhiradūṣitāt kṛmyādidūṣitasya bheṣajakalpe niṣedhāt, yadvā tatkṣaṇākṛṣṭāditi vā pāṭhaḥ | tatkṣaṇākṛṣṭāt tatkṣaṇa ānītāt| svarasasya prakārāntaramāha - kuḍavamiti | catuḥpalaṃ cūrṇitadravyamauṣadhaṃ punardviguṇe aṣṭa- palamite jale kṣiptam ahorātraṃ sthitaṃ tasmāt pātrādvastrapūtaṃ gṛhītaṃ sa vā uttamo rasaḥ svaraso bhavet| ārdradravyābhāve śuṣkadravyasyāpi svaraso bhavedityāha - ādāyeti | sa rasaḥ svarasānāṃ ārdradravyāṇāṃ vā asambhave śuṣkaṃ ādāya aṣṭaguṇe jale sādhyaṃ pādaśiṣṭaśca gṛhyate punargṛhītatvātsvarasasya gurutvāt palamardhaṃ prayujyate cet niḥśoṣitaṃ rātristhāpitaṃ agnisiddhaṃ cet palamātraṃ pibediti yojanā | nanu idaṃ svarasalakṣaṇaṃ rātristhitatvāddhimalakṣaṇe agnipakvātkvāthakṣaṇe ca vyabhicarati | yataḥ vāgbhaṭe idaṃ svarasalakṣaṇaṃ likhitaṃ ‘sadyaḥsamuddhṛtakṣuṇṇāt yaḥ sravetpaṭapīḍanāt | vastraniṣpīḍito yaḥ sa svaraso rasa ucyate’ ato lakṣaṇe vyabhicāraḥ ? ucyate, idaṃ tantrāntaramataṃ, yadvā ṣoḍaśaguṇe nīre siddhaṃ bhavati, svaraso'ṣṭaguṇe nīre bhavatīti bhedaḥ ||2-5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">prakṣepapramāṇam| madhu śvetā guḍaṃ kṣārān jīrakaṃ lavaṇaṃ tathā | ghṛtaṃ tailaṃ cūrṇādīnkolamātrānrase kṣipet || 6 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="6"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> tatra prakṣepamāha - madhvityādi | madhvādikaṃ kolamātraṃ yathā syāttathā kṣipet | kolaṃ palasya cāṣṭāṃśam | madhvitisāmānyagrahaṇena tajjātayo'ṣṭau gṛhyante | tadyathā - “pautikaṃ bhrāmaraṃ kṣaudraṃ mākṣikaṃ chātrameva ca| ārghyamauddālakaṃ dālamityaṣṭau madhujātayaḥ” iti | evamaviśeṣoktau sarvatra | śvetā sitaśarkarā, guḍaṃ prasiddhaṃ, tadupalakṣitatvenānye ikṣuvikārā yathā doṣāpekṣayā gṛhyante | kṣārāniti bahuvacanatvena sarve kṣārāḥ, anukte yavakṣārameva sarvatra | jīrakaṃ prasiddhaṃ sāmānyagrahaṇena pītakṛṣṇādikam, aviśeṣe śvetajīrakameva | lavaṇamiti sāmānyena pañcalavaṇāni gṛjjate, tadyathā -‘sindhusauvarcalopetaṃ viḍaṃ sāmudrajodbhidaṃ’<note place="foot" type="editorial" n="4">1-‘gaṇḍam’ pā. | 2-idaṃ nāsti ‘kha’ pustake |rasaḥ</note> iti | anukte tu saindhavameva grāhyaṃ sarvatra | ghṛtatailaṃ pakvāpakvaṃ nānāvidham | tatrānukte tu gavyaṃ ghṛtaṃ tilatailaṃ ca pradhānamiti | tathāhi - ‘ghṛteṣu goghṛtaṃ śreṣṭhaṃ taileṣu tilajaṃ tathā’ iti | cūrṇādīniti vyoṣacūrṇādīn | ādigrahaṇena kṣāramūtrāriṣṭaśuktādayo rogāpekṣayā gṛhyante | yadvā guṭikāvalehādayo'pyādiśabdena grāhyāḥ || 6 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="6"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> idānīṃ svarase prakṣepapramāṇamāha - rase svarase prakṣepaṇārthamuktān madhvādīn kolamātrān kṣipet | kolaśabdena ṭaṅkadvayamucyate | agnyapekṣayā vā deyaṃ, yataḥ ‘mātrāyā na vyavasthāsti vyādhiṃ koṣṭhaṃ balaṃ vayaḥ | ālocya deśakālau ca yojyā tadvacca kalpanā ||’ iti paribhāṣāyāmuktam|| 6 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">amṛtāsvarasaḥ | sa yathā<note place="foot" type="editorial" n="5">sa yatheti | sa yathā ityādivākyena prayogān prakaṭayati granthakāraḥ, athavā guṇayuktijñāpanārthaṃ śiṣyavacanamidaṃ evaṃ sarvatra ‘sa yathe’ti jñātavyam |</note> - amṛtāyā rasaḥ kṣaudrayuktaḥ sarvapramehajit | haridrācūrṇayukto vā raso dhātryāḥ samākṣikaḥ ||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="7"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> svarasānāha - sa yatheti | amṛtā<note place="foot" type="editorial" n="6">2-idaṃ nāsti ‘kha’ pustake |</note> guḍūcī tasyā rasaḥ sadyorasaḥ kṣaudrayukta iti madhuprakṣiptaḥ | sarvagrahaṇeneti viṃśatirmehāḥ | prayogāntaramāha - dhātryā iti | dhātryā rasaḥ sadyaskaḥ kvathito vā haridrācūrṇayukto madhuyukto vā | sarvagrahaṇenāyamapi sarvapramehajidbhavatīti tātparyārthaḥ | vāgrahaṇena haridrāyā: kalkamapi deyam | tathāca tantrāntare - ‘niśākalkayuto dhātrīraso vā mākṣikānvita:| madhunā triphalācūrṇaṃ pramehāṇāṃ vināśanam’ iti ||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="7"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha vyādhipratyanīkārthaṃ bahūn svarasān darśayannāha - sa yatheti | etasyāyamartha: sa: svarasaḥ yathā bhavati tathā ucyate, amṛtā guḍūcī tasyā rasa: svarasa: madhuyukta: sarvapramehajidbhavati athavā dhātryā āmalakyā rasaḥ haridrācūrṇayuktaḥ samākṣikaḥ sarvapramehajidbhavatīti pūrveṇānvayaḥ | kartavyatā tu pūrvoktaiva || 7 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">raktapittādiṣu vāsakādisvarasaḥ | vāsakaḥ svarasaḥ peyo madhunā raktapittajit | jvarakāsakṣayaharaḥ kāmalāśleṣmapittahā || 8 ||</seg> <seg type="unit" n="9">triphalāyā rasaḥ kṣaudrayukto dārvīraso'tha vā | nimbasya vā guḍūcyā vā pīto jayati kāmalām|| 9 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="8"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> vāsaka ityādi | vāsakaḥ āṭarūṣakaḥ, tasya patrāṇi iti vyavahārāt | madhuneti prakṣepaḥ ayaṃ cordhvage raktapitte viśeṣeṇa yojyaḥ | śeṣaṃ sugamam || triphalāyā iti | triphalādīnāṃ caturṇāṃ svarasāḥ kāmalāṃ ghnantīti | tatra triphalādārvyo: kvathitarasaḥ, nimbaguḍūcyostu sadyorasa eva | madhuprakṣepa eṣu caturṣu yogeṣu jñeyaḥ | triphalā vikhyātā sātra harītakyādikā | yadyapi triphalāśabdena drākṣākāśmaryaparūṣakāṇyucyante | taduktaṃ - ‘pathyāvibhītadhātrībhistriphalā mahatī smṛtā | hrasvā kāśmaryamṛdvīkāparūṣakaphalairbhavet’ iti | tathāpi sarvatra guṇaprādhānyādaviśeṣoktau harītakyādīnyena triphalāśabdena gṛhyante | dārvī dāruharidrā tasyāstvak grāhyā, tvagabhāve kāṣṭhameveti sarvatra || 8 ||</seg> 9 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="8"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha vāsakādisvaraso raktapittādau | dārvī dāruharidrā spaṣṭamanyat | vāsakasvarasaḥ madhunā peyaḥ raktapittajidbhavati vāsakasvarasaḥ ardhapalaṃ madhu ṭaṃkadvayaṃmukhātplutaṃ raktaṃ tathā jvarādiharaḥ triphalāsvarasaḥ madhuyuta: tathā dārvī dāruharidrāsvarasaḥ madhuyuta: kāmalādināśako bhavati || 8 ||</seg> 9 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">viṣamajvare tulasīdroṇapuṣpīsvarasau | pīto maricacūrṇena tulasīpatrajo rasaḥ | droṇapuṣṣīraso vāpi nihanti viṣamajvarān ||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="10"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> pīta iti - droṇapuṣpī ‘gumā’ iti loke | maricacūrṇamapyatra prakṣiptaṃ, tacca tīkṣṇatvānmāṣakadvayamiti vyavahāraḥ | viṣamajvarānityaikāhikādīn ||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="10"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha viṣamajvare tulasīsvarasamāha - maricacūrṇena pītaḥ tulasīpatrajaḥ rasaḥ svarasaḥ droṇapuṣpīsvaraso vā pītaḥ viṣamajvarānsantatādīn nihanti | droṇapuṣpī gūmāśākaḥ kaṭūṣṇatvātkarṣa: rasaḥ maricaṃ māṣakamātraṃ mātrāyā: sthitirnāstītyuktatvāt || 10 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">raktātisāre jambvādisvarasaḥ | jambvāsrāmalakīnāṃ ca pallavottho raso jayet | madhvājyakṣīrasaṃyukto raktātīsāramulbaṇam ||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="11"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> jambvāmreti | jambvādīnāṃ pallavodbhavo raso madhvādiyukto'tīsāraṃ jayet | pallavagrahaṇena komalapatrāṇītyuktam | ājyaṃ ghṛtaṃ, kṣīraṃ dugdham | eke ‘madhvājakṣīrasaṃyukta’miti paṭhanti vyādhyukta- tvāt | tathāhi - ‘ājaṃ śoṣajvaraśvāsaraktapittātisārajit, iti | ulbaṇamiti vṛddhaṃ, cirakālasthitamityanye || 11 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="11"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha raktātīsāre jambvādisvarasaḥ | jambvāmrāmalakīnāṃ ca pallavottharasaḥ svarasaḥ madhvājyakṣīrasaṃyuktaḥ ulbaṇaṃ raktātīsāraṃ jayet | jambvādīnāṃ pallavaṃ kisalayaṃ, ulbaṇam adhikam || 11 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">babbūla – syonāka - kuṭajasvarasāḥ | sthūlababbūlikāpatrarasa: pānādvyapohati | sarvātisārānsyonākakuṭajatvagraso'thavā || 12 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="12"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> sthūlababbūliketi | sthūlababbūlikā araṇyodbhavā | tasyātirūkṣatvādeke parvatīyāmiti vadanti, sā cordhvaśākhābhirupalakṣitā prasiddhaiva | ‘sthalababbūlikāpatrarasapānā’diti pāṭhāntaram| sthalavat sthalajavat śūlikā ānūpajāpi iti tātparyārthaḥ | śūliketi śūlikā kathitā | uktaṃ ca nāmamālāyām - ‘babbūlaḥ saralaḥ śūlī selakaṇṭo'dhikaṇḍakaḥ’ iti | śūlikā'lpaviṭapā, babbūrīti loke | prayogāntaramāha - syonāketyādi | syonākakuṭajayostvagudbhavo rasastatkāryakara iti | syonākatvagudbhavaḥ kuṭajatvagudbhavo veti yogadvayamiti kecit | atrāpi madhuprakṣepaḥ pūrvavadanusartavyaḥ | sarvātisārāniti saptaprakārānityarthaḥ || 12 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="12"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha sarvātīsāre babbūlasvarasaḥ | sthūlababbūlikaṃ niṣkaṃṭakababbūla: tasya patrarasa: svarasa: tatpānātsarvātisārānṣaṅvidhāñjayati | athavā syonākaḥ araluḥ, tathā kuṭajaḥ kuṭaja: kūḍā tayoḥ tvagbhavo raso vā atīsārāñjayet ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">pratiśyāye - ārdrakasvarasaḥ | ārdrakasvarasaḥ kṣaudrayukto vṛṣaṇavātanut | śvāsakāsārucīrhanti pratiśyāyaṃ vyapohati || 13 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="13"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> ārdraketi | ārdrakaṃ svanāmnā prasiddham | tadrasaḥ kṣaudrayuto madhuyutaḥ vṛṣaṇavātanudbhavati | vṛṣa- ṇavāto'ṇḍavātaḥ, kuraṇḍa iti kecit | pratiśyāyaṃ pratisrāvarūpam || 13 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="13"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> athārdrakasvarasa: | vṛṣaṇavātaśvāsādau ārdrakasvarasaḥ kṣaudrayuktaḥ vṛṣaṇavātajit aṇḍavṛddhyādīñjayati, tathā śvāsakāsādīn jayati pratiśyāyo nāsāsrāvaḥ || 13 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">pārśvādiśūleṣu - bījapūrasvarasaḥ | bījapūrarasaḥ pānānmadhukṣārayuto jayet | pārśvahṛddhastiśūlāni koṣṭhavāyuṃ ca dāruṇam || 14 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="14"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> bījapūreti | bījapūraraso bījapūraphalasvarasaḥ, kīdṛśaḥ ? madhukṣārayutaḥ | madhu kṣaudraṃ, kṣāro'tra yavakṣāraḥ ayaṃ pānāt pārśvādiśūlān jayet, narasyeti śeṣaḥ | śūlaśabdaḥ pārśvādibhiḥ sambadhyate | tena pārśvaśūlaṃ hṛcchūlaṃ bastiśūlaṃ ceti | bastirmūtrādhāraḥ, koṣṭhavāyuṃ pakvāśayagataṃ, dāruṇaṃ pīḍākaram| bījapūra iti sāmānyagrahaṇena tanmūlakkathitarūpaṃ svarasamityāhureke || 14 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="14"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha bījapūrasvarasaḥ pārśvaśūlādau madhukṣārayutaḥ bījapūrarasaḥ pānātpārśvaśūlahṛdvastiśūlāni tathā dāruṇaṃ koṣṭhavātaṃ jayet | bījapūrarasa: jaṭhāsvarasaḥ yadvā phalarasaḥ kṣāro yavakṣāraḥ || 14 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">pittaśūla-śatāvarīsvarasaḥ | śatāvaryāśca madhunā pittaśūlaharo rasaḥ | niśācūrṇayutaḥ kanyārasaḥ plīhāpacīharaḥ || 15 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="15"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> śatāvaryāśceti | śatāvarī prasiddhā, tasyāḥ sadyorasaḥ | ayaṃ prātareva yojyaḥ | madhuneti -madhumilitaḥ | kanyārasaḥ kumārīsvarasaḥ, vāri iti loke | niśācūrṇayuta iti | haridrācūrṇaprakṣiptaḥ | plīhopalakṣitatvādrogaviśeṣaḥ | plīhavṛddhiriti loke | apacī granthibhedaḥ || 15 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="15"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> śatāvaryā iti spaṣṭham || atha plīhāpacyoḥ kanyāsvarasaḥ, niśeti | niśā haridrā taccūrṇayutaḥ kanyārasaḥ kumārīrasaḥ plīhāpacīharo bhavati plīhā phīhā | apacī kaṇṭhadeśe gaṇḍamālābhedaḥ || 15 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">athālambuṣāsvarasa apacyādau - alambuṣāyāḥ svarasaḥ pīto dvipalamātrayā | apacīgaṇḍamālānāṃ kāmalāyāśca nāśanaḥ || 16 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="16"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> alambuṣāyā iti | alambuṣā muṇḍitikā tasyāḥ svarasaḥ sadyaskaḥ kathitaḥ | dvipalagrahaṇamatilaghutvāt, prabalarogārthatvādvā | apacīgaṇḍamālādayo'pi prabalā eva || 16 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="16"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> alambuṣā muṇḍī tasyāḥ svarasaḥ dvipalamātrayā pīta: apacī gaṇḍamālā tasyāḥ kāmalāyāśca nāśako bhavati pūrvānukramamapi dvipalaṃ svarasapānaṃ yaduktaṃ tasyāyamabhiprāyaḥ | ardhapalaṃ paścāt dvipalaṃ saptakadvayānantaram || 16 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">muṇḍīsvarasaḥ - sūryāvartārdhaśīrṣavyathādau | raso<note place="foot" type="editorial" n="7">1-‘sa ca muṇḍyā rasaḥ’ pā. | ’śaśamuṇḍyā rasaḥ koṣṇo’ iti pāṭhaḥ | ‘śaṅkhapuṣpīmuṇḍīrasaḥ’ iti kha-pustake |</note> muṇḍyāḥ sakoṣṇo vā maricaireva dhūlitaḥ | jayetsaptadinābhyāsātsūryāvartārdhamedakau ||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="17"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> raso muṇḍyā iti | muṇḍī kedāramuṇḍī | kadamba iti prasiddhaḥ | tasyā rasaḥ sa ca koṣṇaḥ īṣaduṣṇaḥ | ata evātra kvathitaraso jñeyaḥ, maricasya tīkṣṇatvāt svalpaṃ deyam | saptadinagrahaṇenāsya mahimā kathyate | sūryāvartārdhabhedakau roge paṭhitau || 17 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="17"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha śaśamuṇḍarasaḥ sūryāvartādau - śaśamuṇḍarasaḥ mastakarasaḥ utkvāthya rasaḥ kartavyaḥ koṣṇa īṣaduṣṇaḥ maricairavadhūlitaśca saptadinābhyāsāt sūryāvartārdhabhedakau ardhaśīrṣavyathāṃ jayet || 17 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">athonmādādau - brāhmyādisvarasaḥ | brāhmīkūṣmāṇḍaṣaḍgranthāśaṅkhinīsvarasāḥ pṛthak | madhukuṣṭhayutāḥ pītāḥ sarvonmādāpahāriṇaḥ<note place="foot" type="editorial" n="8">2-‘rakāḥ’ pā. |</note> || 18 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="18"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> brāhmīti - brāhmītyādiyogacatuṣṭayaṃ sarvonmādaharaṃ bhavati | brāhmī svanāmakhyātā | kūṣmāṇḍam abhāve kkathitaṃ kūṣmāṇḍaphalam | ṣaḍgranthā śaṭhī | tadabhāve vacā grāhyā | śaṅkhinī nākulī<note place="foot" type="editorial" n="9">1-śaṅkhapuṣpītyarthaḥ |</note> prasiddhā | eteṣāṃ sadyorasaḥ abhāve kvathito vā | madhukuṣṭhayuta iti pratyekaṃ rasasambandhaḥ | madhu kṣaudraṃ, kuṣṭhaṃ prasiddham, taccūrṇāmityarthaḥ | sarvonmādā iti doṣodbhavā bhūtodbhavāśca || 18 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="18"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> brāhmī paścimadeśe prasiddhā yadvā brahma ‘loniyā’ vā, kūṣmāṇḍaḥ kumheḍā, ṣaḍgranthā vacā, śaṃkhinī saṃkhāhulī eṣāṃ svarasā: pṛthak bhinnāḥ madhukuṣṭhayutāḥ | pītāḥ sarvonmādāpahāriṇo bhavanti| madhu kuṣṭhaṃ kolamātraṃ yathābalaṃ vā || 18 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">kodravamade - kūṣmāṇḍasvarasaḥ | kūṣmāṇḍakasya svaraso guḍena saha yojitaḥ | duṣṭakodravasaṃjātamadaṃ<note place="foot" type="editorial" n="10">2-‘kuṣṭha’ pā. |</note> pānādvyapohati || 19 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="19"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> kūṣmāṇḍakasyeti - duṣṭakodravasaṃjātaṃ duṣṭaṃ madakaraṃ | kodravamannaviśeṣaḥ | guḍābhāve śarkarādayo'pi yojyā guḍopalakṣitatvāt || 19 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="19"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> kūṣmāṇḍeti spaṣṭametat || 19 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">gāṅgerukīsvarasamāha vraṇe - khaḍgādicchinnagātrasya tatkālaṃ pūrito vraṇaḥ | gāṅgerukīmūlarasairjāyate gatavedanaḥ || 20 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="20"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> khaḍgādīti - gāṅgerukī nāgabalā tasyā mūlasvarasena patrarasena vā pūritaḥ yathāyogthaparimāṇena pūritaḥ, sadyo vraṇo gatavedano bhavati | tatkālamiti chinnamātre taddine vā | svaraso'tra sadyorasaḥ na tu kkāthādirūpaḥ | khaḍgādicchinnagātrasyeti - ādigrahaṇāt śaktikuntādibhiśchinnagātrasyetyarthaḥ || 20 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="20"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> khadgādicchinnagātrasya puruṣasya gāṅgerukīmūlarasaistatkālaṃ vraṇaḥ pūrito bhavati gatavedanaśca jāyate iti sambandhaḥ | gāṅgerukī gaṇagerī<note place="foot" type="editorial" n="11">3-gaṃgeraṇa |</note> || 20 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">puṭapākavidhiḥ | puṭapākasya kalkasya svaraso gṛhyate yataḥ | atastu puṭapākānāṃ yuktiratrocyate mayā || 21 ||</seg> <seg type="unit" n="22">puṭapākasya mātreyaṃ lepasyāṅgāravarṇatā | lepaṃ ca dvyaṅgulaṃ sthūlaṃ kuryādvāṅguṣṭhamātrakam || 22 ||</seg> <seg type="unit" n="23">kāśmarīvaṭajambvādipatrairveṣṭanamuttamam | palamātro raso grāhyaḥ karṣamātraṃ madhu kṣipet ||23||</seg> kalkacūrṇadravādyāstu deyā: svarasavadbudhai: |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="21-23"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> puṭapākasyeti - yato hetoḥ pūrvaṃ kalkarūpasya paścāt puṭapākasya dravyasya raso gṛhyate atastasya yuktiḥ kartavyavidhiratrāsmin granthe mayā''cāryeṇa ucyate, adhuneti śeṣaḥ | tadyuktiryathā -puṭapākasya mātreyamiti | puṭapākarūpo dravyagolakaḥ yāvadaṅgārasadṛśo bhavati tāvat agnau sthitaḥ, iyaṃ mātrā lepasyetyarthaḥ | lepamapi mṛdādinā dvyaṅgulonmitaṃ kāśmaryādīnāṃ patrairveṣṭanaṃ ca | lepanaṃ godhūmacūrṇādinā tadaṅguṣṭhamātraṃ prathamaṃ kāryam | agre vakṣyamāṇatvāt | paścāt mṛdādīnāṃ pralepa ityarthaḥ | uttamamiti | sūtrādiveṣṭanena nyūnādhikarahitaṃ veṣṭanamityarthaḥ | kāśmaryādayaḥ prasiddhāḥ | ādigrahaṇāt vijñātavṛkṣāṇāṃ patrairvā veṣṭanaṃ na niṣiddham || asyaiva pānārthaṃ mānamāha - palamātra iti| rasaḥ puṭapākodbhavaḥ saḥ palonmitaḥ palamātro grāhyaḥ | madhu karṣapramāṇaṃ kṣipet | atraiva kalkādyāḥ pūrvasvarasavaddeyāḥ | atraiva prakṣepārthamiti bhāvaḥ | dravo'tra ghṛtakṣīratailādiḥ | ādiśabdena pūrvoktānāṃ yānyavaśiṣṭāni tānyatra jñātavyāni || 21-23 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="21-23"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> idānīṃ puṭapākasvarūpasya rasasya kartavyatāvidhimāha - puṭapākaḥ so'pi svarasabheda eva | yataḥ puṭapakkasya kalkasya piṣṭadravyasya svarasaḥ gṛhyate ataḥ puṭapākānāṃ svarasabhedānāṃ yuktiḥ mayā ucyate puṭapākakartavyatāyāṃ vidhimāha puṭeti | sugamamanyat ||21-23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">kuṭajapuṭapāka atīsāre - sa yathā - tatkālākṛṣṭakuṭajatvacaṃ taṇḍulavāriṇā || 24 ||</seg> <seg type="unit" n="25">piṣṭāṃ catuṣpalamitāṃ jambūpallavaveṣṭitām | sūtreṇa baddhāṃ godhūmapiṣṭena pariveṣṭitām || 25 ||</seg> <seg type="unit" n="26">liptāṃ ca dhanapaṅkena gomayairvahninā dahet | aṅgāravarṇāṃ ca mṛdaṃ dṛṣṭvā vahneḥ samuddharet || 26 ||</seg> <seg type="unit" n="27">tato rasaṃ gṛhītvā ca śītaṃ kṣaudrayutaṃ<note place="foot" type="editorial" n="12">1-’kṣaudrarasaṃ pā. |</note> pibet | jayetsarvānatīsārāndustarānsucirotthitān || 27 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="24-27"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> sa yatheti vacanāt puṭapākasvaraso'yaṃ, yathā rogeṣu vihitastaṃ tathaiva darśayannāha - taditi kuṭajo girimallikā tasya tvak challī | taṇḍulavāriṇeti taṇḍuladhāvanena | godhūmapiṣṭena lepanaṃ mṛllepanaṃ ca | mṛllepanaṃ tu dvyaṅgulapramitam | śītamiti madhuvirodhāt | yataḥ ‘uṣṇairvirudhyate kṣaudram’ iti| śeṣaṃ sugamam || 24-27 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="24-27"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> sa yathā tatkāleti | tatkālākṛṣṭāṃ tatkālānītāṃ kuṭajaḥ kuḍā tasya tvacaṃ taṇḍulavāriṇā taṇḍulajalena piṣṭāṃ catuḥpalamitāṃ catuḥpalapramāṇāṃ jambūpallavaḥ jambūkisalayaṃ tena veṣṭitāṃ punaḥ ghanapaṅkena gāḍhakardamena liptāṃ gomayairupalaiḥ vahninā dahet, spaṣṭamanyat || 24-27 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">kaṇḍitaṃ taṃḍulapalaṃ jale'ṣṭaguṇite kṣipet | bhāvayitvā jalaṃ grāhyaṃ deyaṃ sarvatra karmasu || 28 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="28"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athātra prasaṅgatastaṇḍulajalasya vidhimāha - kaṇḍitaṃ taṇḍulapalamiti | kaṇḍitaṃ svasthaṃ tanmusalādibhirulūkhale kuṭṭitamityarthaḥ | aṣṭaguṇite jale palāṣṭakapānīye bhāvayitvā prakṣālya jalaṃ grāhyaṃ tattaṇḍulajalamiti | etaccānukte sarvatra yojyamityarthaḥ || 28 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="28"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha karmaprayoge taṇḍulajalamāha - kaṇḍitaṃ nistuṣaṃ bhāvayitvā | spaṣṭamanyat || 28 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">atīsāre - aralūpuṭapākaḥ | aralūtvakkṛtaścaiva puṭapāko'gnidīpanaḥ | medhumocarasābhyāṃ ca yuktaḥ sarvātisārajit ||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="29"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> aralūpuṭapākamāha - aralviti | aralū: vṛkṣaviśeṣaḥ prasiddha eva; tadabhāve syonākaḥ | tasya tvakkṛtaḥ puṭapākarasaḥ kevalaḥ agnikaro bhavati | cakārāt atrāpi pūrvavat puṭapākayuktirjñātavyā | yadāyameva raso madhumocarasābhyāṃ yuktastadā sarvātīsārajidbhavati | mocarasaḥ śālmalīniryāsaḥ ||29 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="29"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> athāralūpuṭapākaḥ atīsāre aralū: syonākanāma | spaṣṭamanyat || 29 ||</seg></ab>
          <ab type="mula">sarvātīsāre - tittirapuṭapākaḥ | nyagrodhādeśca kalkene pūrayedgauratittireḥ<note place="foot" type="editorial" n="13">9-‘tittiram’ iti pā. |</note> | nirantramudaraṃ samyakpuṭapākena tatpacet || 30| tatkalkasya rasaḥ kṣaudrayuktaḥ sarvātisāranut<note place="foot" type="editorial" n="14">2-‘jit’ iti pā. |</note> |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="30"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha tittirapuṭapākamāha - nyagrodhāderiti | asya vidhistu pūrvavajjñātavyaḥ | nyagrodhāderiti nyagrodhādigaṇasya kalkenetyarthaḥ | tadyathā - nyagrodhodumbarā- śvatthaplakṣamadhūkakapītanakakumbhāmrakośāmracorakapatrajambū dvayapiyālamadhukarohiṇīvañjula- kadambabadarītindukīśallakīlodhradvayabhallātakapalāśā nandīvṛkṣaśceti nyagrodhādigaṇaḥ suśrutāt | eteṣāṃ vyastasamastānāṃ yathālābhaṃ paribhāṣoktyā tvagādayo grāhyā iti vṛddhānāṃ vyavahāraḥ | eke nyagrodhādigrahaṇena pañcavalkalāni manyante | tadyathā - ‘nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣavetasavalkalaiḥ | pañcavalkam’ ityādi | gauratittirairiti yadgauragrahaṇaṃ tadviśiṣṭaguṇajñāpanārthaṃ, ‘tittiriḥ sarvadoṣaghno viśeṣādgauratittiri’riti vacanāt | nirantramiti - antragrahaṇaṃ yakṛtplīhādikamapi gṛhyate, tairapi rahitamityarthaḥ || 30 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="30"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha tittirapuṭapāka atīsāre | nyagrodhādeḥ kalkena gauratittireḥ nirantramudaraṃ samyak pūrayet tatpuṭapākena pacet tatkalkasvarasaḥ kṣaudrayuktaḥ sarvātīsāranudbhavatīti yojanā | nyagrodhāderiti nyagrodhādipañcapallavasya kalkaḥ te nyagrodhādayaḥ pañca nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣavetasāḥ, tatra nyagrodhaḥ vaṭaḥ, udumbaraḥ gūlaraḥ, aśvatthaḥ pīparaḥ, plakṣaḥ pilakhani, vetasaḥ veta iti prasiddhaḥ ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">atīsāraviśeṣe dāḍimīpuṭapākamāha - puṭapākena vipacetsupakvaṃ dāḍimīphalam ||31||</seg> tadraso madhusaṃyuktaḥ sarvātīsāranāśanaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="31"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> puṭapākeneti - supakkagrahaṇaṃ amlavyavacchedārtham | yataḥ amlatve tatkāryakaraṃ na bhavati | tathāhi – ‘dāḍimaṃ dīpanaṃ grāhi dvidhā svādvamlabhedataḥ | tayoḥ svādu tridoṣaghnamamlaṃ vātabalāsakṛt’ iti | tadrasaḥ puṭapākarasaḥ | madhusaṃyukta iti madhuprakṣepayutaḥ ||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="31"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> puṭapākeneti sugamam || 31 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">atha bījapūrādipuṭapākaśchardyām - bījapūrāmrajambūnāṃ pallavāni jaṭāḥ pṛthak || 32 ||</seg> <seg type="unit" n="33">vipacetpuṭapākena kṣaudrayuktaśca tadrasaḥ | chardiṃ nivārayedghorāṃ sarvadoṣasamudbhavām || 33 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="32"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha jaṭāpallavapuṭapākamāha - bījeti | bījapūrādīnāṃ militvā guṇaviśeṣeṇa yogadvayam | ekaṃ pallavakṛtam | aparaṃ jaṭākṛtaṃ ca | parasparābhāvaviśeṣāt pṛthagiti grahaṇena yogatrayametat | etena kimuktaṃ ? bījapūrādīnāṃ vyastānāṃ pallavapuṭapākaḥ jaṭāpuṭapāko vā kartavya iti tātparyārthaḥ | ghorāmityanivāryām | sarvadoṣasamudbhavāmiti tridoṣajanitām || 32 ||</seg> 33 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="32"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> sugamam || 32 ||</seg> 33 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">raktapittādau – vāsāpuṭapākamāha - piṣṭānāṃ vṛṣapatrāṇāṃ puṭapākaraso himaḥ | madhuyukto jayedraktapittakāsajvarakṣayān || 34 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="34"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> piṣṭānāmiti | vṛṣaḥ āṭarūṣakaḥ, piṣṭānāṃ kalkībhūtānām | hima iti śītalo na tu himasaṃjñaḥ kaṣāyaḥ, kṣatamatrora:kṣatam || 34 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="34"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> vāsāpuṭapāko raktapittādau - vṛṣo vāsakaḥ, teṣāṃ puṭapākarasaḥ himaḥ śītalamadhuyukta: raktapittādīn jayet || 34 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">atha kaṇṭakārīpuṭapākaḥ kāsaśvāsādau – pacetkṣudrāṃ sapañcāṅgāṃ puṭapākena tadrasaḥ | pippalīcūrṇasaṃyuktaḥ kāsaśvāsakaphāpahaḥ || 35 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="35"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha kaṇṭakārīpuṭapākamāha - pacediti | kṣudrā laghukaṇṭakārikā | kīdṛśī ? tāmāha - sapañcāṅgāmiti | mūlatvakpatrapuṣpaphalasahitāmityarthaḥ | pippalī cātra svalpamānā deyā tīkṣṇatvāt || 35 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="35"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> kṣudrā laghukaṇṭakārī pañcāṅgāṃ patrapuṣpajaṭāphalatvaksahitāṃ pippalīcūrṇatrayāṇāṃ pañcānāṃ ca adhikakaṭūṣṇatvāt || 35 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">atha bibhītakapuṭapākaḥ kāsādau - bibhītakaphalaṃ kiṃcidghṛtenābhyajya lepayet | godhūmapiṣṭenāṅgārairvipacetpuṭapākavat || 36 ||</seg> <seg type="unit" n="37">tataḥ pakvaṃ samuddhṛtya tvacaṃ tasya mukhe kṣipet | kāsaśvāsapratiśyāyasvarabhaṅgāñjayettataḥ || 37 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="36"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> bibhītakapuṭapākamāha - bibhītaketi | bibhītako ‘bahere’ iti loke | tāni sakalāni gṛhītvā kiñcidghṛtenābhyajya pūrvavat puṭapākavidhānena vipacet | aṅgāragrahaṇaṃ dhūmavyavacchedārtham | ayaṃ yogo viśeṣeṇa sāyamupayojyaḥ | pratiśyāyo nāsāsrāva: | prakṛtibhūtasya svarasyānyathābhāvaḥ svarabhaṅga ityucyate ||36||</seg>37||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="36"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atra svaraso na gṛhītastvaca eva vidhānāt | yathā śuṇṭhyāḥ puṭapakvasya cūrṇa gṛhyate tadāhāgre || 36 ||</seg> 37 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">atha śuṇṭhīpuṭapāka āmātīsārādau cūrṇaṃ kiṃcidghṛtābhyaktaṃ śuṇṭhyā eraṇḍajairdalaiḥ | veṣṭitaṃ puṭapākena vipacenmandavahninā || 38 ||</seg> <seg type="unit" n="39">tata uddhṛtya taccūrṇaṃ grāhmaṃ prātaḥ sitānvitam | tena yānti śamaṃ pīḍā āmātīsārasaṃbhavāḥ ||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="38"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> adhunā śuṇṭhīpuṭapākamāha - cūrṇamiti | śuṇṭhī prasiddhā, tasyāścūrṇaṃ vastragālitaṃ tacca ghṛtābhyaktaṃ kṛtvā eraṇḍapatraiśca veṣṭayitvā puṭapākayuktyā vipacet | sitānvitamiti sitā'tra cūrṇasamatulitā| prātargrahaṇaṃ adhobhāgagataroganivṛttyartham | mandavahnigrahaṇaṃ dagdhavyavacchedārtham | vidravatvāt | bhakṣyamānamapyatra cūrṇavat || 38 ||</seg> 39 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="38"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> āmātīsārapīḍāyāṃ eraṇḍajairdalaiḥ patraiḥ | spaṣṭamanyat || 38 ||</seg> 39 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">atha śuṇṭhīpuṭapāka āmavātādau - śuṇṭhīkalkaṃ vinikṣipya rasaireraṇḍamūlajaiḥ | vipacetpuṭapākena tadrasaḥ kṣaudrasaṃyutaḥ || 40 ||</seg> āmavātasamudbhūtāṃ pīḍāṃ jayati dustarām |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="40"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> aparamapyāha - śuṇṭhīkalkamati | bhāvini bhūtavadupacāraḥ | sā śuṇṭhī eraṇḍamūlarasena saha īṣat peṣitā satī kalkamityucyate | raso'tra sadyaskaḥ, kkathito vā | kṣaudrasaṃyuto madhuprakṣepayutaḥ | dustarāmityanivāryām || 40 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="40"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> sugamam || 40 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">suraṇapuṭapāka arśoroge -- sauraṇaṃ kandamādāya puṭapākena pācayet || 41 ||</seg> satailalavaṇastasya rasaścārśovikāranut |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="41"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha sūraṇapuṭapākamāha - sauraṇamiti | sūraṇasyedaṃ kandamityarthaḥ | tatpuṭapākayuktyā vipācya satailalavaṇānvitastadraso'rśovikāranudbhavati | satailalavaṇa iti | satailalavaṇeti sāmānyagrahaṇena tilatailaṃ saindhavalavaṇaṃ ca grāhyam | etayormānaṃ prakṣepe pūrvavat || 41 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="41"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> satailalavaṇaṃ pācayet kalke tailaṃ lavaṇaṃ ca dattvā pācayet || 41 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">atha mṛgaśṛṅgapuṭapākaḥ śūlādau -- śarāvasaṃpuṭe dagdhaṃ śṛṅgaṃ hariṇajaṃ pibet || 42 ||</seg> <seg type="unit" n="1">gavyena sarpiṣā yuktaṃ hṛcchūlaṃ nāśayeddhruvam |iti śrīdāmodarasūnuśrīśārṅgadharācāryaviracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ madhyamakhaṇḍe svarasādikalpanā nāma prathamo'dhyāyaḥ || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="42"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ mṛgaśṛṅgapuṭapākamāha - śarāveti | hariṇājjjātaṃ hariṇajaṃ śṛṅgamiti viṣāṇam, tacca khaṇḍitaṃ kṛtvā grāhyam | dagdhamiti | puṭapākayuktyetyarthaḥ | ata eva mṛdāvaliptaṃ śarāvasampuṭaṃ kāryam | gavyagrahaṇaṃ anyaghṛtavyavacchedārthaṃ tasyātiśreṣṭhatvāt | bhakṣaṇamatra phāṇṭavajjñeyam | dhruvamiti - satyapratyayakārako yogo'yam || 42 ||</seg> <seg type="unit" n="1">iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāṃ madhyamakhaṇḍe svarasakalpanādhyāyaḥ prathamaḥ || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="42"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> śarāvasampuṭe dagdhaṃ bhasmasātkṛtaṃ hariṇajaṃ śṛṅgaṃ tadbhasma gavyena sarpiṣā ghṛtena yuktaṃ pibet | hṛcchūlaṃ naśyati dhruvamiti niścayena | nanu svarase puṭapāke ca ko bhedaḥ yataḥ puṭapāko bhinna evoktaḥ? ucyate, svarasakalpanāyāṃ rasa eva gṛhyate iti iyānbhedaḥ ato bhinna eva || 42 ||</seg> <seg type="unit" n="1">iti śrīśārṅgadharasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne svarasādikalpanādhyāyaḥ || 1||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="2" xml:id="sd.2.2">
          <head>atha kvāthakalpanādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">dvitīyo'dhyāyaḥ | pānīyaṃ ṣoḍaśaguṇaṃ kṣuṇṇe dravyapale kṣipet | mṛtpātre kvāthayedgrāhyamaṣṭamāṃśāvaśeṣitam ||1||</seg> tajjalaṃ pāyaceddhīmānkoṣṇaṃ mṛdvagnisādhitam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> pānīyamiti | kṣuṇṇe kuṭṭite dravyapale kkāthyadravyapale pānīyaṃ jalaṃ ṣoḍaśaguṇaṃ dravyabhāgāpekṣayā, tena ṣoḍaśapalamityarthaḥ | aṣṭamāṃśāvaśeṣitamiti dvipalāvaśeṣamityarthaḥ | tajjalamiti kkathitajalaṃ, koṣṇamiti īṣaduṣṇaṃ, uṣṇatvamasya kkathitatvādeva na tu śṛtaśītaṃ punastaptamiti doṣakaratvāt | tathācoktam - ‘tailaṃ ghṛtaṃ ca pānīyaṃ kaṣāyaṃ vyañjanādikam | śṛtaśītaṃ punastaptaṃ tatsarvaṃ viṣavadbhavet’ iti | mṛdvagnisādhitamiti samyagvīryotkṛṣṭatvāt mandapāvakapācitamiti bhāvaḥ | dagdhaghanapicchilādibhayādityeke vadanti | dhīmāniti grahaṇena dravyāṇāṃ mṛdumadhyakaṭhinatvādikamavekṣya tadanumānaṃ jalaṃ deyamiti | tathāhi - ‘caturguṇaṃ mṛdau dravye kaṭhine'ṣṭaguṇaṃ jalam | atyarthaṃ kaṭhine deyaṃ budhaiḥ ṣoḍaśikaṃ jalam’ iti | etacca strehapākaviṣaye prāyaśaḥ pracarati | nanu mṛdvādikvāthyadravyamaṣṭaguṇite jale sādhyate iti vyavahāro dṛśyate tatkathamatra ṣoḍaśaguṇam ? ucyate - kkāthyagaṇo mṛdumadhyakaṭhinadravyairmilitvā pacyate, tasmāt madhyamānamanusaranti vṛddhavaidyā iti na doṣaḥ | uktaṃ ca yataḥ -‘mṛdvādikvāthyasaṅghāte mānānuktau cikitsakāḥ | madhyasyobhayabhāgitvādicchantyaṣṭaguṇaṃ jalam’ iti | dravyamānamapi doṣāpekṣayā na tu niyatapalamānamityeke bhāṣante | kutaḥ ? dhīmāniti grahaṇāt | tathāhi - ‘uttamasya palaṃ mātrā tribhiścākṣaiśca madhyamā | jaghanyasya palārdhena snehakvāthyauṣadheṣu ca ||’ iti | etacca viṣādhikāre uktaṃ na tu sarvatra | nanvapare caturthāṃśāvaśeṣitaṃ kvāthaṃ vadanti | tathāhyuktam - ‘kvāthyadravyapale vāri dviraṣṭaguṇamiṣyate | caturbhāgāvaśeṣaṃ tu peyaṃ palacatuṣṭayam’ | etadapi viṣādhikāre na tu sarvatra | yadvā kvāthastu pācanādikabhedena saptavidhaḥ | tadyathā -‘pācano dīpanīyaśca śodhanaḥ śamanastathā | tarpaṇaḥ kledanaḥ śoṣī kvāthaḥ saptavidho mataḥ’ tasmāt pācanaśodhanārthaṃ caturthāṃśaḥ | ‘pācanaḥ śodhanīyaśca pādaśeṣaḥ praśasyate’ ityādi vacanāt | avaśiṣṭārthaṃ ca dvipalamiti na virodhaḥ | yadvā doṣādīnāṃ balābalavicārādubhayatrāpi na kaściddoṣaḥ | yataḥ ‘dīptānalaṃ mahākāyaṃ pāyayet tvañjaliṃ jalam | anye tvardhaṃ parityajya prasṛtiṃ tu cikitsakāḥ’iti || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> idānīṃ kvāthakalpanāṃ vyākhyāsyāmaḥ | pūrvaṃ tāvat tatsvarūpamāha - atha svarasānantaraṃ kvāthasya nāmānyāha - nanu pūrvaṃ ‘athātra svarasaḥ kalkaḥ kvāthaśca himaphāṇṭakau’ ityevamuktatvātsvarasānantaraṃ kalkakalpanaiva yuktā tatkathamatra kvāthaḥ ? tathāca vāgbhaṭe bheṣajakalpe evamuktam ‘rasaḥ kalkaḥ śṛtaḥ śītaḥ phāṇṭaśceti prakalpanā | pañcadhaiva kaṣāyāṇāṃ pūrvaṃ pūrvaṃ balādhikāḥ’| anyatrā'pyuktam - ‘rasaḥ kalkaśca niryūho phāṇṭaḥ kramādamī | yathottaraṃ ca laghavaḥ kaṣāyāḥ pañca saṃsmṛtāḥ’ | niryūhaḥ kvāthaḥ | ato vāgbhaṭādau svarasānantaraṃ kalka evoktaḥ anyairapyevamuktaṃ | nanu kecit śārṅgadharapadye evaṃ paṭhanti ‘athātra svarasaḥ kvāthaḥ kalkaśca himaphāṃṭakau’ iti, tattu na samyak,yataḥ vāgbhaṭādau svarasānantaraṃ kalkasyaiva vidhānāt | tataḥ kvāthaḥ | atra śārṅgadhare tu svarasānantaraṃ kvātha evoktaḥ, kalkastu phāṇṭānantaramuktastatkathaṃ na vyatikramaḥ, ucyate - athātra svarasaḥ kalkaḥ kvāthaśceti padyātikrameṇa likhitaṃ tat yathottaraṃ laghupratipādanārthaṃ na tu kramakathanārtham | kramastu anukramaṇikāyāṃ proktaḥ | tathā ‘svarasaḥ kvāthaphāṇṭau ca himaḥ kalkaśca cūrṇita’miti | ataḥ svarasānantaraṃ kvātha eva yuktaḥ sa procyate | mṛtpātre kṣuṇṇe dravyapale ṣoḍaśaguṇaṃ pānīyaṃ kṣipet punaḥ kvāthayet punarmṛdvagnisādhitaṃ aṣṭamāṃśāvaśeṣitaṃ dvipalamātraṃ tajjalaṃ dhīmānvaidyaḥ pāyayet | kiṃbhūtaṃ jalaṃ koṣṇam īṣaduṣṇaṃ, pāyayet rogiṇam || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">śṛta: kvāthaḥ kaṣāyaśca niryūha: sa nigadyate || 2 ||</seg> <seg type="unit" n="6">āhārarasapāke ca saṃjāte dvipalonmitam | vṛddhavaidyopadeśena pibetkāthaṃ supācitam ||6||</seg> <seg type="unit" n="4">kvāthe kṣipetsitāmaṃśaiścaturthāṣṭamaṣoḍaśaiḥ | vātapittakaphātaṅke viparītaṃ madhu smṛtam || 4 ||</seg> <seg type="unit" n="5">jīrakaṃ gugguluṃ kṣāraṃ lavaṇaṃ ca śilājatu | hiṅgu trikaṭukaṃ caiva kvāthe śāṇonmitaṃ kṣipet || 5 ||</seg> <seg type="unit" n="6">kṣīraṃ ghṛtaṃ guḍaṃ tailaṃ mūtraṃ cānyaddravaṃ tathā | kalkaṃ cūrṇādikaṃ kkāthe nikṣipetkarṣasaṃmitam || 6 ||</seg> <seg type="unit" n="7">(apidhānamukhe pātre jalaṃ durjaratāṃ vrajet | tasmādāvaraṇaṃ tyaktvā kvāthādīnāṃ viniścayaḥ<note place="foot" type="editorial" n="1">1-prakṣipta: |</note> ||7||</seg>)</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="2-6"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ kvāthasya paryāyanāmānyāha - śṛta ityādi | śṛtaḥ, kvāthaḥ, kaṣāyaḥ, niryūha iti catvāri kvāthasyaivāparanāmāni ātrācāryo dvipalamiti svīkṛtyoktamapyaparadṛṣṭāntena darśayati | tamāha - āhāra iti | vṛddhavaidyopadeśeneti grahaṇena dvipalameva iti pāramparyo vyavahāraḥ, ata eva tanmatamālocya śārṅgadhareṇātra likhitaḥ, yataḥ ‘kvāthatyāgamanicchantastvaṣṭabhāgāvaśeṣitam | pāramparyopadeśena vṛddhavaidyāḥ paladvayam’ iti | supācitamiti gandhavarṇarasānvitam | taduktam - ‘dravyasya gandhavarṇaiśca tulyaṃ kāryakaraṃ viduḥ | tadvadviśuddhaṃ śuddhāya kaṣāyamamṛtopamam’ iti| āhārarasapāke itipadamanyavyādhiprakopavyavacchedārtham, yataḥ -. ‘auṣadhaśeṣe bhuktaṃ pītaṃ ca tathauṣadhaṃ saśeṣe'nne | na karoti gadopaśamaṃ prakopayatyanyarogāṃśca’ iti || idānīṃ prakṣepanimittaṃ dravyāṇāṃ parimāṇamāha - kvātha iti | sitā śarkarā, sā ca kkathitajalasya caturthāṣṭamaṣoḍaśairaṃśaiḥ prakṣiptā jñeyā | atrānukramo boddhavyaḥ | madhu ca viparītamiti śarkarāparimāṇāt, etena kimuktam ? vātātaṅke sitācaturthāṃśaṃ kathitajalādityarthaḥ, pittātaṅke'ṣṭamāṃśaṃ, kaphātaṅke ṣoḍaśāṃśamiti | madhu viparītaṃ yathā - vātātaṅke ṣoḍaśāṃśaṃ, pittātaṅke'ṣṭamāṃśaṃ, caturthāṃśamiti bhāvaḥ || aparāṇyāha - jīrakamityādi | jīrakāditrikaṭukāntaṃ dravyaṃ ṭaṅkapramitaṃ kṣipediti kvāthe | tatra kṣāraṃ yavakṣārādi, lavaṇaṃ saindhavādi, trikaṭukaṃ śuṇḍīmaricapippalīsaṃjñakam | dravaprakṣepamāha - kṣīramityādi | kṣīrādīni karṣamitāni tatra guḍopalakṣitattven sitāvaśiṣṭāḥ sarve ikṣuvikārā gṛhyante | anyaddravamiti toyamadyāsavāriṣṭaśuktādikaṃ, cūrṇādikamityatrādigrahaṇāt guṭikāvalehādayo boddhavyāḥ | karṣaṃ palacaturthāṃśamityarthaḥ ||2-6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="2-6"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> āhārarasapāke sañjāte sati vṛddhavaidyopadeśena ājñayā supācitaṃ kvāthaṃ pibet | śṛta:, kkāthaḥ, kaṣāyaḥ, niryūhaśceti paryāyaśabdaiḥ kkātha eva nigadyate | āhārarasapāke sañjāte iti yaduktaṃ tadrasaśeṣe, auṣadhapāke doṣadarśanāt | yaduktaṃ ‘auṣadhaśeṣe bhuktaṃ pītaṃ ca tathauṣadhaṃ saśeṣe'nne | na karoti gadopaśamaṃ prakarotyanyān hi rogāṃśca’ iti | nanu vaidyāstu saṃpradāyena dravyapale aṣṭaguṇaṃ jalaṃ dattvā aṣṭamāṃśaṃ gṛhītvā pāyayanti tatkathaṃ na virodhaḥ, dravyaṃ ṣoḍaśabhāgakaṃ | vṛndavaṅgasene caivamuktaṃ ‘kvāthadravyapale vāri dviraṣṭaguṇamiṣyate | caturbhāgāvaśiṣṭhaṃ tu peyaṃ palacatuṣṭayam’ iti | palacatuṣṭayamiti tu mahākāyaviṣayam | tathācoktaṃ - dīptānalaṃ mahākāyaṃ pāyayedañjaliṃ jalam | anye tvardhaṃ parityajya prasṛtiṃ tu cikitsakāḥ’ || vāgbhaṭe ca ‘kvāthaṃ dravyapale kuryātprasthārdhaṃ pādaśeṣitam’ | dravyapale prasthārdhaṃ jalaṃ datvā caturbhāgāvaśeṣitaṃ kvāthaṃ kuryādityarthaḥ | aṣṭapalam | atra vāgbhaṭenāṣṭhaguṇaṃ jalaṃ tattu carakādimatena, tathā coktaṃ suśrute - ‘yathāyogaṃ tvakpatramūlādīnāmātapapariśoṣitānāṃ chedyāni khaṇḍāṃśchedayitvā bhedyāni khaṇḍaśo bhedayitvā cākuṭyāṣṭaguṇena ṣoḍaśaguṇenāṃbhasābhyaṣicya sthālyāṃ caturbhāgāvaśiṣṭaṃ kvāthayitvāpaharedityeṣa kaṣāyapākakalpaḥ’ | ataḥ ṣoḍaśaguṇaṃ aṣṭaguṇaṃ ca yuktameva bhakṣaṇapramāṇam | astyādyapekṣayā atra kecidāhuḥ - ‘tvakpatramūlādīnāṃ bhāgāccaturguṇaṃ jalamavāpya caturbhāgāvaśiṣṭaṃ niṣkkāthyāpaharedityeṣaḥ kaṣāyapākakalpaḥ’ | tattu na samyak kasmāt ? āgamāsiddhatvāt’ iti suśruta: | kvāthe sitāmadhupramāṇamāha - kvāthe vātapittakaphātaṅke roge krameṇa caturthāṣṭatraṣoḍaśairaṃśaiḥ sitāṃ kṣipet| vātaroge caturthāṃśaṃ, pittaroge aṣṭamāṃśaṃ, kapharoge ṣoḍaśāṃśam | madhu pitte ṣoḍaśāṃśaṃ, vāte aṣṭamāṃśaṃ, kaphe caturthāṃśamiti viparītaṃ smṛtam | yadvā evaṃ viparītaṃ vāte ṣoḍaśāṃśaṃ, pitte aṣṭyāṃśaṃ, kaphe caturthāṃśam | kvāthe jīrakādīnāṃ pramāṇamāha - kvāthe uktāñjīrakādīn śāṇonmitān kṣipet, yadvā agnyādyapekṣayā mātrāyāḥ pramāṇatvāt || 2-6 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">sarvajvare guḍūcyādikkāthaḥ - sa yathā - guḍūcīdhānyakāriṣṭaraktacandanapadmakaiḥ | guḍūcyādigaṇakkāthaḥ sarvajvaraharaḥ smṛtaḥ || 8 ||</seg> dīpano dāhahṛllāsatṛṣṇāchardyarucīrjayet | “nāgaraṃ<note place="foot" type="editorial" n="2">keṣucinmudritapustakeṣu mūlapāṭhatvena dhṛtaḥ |</note> devakāṣṭhaṃ ca dhānyakaṃ bṛhatīdvayam | dadyātpācanakaṃ pūrvaṃ jvaritānāṃ jvarāpaham || kṣudrā kirātatiktaṃ ca śuṇṭhī chinnā ca pauṣkaram | kaṣāya eṣāṃ śamayetpītaścāṣṭhavidhaṃ jvaram ||’</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="8"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ jvarādiroganāśārthaṃ bahuvidhān kkāthān darśayannāha - sa yatheti | pūrvaṃ vyākhyātam | guḍūcyādigaṇaḥ kvātharūpaḥ sarvajvaraharo dīpanaśca bhavati dāhādīṃśca jayati | tatrāriṣṭo nimbaḥ, padmakaṃ kāṣṭhaṃ, yatra padmamasti tatra padmakesaram | dīpanamagneḥ | hṛllāsa ityasakṛt ṣṭhīvanam | nanu guḍūcyādiko gaṇaḥ prāyeṇa pittaprāyopaśamanimittakṛditi tatkathamatrādau sarvajyaraharaḥ proktaḥ ? ucyate, sarvajvare pittāvarodhinī kriyā kāryeti sidhyati | taduktaṃ vāgbhaṭe - ‘ūṣmā pittādṛte nāsti jvaro nāstyūṣmaṇā vinā | tasmāt tpittaviruddhāni tyajet pittādhike'dhika:’ iti na doṣaḥ || 8 ||</seg> nāgaraṃ śuṇṭhī, devakāṣṭhaṃ devadāru, bṛhatīdvayaṃ kaṇṭakārīdvayam | bṛhatyā dvayamiti samāsaḥ | atha pañcatiktakaṃ kṣudrā kaṇṭakārī chinnā guḍūcī | atha kṛṣṇādisarvajvare | kṛṣṇā pippalī, agniścitrakaḥ, pathyā harītakī, vyāghrī kaṇṭakārī, vṛṣaḥ vāsakam | atha viśvādiko jvare | viśvā śuṇṭhī, amṛtā guḍūcī |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> guḍūcyādyaiḥ kṛtaguḍūcyādigaṇakvāthaḥ sarvajva raharo bhavatīti yojanā | guḍūcyādigaṇakvātha: sarvajvaraharaḥ sarvān vātādijvarān haratīti | ariṣṭo nimbatvak padmaka: padmakaṃ kāṣṭham<note place="foot" type="editorial" n="3">padmākha.</note> , spaṣṭamanyat | sāmānyajvare nāga rādayo'pi pācakatve na nirdiṣṭāste anuktā apyucyante -</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">guḍūcīpippalīmūlanāgaraiḥ pācanaṃ smṛtam || 9 ||</seg> <seg type="unit" n="10">dadyādvātajvare pūrṇaliṅge saptamavāsare | śāliparṇī balā drākṣā guḍūcī sārivā tathā ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">āsāṃ kvāthaṃ pibetkoṣṇaṃ tīvravātajvaracchidam| kāśmarīsārivādrākṣātrāyamāṇāmṛtābhavaḥ ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">kaṣāyaḥ saguḍaḥ pīto vātajvaravināśanaḥ | kaṭphalendrayavāpāṭhātiktāmustaiḥ śṛtaṃ jalam || 12||</seg> <seg type="unit" n="13">pācanaṃ daśame'hni syāttīvre pittajvare nṛṇām | parpaṭo vāsakastiktā kairāto dhanvayāsakaḥ ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">priyaṅguśca kṛtaḥ kkātha eṣāṃ śarkarayā yutaḥ | pipāsādāhapittāsrayutaṃ pittajvaraṃ jayet || 14 ||</seg> <seg type="unit" n="15">drākṣā harītakī mustaṃ kaṭukī kṛtamālakaḥ | parpaṭaśca kṛtaḥ kvātha eṣāṃ pittajvarāpahaḥ || 15 ||</seg> <seg type="unit" n="16">tṛṇmūrcchādāhapittāsṛkśamano bhedanaḥ smṛtaḥ | (ekaḥ<note place="foot" type="editorial" n="4">prakṣiptaḥ |</note> parpaṭakaḥ śreṣṭhaḥ pittajvaravināśanaḥ ||16||</seg> kiṃ punaryadi yujyeta candanośīravālakaiḥ |)</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="9-16"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ doṣādinimittaṃ pṛthagdarśayannāha - guḍūcīti | guḍūcyādibhistribhirdravyaiḥ śṛtaṃ kvathitaṃ vātajvare pācanamiti | kathaṃbhūte ? pūrṇaliṅge saptamavāsare vepathurviṣame | vegādibhirupalakṣite ityarthaḥ | ata eva saptamavāsare deyamiti, yataḥ - ‘vātika: saptarātreṇa’ ityādivākyaṃ dṛśyate hi, saptamadinagrahaṇaṃ tu jvarasya tāruṇyaniṣedhārtham, yataḥ saptāhādarvāk jvarasya taruṇatā kathyate | tathāhi - ‘āsaptarātraṃ taruṇaṃ jvaramāhurmanīṣiṇaḥ’; ‘na kaṣāyaṃ praśaṃsanti narāṇāṃ taruṇajvare | kaṣāyeṇākulībhūtā doṣā jetuṃ sudustarāḥ’ iti | nanu saptarātraṃ jvarasya taruṇatvaṃ, tatra bheṣajaniṣedhaḥ, tadupari vātiko jvaraḥ pākaṃ gacchati tat kathaṃ pācanādikamuktam | etat sarvaṃ vyartham ? ucyate -kaṣāyadravyakṛtapācanakaṣāyo niṣiddhaḥ, na tu svarasādiḥ; tathāhyuktam - ‘na tu kalpanamuddiśya kaṣāyaḥ pratiṣidhyate | yaḥ kaṣāyaḥ kaṣāyaḥ syāt sa varjyastaruṇe jvare’ iti | yadvā āmādayastisro'vasthā doṣāṇāṃ, tatra dvividhā hi sāmatā - ekā rasasya, aparā doṣasya, doṣasāmatā taruṇatārūpā, rasasāmatā aṣṭāhāt parato'pyanuvartate, taruṇatārūpā sāmatā'ṣṭāhādapaiti, etat prayojanaṃ taruṇatārūpadoṣasāmatāyāmauṣadhaṃ nopayujyate, rasasāmatāyāṃ tu pācanaṃ dīyate | ata evāha carakaḥ - ‘jvaritaṃ ṣaḍahe'tīte ladhvannaṃ pratibhojitam | pācanaṃ śamanīyaṃ vā kaṣāyaṃ pāyayettu tam’ iti | evaṃ kaphajvare'pi boddhavyam || aparāṇyāha - śāliparṇīti | śāliparṇyādīnāṃ kvāthaḥ plīhādīn hantīti | śāliparṇī prasiddhā | sārivā anantamūlaṃ ‘āphoi ’<note place="foot" type="editorial" n="5">‘alokai’ ‘ka’</note> iti loke | eke drākṣāsthāne rāsnā iti paṭhanti | jvaro'tra vātikaḥ | granthāntare'pi tadyathā - ‘guḍūcī sārivā drākṣā balā cāṃśumatī tathā | eṣo'pi paramaḥ siddho vātajvaradhināśanaḥ’ iti | anyadapi - kāśmarī gambhārī, trāyamāṇā svanāmakhyātā, amṛtā guḍūcī, kaṣāyo'tra kvathitaḥ, saguḍa iti guḍaprakṣiptaḥ | atha pittajvare kaṭphalādipācanam | pittajvare praśastameva tat | kaṭphalaṃ prasiddham, indrayavaṃ kuṭajabījam, ambaṣṭhā pāṭhā, tiktā kaṭurohiṇī | daśame'hni iti vicāraṇātpūrvaṃ likhitā tīvradāhādiyukte | eke śarkarāprakṣepo'tra manyante, yataḥ - ‘śarkarā madhurā hanti kaṣāyaṃ paittikaṃ jvaram’ iti, tanna sarvasaṃmatam || parpaṭa iti | parpaṭādikkātha: pittajvaraṃ hantīti | parpaṭaḥ svanāmaprasiddhaḥ, vāsaka āṭarūṣakaḥ, tiktā kaṭurohiṇī, kairāto bhūnimba:, dhanvayāso durālabhā, priyaṅgurlatāviśeṣaḥ, tasyāḥ phalāni na tu vṛkṣapriyaṅguḥ | tathācoktam - ‘phalinī phalapriyaṅgurlatā<note place="foot" type="editorial" n="6">vṛtā pā. |</note> govandanī tathā | śyāmā’ ityādi, ‘vṛkṣapriyaṅguranyā sā jñeyā vamanakalpikā ’<note place="foot" type="editorial" n="7">‘kalkaliketi’ vamanavat ‘kaliketi’ pā.|</note> iti | eṣāṃ dravyāṇām | śarkarātra prakṣepe | drākṣeti | drākṣādikkāthaḥ pittajvaraharaḥ | kṛtamālako rājavṛkṣaḥ | tṛṣṇādayo'tra pittajvarasyaivopadravā jñeyāḥ | bhedeneti svabhāvaguṇena pakvadoṣasyādhaḥpātanam | tathāhi -‘saukṣmyāt kaṣāyaḥ srotāṃsi vivṛṇoti svabhāvataḥ | pakvaṃ doṣaṃ sraṃsayati vimārgasthaṃ śamaṃ nayet’ iti || 9-16 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="9-16"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha pratyekavātādijvare kkāthānāha - saptamavāsare jvarapākān samatāyāṃ auṣadhadānāt | tathāca vāgbhaṭavacanaṃ ‘saptāhādauṣadhaṃ kecidāhuranye daśāhataḥ | kecillaghvannabhuktasya yojyamāmolbaṇe na tu’ – tathāca ‘vātikaḥ saptarātreṇa daśarātreṇa paittikaḥ | śleṣmako dvādaśāhena jvaraḥ pākaṃ niyacchati’ | atha śāliparṇyādiḥ vātajvare | śāliparṇī śālipatrī<note place="foot" type="editorial" n="8">kaparā |</note> , balā kharakakāṣṭhikā ,<note place="foot" type="editorial" n="9">khirahaṭī|</note> sārivā anantamūlaṃ<note place="foot" type="editorial" n="10">goresere |</note> drākṣā madhuragurutvādvātaghnī | atha kāśmaryādirvātajvare | kāśmarī gambhārī, sārivā anantamūlaṃ<note place="foot" type="editorial" n="11">kujherī |</note> , trāyamāṇā prasiddhā, amṛtā guḍūcī | atha kaṭphalādiḥ pittajvare, kaṭphalaṃ kāphalaḥ<note place="foot" type="editorial" n="12">kāīphala |</note> , ambaṣṭhā pāṭhā<note place="foot" type="editorial" n="13">māī |</note> | kaṭūphalendrayavāriṣṭeti vā pāṭhaḥ | tatrāriṣṭo nimbaḥ | tiktā kaṭukī | nanu kaṭphalaṃ vātapittaghnam ? ucyate - pittādhikāre jvaranāśakatvāllikhitam | yadvā atrākāraviśleṣastena apittajvare pittarahite vātajvare vā | tarhi daśāhnīti vyarthaṃ syāt | tatrāpi pittādhikā- rāt | yadvā apittajvare īṣat pittajvare | atra īṣadarthe tatra ityukte tīvre iti vyarthaṃ syāt | yadvā kaphasaṃsargāt pittādhikāre kaṭphalaprayogaḥ | yaduktaṃ suśrute - ‘na rogo'pyekadoṣajaḥ’ iti || atha parpaṭādiḥ pittajvare | parpaṭa: kaṭupatraḥ<note place="foot" type="editorial" n="14">pittapāpaḍā | virāṣatā |</note> , tiktā kaṭukī, kairātaḥ bhūnimbaḥ<note place="foot" type="editorial" n="15">cirāyatā |</note> , dhanvayāsaka: dhamāsā, priyaṃguḥ latāpriyaṅguphalam<note place="foot" type="editorial" n="16">phūlaphiraṃ |</note> , eṣāṃ kvāthaḥ śarkarayā sitayā yutaḥ pipāsādiyuktaṃ pittajvaraṃ jayet| atha drākṣādiḥ pittajvare | kṛtamālakaḥ kiravālakī phalī | spaṣṭamanyat | bhedanaḥ sārakaḥ ||9-16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">atha bījapūrādiḥ śleṣmajvare - bījapūraśiphāpathyānāgaragranthikaiḥ śṛtam ||17 ||</seg> sakṣāraṃ pācanaṃ śleṣmajvare dvādaśavāsare |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="17"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha kaphajvare bījapūrādipācanam | bījapūreti | śleṣmajvare praśastam | bījapūro mātuluṅgaḥ, tasya śiphā jaṭā, pathyā haritakī, nāgaraṃ śuṇṭhī, granthikaṃ pippalīmūlaṃ, śṛtaṃ kvathitam | sakṣāramiti yavakṣāraprakṣiptam | dvādaśavāsara iti pūrvavat || 17 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="17"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> bījapūraśiphā mātuluṅgajaṭā<note place="foot" type="editorial" n="17">bijorājaṭā |</note> , granthikaṃ pippalīmūlam, eṣāṃ śṛtaṃ kvātham | kiṃbhūtaṃ sakṣāraṃ yavakṣārasahitam | etatpācanaṃ śleṣmajvare dvādaśavāsare dadyāt ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">kaphajvare - bhūnimbādikāthaḥ | bhūnimbanimbapippalya: śaṭhī śuṇṭhī śatāvarī ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">guḍūcī bṛhatī ceti kvātho hanyātkaphajvaram | paṭolatriphalātiktāśaṭhīvāsāmṛtābhavaḥ || 19 ||</seg> kvātho madhuyutaḥ pīto hanyātkaphakṛtaṃ jvaram |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="18"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> bhūniṃmbādikvātho'pi kaphajvaraṃ hanyāditi | bhūnimbaḥ kairātaḥ, nimbaḥ prasiddhaḥ, pippalī khyātā, śaṭhī karcūrabhedaḥ, bṛhatī bṛhatkaṇṭakārikā | kecit ‘śaṭhī śuṇṭhī ca pauṣkaram’ iti paṭhanti | ayamapi pāṭhaḥ sādhuḥ | paṭoleti - paṭolādikvātho madhuprakṣiptaḥ kaphajanitajvaraṃ hanyāditi | paṭolamatra paṭolapañcāṅgam | kevalaṃ paṭolanālaṃ vā | yataḥ ‘nālaṃ tasya kaphāpaham’ iti vacanāt | triphalā harītakyādikam | tiktā kaṭurohiṇī | amṛtā guḍūcī || 18 ||</seg> 19 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="18"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha bhūnimbādiḥ śleṣmajvare | bhūnimbaḥ kairātaḥ, śaṭhī karcūraḥ, bṛhatī bṛhatkaṇṭakārī<note place="foot" type="editorial" n="18">baḍīkaṭerī</note> | atha paṭolādiḥ kaphajvare | paṭolaṃ paṭolapatraṃ, triphalā prasiddhā, tiktā kaṭukī, śaṭhī, karcūraḥ, eṣāṃ bhava utpannaḥ kvāthaḥ || 18 ||</seg> 19 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">vātapittajvare - pañcabhadrakvāthaḥ | parpaṭābdāmṛtāviśvakairātaiḥ sādhitaṃ jalam || 20 ||</seg> pañcabhadramidaṃ jñeyaṃ vātapittajvarāpaham |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="20"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ vātapittajvare yogamāha - parpaṭetyādi | pañcabhadrakasaṃjñakaṃ kkathitaṃ jalaṃ vātapittajvarāpahaṃ bhavati | abdo mustam, viśvaḥ śuṇṭhī | atrā'pi saṃsargajanitajvare vāsarādīnāṃ tantrāntare'vagantavyam | tadyathā ‘vātapittajvare deyamauṣadhaṃ pañcame'hani | pittaśleṣmajvare cā'pi auṣadhaṃ saptame'hani | ata ūrdhvaṃ ca saptāhādvātaśleṣmajvare pibet’ iti ||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="20"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha pañcabhadraṃ vātapittajvare | parpaṭādyaiḥ sādhitaṃ jalaṃ pañcabhadraṃ jñeyaṃ, tadvātapittajvarāpaham | parpaṭaḥ kaṭupatraḥ<note place="foot" type="editorial" n="19">pittapāparā</note> , abdaḥ mustakaḥ, amṛtā guḍūcī, viśvaṃ śuṇṭhī, kairātaḥ bhūnimbaḥ<note place="foot" type="editorial" n="20">cirāyatā</note> , pañcabhadraṃ pañcabhadrasaṃjñaṃ, bhadrarūpāṇāṃ pañcānāṃ yogādvā pañcabhadram || 20 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">kaphavātajvarādau laghukṣudrādikkāthaḥ | kṣudrāśuṇṭhīguḍūcīnāṃ kaṣāyaḥ pauṣkarasya ca || 21 ||</seg> <seg type="unit" n="22">kaphavātādhike peyo jvare vāpi tridoṣaje | kāsaśvāsārucihare<note place="foot" type="editorial" n="21">kare pā.</note> pārśvaśūlavināśanaḥ<note place="foot" type="editorial" n="22">vidhāyini pā.</note> || 22 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="21"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> kṣudreti | laghukṣudrādikkāthaḥ kaphavātajaniktajvare peyaḥ tridoṣaje vā | tatra pauṣkaraṃ mūlaṃ tadabhāve kuṣṭhaṃ grāhyamiti sarvatra | kāsādyupadravāḥ sannipātajvarasyā'pi jñātavyāḥ | tantrāntare pañcatiktakasaṃjñakamidam | tatra pañcamaṃ bhūnimbam| tadyathā - ‘kṣudrāmṛtābhyāṃ saha nāgareṇa sapuṣkaraścaiva kirātatiktam | pibetkaṣāyaṃ bhuvi pañcatiktaṃ jvaraṃ nihantyaṣṭavidhaṃ samagram ? iti | atrā'pi kairāto yojyastridoṣaharatvāt || 21 ||</seg> 22 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="21"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha laghukṣudrādikaphavātajvarādau | kṣudrā laghukaṇṭakārī, pauṣkaraṃ mūlam, eṣāṃ yaḥ kaṣāyaḥ kaphavātādhike peyaḥ | punaḥ kāsārucikare kārake, punaḥ - pārśvaśūlavidhāyini kārake jvare || 21 ||</seg> 22 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">vātakaphajvarādau āragvadhādikvāthaḥ | āragvadhakaṇāmūlamustātiktābhayākṛtaḥ | kvāthaḥ śamayati kṣipraṃ jvaraṃ vātakaphodbhavam|| 23 ||</seg> āmaśūlapraśamano bhedī dīpanapācanaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="23"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> āragvadheti | āragvadhādikvāthaḥ kṣipraṃ śīghraṃ kaphavātodbhavaṃ jvaraṃ śamayati | āragvadhaḥ kṛtamālakaḥ, sa ca carake phalavarge paṭhitaḥ, suśrute tu patravarge; ato'ntaḥparimārjane phalaṃ, bahiḥparimārjanakuṣṭhādau patramiti | kaṇāmūlaṃ pippalīmūlam, tiktā kaṭurohiṇī, abhayā harītakī | āmaśūlapraśamana iti | āmenāparipakvarasena janitaḥ śūlastasya praśamana ityarthaḥ | ayaṃ śūlaḥ jvarasyaivopadrava ityeke vadanti | bhedīti pakvaphalaṃ bhittvā yo'dhaḥ pātayati sa bhedī | ata eva sakalavaidyāstṛvṛccūrṇāvakṣiptenānenaiva pakvadoṣasya nirharaṇaṃ kurvanti | tasmādārogyapañcaka iti sañjñā loke || 23 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="23"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> athāragvadhādikvāthaḥ vātakaphajvare| āragvadhādikṛtaḥ kvāthaḥ vātakaphodbhavaṃ jvaraṃ kṣipraṃ śīghraṃ śamayati | tathā āmaśūlapraśamanaḥ, tathā bhedī malabhedakaḥ, tathā dīpanapācanaḥ | katham ? ucyate | virekaviśiṣṭo ya āmastasya pācanaḥ || 23 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">pittaśleṣmajvare - amṛtāṣṭakam | amṛtāriṣṭakaṭukāmustendrayavanāgaraiḥ || 24 ||</seg> <seg type="unit" n="25">paṭolacandanābhyāṃ ca pippalīcūrṇayukśṛtam | amṛtāṣṭakametacca pittaśleṣmajvarāpaham || 25 ||</seg> chardyarocakahṛllāsadāhatṛṣṇāvināśanam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="24"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha pittaśleṣmajvare amṛteti | amṛtāṣṭakasaṃjño'yaṃ kvāthaḥ pippalīcūrṇaprayuktaḥ pittaśleṣmajvaraghno bhavati | amṛtā guḍūcī, ariṣṭo nimbaḥ, candanamatra raktacandanam, pippalīcūrṇamatra nikṣipet | tanmāṣakadvayavyavahāraḥ, kutaḥ ? tīkṣṇatvāt | chardyādayo'pyupadravā asyaiva jñātavyāḥ || 24 ||</seg> 25 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="24"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> athāmṛtāṣṭakaṃ pittaśleṣmajvare | amṛtā guḍūcī, ariṣṭo nimbaḥ, kaṭukā kaṭukī, mustaṃ nāgaramustaṃ, indrayavaḥ kaṭujabījaṃ, nāgaraṃ śuṇṭhī, paṭolapatraṃ, candanaṃ raktacandanam, amṛtādīnāṃ śṛtaṃ pippalīcūrṇaprakṣepayuktaṃ vātaśleṣmajvarāpahaṃ punaśchardyādinivāraṇakaṃ ca bhavati | amṛtāṣṭakamiti amṛtādyaṣṭakoktatvāt ||24||</seg>25||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">paṭolaṃ<note place="foot" type="editorial" n="23">prakṣipto'yam |</note> candanaṃ mūrvātiktāpāṭhāmṛtāgaṇaḥ || 26 ||</seg> <seg type="unit" n="27">pittaśleṣmajvaracchardidāhakaṇḍūviṣāpahaḥ | sarvajvarādau - kaṇṭakārikvāthaḥ | kaṇṭakāridvayaṃ śuṇṭhī dhānyakaṃ suradāru ca || 27 ||</seg> ebhiḥ śṛtaṃ pācanaṃ syātsarvajvaravināśanam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="27"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha sarvajvareṣu pācanamidamāha - kaṇṭakārīti | kaṇṭakāridvayasaṃjñakaṃ pācanam | idaṃ sarvajvaraharaṃ bhavati | kaṇṭakāridvayamiti laghukaṇṭakārikā bṛhatkaṇṭakārikā ca, suradāru devadāru, sarvajvaramityaṣṭavidhasaṃjñam | etadgovindavaṅgasenādibhiḥ sarvajvareṣu paṭhitaṃ tatra nāga- rādipācanasaṃjñā || 27 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="27"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha kaṇṭakāridvayādikvāthaḥ vātaśleṣmādi sarvajvare | kaṇṭakāridvayaṃ kṣudrā bṛhatī ca, suradāru devadāru, ebhiḥ śṛtaṃ pācanaṃ sarvajvaravināśanaṃ syāt || 27 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">atha daśamūlakvāthaḥ vātaśleṣmajvare | śāliparṇīpṛṣṭhiparṇībṛhatīdvayagokṣuraiḥ || 28 ||</seg> <seg type="unit" n="29">bilvāgnimanthasyonākakāśmarīpāṭalāyutaiḥ | daśamūlamiti khyātaṃ kvathitaṃ tajjalaṃ pibet || 29||</seg> <seg type="unit" n="30">pippalīcūrṇasaṃyuktaṃ vātaśleṣmajvarāpaham| saṃnipātajvaraharaṃ sūtikādoṣanāśanam || 30 ||</seg> <seg type="unit" n="31">śoṣaśaityabhramasvedakāsaśvāsavikāranut | hṛtkaṇṭhagrahapārśvārtitandrāmastakaśūlahṛt || 31 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="28-31"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ sannipātajvare yogacatuṣṭayamāha - śāliparṇīti | etacca daśamūlasaṃjñakaṃ kvathitajalaṃ pippalīcūrṇaṃ yathā doṣāpekṣayā prakṣiptaṃ sannipātajvarādikaṃ hantīti | śāliparṇī pṛṣṭhiparṇī ca prasiddhā | loke kavārādvayamiti saṃjñā | bṛhatīdvayamiti kaṇḍakāridvayam | agnimantho'raṇiḥ, syonāko vṛkṣaviśeṣaḥ svanāmakhyātaḥ | kāśmarī gambhārī | eteṣāṃ mūlaṃ grāhyam | kutaḥ ? tatsaṃjñakatvāt | sūtikādoṣamapi tridoṣajameva | śoṣaśaityādayo'pi sannipātopadravāḥ | tatra śoṣo mukhaśoṣaḥ, śaityamaṅgānām, kecicchvāsaśaityamiti paṭhanti | tatrā'pi sa evārthaḥ ||28-31 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> śāliparṇī śālipatrī<note place="foot" type="editorial" n="24">kavarā|</note> , pṛṣṭhiparṇī saṃjīvinī, bṛhatīdvayaṃ kaṇṭakāridvayaṃ, gokṣuraḥ trikaṇṭakaḥ<note place="foot" type="editorial" n="25">gokharu|</note> , bilva śrīphalaḥ<note place="foot" type="editorial" n="26">belaja |</note> , agnimanthaḥ araṇiḥ<note place="foot" type="editorial" n="27">aralū |</note> , syonākaḥ ṭuṇṭukaḥ, kāśmarī gambhārī<note place="foot" type="editorial" n="28">kuhmārī|</note> , pāṭalā phaleruhā<note place="foot" type="editorial" n="29">paṭola|</note> , idaṃ daśamūlaṃ tajjalaṃ kvāthitaṃ pippalīcūrṇayutaṃ pibet | vātanāśanaṃ bhavati śākhāśaityaṃ hastapādādiśaityam | spaṣṭamanyat || 28 -31 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">athābhayādikvāthastridoṣādau - abhayāmustadhānyākaraktacandanapadmakaiḥ | vāsakendrayavośīraguḍūcīkṛtamālakaiḥ ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">pāṭhānāgaratiktābhiḥ pippalīcūrṇayukśṛtam | pibettridoṣajvarajitpipāsākāsadāhanut || 33 ||</seg> <seg type="unit" n="34">pralāpaśvāsatandrāghnaṃ dīpanaṃ pācanaṃ param | viṇmūtrānilaviṣṭambhavamiśoṣāruciṃ jayet ||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="32-34"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> abhayeti | abhayādikvāthaḥ pippalīcūrṇayuktastridoṣajvaraghno bhavati | abhayā harītakī, vāsakaḥ | āṭarūṣakaḥ, uśīraṃ tṛṇabhedaṃ prasiddham,kṛtamālakaḥ āragvadhaphalaṃ, pipāsādayopyasyaivopadravāḥ, pralāpo'saṃbaddha- bhāṣaṇaṃ, viṣṭambho vātādīnāmapravṛttiḥ, ‘guḍūguḍā’ śabda ityapare | etacca granthāntare guḍūcyādisaṃjñam ||32-34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="32-34"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> abhayā harītakī, padmakaṃ padmakakāṣṭham, uśīraṃ sugandhikaṃ<note place="foot" type="editorial" n="30">gāṇḍarajaḍa |</note> , kṛtamālakaḥ āragvadhaḥ<note place="foot" type="editorial" n="31">kiravālā|</note> , spaṣṭamanyat, pāṭhā pāṭalā, tiktā kaṭukī, etat śṛtaṃ pippalīcūrṇayuktaṃ tridoṣajvarajidbhavati, tathā pipāsādinut || 32-34 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">pippalīpippalīmūlacavyacitakanāgaraiḥ<note place="foot" type="editorial" n="32">prakṣiptā: |</note> | vacāsātiviṣājājīpāṭhāvatsakareṇukaiḥ ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">kirātatiktakaṃ mūrvā sarṣapā maricāni ca | kaṭukaṃ puṣkaraṃ bhārṅgī viḍaṅgaṃ; karkaṭāhvayam || 36 ||</seg> <seg type="unit" n="37">arkamūlaṃ bṛhatsiṃhī śreyasī sadurālabhā | dīpyakaṃ cājamodā ca śukanāsādihiṅgubhiḥ || 37 ||</seg> <seg type="unit" n="38">etāni samabhāgāni gaṇo'ṣṭaviṃśako mataḥ | kaṣāyamupabhuñjīta vātaśleṣmajvarāpaham || 38 ||</seg> <seg type="unit" n="39">hanti vātaṃ tathā śītaṃ chedajaṃ pravalaṃ kapham | pralāpaṃ cātinidrāṃ ca romaharṣārucī tathā || 39 ||</seg> <seg type="unit" n="40">mahāvāte'patantre ca sarvagātre ca śūnyatām | ayaṃ sarvajvarānhanti saṃnipātāṃstrayodaśa || 40 ||</seg> <seg type="unit" n="41">atha saṃnipātajvare aṣṭādaśāṅgakvāthaḥ | kairātakaṭukīmustādhānyendrayavanāgaraiḥ | daśamūlamahādārugajapippalikāyutaiḥ || 41 ||</seg> <seg type="unit" n="42">kṛtaḥ kaṣāyaḥ pārśvārtisaṃnipātajvaraṃ jayet | kāsaśvāsavamīhikvātandrāhṛdgrahanāśanaḥ || 42 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="41"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> kairātetyādi | bhūnimbādikkathitaḥ kaṣāyaḥ sopadravaṃ sannipātajvaraṃ jayet hantīti| kairāto bhūnimba eva | daśamūlaṃ prasiddhaṃ, tadatra pṛthak samamātraṃ, yato granthāntare aṣṭādaśasaṃjñako'yaṃ gaṇaḥ | mahādāru devadāru, gajapippalikā, javikāphalaṃ prasiddham | pārśvārtirapi tridoṣajaḥ syāt | hṛdgrahamapyevam ||41||</seg>42||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="41"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> athāṣṭādaśāṅgaḥ sannipātajvare - kairātaḥ bhūnimbaḥ<note place="foot" type="editorial" n="33">cirāyatā |</note> , kaṭu, nāgaramustakam<note place="foot" type="editorial" n="34">mothā |</note> , dhānyaṃ prasiddham<note place="foot" type="editorial" n="35">dhaniyā |</note> , indrayavaḥ, śuṇṭhī, daśamūlaṃ, devadāru, cavikāphalaṃ<note place="foot" type="editorial" n="36">gajapīparī |</note> eṣa aṣṭādaśāṅgaḥ kvāthaḥ sannipātajidbhavati | pārśvārtiḥ pārśvapīḍā, tāṃ jayet spaṣṭamanyat ||41||</seg>42||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">tridoṣajajvarādau kaṭphalādikvāthaḥ | kaṭphalāmbudabhārṅgībhirdhānyarohiṣaparpaṭaiḥ | vacāharītakīśṛṅgīdevadārumahauṣadhaiḥ || 43 ||</seg> <seg type="unit" n="44">hikkāṃ kāsajvaraṃ hanti śvāsaśleṣmagalagrahān | kvātho jīrṇajvaraṃ hanti guḍūcyāḥ pippalīyutaḥ ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">tathā parpaṭajaḥ kvāthaḥ pittajvaraharaḥ paraḥ | kiṃ punaryadi yujyeta candanodīcyanāgaraiḥ || 45 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="43-45"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> kaṭphaleti | kaṭphalastvagviśeṣaḥ | ambudo mustam, rohiṣaṃ gandhatṛṇam, śṛṅgī karkaṭākhyā, mahauṣadhaṃ śuṇṭhī, jvaramatra tridoṣajanitaṃ tena karṇamūlamapi gṛhyate bahuvacanagrahaṇāt | ayaṃ tantrāntare kāsaśvāsaroge paṭhitaḥ, tatra madhuhiṅguyuta iti paṭhanti, śārṅgadhareṇa sannipātajvarārthaṃ madhvādityāgenātra likhitaḥ, yato madhvatra viruddham | tathāhi - ‘sarveṣu sannipāteṣu na kṣaudramavacārayet | śītopacāri kṣaudraṃ syāt śītaṃ cātra virudhyate’ iti | cakreṇāpyuktam ‘virodhyuṣṇaṃ madhu proktaṃ tyaktvā cārdramakajai rasaiḥ’ iti | athājīrṇajvare yogadvayamāha - kvātha iti | kevalaṃ guḍūcyāḥ kvāthaḥ pippalīcūrṇaprakṣiptaḥ jīrṇaṃ jvaraṃ haratīti kecit | pippalīyuta ityasya sthāne madhusaṃyukta iti paṭhanti | ayamapi prakṣepaḥ sādhuḥ | tathā parpaṭodbhavaḥ kvāthaḥ pittajvaraharo bhavati | tatheti grahaṇāt madhvādisaṃyuto'yamapi boddhavyaḥ | pittajvarakathanenaivaitatprāyo'jīrṇajvara eva kathitaḥ ||43-45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="43-45"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha kaṭphalādikvāthaḥ kāsajvarādau - kaṭphalaṃ kāipharaḥ, ambudaṃ nāgaramustaṃ<note place="foot" type="editorial" n="37">mothā |</note> , bhārṅgī bhāraṃgī, dhānyaṃ prasiddhaṃ<note place="foot" type="editorial" n="38">dhaniyā |</note> , rohiṣastṛṇajātiḥ, parpaṭaḥ kaṭupatraḥ<note place="foot" type="editorial" n="39">pittapāparā |</note> , śṛṅgī karkaṭaśṛṅgī<note place="foot" type="editorial" n="40">kākaḍāśiṅgī</note> , mahauṣadhaṃ śuṇṭhī, susādhitaḥ eṣāṃ kvātha kāsajvaraṃ kāsapradhānaṃ tridoṣajvaraṃ hanti || atha jīrṇajvare guḍūcyādikvāthaḥ - jīrṇajvaraṃ bahudinajvaraṃ hanti | parpaṭakvātha: tathā tenaiva prakāreṇa pittajvaraharaḥ | jvaro'tra jīrṇa eva || 43-45 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">atha nidigdhikādirjīrṇajvare - nidigdhikāmṛtāśuṇṭhīkaṣāyaṃ<note place="foot" type="editorial" n="41">‘śṛṃgī’ pā.</note> pāyayedbhiṣak | pippalīcūrṇasaṃyuktaṃ śvāsakāsārditāpaham || 46 ||</seg> <seg type="unit" n="47">pīnasārucivaisvaryaśūlājīrṇajvaracchidam | (devadāru<note place="foot" type="editorial" n="42">prakṣiptā ime |</note> vacā kuṣṭhaṃ pippalī viśvabheṣajam || 47 ||</seg> <seg type="unit" n="48">kaṭphalaṃ mustabhūnimbatiktadhānyā harītakī | gajakṛṣṇā ca duḥsparśā gokṣururdhanvayāsakam ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">bṛhatyativiṣā chinnā karkaṭaṃ kṛṣṇajīrakam | kvāthamaṣṭāvaśeṣaṃ tu prasūtāṃ pāyayetstriyam || 49 ||</seg> śūlakāsajvaraśvāsamūrcchākampaśirortijit |)</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="46"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> aparamapyāha - nidigdhiketi | nidigdhikādikaṣāyaḥ śvāsādikān hantīti | nidigdhikā laghukaṇṭakārikā, amṛtā guḍūcī | arditaṃ rogaviśeṣaṃ tacca vātaroge paṭhitam | vaisvaryaṃ vikṛtasvaratvam | ayamapi prāyaśaḥ sāyamupayojya:| tathāhi ‘hantyūrdhvajāmayaṃ prāyaḥ sāyaṃ tenopayujyate’ iti || 46 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="46"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> nidigdhikā kaṇṭakārī, amṛtā guḍūcī, śuṃṭhī prasiddhā, eṣāṃ kaṣāyaṃ bhiṣak pāyayet | kiṃbhūtaṃ kaṣāyaṃ ? pippalīcūrṇayutaṃ, jīrṇajvaracchidam, jīrṇajvaracchedakaṃ bhavet || 46 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">idānīṃ viṣamajvaranāśanārthaṃ yogapañcakamāha - kṣudrādhānyakaśuṇṭhībhirguḍūcīmustapadmakaiḥ || 50 ||</seg> <seg type="unit" n="51">raktacandanabhūnimbapaṭolavṛṣapauṣkaraiḥ | kaṭukendrayavā'riṣṭabhārṅgīparpaṭakaiḥ samaiḥ || 51 ||</seg> kvāthaṃ prātarniṣeveta sarvaśītajvaracchidam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="50"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> kṣudreti | bṛhatkṣudrādisaṃjñako'yaṃ kvāthaḥ śītajvaraṃ hantīti | kṣudrā laghukaṇṭakārī, bhūnimbaḥ kairātaḥ, vṛṣo vāsakaḥ, pauṣkaraṃ puṣkaramūlam, indrayavaṃ kuṭajabījam, ariṣṭo nimbaḥ, bhārṅgī brāhmaṇayaṣṭikā, tantrāntare'yamapi vātakaphajvare paṭhitaḥ | yato vātaśleṣmāṇau śītotpādakau | yataḥ - ‘tvaksthau śleṣmānilau śītamādau janayato jvare’ ityādi vacanam | tasmāt tatra śītajvare likhitaḥ || 50 ||</seg> 51 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="50"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha bṛhatkṣudrādiḥ | śītajvare – kṣudrādyaiḥ parpaṭakāntaiḥ samaistulyaiḥ kṣuṇṇaṃ palamātraṃ kvāthaṃ yadā niṣevate śītajvarārtaḥ tadā sarvaśītajvarachid bhavatīti yojanā | kṣudrā kaṃṭakārī, dhānyaṃ prasiddhaṃ<note place="foot" type="editorial" n="43">dhaniyā |</note> , mustaṃ nāgaramustaṃ<note place="foot" type="editorial" n="44">mothā |</note> , padmakaṃ padmakakāṣṭhaṃ<note place="foot" type="editorial" n="45">padmākha |</note> , bhūniṃbaḥ kairātaḥ<note place="foot" type="editorial" n="46">cirāyatā |</note> , paṭolaṃ paṭolapatram, vṛṣaḥ vāsakaḥ, pauṣkaraṃ puṣkaramūlaṃ, kaṭukā kaṭukī, ariṣṭa: nimbaḥ, parpaṭaḥ kaṭupatraḥ<note place="foot" type="editorial" n="47">pāparā</note> , spaṣṭamanyat ||50||</seg> 51||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">mustakṣudrāmṛtāśuṇṭhīdhātrīkvāthaḥ samākṣikaḥ ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">pippalīcūrṇasaṃyukto viṣamajvaranāśanaḥ | paṭolendrayavādārutriphalāmustagostanaiḥ || 53||</seg> <seg type="unit" n="54">madhukāmṛtavāsānāṃ kvāthaṃ kṣaudrayutaṃ pibet | saṃtate satate caiva dvitīyakatṛtīyake || 54 ||</seg> aikāhike vā viṣame dāhapūrve navajvare |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="52-54"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> musteti | mustādibhirviṣamajvare praśastaḥ | atra dhātrī āmalakī, madhupippalyoḥ prakṣepaḥ pūrvamātrayā | viṣamajvarā aikāhikādayaḥ ||52-54||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="52-54"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha mustādirviṣamajvare - mustādīnāṃ samākṣikaḥ kvāthaḥ viṣamajvaranāśako bhavatīti | amṛtā guḍūcī, dhātrī āmalakī, mākṣikaṃ madhu ||52-54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">paṭolatriphalānimbadrākṣāśamyākavāsakaiḥ || 55 ||</seg> kvāthaḥ sitāmadhuyuto jayedaikāhikaṃ jvaram |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="55"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> paṭoleti | paṭolādi eṣa kvāthaḥ aikāhikaṃ jvaraṃ hantīti | atra triphalā khyātā | sā ca pratyekaṃ samabhāgā, śamyākaḥ kṛtamālakaḥ, sitāmadhuyuta iti samyak mādhuryārthaṃ prakṣepadvayamuktaṃ doṣanāśanārthaṃ ca || 55 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="55"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha aikāhikajvare paṭolādikvātha: - paṭolādikṛtaḥ kvāthaḥ sitāmadhuyutaḥ aikāhikaṃ ekadivasajanyaṃ jayet | paṭolaṃ paṭolapatram, triphalā harītakī-vibhītaka-āmalakamiti trayāṇāṃ saṃyogaḥ | nimbaḥ, drākṣā gostanī<note place="foot" type="editorial" n="48">munakkā |</note> , śamyākaḥ āragvadhaḥ<note place="foot" type="editorial" n="49">kiravālā |</note> , vāsakaḥ vāsapatraṃ, sitā prasiddhā<note place="foot" type="editorial" n="50">miśrī |</note> , tathā madhuprakṣepaḥ | pramāṇaṃ pūrvoktaṃ balāpekṣayā vā || 55 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">atha guḍūcyādistṛtīyakajvare - guḍūcīdhānyamustābhiścandanośīranāgaraiḥ || 56||</seg> <seg type="unit" n="57">kṛtaṃ kvāthaṃ pibetkṣaudrasitāyuktaṃ jvarāturaḥ | tṛtīyajvaranāśāya tṛṣṇādāhanivāraṇam || 57 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="56"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> guḍūcīti | guḍūcyādistṛtīyajvaraṃ hantīti | candanamatra raktam, uśīraṃ tṛṇabhedaḥ raktapatraṃ darbhavat, keciduśīrasthāne udīcyamiti paṭhanti | tatrodīcyo vālakaḥ suśītalatvāt | yataḥ - ‘pittaprāyastṛtīyakaḥ’ ityuktam, ato vyajanādinā hitaṃ śītaguṇam ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">|| 57 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="56"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> guḍūcyādyaiḥ kṛtaṃ kvāthaṃ kṣaudrasitāyutaṃ jvarāturaḥ pibet | kasmai ? tṛtīyajvaranāśāya | kiṃbhūtaṃ kvātham ? tṛṣṇādāhanivāraṇam | candanaṃ raktacandanaṃ, uśīraṃ sugandhakaṃ<note place="foot" type="editorial" n="51">gāṇḍarajaḍaṃ|</note> , spaṣṭamanyat || 56 ||</seg> 57 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">atha devadārvādi cāturthikajvare - devadāruśivāvāsāśāliparṇīmahauṣadhaiḥ | dhātrīyutaṃ śṛtaṃ śītaṃ dadyānmadhusitāyutam || 58 ||</seg> cāturthikajvare śvāse kāse mandānale tathā |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="58"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> devadārviti | devadārvādikvātho'yaṃ cāturthikajvare praśastaḥ | śivā harītakī, vāsā āṭarūṣakaḥ, mahauṣadhaṃ śuṇṭhī| dhātrī āmalakī | śṛtamiti kvathitaṃ, śītaṃ himasparśaṃ madhuprakṣepajanitatvāt | tathāhi - ‘uṣṇairvirudhyate śīghraṃ viṣānvayatayā madhu | uṣṇārtamuṣṇairuṣṇaṃ vā tannihanti yathā viṣam’ || 58 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="58"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> devadārvādyairdhātrīyuktaiḥ śṛtaṃ kvāthaṃ śītatvamāgataṃ madhusitāyutaṃ cāturthikajvare tathā śvāsādau dadyāt | śivā harītakī, śāliparṇī śālipatrī<note place="foot" type="editorial" n="52">kavarā |</note> , mahauṣadhaṃ śuṇṭhī, dhātrī āmalakī, sitā prasiddhā<note place="foot" type="editorial" n="53">miśrī |</note> , spaṣṭamanyat || 58 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">atha bṛhadguḍūcyādi jvarātīsāre - guḍūcīdhānyakośīraśuṇṭhīvālakaparpaṭaiḥ || 59 ||</seg> <seg type="unit" n="60">bilvaprativiṣāpāṭhāraktacandanavatsakaiḥ | kirātamustendrayavaiḥ kvathitaṃ śiśiraṃ pibet || 60 ||</seg> sakṣaudraṃ raktapittaghnaṃ jvarātīsāranāśanam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="59"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha jvarātīsāre yogadvayamāha - guḍūcīti | guḍūcyādiko'yaṃ gaṇaḥ | atra vatsakaḥ kuṭajatvak, kirāto bhūnimbaḥ, kuṭajatvagabhāve śakrayavā eva dviguṇā grāhyāḥ | laghutvāt pācanatvācca | śiśiraṃ śītasparśam, eṣa bṛhadguḍūcyādisaṃjñastantrāntare'vaboddhavya: || 59 ||</seg> 60 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="59"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> guḍūcyādyaiḥ kṛtaṃ kvathitaṃ śiśiraṃ śītaṃ sakṣaudraṃ pibet raktapittaghnaṃ tathā jvarātisāranāśanaṃ bhavediti yojyam | uśīraṃ sugandhakaṃ<note place="foot" type="editorial" n="54">gāṇḍarajaḍaṃ</note> , vālakaṃ sugandhitṛṇaviśeṣaṃ<note place="foot" type="editorial" n="55">netra-vālā</note> , parpaṭaṃ kaṭupatraṃ<note place="foot" type="editorial" n="56">pāparā</note> , bilvaṃ bilvaphalaṃ, prativiṣā ativiṣā, pāṭhā pāṭalā, vatsakaṃ kuṭajaḥ, kirātaṃ bhūnimbaḥ<note place="foot" type="editorial" n="57">cirāyatā</note> , mustaḥ nāgaramustaṃ<note place="foot" type="editorial" n="58">mothā</note> , indrayavaḥ, spaṣṭamanyat ||59||</seg>60||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">atha nāgarādikvātho jvarātīsāre - nāgaraṃ kuṭajo mustamamṛtāttiviṣā tathā ||61||</seg> ebhiḥ kṛtaṃ pibetkvāthaṃ jvarātīsāranāśanam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="61"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> nāgaramiti | nāgarādikvāyo jvarātīsāranāśano bhavati | kuṭajo'tra kuṭajaphalam | evamaviśeṣoktau sarvātīsāre kecit ‘bhūnimbātiviṣāmṛtā’ iti paṭhanti | tatra bhūnimbaḥ kirātaḥ, uktaṃ ca tantrāntare, ‘nāgarātiviṣā mustā bhūnimbāmṛtavatsakaiḥ | sarvajvaraharaḥ kvāthaḥ sarvātīsāranāśanaḥ’ iti || 61 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="61"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> ebhirnāgarādibhiḥ kṛtaṃ kvāthaṃ pibet jvarātisāranāśakaṃ bhavatīti yojanā, nāgaraṃ śuṇṭhī, kuṭajaḥ kūḍā, mustaṃ mothā, amṛtā giloya, ativiṣā atīsa || 61 ||</seg></ab>
          <ab type="mula">atha dhānyapañcakakvātha āmaśūlādau - dhānyavālakabilvābdanāgaraiḥ sādhitaṃ jalam||62| āmaśūlaharaṃ grāhi dīpanaṃ pācanaṃ param |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="62"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha āmaśūle dhānyeti | idaṃ dhānyapañcakasaṃjñakaṃ kvathitarūpaṃ āmaśūlaharaṃ bhavati | bilvamatra bilvaśalāṭuḥ, saṃgrāhitvāt evaṃ sarvatra staṃbhanayoge | abdo mustam | keciditi paṭhanti ‘pitte dhānyacatuṣkaṃ tu śuṇṭhītyāgādvadanti hi’ etadabhiprāyaṃ na sarvamatam, yataḥ ‘śuṇṭhī madhurapākitvānna ca pittaprakopinī’ iti vacanam || 62 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="62"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> dhānyakādyaiḥ sādhitaṃ jalaṃ āmaśūlādināśakaṃ paraṃ grāhi, dīpanaṃ, pācanaṃ bhavediti yojyam | vālakaḥ sugandhitṛṇaviśeṣaḥ, nāgaraṃ śuṇṭhī, spaṣṭamanyat|| 62 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">dhānyanāgarakvātha: pācane - dhānyanāgarajaḥ kvāthaḥ pācano dīpanastathā || 63 ||</seg> eraṇḍamūlayuktaśca jayedāmānilavyathām |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="63"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha āmavāte dhānyeti | etadapi pācanam | āmavātapīḍāṃ jayet | etadanyatrāpyāmavāte āme vā vibandhe'pi, pācanasaṃjñaṃ sāmānyam | tathāhyuktam - ‘dhānyanāgaravātārimūlaṃ kvathitaśītalam | āmaśūla vibandhaghnaṃ smṛtaṃ dīpanapācanam’ iti || 63 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="63"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> dhānyanāgarajaḥ kvāthaḥ pācanastathā dīpano bhavet | punaḥ eraṇḍamūlayuktaḥ āmānilavyathāṃ jayet || 63 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">atha vatsakādikvāthaḥ sāmaraktātīsāre - vatsakātiviṣābilvamustavālakajaḥ śṛtaḥ || 64 ||</seg> atīsāraṃ jayetsāmaṃ cirajaṃ raktaśūlajit |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="64"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athāmātīsāre yogacatuṣṭayamāha - vatsaketi | vatsakādikvāthaḥ atīsāraṃ jayet iti, vatsakaḥ kuṭajaphalaḥ, sāmamatīsāraṃ cirajaṃ cirakālānubandhi | śeṣaṃ sugamam || 64 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="64"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> vatsakādiśṛtaḥ kvāthaḥ sāmam atīsāraṃ jayet | kiṃbhūtaṃ ? cirajaṃ bahudinajaṃ, tathā raktaśūlajit vatsakaḥ kuṭajaḥ<note place="foot" type="editorial" n="59">kuḍā |</note> , ativiṣā prativiṣā, vālakaḥ udīcyaḥ<note place="foot" type="editorial" n="60">netravālā</note> || 64 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">atha kuṭajāṣṭakaṃ āmaraktaśūlādau - kuṭajātiviṣāpāṭhādhātakīlodhramustakaiḥ || 65 ||</seg> <seg type="unit" n="66">hrīberadāḍimayutaiḥ kṛtaḥ kvāthaḥ samākṣikaḥ | peyo mocarasenaiva kuṭajāṣṭakasaṃjñakaḥ || 66 ||</seg> atīsārāñjayeddāharaktaśūlāmadustarān |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="65"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> kuṭajāṣṭako'yaṃ kvāthaḥ atīsārān jayet | atīsārāniti bahuvacanatvena saptavidhānityaryaḥ | kuṭajaḥ indrayavaḥ, dhātakī dhātakīkusumāni vyavahārāt, hrīberaṃ bālakaṃ, dāḍimaṃ dāḍimaphalam | mocarasaḥ śālmalīniryāsaḥ, sa cātra prakṣepe | madhvapi prakṣepaḥ | aṣṭagrahaṇaṃ yathālābhaniṣedhārtham || 65 ||</seg> 66 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="65"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> kuṭajādikṛtaḥ kvāthaḥ samākṣikaḥ madhuyutaḥ punaḥ mocarasena yutaḥ peyaḥ pātavyaḥ | ayaṃ kuṭajāṣṭakasaṃjñaḥ atīsārāñjayet | kiṃbhūtān, raktaśūlāmadustarān vaktumaśakyān | hrīberaṃ udīcyaṃ<note place="foot" type="editorial" n="61">netravālā</note> , dāḍimaṃ dāḍimavalkalaṃ mocarasaḥ śālmalīniryāsaḥ<note place="foot" type="editorial" n="62">sivalaguda |</note> , spaṣṭamanyat ||65 ||</seg> 66||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">atha hrīberādikvātho'tīsāre hrīberadhātakīlodhrapāṭhālajjāluvatsakaiḥ || 67 ||</seg> <seg type="unit" n="68">dhānyakātiviṣāmustāguḍūcībilvanāgaraiḥ | kṛtaḥ kaṣāyaḥ śamayedatīsāraṃ cirotthitam ||68||</seg> arocakāmaśūlāsrajvaraghnaḥ pācanaḥ smṛtaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="67"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> hrībereti | hrīberādiko'yaṃ kvathitaḥ kaṣāyaścirotthitamatīsāraṃ jayet | hrīberaṃ bālakaṃ, lajjāluḥ svanāmakhyātaḥ, vatsakaḥ kuṭajaḥ | atra pāṭhā guḍūcī ceti dravyadvayamadhikaṃ likhitamanyanibandhāt, na doṣo jvaranāśanārtham | śeṣaṃ subodham || 67 ||</seg> 68 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="67"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> hrīberādyaiḥ kṛtaḥ kaṣāyaḥ cirotthitam atīsāraṃ śamayet | kiṃbhūtaḥ kaṣāyaḥ arocakāmaśūlasrajvaraghnaḥ, punaḥ pācanaḥ | hrīberam udīcyaṃ<note place="foot" type="editorial" n="63">netravālā</note> , dhātakī vṛkṣaviśeṣastasya<note place="foot" type="editorial" n="64">dhāyaṭī |</note> puṣpāṇi, pāṭhā guḍūcī<note place="foot" type="editorial" n="65">pāṭhā |</note> , lajjāluḥ lajjāvatī<note place="foot" type="editorial" n="66">lajālu |</note> , vatsakaḥ kuṭajatvak<note place="foot" type="editorial" n="67">kuḍāchāla|</note> | spaṣṭamanyat ||67||</seg>68||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">atha dhātakyādiḥ kvāthaḥ bālātīsāre - dhātakībilvarodhrāṇi vālakaṃ gajapippalī || 69||</seg> <seg type="unit" n="70">ebhiḥ kṛtaṃ śṛtaṃ śītaṃ śiśumyaḥ kṣaudrasaṃyutam | pradadyādavalehaṃ vā sarvātīsāraśāntaye || 70 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="69"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> dhātakīti | dhātakyādibhiḥ śṛtaṃ kvathitaṃ, śītaṃ sparśāt | atra dhātakyāḥ kusumāni | gajapippalī prasiddhā | kṣaudrasaṃyutamiti madhuprakṣiptam | eteṣāṃ cūrṇaṃ kṛtvā madhunā plāvya bālakebhyo'valehaṃ dadyāt||69||</seg>70||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="69"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> ebhirdhātakyādibhiḥ śṛtaṃ kvāthaṃ kṛtaṃ śītaṃ pānaṃ kṣaudrasaṃyutaṃ śiśubhyaḥ pradadyāt | avalehaṃ vā kṛtvā dadyāt, kasmai sarvātīsāraśāntaye | dhātakī puṣpāṇi, vālakam udīcyaṃ<note place="foot" type="editorial" n="68">netravālā</note> , gajapippalī prasiddhā, cavyaphalaṃ<note place="foot" type="editorial" n="69">gajapīparī</note> , tadabhāve pippalī deyā | anyatrāpyevam avalehaṃ cūrṇasya kṛtvā madhunā deyaṃ vā || 69 ||</seg> 70||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">atha śāliparṇyādikvātho grahaṇyāṃ - śāliparṇībalābilvadhānyaśuṇṭhīkṛtaḥ śṛtaḥ | ādhmānaśūlasahitāṃ vātajāṃ grahaṇīṃ jayet ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">guḍūcyativiṣāśuṇṭhīmustaiḥ kvātha: kṛto jayet | āmānuṣaktāṃ grahaṇīṃ grāhī pācanadīpanaḥ || 72 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="71"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānī grahaṇīśāntaye yogadvayamāha - śāliparṇīti | śṛtaḥ kathitaḥ, śāliparṇī prasiddhā, balā ca prasiddhā, ‘sāmasa’ iti loke | ādhmāna udarāpūraḥ, śūlo'trāmajanitapīḍā, ‘kurakurī’ iti loke | guḍūcīti cāturbhadrasaṃjñako'yaṃ kvāthaḥ | atra guḍūcyādayo vikhyātā eva || 71 ||</seg> 72 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="71"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> śāliparṇyādibhiḥ kṛtaḥ śṛtaḥ ādhmānaśūlasahitāṃ vātajāṃ saṃgrahaṇīṃ jayet | śāliparṇī śālipatrī<note place="foot" type="editorial" n="70">kavarā</note> , balā prasiddhā<note place="foot" type="editorial" n="71">khirahaṭī</note> , spaṣṭamanyat | guḍūcyādibhiḥ kṛtaḥ kvātha āmānuṣaktāṃ saṃgrahaṇīṃ jayet, kiṃbhūtaḥ grāhī grāhakaḥ pācanaḥ dīpanaśca ||71||</seg>72||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">atha indrayavādikvāthaḥ sarvātīsāre - yavadhānyapaṭolānāṃ kvāthaḥ sakṣaudraśarkaraḥ | yojyaḥ sarvātisāreṣu bilvāmrāsthibhavastathā ||73||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="73"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> yaveti | chardyatisāre yogadvayamapi tadyathā - indrayavādīnāṃ kvāthaḥ sakṣaudraśarkara eko yogaḥ | bilvāmrāsthibhavaḥ kvātho dvitīyaḥ | atrāpi sakṣaudraśarkara iti sambandhanīyaṃ tatheti grahaṇāt | yavo'tra kuṭajabījam | kṣaudraśarkarāprakṣepaḥ sādhuḥ | chardiratrātīsārasyopadravaḥ, bilvamatra bilvamūlam | yataḥ - “bilvamūlaṃ marucchleṣmacchardighnaṃ na ca pittakṛt” iti tadabhāve tatphalamiti sarvatra | āmrāsthi āmraphalamajjā ||73||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="73"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yavādīnāṃ kvāthastathā bilvāmrāsthibhava utpannaḥ sarvātīsāreṣu yojyaḥ | yavaḥ indrayavaḥ, paṭolaṃ paṭolapatraṃ, spaṣṭamanyat ||73||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">atha phalādikvāthaḥ kṛmiroge - triphalā devadāruśca mustā mūṣakakarṇikā | śigrūretaiḥ kṛtaḥ kvāthaḥ pippalīcūrṇasaṃyutaḥ ||74||</seg> <seg type="unit" n="75">viḍaṅgacūrṇayuktaśca kṛmighnaḥ krimirogahā | phalatrikāmṛtātiktānimbakairātavāsakaiḥ ||75||</seg> jayenmadhuyutaḥ kvātha: kāmalāṃ pāṇḍutāṃ tathā |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="74"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha kṛmiroge triphaleti | triphalā harītakyādi | mūṣakakarṇikā iti vātibhedāḥ, śigrūḥ śobhāñjanakaḥ, pippalī viḍaṅgacūrṇaprakṣepe | kṛmighno bāhyābhyantarakṛmināśanaḥ | kṛmirogaḥ kṛmijanitahṛdrogakuṣṭādi: | atha kāmalāyāṃ phaleti | tiktā kaṭurohiṇī, kairāto bhūnimbaḥ, pāṇḍutāmiti pāṇḍurogam || 74 ||</seg> 75||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="74"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> triphalādibhiḥ kṛtaḥ kvāthaḥ pippalīcūrṇasaṃyutaḥ tathā viḍaṅgacūrṇayuktaḥ kṛmighno bhavati kṛmirogahā bhavati triphalā harītakyādibhiḥ, mūṣakakarṇikā ‘mūṣākarṇī’ oṣadhiḥ | kecidrudantīmāhuḥ | śigrūḥ śobhāñjanam<note place="foot" type="editorial" n="72">sahiṃjanā</note> | atha triphalādi kāmalādau - phalatrikādyaiḥ kṛto madhuyutaḥ kvāthaḥ kāmalāṃ tathā pāṇḍutāṃ jayet | amṛtā guḍūcī, tiktā kaṭukī, nimbaḥ, kairātaḥ bhūnimbaḥ<note place="foot" type="editorial" n="73">cirāyatā</note> || 74 ||</seg> 75 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">atha punarnavādikvāthaḥ pāṇḍuśothādau - punarnavābhayānimbadārvītiktāpaṭolakaiḥ || 76 ||</seg> <seg type="unit" n="77">guḍūcīnāgarayutaiḥ kvātho gomūtrasaṃyutaḥ | pāṇḍukāsodaraśvāsaśūlasarvāṅgaśothahā || 77 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="76"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> sarvāṅgaśothe punarnavādiḥ | punarnavā varṣābhūḥ, ’sāṭha’ iti loke | dārvī dāruharidrā | tiktāśabdena kaṭukī grāhyā na tu tiktaṃ paṭolaṃ samāsāntatvāt ttiktāyā hrasvatvam | gomūtreṇaiva śṛtaḥ kvātha iti manyante kecit | tanna yuktaṃ, mūtraṃ tu prakṣepe sādhu vyavahārāt ||76||</seg>77||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="76"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> guḍūcyādibhiḥ kṛtaḥ kvāthaḥ punargomūtrayuktaḥ pāṇḍvādināśako bhavati | punarnavā varṣābhūḥ<note place="foot" type="editorial" n="74">sāṭhī</note> , abhayā harītakī, nimbaḥ, dārvī dāruharidrā, paṭolapatraṃ, tiktā kaṭukī || 76 ||</seg> 77 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">atha vāsādikvāthaḥ raktapittādau - vāsādrākṣābhayākvāthaḥ pītaḥ sakṣaudraśarkaraḥ | nihanti raktapittārtiśvāsakāsānsudāruṇān ||78||</seg> <seg type="unit" n="79">raktapittaṃ kṣayaṃ kāsaṃ śleṣmapittajvaraṃ tathā | kevalo vāsakakvāthaḥ pītaḥ kṣaudreṇa nāśayet ||79||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="78"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha raktapitte vāseti | vāsā āṭarūṣakaḥ, abhayā harītakī, raktapittārti raktapittavyathām | śvāsaṃ kāsaṃ ca dāruṇaṃ duḥsādhyam | aparaṃ ca vāsakaḥ kvātha: kevala iti | vāso'tra pañcāṅgo grāhyaḥ, kṣaudramatra prakṣepe | nāśayediti raktapittādikān || 78 ||</seg> 79 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="78"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> kṣudrā kaṇṭakārī, amṛtā guḍūcī, kṣaudreṇa madhunā yuto jvarakāsahā bhavati || 78 ||</seg> 79 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">kāse yogadvayamāha - vāsākṣudrāmṛtākvāthaḥ kṣaudreṇa jvarakāsahā | kāsaghnaḥ pippalīcūrṇayuktaḥ kṣudrāśṛtastathā || 80 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">atha śvāsakāsādau kṣudrakvāthaḥ - kṣudrākulitthavāsābhirnāgareṇa ca sādhitaḥ | kvātha: pauṣkaracūrṇāḍhya: śvāsakāsau nivārayet || 81||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="81"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> śvāsakāsādāvaparamapyāha - kṣudreti | kulittho'nnaviśeṣaḥ prasiddha eva, nāgaraṃ śuṇṭhī, puṣkaracūrṇāḍhya iti puṣkaramūlacūrṇaprakṣepaḥ, puṣkaramūlābhāve kuṣṭaṃ grāhyamiti vyavahāraḥ || 81 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="81"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha kṣudrādiḥ kāsādau - kṣudrā kaṇṭakārī tasyāḥ śṛtaḥ kvāthaḥ pippalīcūrṇayuktaḥ kāsaghno bhavati | kṣudrā kaṇṭakārī, kulittha: dvidalāviśeṣaḥ<note place="foot" type="editorial" n="75">kulathī</note> , nāgaraṃ śuṇṭhī, pauṣkaraṃ puṣkaramūlaṃ, spaṣṭamanyat || 81 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">atha hikvāyāṃ reṇukādikāthaḥ - reṇukāpippalīkvātho hiṅgukalkena saṃyutaḥ | pānādeva hi pañcāpi hikkā nāśayati kṣaṇāt||82||</seg> <seg type="unit" n="83">bilvatvaco guḍūcyā vā kvāthaḥ kṣaudreṇa saṃyutaḥ | jayettridoṣajāṃ chardiṃ parpaṭaḥ pittajāṃ tathā || 83 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="82"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha hikvāyāṃ reṇuketi | reṇukā kauntīti paryāyanāmnā prasiddhā | nirguṇḍībījāni reṇukāśabdavācyānītyeke | vyavahārādatra hiṅgu bharjitaṃ “kalke tu bharjitaṃ deyaṃ hiṅgu notkledakṛdbhavet” iti vacanam | kalkasthāne cūrṇamiti paṭhanti kecit | pañceti annajādayo vikhyātāḥ | kṣaṇāditi grahaṇenāsya dṛṣṭaphalatvaṃ darśitam | atha chardyāṃ bilvatvaca iti | etadyogatrayaṃ kṣaudrayuktaṃ chardiṃ jayediti | kiṃ tattrayam ? bilvatvacaḥ kvātha eko yogaḥ, guḍūcyāḥ kvātho dvitīyaḥ, parpaṭodbhavastṛtīya iti | bilvatvacaḥ bilvamūlavalkalaṃ chardiharatvāt | tathāhi - “bilvamūlaṃ marucle, ṣmacchardighnaṃ na ca pittakṛt” iti | nanu guḍūcī suśrute śākavarge kaphapittaharatvenoktā; tatkathaṃ tasyāḥ kvātho vātajāyāṃ śastatvena pradarśitaḥ ? ucyate - atra madhusaṃyogodayena taddvayaśaktiviśeṣāt, kiṃvā śākavarge tatpatramuktam | latā tu vātamapi śamayati | iti na doṣaḥ | atra tu guḍūcyāḥ kvāthaḥ suśītalo jñeyaḥ | uktaṃ ca - “chinnaruhāyāḥ kvāthaṃ suśītalaṃ yaḥ pibenmadhunā | chardi savātapittaśleṣmasamutthāṃ nivārayati” iti | tatheti grahaṇāt parpaṭakvāthe'pi madhuprakṣepaḥ || 82 ||</seg> 83 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="82"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> reṇukā prasiddhā, reṇukāpippalyoḥ karṣamātrasya kvātha: kaṭūṣṇatvāt hiṅgukalkena bharjitahiṅgumāṣamātreṇa prakṣepaḥ sthitirnāstyeva mātrāyā ityuktatvāt | pānādeva pānamātrātpañcāpi hikvā annajādayastatkṣaṇātpraśamaṃ yānti | kecidabharjitaṃ hiṅgu grāhyamityāhuḥ | atha bilvādicchardyām | parpaṭaḥ kaṭupatraḥ<note place="foot" type="editorial" n="76">pittapāparā</note> pittajāṃ nāśayati | spaṣṭamanyat || 82 ||</seg> 83 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">atha gṛdhrasyāṃ yogadvayamāha - hiṅgupuṣkaracūrṇāḍhyaṃ daśamūlaśṛtaṃ jayet | gṛdhrasīṃ kevalaḥ kvāthaḥ śephālīpatrajastathā || 84 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="84"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> hiṅgupuṣkareti | daśamūlo vikhyātaḥ | tadyathā - “śālaparṇī pṛśniparṇī bṛhatī kaṇṭakārikā | tathā gokṣurakaścaiva pañcamūlaṃ laghu smṛtam || bilvo'gnimantha: syonākaḥ kāśmarī pāṭalā tathā | idaṃ mahatpañcaṃmūlaṃ daśamūlamubhe smṛtam” iti | śephālī nirguṇḍī, tasyāḥ patrāṇi tatheti grahaṇādatrāpi hiṅgupuṣkaramūlacūrṇaprakṣepo vijñeyaḥ || 84 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="84"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha gṛdhrasyāṃ kvāthaḥ hiṅgupuṣkaracūrṇāḍhya: daśamūlaśṛtaḥ kvāthaḥ gṛdhrasīṃ jayet | kevalaḥ śephālīpatrajo vā gṛdhrasīṃ jayet | hiṅgu, puṣkaramūlaṃ māṣakadvayaṃ, daśamūle hiṅgu bharjitaṃ śephālī<note place="foot" type="editorial" n="77">sibhālū|</note> nirguṇḍī | atra kvātha: kevalaḥ hiṅgvādi vinā gṛdhrasīharaṇāt || 84 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">rāsnāpañcakaṃ saptadhātugatavāte -- rāsnāmṛtāmahādārunāgarairaṇḍajaiḥ śṛtam | saptadhātugate vāte sāme sarvāṅgaje pibet || 85 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="85"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha vātavikāreṣu yogānāha - rāsneti | idaṃ rāsnāpañcakasaṃjñakaṃ śṛtaṃ kvāthaṃ pibet ātura iti śeṣaḥ | rāsnā surabhi, mahādāru devadāru, eraṇḍam eraṇḍamūlaṃ, saptadhātavaḥ, rasādyā: śukrāntāḥ | āmavātoktatvādatra virekārthaṃ rubutailaṃ prakṣipanti keciccikitsakāḥ | taduktam - “āmavātagajendrasya śarīravanacāriṇaḥ | eka evāgraṇīrjetā hyairaṇḍasnehakesarī” iti || 85 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="85"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> rāsnā surabhi, mahādāru suradāru, amṛtā guḍūcī, nāgaraṃ śuṇṭhī, eraṇḍamūlam, eṣāṃ śṛtaḥ kvātha: saptadhātugate vāte tathā sāme āmavātasahite tathā sarvāṅgavāte ca pibet || 85 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">gū. - atha rāsnāsaptakaṃ jaṃghāvātādau - rāsnā gokṣurakairaṇḍadevadāru punarnavā | guḍūcyāragvadhaścaiva kvāthameṣāṃ vipācayet ||86||</seg> <seg type="unit" n="87">śuṇṭhīcūrṇena saṃyuktaṃ pibejjaṅghākaṭigrahe | pārśvapṛṣṭhorupīḍāyāmāmavāte sudustare || 87 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="86"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> rāsneti | rāsnāsaptakasaṃjñako'yaṃ kvātha: | rāsnā surabhīti loke | eraṇḍa eraṇḍajaṭā, āragvadhaḥ kṛtamālakaḥ śuṇṭhīcūrṇamatra prakṣepe | jaṅghāgrahe kaṭīgrahe vā, pārśvapīḍā pṛṣṭhapīḍā ūrupīḍetyarthaḥ | sudustare iti kaṣṭasādhye | atrāpi kecidairaṇḍatailaprakṣepamāhuḥ ||86||</seg>87||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="86"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> rāsnā prasiddhā<note place="foot" type="editorial" n="78">vāyusarahi</note> , eraṇḍaḥ, punarnavā varṣābhūḥ<note place="foot" type="editorial" n="79">sāṭhī</note> , āragvadhaḥ kṛtamālaḥ<note place="foot" type="editorial" n="80">kiravālā</note> , eṣāṃ kvāthaḥ śuṇṭhīcūrṇena ṭaṅkamātraṃ pibet | keṣu rogeṣu | jaṃghākaṭigrahādau | uro hṛdayaṃ | spaṣṭamanyat || 86 ||</seg> 87 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">mahārāsnādiyogaḥ sarvavātaroge-- rāsnā dviguṇabhāgā syādekabhāgāstataḥ pare | dhanvayāsabalairaṇḍadevadāruśaṭhīvacāḥ || 88 ||</seg> <seg type="unit" n="89">vāsako nāgaraṃ pathyā cavyā mustā punarnavā | guḍūcī vṛddhadāruśca śatapuṣpā ca gokṣuraḥ || 89 ||</seg> <seg type="unit" n="90">aśvagandhā prativiṣā kṛtamālaḥ śatāvarī | kṛṣṇā sahacaraścaiva dhānyakaṃ bṛhatīdvayam || 90 ||</seg> <seg type="unit" n="91">ebhiḥ kṛtaṃ pibetkāthaṃ śuṇṭhīcūrṇena saṃyutam | kṛṣṇācūrṇena vā yogarājaguggulunāthavā || 91 ||</seg> <seg type="unit" n="92">ajamodādinā vāpi tailenairaṇḍajena vā | sarvāṅgakampe kubjatve pakṣāghāte'pabāhuke || 92 ||</seg> <seg type="unit" n="93">gṛdhrasyāmāmavāte ca ślīpade cāpatānake | antravṛddhau tathādhmāne jaṅghājānugate'rdite || 93 ||</seg> <seg type="unit" n="94">śukrāmaye meḍhraroge vandhyāyonyāmayeṣu ca | mahārāsnādirākhyāto brahmaṇā garbhakāraṇam || 94 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="88-94"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> rāsnā dviguṇabhāgeti rāsnāmatra paṭhanti etadapi manoharaṃ na doṣaḥ | aparā dhanvayāsādayaḥ, ekabhāgāḥ pratyekaṃ, dhanvayāsaḥ durālabhā, śaṭhī karcūrabhedaḥ | vṛddhadāru niḥsṛtābhedaḥ | kṛtamālaḥ rājavṛkṣaphalam| kṛṣṇā pippalī, sahacaraḥ kuraṇḍakaḥ, bṛhatīdvayamiti laghukaṇṭakārikā bṛhatkaṇṭakārikā ceti | prakṣepaścātra yathādoṣaṃ yathāvyādhiṃ ca yojanīyaḥ | yogarājaguggulvādayo'gre vakṣyamāṇā jñeyāḥ | athaveti grahaṇāt prakṣepārthaṃ cālambuṣādicūrṇam<note place="foot" type="editorial" n="81">alambuṣādicūrṇa yathā- alambuṣāṃ, gokṣurakaṃ guḍūcīṃ vṛddhadārukam | pippalīṃ trivṛtāṃ mustaṃ varuṇaṃ sapunarnavam | triphalāṃ nāgaraṃ caiba ślakṣṇacūrṇāni kārayet || iti cakradatte | alambuṣā maṇḍūrabhasma | ābhādyaṃ cūrṇamanveṣaṇīyam, athavā ābhādigugguloratra grahaṇam- ābhāphalatrikavyoṣaiḥ sarvairebhiḥ samīkṛtaiḥ | tulyo guggulurāyojyo bhagnasandhiprasādhakaḥ || ca. da. || ābhā sthūlababbūlikā ||</note> ābhādyaṃ vā granthāntarādavagantavyam | śeṣaṃ sugamam || 88-94 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="88-94"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha mahārāsnādiḥ sarvavātaroge | ebhī rāsnādibhiḥ kṛtaḥ kvātha: śuṇṭhyādicūrṇena yutaḥ sarvāṅgakampādau vātarogeṣu pibet | ayaṃ mahārāsnādiḥ brahmaṇā garbhakāraṇamākhyātaḥ | rāsnā dviguṇabhāgā syāt bhavet aparā dhanvayāsādaya ekabhāgāḥ sarvebhyo rāsnā dviguṇeti śabdārthaḥ | dhanvayāsaḥ yavāsā, balā prasiddhā<note place="foot" type="editorial" n="82">khiraiṭī |</note> , eraṇḍamūlaṃ, devadāru, śaṭhī karcūraḥ, vacā khurāsanadeśodbhavā, vāsā, nāgaraṃ śuṇṭhī, pathyā harītakī, cavyaṃ, mustaṃ nāgaraṃ<note place="foot" type="editorial" n="83">mothā |</note> , punarnavā varṣābhūḥ<note place="foot" type="editorial" n="84">sāṭha |</note> , guḍūcī amṛtā<note place="foot" type="editorial" n="85">giloya |</note> , vṛddhadāruḥ prasiddhā<note place="foot" type="editorial" n="86">vidhārā|</note> , śatapuṣpā gokṣura<note place="foot" type="editorial" n="87">saupha|</note> strikaṇṭakaḥ<note place="foot" type="editorial" n="88">gokharu|</note> , aśvagandhā, prativiṣā, āragvadhaḥ<note place="foot" type="editorial" n="89">kiravālā</note> , śatāvarī, pippalī, sahacaraḥ pītavāsā, bṛhatīdvayaṃ kaṇṭakārīdvayaṃ, spaṣṭamanyat | yogarāja: guggulādhikāroktaḥ, ajamodādicūrṇādhikāroktaḥ, rogāstu vātarogagaṇanāyāmuktāḥ | nanu vaṅgasenavṛndaśataślokyādau rāsnā triguṇā uktā śārṅgadhareṇa dviguṇā kathamuktā ? tacciṃtyam , tathāca ‘samabhāgānvitairetai rāsnātriguṇabhāgikaiḥ’ iti vaṅgasenaḥ, “trairāsnā śairyayā sādvatu vṛṣa vṛṣa cavya vṛśco ca kṛṣṇe”tyādi bopadevaśataślokyāṃ; rāsrātriguṇabhāgā sarvauṣadhibhyo vā ekauṣadhādveti vicāre śārṅgadharādayastu sarvauṣadhibhya eva manyante dviguṇaṃ rāsnāmiti | rāsnā dviguṇabhāgikairiti idamapi kasyacittantrasya matam | kecittu ādyauṣadhāt dviguṇaṃ triguṇaṃ manyante tatra rāsnāyā bahutvenaiva vātanāśakatvāt || 88-94 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">eraṇḍasaptakaṃ stanādigatavāte - eraṇḍo bījapūraśca gokṣuro bṛhatīdvayam | aśmabhedastathā bilva etanmūlaiḥ kṛtaḥ śṛtaḥ ||95||</seg> <seg type="unit" n="96">eraṇḍatailahiṅgvāḍhyaḥ sayavakṣārasaindhavaḥ| stanaskandhakaṭīmeḍhrahṛdayotthāṃ vyathāṃ jayet || 96 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="95"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> eraṇḍasaptakaṃ saṃpratyāha - eraṇḍa iti | eraṇḍādīnāṃ mūlairjaṭābhiḥ kṛtaḥ kvātha: uktaprakṣepayuktaḥ stanaskandhādigatapīḍāṃ jayediti | atrāśmabhedaḥ pāṣāṇabhedaḥ hiṃgvatra bharjitam | samudāyaprakṣepe dravyāṇāṃ mānamidaṃ vadantyeke | tadyathā - “kṣārasaindhavacūrṇānāṃ māṣaikaikaṃ prayojayet | māṣārdhaṃ hiṅgucūrṇaṃ ca tailaṃ māṣacatuṣṭayam” ityādi || 95 ||</seg> 96 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="95"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> bījapūraḥ nimbukabhedastasya<note place="foot" type="editorial" n="90">bijorājaḍa|</note> mūlam, aśmabhedaḥ, etanmūlaiḥ kṛtaḥ śṛtaḥ eraṇḍatailādiyuktaḥ stanādivyathāṃ jayet ||95 ||</seg> 96 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">nāgarādirvātaśūlādau - nāgarairaṇḍaja: kvāthaḥ indrayavasya ca | hiṅgusauvarcalopeto vātaśūlanivāraṇaḥ || 97 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="97"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha śūle vātādinimittaje yogatrayamāha - nāgareti | etadyogadvayaṃ vātaśūle praśastam | nāgaraṃ śuṇṭhī, eraṇḍam eraṇḍamūlam | indrayavaṃ kuṭajabījam | keciddravyatrayeṇāpi yogamekaṃ vadanti | tathāhi - “hiṅgupuṣkaramūlābhyāṃ hiṅgusauvarcalena vā | viśvairaṇḍayavakvāthaḥ pīta: śūlanivāraṇaḥ” iti || 97 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="97"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> spaṣṭam || 97 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">pittaśūle triphalādikvāthaḥ | triphalāragvadhakvāthaḥ śarkarākṣaudrasaṃyutaḥ | raktapittaharo dāhapittaśūlanivāraṇaḥ || 98 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="98"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> triphaleti | ayaṃ kvāthaḥ pittaśūle vihitaḥ | triphalā prasiddhā, āragvadhaḥ kṛtamālakaḥ, kecidatra raktapittopaśamanārthaṃ triphalāśabdena drākṣādikaṃ kṣipanti | tathāhyuktam - “drākṣākāśmaryakharjūraphalānīti phalatrikaḥ | iyaṃ proktā dvitīyā ca triphalā carakādibhiḥ || phalatrikāṇāṃ yogo'yaṃ carakādyuktapaittike” iti || 98 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="98"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> āragvadhaḥ kṛtamālaḥ, spaṣṭamanyat || 98 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">kaphaśūlādau eraṇḍakvāthaḥ | eraṇḍamūlaṃ dvipalaṃ jale'ṣṭaguṇite pacet | tatkvātho yāvaśūkāḍhya: pārśvahṛtkaphaśūlahā || 99 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="99"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> eraṇḍeti | ayaṃ kvāthaḥ kaphaśūle praśastaḥ | dvipalamiti kaphasya durjayatvāt | jale'ṣṭaguṇite iti dravyabhāgāpekṣito yāvaśūkāḍhya iti yavakṣāracūrṇaprakṣepaḥ | pārśvaśūlaṃ, hṛcchūlaṃ, kaphaśūlaṃ ceti kaphaśūlaṃ kaphajanita- śūlaṃ ca jayet || 99 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="100">hṛdrogādau daśamūlakvāthaḥ | daśamūlakṛtaḥ kvātha: sayavakṣārasaindhavaḥ | hṛdrogagulmaśūlāni kāsaṃ śvāsaṃ ca nāśayet ||100||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="100"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> daśamūleti | daśamūlaṃ prasiddham, yavakṣārasaindhavacūrṇaprakṣipto'yaṃ kvātho hṛdrogādīn hantīti ||100||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">harītakyādi mūtrakṛcchrādau-- harītakīdurālambhākṛtamālakagokṣuraiḥ | pāṣāṇabhedasahitaiḥ kvātho mākṣikasaṃyutaḥ || 101 ||</seg> vibandhe mūtrakṛcchre ca sadāhe saruje hitaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="101"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> harītakīti | mūtrakṛcchre harītakyādisaṃjñako'yam | atra durālabhā yavāsakaḥ | pāṣāṇabhedaḥ pratītaḥ, vajetīti loke | mākṣikasaṃyuta iti madhuprakṣepaḥ | vibandhe apravartake | kecit pāṣāṇabhedasahitairityatra “pāṣāṇabhedātruṭibhiḥ” iti paṭhanti | tatra truṭirelā ayamapi sādhuḥ || 101 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="101"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> durālambhā yavāsā kṛtamālaḥ āragvadhaḥ<note place="foot" type="editorial" n="91">kiravālā|</note> mākṣikaṃ madhu | vibandho vātaviṣṭambhaḥ | spaṣṭamanyat ||101||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">vīratarvādigaṇaḥ | vīratarurvṛkṣavandā kāśaḥ sahacarannayam || 102 ||</seg> <seg type="unit" n="103">kuśadvayaṃ nalo gundrā bakapuṣpo'gnimanthakaḥ | mūrvā pāṣāṇabhedaśca syonāko gokṣurastathā || 103 ||</seg> <seg type="unit" n="104">apāmārgaśca kamalaṃ brāhmī ceti gaṇo varaḥ | vīratarvādirityuktaḥ śarkarāśmarikṛcchrahā || 104 ||</seg> mūtrāghātaṃ vāyurogānnāśayennikhilānapi |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="102-104"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> vīrataruriti | athāśmarīroge vīratarvādisaṃjñako'yaṃ gaṇaḥ varaḥ śreṣṭhaḥ uktaḥ kathitaḥ munibhiriti śeṣaḥ | vīrataruḥ uśīra iti loke śaro vā | vṛkṣavandā vṛkṣādanī | kāśaḥ prasiddhaḥ | sahacaratrayamiti kuraṇṭakatrayam | tacca pītaraktanīlakusumabhedena boddhavyam | tathāhyuktam - “pīto rakto'tha nīlaśca kusumaistaṃ vibhāvayet | pītaḥ kuraṇṭako jñeyo raktaḥ kurabakaḥ smṛtaḥ || nīlaścārtagalaḥ prokto nāmataḥ parikīrtitaḥ” iti | kuśadvayamiti darbhadvayaṃ haritaraktapatrabhedena, analaḥ prasiddhaḥ, gundrā paṭerakabhedaḥ, bakapuṣpo vasukaḥ, sāmasabhedo vā, agnimantho'raṇiḥ, mūrvā corasnāyuḥ, pāṣāṇabhedo vajetīti prasiddhaḥ | kamalamatra raktaṃ, brāhmī svanāmakhyātā | śeṣaṃ subodham ||102-104 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="102-104"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha vīratarvādigaṇaḥ | vīrataruḥ, śaraḥ, eke bhallātakamāhuḥ; ayaṃ ca vīratarurjāṅgaladeśe ‘velaṃtara’ iti nāmnā prasiddhaḥ | tathācoktaṃ - ‘velantaro jagati vīrataruḥ prasiddha’ iti | kāśa: kāsaḥ, sahacaratrayaṃ vāsakatrayaṃ śvetapītanīlabhedāt, kuśatrayaṃ dīrghahrasvabhedena, nalaḥ nalasaraḥ, gundrā gundriṇī<note place="foot" type="editorial" n="92">paṭerā|</note> , bakapuṣpo'rkaḥ yadvā bakulaḥ<note place="foot" type="editorial" n="93">vagadgala|</note> , agnimanthāraṇī, mūrvā<note place="foot" type="editorial" n="94">goraharī</note> moraṭā, pāṣāṇabhedaḥ, brāhmī paścimadeśe prasiddhā || 102-104 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">mūtrakṛcchre elādikvāthaḥ - elāmadhukagokaṇṭareṇukairaṇḍavāsakāḥ || 105 ||</seg> <seg type="unit" n="106">kṛṣṇāśmabhedasahitāḥ kvātha eṣāṃ susādhitaḥ | śilājatuyutaḥ peyaḥ śarkarāśmarikṛcchrahā || 106 ||</seg> <seg type="unit" n="107">samūlagokṣurakvāthaḥ sitāmākṣikasaṃyutaḥ | nāśayenmūtrakṛcchrāṇi tathā coṣṇasamīraṇam ||107||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="105-107"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> aparamapyāha - elā madhuketi | elādiko'yaṃ yogaḥ | atra madhukaṃ madhuyaṣṭī, gokaṇṭako gokṣurakaḥ, reṇukā prasiddhā | aśmabhedaḥ pāṣāṇabhedaḥ | susādhita iti samyak kvathitaḥ | śilājatu prakṣepe sādhu | tattu māṣacatuṣṭayaṃ vyavahārāt | kṛcchraheti mūtrakṛcchrarogaghna ityarthaḥ | samūlagokṣureti ayaṃ pañcāṅgago- kṣurakvātho'pi sitāmadhuprakṣepayutaḥ dvitīyaḥ mūtrakṛcchranāśano jñeyaḥ | uṣṇasamīraṇamiti mūtrāghātabhedaḥ<note place="foot" type="editorial" n="95">mūtrāghātameda iti prācām; navyāstu - saujākamevoṣṇavātaṃ pravadanti, yuktataraṃ cedam |</note> || 105-107 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="105-107"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha gokṣurādikvāthaḥ kṛcchrādau - mākṣikaṃ madhu, eraṇḍajaṭā, vāsakaḥ vāsāpatraṃ, kṛṣṇā pippalī, aśmabhedaḥ pāṣāṇabhedaḥ, eṣāṃ sādhita: kvāthaḥ śilājatusattvayutaḥ peyaḥ śarkarādināśakaḥ śarkarā prastarabhedaḥ uṣṇasamīraṇam uṣṇavāto rogaviśeṣaḥ ||105-107 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="108">atha pramehe varādikvāthaḥ - varādārvyabdadārūṇāṃ kvāthaḥ kṣaudreṇa mehahā | vatsakatriphalā dārvī mustako bījakastathā || 108 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="108"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> vareti | etadyogadvayaṃ prameheṣu saṃmatam | kiṃ tadvayam eko varādiḥ, aparo vatsakādiriti | varā atra triphalā, dārvī dāruharidrā, abdo mustakam, dāru devadāru, eteṣāṃ kvātho madhuprakṣepayutaḥ | dvitīyaḥ - vatsakaḥ kuṭajaḥ, bījako'sano vṛkṣaviśeṣaḥ | tatheti grahaṇādiyamapi madhuprakṣepayuto vyavahriyate || 108 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="108"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha triphalādikvāthaḥ pramehe | varā triphalā, dārvī dāruharidrā, dāru devadāru, eṣāṃ kvāthaḥ kṣaudreṇa madhunā mehahā bhavati | mehaḥ pramehaḥ | atha vatsakādirmehe | vatsakaḥ kuṭajaḥ<note place="foot" type="editorial" n="96">kuḍā|</note> , triphalā harītakyādiḥ, dārvī dāruharidrā, bījakaḥ bījakasāraḥ eṣāṃ śṛtaḥ kvāthaḥ madhuyutaḥ tatheti pūrvavat mehahā syāt || 108 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="109">phalatrikādiḥ pramehe - phalatrikābdadārvīṇāṃ viśālāyāḥ śṛtaṃ pibet | niśākalkayutaṃ sarvapramehavinivṛttaye || 109 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="109"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> aparaṃ ca phalatrikādiprayogaḥ | phalatriketi | abdo mustā, dārvī dāruharidrā, viśālā indravāruṇī, niśā haridrā, tasyāḥ kalkaḥ prakṣeptavyaḥ | atra madhvapi prakṣipantyeke vyādhivihitatvāt || 109 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="109"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> phalatrikā triphalā, abdo pustaḥ, dārvī dāruharidrā, viśālā indravāruṇī eṣāṃ śṛtaḥ kvāthaḥ niśā haridrā tatkalkayutaḥ pibet, kasmai sarvapramehavinivṛttaye nivāraṇāya || 109||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="110">dārvyādikvāthaḥ pradare - dārvī rasāñjanaṃ mustaṃ bhallātaḥ śrīphalaṃ vṛṣaḥ | kairātaśca pibedeṣāṃ kvāthaṃ śītaṃ samākṣikam || 110||</seg> jayetsaśūlaṃ pradaraṃ pītaśvetāsitāruṇam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="110"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha pradare dārvīti | dārvyādiko'yaṃ gaṇaḥ | asya kvāthaṃ śītaṃ sparśāt, ata eva samākṣikaṃ madhuprakṣepayutam | dārvī dāruniśā, rasāñjanaṃ pratītaṃ, tacca dārvīkvāthasamudbhavamiti vadanti, bhallāto bhallātakaphalāni, śrīphalaṃ bilvaṃ, vṛṣa āṭarūṣakaḥ, kairāto bhūnimbaḥ | saśūlamiti saśūlamupadravaṃ pradarasyaiva | asitaṃ kṛṣṇam || 110 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="110"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> dārvīdāruharidrā, rasāñjanaṃ dārvī<note place="foot" type="editorial" n="97">rasautī|</note> kvāthaghanaḥ, mustaṃ nāgaraṃ<note place="foot" type="editorial" n="98">mothā|</note> , bhallātakaḥ prasiddhaḥ<note place="foot" type="editorial" n="99">bhilāvā|</note> , śrīphalaṃ bilvamajjā, vṛṣaḥ vāsā, kirātaḥ bhūnimbaḥ<note place="foot" type="editorial" n="100">cirāyatā |</note> , eṣāṃ kvāthaḥ samākṣikaḥ pibet | sa pītaḥ kvāthaḥ pītaśvetāruṇaṃ saśūlaṃ pradaraṃ nāśayet | asitaṃ kṛṣṇaṃ pradaraṃ strīroge rudhirasrāvalakṣaṇam ||110||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="111">nyagrodhādikvāthaḥ yonirogavraṇādau - nyagrodhaplakṣakośāmravetasā badarī tuṇiḥ || 111||</seg> <seg type="unit" n="112">madhuyaṣṭī priyālaśca lodhradvayamudumbaraḥ | pippalaśca madhūkaśca taścā pārisapippalaḥ ||112||</seg> <seg type="unit" n="113">sallakī tindukī jambūdvayamāmrataruḥ śivā | kadambakakubhau caiva bhallātakaphalāni ca || 113 ||</seg> <seg type="unit" n="114">nyagrodhādigaṇakvāthaṃ yathālābhaṃ ca kārayet | ayaṃ kvātho mahāgrāhī vraṇyo bhagnaṃ ca sādhayet ||114||</seg> yonidoṣaharo dāhamedomehaviṣāpahaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="111-114"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha vraṇaroge nyagrodheti | nyagrodhādikaṣāyo'yaṃ vraṇarogeṣu praśastaḥ grāhī ca bhavati | nyagrodho vaṭavṛkṣaḥ, plakṣaḥ pākarīti loke, kośāmraḥ jantuvṛkṣaḥ tatphalamamlaṃ grāhī bhavati | vetaso vañjulaḥ jalavetasa iti pratītaḥ, tuṇi ‘līdi’pādapo vastrarañjanārthakaḥ pītavarṇaḥ, pippalaścirauṃjī, rodhradvayamiti lodhraṃ sāvaralodhraṃ ceti, madhūko vṛkṣaviśeṣaḥ | jambudvayamiti kṣudrajamburājajambubhedena | pāriśapippalaḥ pippalabhedaḥ prasiddhaḥ | śallakī karipriyā, śivā harītakī, kadambo vṛkṣaviśeṣaḥ na tu bhūmikadambaḥ | kakubhaḥ arjunaḥ sugandhamūlo viṭapaviśeṣaḥ | athavā ‘kauha’ śabdavācyavṛkṣaviśeṣaḥ | yathālābhamiti samastaṃ vyastaṃ vā grāhyaṃ kvāthyam || 111-114 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="111-114"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> nyagrodho vaṭaḥ, plakṣaḥ<note place="foot" type="editorial" n="101">pilakhana |</note> parkaṭīvṛkṣaḥ<note place="foot" type="editorial" n="102">pilukhani |</note> , kośāmraḥ, ambaṣṭhā<note place="foot" type="editorial" n="103">ambāḍā |</note> āmrabhedaḥ, vetasaḥ vañjulaḥ<note place="foot" type="editorial" n="104">veta|</note> , badarī, tuṇī prasiddhaḥ, madhuyaṣṭī madhukaṃ<note place="foot" type="editorial" n="105">mulahaṭī|</note> , priyālaḥ phalavṛkṣaḥ<note place="foot" type="editorial" n="106">ciroṃjī |</note> , lodhradvayaṃ laghubṛhat bhedena<note place="foot" type="editorial" n="107">lodhā|</note> , udumbaraḥ yajñavṛkṣaḥ<note place="foot" type="editorial" n="108">gūlara |</note> , pippalaḥ prasiddhaḥ<note place="foot" type="editorial" n="109">pīpara|</note> , madhukaḥ guḍapuṣpaḥ<note place="foot" type="editorial" n="110">mahuvā|</note> , pārisapippalaḥ prasiddhaḥ<note place="foot" type="editorial" n="111">pārikha pīpara|</note> , sallakī karipriyā, tindukaṃ jambūdvayaṃ bṛhallaghubhedena<note place="foot" type="editorial" n="112">choṭī baḍī jāmunī</note> , āmraḥ āmravṛkṣaḥ, śivā harītakī<note place="foot" type="editorial" n="113">haraḍe|</note> , kadambaketuḥ, kakubhaḥ arjunavṛkṣaḥ; bhallātakaphalāni militvā idaṃ nyagrodhādikvāthadravyaṃ yathālābhaṃ yathāprāptam; ayaṃ kvāthaḥ mahāgrāhī mahāgrāhakaḥ, vraṇyaḥ vraṇeṣu hitaḥ, bhagnamasthibhaṅgaṃ, yonidoṣaḥ yonirogaḥ, dāhamedomehaviṣāpahaḥ sthāvarajaṅgamaviṣaharaḥ || 111-114 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="115">atha medodoṣe yogatrayaṃ - bilvo'gnimantha: syonākaḥ kāśmarī pāṭalā tathā ||115||</seg> <seg type="unit" n="116">kvātha eṣāṃ jayenmedodoṣaṃ kṣaudreṇa saṃyutaḥ | kṣaudreṇa triphalākvāthaḥ pīto medoharaḥ smṛtaḥ ||116||</seg> śītībhūtaṃ tathoṣṇāmbu medohṛtkṣaudrasaṃyutam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="115"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> bilva iti | eṣa mahāpañcamūlākhyaḥ kaṣāyo medovṛddhau praśastaḥ | tatrāgnimantho'raṇiḥ, syonākaḥ vṛkṣaviśeṣaḥ, kāśmarī gambhārī, kṣaudreṇa saṃyutaḥ iti madhuprakṣepaḥ | eṣāmiti mahāpañcamūlānāṃ mahātarusaṃbhavatvāt mahacchabdopalakṣitamidam | kṣaudreṇeti | aparo'pi triphalākvātho madhuprakṣiptaḥ doṣaharo bhavati | triphalātra harītakyādikam | tatheti yogāntaramāha | uṣṇāmbuśītalībhūtaṃ kṛtvā tatra madhuprakṣepo medohṛdbhavati | uṣṇāmbu aṣṭamāṃśāvaśeṣitajalaṃ, tacca dvipalamitaṃ, madhu caturthāṃśamiti vyavahārāt na tu sāmyam | yataḥ - ‘madhusarpiṣī madhvambunī mānatastulye nāśnīyāt’ iti | ayaṃ tu prātareva yojyaḥ || 115 ||</seg> 116 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="115"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha bilvādirmedoroge | bilvaḥ śrīphalaṃ<note place="foot" type="editorial" n="114">belagira</note> , agnimanthaḥ araṇiḥ, syonākaḥ araluḥ, kāśmarī gambhārī<note place="foot" type="editorial" n="115">kumbherī</note> , pāṭalā eṣāṃ kvāthaḥ kṣaudreṇa madhunā yutaḥ medodoṣaṃ medorogaṃ jayet | doṣā api rogasaṃjñāṃ labhante | atha triphalākvāthaḥ | medoroge śītībhūtaṃ uṣṇāmbu uṣṇajalaṃ madhuyutaṃ bhedo haret ityekayogaḥ || 115 ||</seg> 116 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="117">udararoge cavyādikvāthaḥ - cavyacitrakaviśvānāṃ sādhito devadāruṇā || 117 ||</seg> kvāthastrivṛccūrṇayuto gomūtreṇodarāñjayet |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="117"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athodare cavyeti | cavyaṃ svanāmakhyātaṃ, viśvā śuṇṭhī, trivṛt trimaṇḍī, ‘nisotha’ iti loke | asyāścūrṇaṃ prakṣepe sādhu | gomūtrasyāpyatra prakṣepaḥ | udarāniti sarvodarān || 117 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="117"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> cavyādinā sādhitaḥ kvātha: gomūtreṇa yutaḥ gomūtragugguluyutaḥ śothorogāpaho bhavati || 117 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="118">śothodare punarnavādikvāthaḥ - punarnavāmṛtādārupathyānāgarasādhitaḥ || 118 ||</seg> gomūtragugguluyutaḥ kvāthaḥ śothodarāpahaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="118"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> punarnaveti | punarnavā varṣābhūḥ<note place="foot" type="editorial" n="116">sāṇṭhī</note> , amṛtā guḍūcī<note place="foot" type="editorial" n="117">giloya</note> , dāru devadāru, pathyā harītakī, nāgaraṃ śuṇṭhī pratyūhopayogatvāt prakṣepārthaṃ guggulumāṣacatuṣṭayaṃ gomūtramakṣapramāṇaṃ, vireke tu prācuryamubhayoḥ || 118 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="118"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> punarnavā varṣābhūḥ, amṛtā guḍūcī, dāru devadāru, pathyā harītakī, nāgaraṃ śuṇṭhī, gomūtram, gugguluprakṣepaḥ pramāṇaṃ pūrvamevoktaṃ kvāthavidhau | śothodaro rogaviśeṣaḥ || 118 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="119">pathyādikvāthaḥ yakṛtplīhagulmodare - pathyārohitakakvāthaṃ yavakṣārakaṇāyutam || 119 ||</seg> pibetprātaryakṛtplīhagulmodaranivṛttaye |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="119"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha yakṛt plīhodare pathyeti | pathyā harītakī, rohitakaḥ viṭapiviśeṣaḥ ‘ruherī’ti loke, yavakṣāraḥ; pippalīcūrṇaṃ yathā doṣāpekṣayā vyavaharanti || 119 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="119"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> pathyā harītakī, rohitakaṃ sugandhitṛṇaṃ, kaṇā pippalīprakṣepe || 119 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="120">śothe punarnavādikvāthaḥ - punarnavā dāruniśā niśā śuṇṭhī harītakī || 120||</seg> <seg type="unit" n="121">guḍūcī citrako bhārṅgī devadāru ca taiḥ śṛtaḥ | pāṇipādodaramukhaprāptaṃ śophaṃ nivārayet || 121 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="120"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha śothe punarnaveti | punarnavābhiḥ śṛtaḥ kvathitaḥ | atra dāruniśā dāruharidrā, śeṣaṃ sugamam || 120||</seg>121||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="120"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha punarnavādyaiḥ śṛtaḥ kvāthaḥ śothaṃ nivārayet | kiṃbhūtaṃ ? punarnavā varṣābhūḥ<note place="foot" type="editorial" n="118">sāṇṭī|</note> , dāruniśā dāruharidrā, niśā haridrā, pāṇipādodarasaṃbhūtaṃ mukhaprāptaṃ pāṇirhastaḥ spaṣṭamanyat || 120 ||</seg> 121 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="122">vṛṣaṇaśothe triphalādiḥ - phalatrikodbhavaṃ kvāthaṃ gomūtreṇaiva pāyayet | vātaśleṣmakṛtaṃ hanti śothaṃ vṛṣaṇasaṃbhavam || 122 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha vṛṣaṇaśothe phalatriketi | gomūtreṇaiva kathitaṃ triphalodbhavaṃ kaṣāyamiti | ayaṃ vātakaphakṛte vṛṣaṇaśophe | tantrāntare vātodbhave vṛṣaṇaśothe kathitaḥ | tatra triphalākvāthaḥ sagomūtraprakṣepaḥ prātareva yojyaḥ ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="122"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> sugamam || 122 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="123">rāstrādiḥ antravṛddhau - rāsnāmṛtābalāyaṣṭīgokaṇṭairaṇḍajaḥ śṛtaḥ | eraṇḍatailasaṃyukto vṛddhimantrabhavāṃ jayet || 123 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="123"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athāntravṛddhau rāsneti | rāsnādiko'yaṃ śṛtaḥ kathitaḥ | rāsnā surabhī, balā ‘khirahaṭī’ti loke | yaṣṭī madhuyaṣṭī, gokaṇṭako gokṣurakaḥ | kecit paṭolaṃ revataṃ ruvu iti paṭhanti | tacca bahuṣu pustakeṣu na dṛśyate || 123 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="123"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> rāsnā prasiddhā<note place="foot" type="editorial" n="119">rāsanā|</note> , amṛtā guḍūcī, balā pratītā<note place="foot" type="editorial" n="120">kharahaṭī|</note> , yaṣṭīmadhukaṃ<note place="foot" type="editorial" n="121">moleṭī|</note> , gokaṇṭakaṃ gokharu, eraṇḍam eraṇḍamūlam eṣāṃ śṛtaḥ eraṇḍatailayutaḥ antrodbhavāṃ vṛddhiṃ jayet ||123||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="124">kāñcanārakvāthaḥ gaṇḍamālāyāṃ - kāñcanāratvacaḥ kvāthaḥ śuṇṭhīcūrṇena nāśayet | gaṇḍamālāṃ tathā kvāthaḥ kṣaudreṇa varuṇatvacaḥ || 124||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="124"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha gaṇḍamālāyāṃ kāñcanāratvaca iti | etadyogadvayaṃ gaṇḍamālāyāṃ praśastam | kāñcanāro vṛkṣaviśeṣaḥ svanāmapratītaḥ | śuṇṭhīcūrṇamatra prakṣepaḥ | varuṇo'pi vṛkṣabhedo vikhyātaḥ | atra madhuprakṣepe | tatheti gaṇḍamālāharo yogo'yam || 124 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="124"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> kāñcanāraḥ vṛkṣaviśeṣaḥ<note place="foot" type="editorial" n="122">kacanāraḥ |</note> tasya tvakkvāthaḥ gaṇḍamālāṃ nāśayediti sambandhaḥ || 124 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="125">atha śākhoṭakvāthaḥ ślīpade medoroge ca - śākhoṭavalkalakvāthaṃ gomūtreṇa yutaṃ pibet | ślīpadānāṃ vināśāya medodoṣanivṛttaye || 125 ||</seg> <seg type="unit" n="126">punarbhavāvaruṇayoḥ kvātho'ntarvidramadhiṃ jayet | tathā śigrubhavaḥ kvātho hiṅgusaindhavasaṃyutaḥ || 126||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="125"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha ślīpadaroge śākhoṭeti | śākhoṭaḥ prasiddhaḥ ‘sihoro’ iti loke, gomūtraṃ prakṣepe | etacca kaphaślīpade prāyaśo yojyam | atha vidradhau punarnaveti atra śvetavarṣābhūḥ tasyā mūlaṃ, varuṇasya tvak | ayaṃ yogo'ntarvidradhau apakve yojyaḥ| aparayogamāha - tathetyādi | śigra: śobhāñjanakaḥ | hiṅgusaindhavasaṃyuta iti vyavahārāt prakṣepe | hiṅgu raktikācatuṣṭayaṃ, saindhavaṃ māṣaikaṃ pratyūhopayogitvāt || 125 ||</seg> 126 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="125"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> śākhoṭakaḥ hiṃgoṭaḥ tasya valkalakvāthaṃ gomūtreṇa yutaṃ ślīpadānāṃ vināśāya tathā medodoṣanivṛttaye pibet | atha punarnavādirantarvidradhau - punarnavāvaruṇayoḥ kvāthastathā śigrubhavaḥ kvāthontarvidradhiṃ jayet, kiṃbhūta: ? hiṅgukalkenu saṃyutaḥ || 125 ||</seg> 126 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="127">aparamapi vidradhau varuṇādikayogamāha - varuṇādigaṇakvāthamapakve madhyavidradhau | ūṣakādirajoyuktaṃ pibecchamanahetave || 127 ||</seg> <seg type="unit" n="128">varuṇo bakapuṣpaśca bilvāpāmārgacitrakāḥ | agnimanthadvayaṃ śigrudvayaṃ ca bṛhatīdvayam || 128 ||</seg> <seg type="unit" n="129">saureyakatrayaṃ mūrvā meṣaśṛṅgī kirātakaḥ | ajaśṛṅgī ca bimbī ca karañjaśca śatāvarī ||129||</seg> <seg type="unit" n="130">varuṇādigaṇakvāthaḥ kaphamedoharaḥ smṛtaḥ | hanti gulmaṃ śiraḥśūlaṃ tathābhyantaravidradhīn ||130||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="127-130"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> varuṇādigaṇeti | varuṇādigaṇaḥ atrevāgre vakṣyamāṇo'sti | ūṣakādirgranthāntarādavagantavyaḥ | sa yatheti grahaṇāt varuṇādikayogamāha - varuṇa ityādi | evaṃ varuṇādikvātho vidradhau praśastaḥ | sa ca ūṣakādigaṇarajasā prakṣiptaḥ pūrvaṃ kathita eva | varuṇaḥ prasiddhaḥ, bakapuṣpaḥ kākaī iti loke | bilvaḥ, apāmārgaḥ śikharīpratītaḥ | agnimanthadvayamiti tarkārī, tasya bhedo'raṇiḥ | śigrudvayamiti śigru madhuśigru ca haritaraktabhedābhyām | bṛha- tīdvayamiti kaṇṭakārīdvayam, tena laghukaṇṭakārikā bṛhatī ca | saureyakatrayamiti sahacaratrayam | tacca puṣpabhedena bhinnaṃ vikhyātameva | mūrvā corasnāyuḥ, meṣaśṛṅgī vallīsaṃjñā prasiddhā | meḍhāśṛṅgīti loke | kirātakaḥ bhūnimbaḥ, ajāśṛṅgī karkaṭākhyā | bimbīti virautī loke, sā ca pīluparṇī kathitā, karañjo bṛhatkarañjo vṛkṣaviśeṣaḥ | ūṣakādigaṇo yathā - “ūṣakasaindhavaśilājatukāśīsadvayahiṅguguggulututthakaśca” iti gaṇo'yaṃ granthāntarādboddhavyaḥ | etadvyastaṃ vā prakṣepe praśastam | ayaṃ kvātho medaḥkaphaje vidradhau vihitaḥ | varuṇādigaṇasya kaphamedoviśeṣatvāt ||127-130||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="127-130"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> varuṇādigaṇo yathā - varuṇaḥ, bakapuṣpaḥ agastivṛkṣaḥ,bilvaḥ,apāmārgaḥ,hiṅguḥ,citrakaḥ,agnimanthaḥ araṇiḥ taddvayaṃ | śigruḥ śobhāñjanaḥ, tadapi dvayaṃ dviprakāraṃ | saureyakatrayaṃ tatra śvetapītakṛṣṇabhedaiḥ mūrvā dhanurguṇā meṣaśṛṅgī, kirātakaḥ bhūnimbaḥ, ajaśṛṅgī karkaṭaśṛṅgī, bimbakarañjau, śatāvarī ayaṃ varuṇādigaṇaḥ medorogādiharaḥ || atha ūṣakādigaṇaḥ | ūṣakaḥ kṣāramṛttikā vārāṇasīsamīpe vahaḍādeśe bāhulyena bhavati | anye tadbhavadravyamāhuriti ḍalhaṇaḥ | kāśīsadvayamekalavaṇarasaṃ śvetaṃ, dvitīyaṃ puṣpakāśīsaṃ īṣatpītaṃ tubararasaṃ tadbheda eva, tutthaṃ khaparikātutthaṃ, khapariyā iti loke | anye mayūragrīvamāhuḥ | kāśīsadvayaṃ tathā śuddhaṃ nirvamanaṃ kṛtvā melanīyam, śilājatu satvaṃ, śeṣaṃ sugamaṃ; yadvā kāśīsatutthābhāve tadgaṇe dravyāntaraṃ deyam || 127-130 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="131">khadirādirbhagandare - khadiratriphalākvātho mahiṣīghṛtasaṃyutaḥ | viḍaṅgacūrṇayuktaśca bhagandaravināśanaḥ || 131 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="131"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha bhagaṃdare khadireti | khadirādikvātho mahiṣīghṛtaprakṣiptaḥ viḍaṅgacūrṇā'vakīrṇaśca bhagaṃdare vihitaḥ | khadiraḥ kaṇṭakīvṛkṣaḥ pratītaḥ tasya sāro grāhyaḥ, mahiṣīvṛtamiti vyādhivihitatvāt || 131 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="131"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> khadiraḥ khadirasāraḥ, viḍaṅgaḥ krimighnaḥ spaṣṭamanyat || 131 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="132">paṭolādiḥ upadaṃśaroge -- paṭolatriphalanimbakirātakhadirāsanaiḥ | kvāthaḥ pīto jayetsarvānupadaṃśānsagugguluḥ || 132 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="132"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athopadaṃśe paṭoleti | atrāriṣṭo nimbaḥ, asano vṛkṣaviśeṣaḥ pītasāraḥ, gugguluratra prakṣepe māṣacatuṣṭayaṃ vyavahārāt | sarvāniti pañcaprakārān || 132 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="132"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> paṭolapatraṃ, triphalā, nimbaḥ, kirāto bhūnimbaḥ, khadirasāraḥ, asano vijayasāra eṣāṃ kvātha upadaṃśaṃ phiraṅgavātaṃ pañcaprakāraṃ jayet | gugguluḥ kanakābhastasya mānuṣye prayogāt; kanakākhyo manuṣyāṇāṃ hitakaratvāt ||132||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="133">amṛtādirvātarakte - amṛtairaṇḍavāsānāṃ kvātha eraṇḍatailayuk | pītaḥ sarvāṅgasaṃcāri vātaraktaṃ jayeddhruvam ||133||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="133"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha vātarakte yogadvayamāha - amṛteti | eṣa amṛtādikvāthaḥ eraṇḍatailaprakṣiptaḥ amṛtā guḍūcī vāsā āṭarūṣakaḥ| sarvāṅgasañcārīti sarvaśarīraprasaraṇe kṣamaṃ | dhruvamiti grahaṇena dṛṣṭaphalo'yaṃ yogaḥ | ‘amṛtāragvadhavṛṣai: kvātha’ iti kecit paṭhanti | ayamapi sādhuḥ anyato darśanāt | tathāhi ‘vāsāguḍūcīcaturaṅgulānāmeraṇḍatailena pibet kaṣāyam| krameṇa sarvāṅgajamapyaśeṣaṃ jayedasṛgvātabhavaṃ vikāram’ iti || 133 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="133"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> amṛtā guḍūcī, eraṇḍaḥ, vāsā, eṣāṃ kvātha eraṇḍatailayuktaḥ sarvāṅgasañcāri prasaraṇaśīlaṃ vātaraktaṃ jayet || 133 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="134">atha paṭolādikvātho vātarakte - paṭolaṃ triphalā tiktā guḍūcī ca śatāvarī | etatkvātho jayetpīto vātāstraṃ dāhasaṃyutam||134||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="134"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> paṭolamiti| ayaṃ paṭolādikvātho vātarakte sādhuḥ<note place="foot" type="editorial" n="123">‘'pi sādhya:’ pā.|</note> | tiktā kaṭurohiṇī, śeṣaṃ sugamam | ayaṃ yogaḥ pittaprāye prāyaśaḥ<note place="foot" type="editorial" n="124">‘praśasta:’ pā. |</note> pracarati || 134 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="134"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> paṭolādīnāṃ kvāthaḥ pītaḥ sadāhaṃ dāhasahitaṃ vātāsraṃ vātaraktaṃ jayet || 134 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="135">śvetakuṣṭhe bākucīkvāthaḥ | kvātho'valgujacūrṇāḍhyo dhātrīkhadirasārayoḥ | jayetsuśīlito nityaṃ śvitraṃ pathyāśināṃ nṛṇām ||135 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="135"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha śvitre kvātho'valgujeti | asau kvātho nityaṃ pratidinaṃ, suśīlitaḥ satatābhyastaḥ, pathyāśināṃ śvitravihitapathyāśinām | avalgujo bākucīti śabdaḥ vācyadravyaviśeṣaḥ tasya cūrṇaṃ prakṣepe | dhātrī āmalakī - phalāni || 135 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="135"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> avalgujacūrṇāḍhyo dhātrīkhadirasārayoḥ kvāthaḥ nityaṃ suśīlitaḥ pathyāśināṃ nṛṇāṃ manuṣyāṇāṃ śvitraṃ śvetakuṣṭhaṃ jayet | dhātrī āmalakī, avalgujo bākucī || 135 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="136">raktakuṣṭhādaulaghumañjiṣṭhādikvāthaḥ | mañjiṣṭhā triphalā tiktā vacā dāruniśāmṛtā | nimbaścaiṣāṃ kṛtaḥ kvātho vātaraktavināśanaḥ ||136||</seg> pāmākapālikākuṣṭharaktamaṇḍalajinmataḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="136"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha kuṣṭhādau kvathanadvayamāha - mañjiṣṭheti | ayaṃ laghumañjiṣṭhādiko yogaḥ | tatra dāruniśā dāruharidrā, amṛtā guḍūcī, eke dāru niśeti dravyadvayaṃ vyākhyānayanti tena dāru devadāruḥ, niśā haridrā, etadapi vyavaharanti pāmādayo'pi kuṣṭhasyaiva bhedāḥ ||136 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="136"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> mañjiṣṭhādirvātaraktakuṣṭhādau - tiktā kaṭukī, dāruniśā dāruharidrā, amṛtā guḍūcī, spaṣṭamanyat | kapālikā rogaviśeṣaḥ || 136 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="137">bṛhanmañjiṣṭhādiḥ sarvakuṣṭhe - mañjiṣṭhāmustakuṭajaguḍūcīkuṣṭhanāgaraiḥ ||137 ||</seg> <seg type="unit" n="138">bhārṅgīkṣudrāvacānimbaniśādvayaphalatrikaiḥ | paṭolakaṭukīmūrvāviḍaṅgāsanacitrakaiḥ || 138 ||</seg> <seg type="unit" n="139">śatāvarītrāyamāṇākṛṣṇendrayavavāsakaiḥ | bhṛṅgarājamahādārupāṭhākhadiracandanaiḥ || 139 ||</seg> <seg type="unit" n="140">trivṛdvaruṇakairātabākucīkṛtamālakaiḥ | śākhoṭakamahānimbakarañjātiviṣājalaiḥ ||140||</seg> <seg type="unit" n="141">indravāruṇikānantāsārivāparpaṭaiḥ samaiḥ | ebhiḥ kṛtaṃ pibetkvāthaṃ kaṇāguggulusaṃyutam || 141||</seg> <seg type="unit" n="142">aṣṭādaśasu kuṣṭheṣu vātaraktārdite tathā | upadaṃśe ślīpade ca prasuptau pakṣaghātake || 142 ||</seg> medodoṣe netraroge mañjiṣṭhādiḥ praśasyate |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="137-142"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> aparamapyāha - mañjiṣṭheti | bṛhanmañjiṣṭhādisaṃjñako'yaṃ kvāthaḥ prasiddhaḥ | atra kuṭajo vṛkṣaviśeṣaḥ tasya tvak | niśādvayaṃ haridrādvayam | mūrvā corasnāyuḥ, asano vṛkṣaviśeṣaḥ | trāyamāṇā svanāmaprasiddhā | kṛṣṇā pippalī, vāsakaḥ āṭarūṣakaḥ | bhṛṅgarājaḥ keśarañjanaḥ ‘vamanā ’<note place="foot" type="editorial" n="125">‘ghamarā’</note> iti prasiddhaḥ | mahādāru devadāru:, candanaṃ raktacandanaṃ, trivṛt niḥsṛtā<note place="foot" type="editorial" n="126">niśotha |</note> , kairāto<note place="foot" type="editorial" n="127">nāsti‘kha’ pustake |</note> bhūnimbaḥ, śākhoṭako vṛkṣaviśeṣaḥ prasiddhaḥ | mahānimbo nimbārkaḥ, ‘bakā’ iti loke pratītaḥ | karañjo bṛhatkarañjaḥ, jalaṃ vālakaṃ, anantā yavāsakaḥ, sārivā āsphotā, sā dvividhā śvetā kṛṣṇā bhedābhyāṃ | śuklā jambuvat patrā vratatiḥ, kṛṣṇā kalahaṃsavatpatrā sugandhā | śeṣaṃ subodham | ebhirmañjiṣṭhādidravyaiḥ samaiḥ samamānaiḥ kṛtaṃ sādhitaṃ kvāthamityarthaḥ | kaṇāguggulusaṃyutamiti kaṇācūrṇaṃ gugguluśca prakṣepe sādhuḥ ||137-142 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="137-142"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> ayaṃ mañjiṣṭhādiḥ kuṣṭhādau praśasyate ucito bhavati | (uṣavo bījakaḥ?) trivṛt<note place="foot" type="editorial" n="128">niśotha</note> niḥsṛtā, varuṇaḥ prasiddhaḥ, kairāto bhūnimbaḥ, bākucī, kṛtamāla āragvadhaḥ, anantā yavāsā, sārivā anantamūlaṃ yadvā uttarāpathe ‘sārisa’ iti sugandhidravyaṃ, kaṇā pippalī || 137-142 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="143">pathyādiṣaḍaṅgakvāthaḥ śiroroge netrarogādau ca - pathyākṣadhātrībhūnimbairniśānimbāmṛtāyutaiḥ ||143||</seg> <seg type="unit" n="144">kṛtaḥ kvāthaḥ ṣaḍaṅgo'yaṃ saguḍaḥ śīrṣaśūlahṛt<note place="foot" type="editorial" n="129">?hā ? pā. |</note> | bhrūśaṅkhakarṇaśūlāni tathārdhaśiraso rujam ||144||</seg> <seg type="unit" n="145">sūryāvartaṃ śaṅkhakaṃ ca dantapātaṃ ca tadrujam | naktāndhyaṃ paṭalaṃ śukraṃ cakṣu:pīḍāṃ vyapohati ||145||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="143-145"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha śiroroge pathyādikaṃ yogamāha - pathyā iti | pathyā harītakī, akṣo vibhītakaḥ, dhātrī āmalakī, bhūnimbaḥ kairātaḥ, niśā haridrā, amṛtā guḍūcī, nimbaḥ pratītaḥ | ayaṃ ṣaḍaṅgasaṃjñaḥ, ṣaṭ aṅgāni yasya sa tathā | atra triphalā ekamaṅgaṃ ṣaṣṭhamaṅgaṃ guḍamiti guḍo'tra prakṣepe sādhuḥ | ayamapi sāyamupayojyaḥ, prāyeṇa ūrdhvajatrugatarogaharatvāt | śīrṣaśūlaṃ śirovyathā | bhrūśūlaṃ śaṅkhaśūlaṃ karṇaśūlamiti ca | tadrujamiti dantaśūlaṃ | śukramiti netrapuṣpam || 143-145 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="143-145"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> pathyādi | amṛtāyutaḥ (kṛtaḥ) kvāthaḥ ṣaḍaṅgo bhavati guḍena saha vartate iti saguḍaḥ; saguḍeti prakṣiptaguḍaḥ guḍasya pakṣaikadravyatvāt | sa ṣaḍaṅgaḥ śīrṣaśūlahā syāt| tathā bhrūśaṅkhakarṇaśūlān vyapohati | śaṅkhaḥ kapālaikadeśaḥ, sūryāvartaḥ sūryodayādārabhya śūlaṃ, śaṅkakamekādaśaśiroroge'bhihitaṃ, dantapātaṃ dantaśūlaṃ tadrujaṃ dantarujaṃ | naktāndhyaṃ rātrau dṛṣṭyabhāvalakṣaṇaṃ na divā, paṭalaṃ paṭalagatanetrarogaḥ, śukraṃ netrapuṣpaṃ cakṣuḥ pīḍāṃ cakṣurvyathām etān vyapohati | kaḥ? pathyādiḥ | pathyā harītakī, akṣo vibhītakaḥ, dhātrī āmalakī, bhūnimbaḥ kirātakaḥ, niśā haridrā, nimbo nimbaḥ, amṛtā guḍūcī etairyutaḥ ṣaḍaṅgo guḍopari prakṣipyate | ṣaṭ aṅgāni yasyāsau ṣaḍaṅga iti vigrahe kṛte pathyādīnāṃ saptakatvāt guḍena sahāṣṭakatvānna ṣaḍaṅgaḥ, yadi pathyādidhātryantānāṃ triphalā kriyate triphalā ekatvena gamyate tadā pañcāṅgatvāt guḍasya prakṣepakatvānna ṣaḍaṅgaḥ, atha ca triphaletyukte auṣadhatrayasya grahaṇaṃ naikasya | tathāca sudarśanacūrṇe - triphalā rajanīyugmamityatra triphaletyukte harītakyāmalakavibhītakaṃ gṛhyate; navāyasacūrṇe ca “citrakaṃ triphalā mustaṃ viḍaṅgatryūṣaṇāni ca | nava bhāgāni caitāni navabhāgā hatāyasaḥ” ityatra triphalāyā auṣadhatrayaṃ; tathāca kaiśoraguggulau vanamahiṣalocanodarasannibhavarṇasya gugguloḥ prasthaṃ saṃkṣipya toyarāśau triphalāmamṛtāṃ yathoktaparimāṇāṃ triphalāmiti pratyekaṃ prasthaṃ matam | tathāca pramāṇam - ‘pratyekaṃ triphalā prasthā jalaṃ tatra - ṣaḍāṣṭakam’ iti | tasmāttriphale'pi saptakatve siddhe saṃjñāparo'yaṃ ṣaḍaṅga śabdaḥ | yathā ṣaṇṇāṃ yūṣaḥ ṣaḍyūṣaḥ iti vaktavye ṣaḍyūṣaḥ saṃjñāparaḥ | tathānyānyeva khaṇḍakhādyacandrodayamṛgāṅkādayaḥ saṃjñāparā dṛśyante | tathāca cakranidānamadhukośe likhitam atrodarāveṣṭā hṛdayā mahākuhā ete nāmaviśeṣāḥ kecitsānvayāḥ vyavahārārthaṃ pūrvācāryaiḥ praṇītāḥ, yastu vaṅgasenādibhirnetraroge ṣaḍaṅgāni yasyeti vyutpattyā likhitaḥ sosmādvilakṣaṇaḥ, tathā coktaṃ “vibhītakaśivādhātrīpaṭolāriṣṭavāsakaiḥ | kvātho ṣaḍaṅgakaraṇam” iti | kimarthamucyate ? pathyāyukte'pi asya ṣaḍaṅgakaraṇam ṛṣipraṇītasaṃjñāpratipādanārtham || 143-145 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="146">atha vāsādirnetraroge - vāsāviśvāmṛtādārvīraktacandanacitrakaiḥ | bhūnimbanimbakaṭukāpaṭolatriphalāmbudaiḥ || 146||</seg> <seg type="unit" n="147">yavakāliṅgakuṭajaiḥ kvāthaḥ sarvākṣirogahā | vaisvaryaṃ pīnasaṃ śvāsaṃ nāśayedurasaḥ kṣatam || 147 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="146-147"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athānantaramakṣiroge vāseti | eka eva vāsādiko gaṇaḥ akṣiroge praśastaḥ | vāsā āṭarūṣakaḥ, viśvaṃ śuṇṭhī, amṛtā guḍūcī, dārvī dāruharidrā, kaṭukā tiktarohiṇī, samāsāntatvāt kaṭukāyā hrasvatvaṃ ca | paṭolaḥ kulakaḥ tasya patrāṇi, ambudo mustaṃ, yavo'nnaviśeṣaḥ nijanāmavikhyātaḥ, sa ca nistuṣo grāhyaḥ | kāliṅga indrayavaḥ, kuṭajo vatsakatvak | ayaṃ prātareva yojyaḥ kaṣāyatvāt | tathāhyuktam - ‘vāsā ghanaṃ nimbapaṭolapatraṃ tiktāmṛtā candanavatsakaṃ ca | kāliṅgadārvīdahanaṃ ca śuṇṭhī bhūnimbadhātrī vijayā bibhītakam || tathā yavāḥ kvāthamathāṣṭabhāgikaṃ pibedimaṃ pūrvadine kaṣāyam | taimiryakaṇḍūṃ paṭalārbudaṃ ca śuklaṃ tathā savraṇamavraṇaṃ ca || nihanti dāhaṃ sarujaṃ sarāgaṃ sarvān nihantyakṣigatāṃśca rogān’ iti | tatra vaisvaryaṃ vikṛtasvaratvaṃ, yavo'tra netrarogavihitatvāt kathitaḥ (tathāhyuktaṃ<note place="foot" type="editorial" n="130">nāsti ‘kha’ pustake |</note> - ?triphalā ghṛtaṃ madhu yavā pādābhyaṅgaḥ śatāvarī mudgāḥ | cakṣuṣyaḥ saṃkṣepādvargaḥ kathito bhiṣagbhirayam’) ||146-147||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="146-147"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> viśvaṃ śuṇṭhī, amṛtā guḍūcī, dārvī dāruharidrā, bhūnimbaḥ prasiddhaḥ, triphalā harītakyāmalakabibhītakāni, ambudo mustā, yavāḥ, kāliṅgaḥ indrayavaḥ, kuṭajaḥ vatsakatvak<note place="foot" type="editorial" n="131">būḍhā hi.bhā.|</note> | ayaṃ kvāthaḥ vāsādiḥ sarvākṣirogahā bhavati tathā vaisvaryādikaṃ nāśayecca | vaisvaryaṃ svarabhaṅgaḥ, pīnasaṃ nāsārogaḥ, urasaḥ kṣataṃ uraḥkṣatam || || 146-147 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="148">athāmṛtādirnetraroge - amṛtātriphalākvāthaḥ pippalīcūrṇasaṃyutaḥ | sakṣaudraḥ śīlito nityaṃ sarvanetravyathāṃ jayet ||148 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="148"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> aparamapi netraroge prayogamāha - amṛteti | amṛtādikvātho'yaṃ sakalanetrāmaye praśastaḥ | amṛtā guḍūcī, triphalā harītakyādikaṃ pippalīcūrṇaṃ prakṣepe | sakṣaudramiti madhvapi prakṣepe sādhu | ata eva śītalo himasparśaḥ madhvavirodhāt | nityamiti sārvakālīnamidamityarthaḥ || 148 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="148"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> triphalā harītakyādikā amṛtā triphalākvāthe pippalīcūrṇasya prakṣepaḥ madhu kṣaudraṃ madhusahitaḥ nityaṃ śīlitaḥ abhyastaḥ kvāthaḥ sarvanetravyathāṃ pīḍāṃ jayet || 148 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="149">pañcavalkalakvātho vraṇakṣālanādau -- aśvatthodumbaraplakṣavaṭavetasajaṃ śṛtam | vraṇaśothopadaṃśānāṃ nāśanaṃ kṣālanātsmṛtam||149||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="149"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha vraṇeṣvapi kṣālanārthaṃ kaṣāyamāha - aśvattheti | aśvatthādīnāṃ pañcānāmatra valkalaṃ grāhyam | ayaṃ ṣaḍaṅgapānīyena sādhyaḥ | kṣālanaṃ prakṣālanaṃ vraṇasya | iti kvāthasamūho'bhihitaḥ || 149 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="149"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> aśvattha: pippalaḥ, udumbaraḥ yakṣavṛkṣaḥ<note place="foot" type="editorial" n="132">gūlara</note> , plakṣaḥ parkaṭīvṛkṣaḥ<note place="foot" type="editorial" n="133">pilakhana</note> , vaṭaḥ, veta eṣāṃ kvāthaḥ, vraṇānāṃ śothānām, upadaṃśo medorogaḥ kṣālanānnāśanaḥ | mukharoge jātīpatrādikvāthaḥ<note place="foot" type="editorial" n="134">jātipatrādikvāthastruṭita: pratīyate, tadyathā-‘jātīpatrāmṛtādrākṣāyāsadārvīphalatrikaiḥ | kvāthaḥ kṣaudrayutaḥ śīto gaṇḍūṣo mukhapākanut’ iti bhāvaprakāśe|</note> | śeṣaṃ sugamam | iti kvāthāḥ ||149||</seg> iti kvāthaprakathanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="150">pramathyā procyate dravyapalātkalkīkṛtācchṛtāt | toye'ṣṭaguṇite tasyāḥ pānamāhuḥ paladvayam ||150||</seg> <seg type="unit" n="151">sā yathā - mustakendrayavaiḥ siddhā pramathyā dvipalonmitā| suśītā madhusaṃyuktā raktātīsāranāśinī || 151 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="150-151"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ tadbhedānpramathyādīnāha<note place="foot" type="editorial" n="135">kvāthabhedānityartha:|</note> -tasyāḥ pūrvaṃ paribhāṣāṃ kathayati - pramathyeti | dravyapalāditi kalkārthaṃ dravyasya palapramāṇam | kalkīkṛtāditi dṛṣadi peṣitāt, peṣaṇamatra jalenānuktatvāt | aṣṭaguṇite toye dravyabhāgāpekṣayā'ṣṭaguṇapānīye śṛtā kvathitā paladvayamityanena caturthāṃśāvaśeṣitaṃ grāhyam | atha yā pramathyā sā kīdṛśīti vivakṣāyāmāha - sā yatheti - grahaṇena tāmeva prakaṭayannāha - mustaketi | indrayavaṃ kuṭajabījaṃ | siddhetyanena pūrvaṃ kalkitā paścāt kvathitetyarthaḥ | dvipalonmiteti pānanimittam | suśītā himasparśā ata eva madhuprakṣiptā | prakṣepadravyāṇāmapi parimāṇaṃ pūrvavat jñātavyam ||150-151 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="150-151"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha pramathyāvidhijñānārthaṃ atraiva pramathyādaya ucyante | dravyapalātkalkīkṛtājjalena saha piṣṭān aṣṭa- guṇitatoye śṛtāt sā pramathyā maṇḍaviśeṣaḥ procyate tasyāḥ pānaphalamāha | sā yathā sugamam || 150-151 ||</seg> iti pramathyā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="152">idānīṃ yavāgūparibhāṣāmāha - sādhyaṃ catuṣpalaṃ dravyaṃ catuḥṣaṣṭipale'mbuni<note place="foot" type="editorial" n="136">jale pā. |</note> | tatkāthenārdhaśiṣṭena yavāgūṃ sādhayeddhanām || 152 ||</seg> <seg type="unit" n="153">sā yathā - āmrāmrātakajambūtvakkaṣāye vipacedbudhaḥ | yavāgūṃ śālibhiryuktāṃ tāṃ bhuktvā grahaṇīṃ jayet ||153||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="152"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> sādhyamiti | iyaṃ dravyakvāthe taṇḍulādibhiḥ paripācikā yavāgūśabdavācyā | catuḥṣaṣṭipale'mbunīti dravyabhāgāt ṣoḍaśaguṇaṃ pānīyaṃ deyamityarthaḥ | ghanāmityanena śālyādinā sādhayet yāvat dravarahitā syāt | ata eva taṇḍulādīnāṃ parimāṇamanumānato nirūpaṇīyam | na tu annaprakṛtyoktāyā mānam | yathā - “pañcakolena saṃsiddhā yavāgūrdīpanī tathā | balāmūlakaṣāyeṇa sādhitā grāhiṇī matā” iti | atrāpi mānaṃ doṣādyapekṣayānumānato nirūpaṇīyam | atra catuḥpalagrahaṇaṃ yat tat sāmānyaṃ viśeṣato nyūnamapi dṛśyate | tathāca tantrāntare - “vṛddhavaidyā: palaṃ dravyaṃ grāhayantyāḍhake'mbhasi | bheṣajasyātibāhulyāt kadācidarucirbhavet” iti | atha sā yathetyanena tasyāḥ svarūpamāha - āmreti | āmro vṛkṣaviśeṣo vikhyātaḥ āmrātakastadbhedaḥ, rājāmra iti kecit | jambūḥ prasiddha eva, eṣāṃ tvak challī grāhyā kaṣāya iti grahaṇena svarasādayo'pi pañcakaṣāyāstairapi kṛtāyāṃ na doṣo vyavahārāt | yataḥ - pañcakolabalādīnāṃ kalkarasenaiva sādhitā bahavo yavāgavo dṛśyante | bāhulyaṃ ca dravyaguṇāvalyāmuktaṃ yathā -“yairyairevauṣadhaguṇairyavāgū: sādhusādhitā | tāṃstānevauṣadhaguṇān puṣṇāti vidhiyojitā” iti budha iti grahaṇenānnādiparimāṇena randhanavidhau dakṣa ityarthaḥ || 152 ||</seg> 153 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="152"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha yavāgū: catuṣpalaṃ dravyaṃ catuḥṣaṣṭipale'mbuni jale sādhyam ardhaśiṣṭena kvāthena ca yavāgūṃ sādhayet | sā yathā - āmraṃ, āmrātakam ambarātakā jambū prasiddhaḥ, eṣāṃ tvak catuḥṣaṣṭipale jale sādhyam ardhaśiṣṭe jale śālitaṇḍulacatuṣpalasādhyaṃ sā yavāgūḥ bhavati tāṃ bhuktvā grahaṇīṃ jayet || 152 ||</seg> 153 ||iti dravyakṛtayavāgū: ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="154">saṃprati yūṣamāha - kalkadravyapalaṃ śuṇṭhī pippalī cārdhakārṣikī | vāriprasthena vipacetsa dravo pūṣa ucyate || 154 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> ayaṃ dravyakṛtayūṣo'pi vikhyāta eva | kīdṛśaḥ ? tatparibhāṣāmapyādāvāha - kalkadravyamiti | kalkārhaṃ dravyaṃ tacca dhānyamūlakaśuṇṭhikādikaṃ | yathā śuṇṭhī pippalī cārdhakārṣikī pratyekaṃ tīkṣṇatvāt | kecittu śuṇṭhī pippalīcūrṇaṃ paścāt prakṣepe kṣipanti | vāriprastheneti dravadvaiguṇyāt dvātriṃśatpalamitena jalena sa dravo dravaprāyaḥ | atrāpyannaparimāṇādikaṃ yannoktaṃ tadanumānato grāhyaṃ, yadvā jalānusārato randhanavidhida- kṣasakāśāddṛṣṭaparipākaparipāṭyā kuryādityaryaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha yūṣaḥ | yūṣe rulkadvayasya palaṃ deyaṃ, śuṇṭhī pippalī cedardhakārṣikasamuditā deyā, vāriprasthena vipacet, sa dravaḥ jalamātraḥ yūṣaḥ ucyate | sa yathā kulatthādibhiryuktaiḥ kṛtaḥ yūṣaḥ śleṣmānilāpaho bhavati yavo'nnaviśeṣaḥ, kolaṃ badaraṃ, mūlakaśuṇṭhaṃ śuṣkamūlakakhaṇḍam | śeṣaṃ sugamam | muṣṭipalamātraṃ, saptānāṃ</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="155">saptamuṣṭiyūṣaḥ | sa yathā - kulatthayavakolaiśca mudgairmūlakaśuṇṭhakaiḥ | śuṇṭhīdhānyākayuktaiśca yūṣaḥ śleṣmānilāpahaḥ ||155||</seg> <seg type="unit" n="156">saptamuṣṭika ityeṣa saṃnipātajvarāñjayet | āmavātaharaḥ kaṇṭhahṛdvakrāṇāṃ viśodhanaḥ ||156||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="154-156"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> sa yathetyanena vakṣyamāṇasaptamuṣṭikayūṣavidhi darśayannāha - kulattha iti | ayaṃ satamuṣṭikasaṃjñako yūṣaḥ prasiddha eva | kulattho'nnaviśeṣaḥ, kolaṃ badaraphalaṃ, mūlakaśuṇṭhakairiti laghumūlakaśuṇṭhaiḥ śuṇṭhamatra nālagranthiḥ | mūlakapotiketi kecid guṇaprābalyāt | tathāhi - ”kaṭutiktarasā hṛccā rocanī vahnidīpanī | sarvadoṣaharā laghvī kaṇṭhyā mūlakapotikā iti | dhānyākaṃ kustumburu, saptamuṣṭika ityanena kulatthādīnāṃ muṣṭisaptakaṃ grāhyaṃ, tantrāntaradarśanāt yathā - ekaikamuṣṭimāhṛtya ityādi muṣṭimukhāntarmuṣṭiḥ na tu muṣṭipalam, ayameva pakṣaḥ kaiścidādriyate | cakrastu pratyekameṣāṃ palaṃ grāhyaṃ sarvasammatatvāt | nanu sakalameva dravyam ucitamātrayānvitaṃ, yat kvāthavidhānena yūṣaḥ kriyate tadasmatsaṃpradāye na manoharaṃ, kiṃtu vyavahārāt kartavyavidhau yavakulatthamudgā anyadravyāpekṣayā bahu deyāḥ śuṇṭhyāścūrṇaṃ paścāt kaṭukārthaṃ tāvaddeyaṃ yāvat kaṭumātraṃ syāt | evamamlārthaṃ badarādīnāṃ dānaṃ, kvātho dhānyakamūlakaśuṇṭhayoḥ pṛthak palaparimitayośca dānamiti kartavyavidhiḥ sādhuḥ | kaṇṭhahṛdvakrāṇāṃ viśodhana iti | kaṇṭhaviśodhanaḥ hṛdviśodhanaḥ vakraviśodhanaśca | viśodhanaṃ kaphasyetyarthaḥ ||154-156||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="154-156"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> muṣṭimātraprayogādayaṃ saptamuṣṭikaḥ | eke tu saptamuṣṭiprayogātsaptamuṣṭikāḥ, yataḥ yūṣakriyāyā yūṣadravyasya palamātragṛhītatvāt anye saptānām ekaikamuṣṭimādāya pacettoye caturguṇe tatraivaṃ vyākhyātaṃ pratyekameṣāṃ sakṣamuṣṭimāhṛtya na tu muṣṭiḥ palaṃ, dravyatvādayameva pakṣaḥ śreṣṭhaḥ | cakrastu pratyekameṣāṃ palaṃ dravyabahutvaṃ vyavahāradravyatvānna doṣaḥ | iti saptamuṣṭiyūṣaḥ || 154-156 ||</seg> iti dravyakṛtayūṣaprakriyā ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="157">idānīṃ pānādikalpanāmāha - kṣuṇṇaṃ dravyapalaṃ sādhyaṃ catuḥṣaṣṭipale jale | ardhaśiṣṭaṃ ca taddeyaṃ pāne bhaktādisaṃvidhau || 157 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> kṣuṇṇamiti | iyaṃ pānādikalpanāyāḥ paribhāṣā | kṣuṇṇaṃ kuṭṭitaṃ, dravyaṃ vyādhivihitaṃ<note place="foot" type="editorial" n="137">‘vidhi’ pā.|</note> , sādhyaṃ kvathitam | taditi dravaṃ ardhāvaśeṣitaṃ jalamityarthaḥ | pāne iti pānasvarūpe yathā vakṣyamāṇaṃ ṣaḍaṅgādipānīyam | bhaktādisaṃvidhāviti yūṣarasayavāgvādirūpe |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha pānādikalpanā | bhaktādisaṃvidhau pāne bhojanādau auṣadhapānārtham | etaddhimalakṣaṇaṃ jñeyaṃ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="158">ṣaḍaṅgapānam | sā<note place="foot" type="editorial" n="138">‘sā’ pānādikalpanā ityartha:|</note> yathā - uśīraparpaṭodīcyamustanāgaracandanaiḥ | jalaṃ śṛtaṃ himaṃ peyaṃ pipāsājvaranāśanam || 158 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="157"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> sā yatheti vākyena pānādikārthaṃ prakriyāṃ prakaṭayati granthakāraḥ | uśīreti | ayaṃ ṣaḍaṅgasaṃjñakaḥ | jalaṃ pānīyaṃ śṛtaṃ kvathitaṃ, himaṃ śītasparśaṃ, peyamiti vāraṃvāram yataḥ - ‘muhurmuhuśca tṛṭchardihikvāśvāsagareṣu ca’ iti vacanāt | atrodīcyaṃ vālakaṃ, pānīyaṃ śṛtaṃ kvathitaṃ, nāgaraṃ śuṇṭhī, candanaṃ raktam | eṣāṃ yogo jvarādau yuktaḥ | tathāhi ”ṣaḍaṅgādeḥ śṛtaṃ toyaṃ deyamādau jvarasya vai” || 157 ||</seg> 158 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="157"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> sā yathā uśīrādibhiḥ pūrvakriyāśṛtaṃ toyaṃ himaṃ himasaṃjñaṃ jñeyaṃ pipāsājvaranāśakaṃ bhavati | parpaṭaḥ kaṭupatraḥ, udīcyaṃ bālakaṃ, spaṣṭamanyat || 157 ||</seg> 158 || iti pānādikalpanā ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="159">jvarādau uṣṇodakavidhiṃ darśayannāha -- aṣṭamenāṃśaśeṣeṇa caturthenārdhakena vā | athavā kathanenaiva siddhamuṣṇodakaṃ vadet || 159 ||</seg> <seg type="unit" n="160">śleṣmāmavātamedoghnaṃ bastiśodhanadīpanam | kāsaśvāsajvaraharaṃ pītamuṣṇodakaṃ niśi || 160 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="159"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> aṣṭameneti | yat kevalameva pānīyamaṣṭamāṃśādikalpanayā siddhaṃ bhavati taduṣṇodakamiti saṃjñaṃ vadediti | aṃśaśeṣeṇāṣṭādibhiḥ pratyekamabhisaṃbadhyate; tena aṣṭāṃśena caturthāṃśenārdhāṃśenetyarthaḥ | aṃśastvatra kvathanāvaśiṣṭaḥ | athavetyanena pakṣāntaramāha | kvathanenaivetyādi | kvathanamityatra tripādaśeṣamityarthaḥ | etat kriyācatuṣṭayaṃ doṣāpekṣayābhihitam | tathāhi - “tatpādahīnaṃ pittaghnaṃ taccheṣamanilāpaham | ardhaṃ kṣayakaphaharaṃ śeṣaṃ grāhi tridoṣajit” iti | nanu yathaivaṃ tarhi suśrutena “tatpādahīnavātaghnamardhahīnaṃ tu pittajit | kaphaghnaṃ pādaśeṣaṃ ca pānīyaṃ dīpanaṃ smṛtam” iti kathametadviparītamuktam ? | satyam | ādyaḥ pakṣo vyavahārī sa ca jvaradīnāṃ doṣaprakope praśastaḥ, dvitīyastu ṣaḍṛtuṣu doṣāpekṣayā'bhihitaḥ | suśrute uktaṃ ca “śāradaṃcārdhapādonaṃ pādahīnaṃ tu haimakam | śiśire ca vasante ca grīṣme pādāvaśeṣitam | viparītamṛtuṃ dṛṣṭvā vārṣikaṃ cāṣṭabhāgikam” iti | yadvirodhaparihāraḥ kṛtastat sādhubhirvicāraṇīyaḥ atra vistarabhayānna likhitaḥ | siddhamiti yadgrahaṇaṃ laghūktikvathananimittam | yataḥ “yat kvāthyamānaṃ nirvegaṃ niṣphenaṃ nirmalaṃ tathā | śṛtaśītaṃ tridoṣaghnaṃ vāṣpāntarbhāvaśītalam” iti | anyathā doṣakaraḥ syāt | tathāhi - “dhārāpātena viṣṭambhi durjaraṃ pavanāhṛtam | śṛtaśītaṃ punastaptaṃ tatsarvaṃ doṣalaṃ smṛtam” iti | athoṣṇodakasya niśi pītasya guṇamāha - kāseti | etaduṣṇodakaṃ yadā niśi pītaṃ tadā śleṣmādikān hantīti | uṣṇodakaṃ vadediti | īṣaduṣṇam uṣṇodakaṃ kathitaṃ | vātamedoghnamiti vātaghnaṃ medoghnaṃ ca | śleṣmāmavātamedoghnamiti vā pāṭhāntaram | bastiśodhanaṃ mūtrāśayaśuddhikaraṃ, dīpanamagneḥ | pītamuṣṇodakamiti | īṣaduṣṇaṃ pītam | niśīti niśāmukhe śayanakāle vā na tu sakalaniśāyāṃ muhurmuhuḥ pānaṃ tatra niṣedhaparatvāt | tathāhi - “yathā divā tathā rātrau yadi toyaṃ pibennaraḥ | bhavet tatra rasādhikyaṃ taccheṣāddoṣakopanam” iti satyam | eṣa svasthe prasaṅga iti vartate vyavahārādāture na kutracit pratiṣedhaḥ | tathāhyuktam - “pānīyaṃ prāṇināṃ prāṇā viśvameva ca tanmayam | ato'tyantaniṣedhena na kvacidvāri vāryate” iti || 159 ||</seg> 160 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="159"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha jvarādau uṣṇodakavidhi: | aṣṭamenāṃśena caturthena caturthāṃśaśeṣe ardhakenārdhāṃśaśeṣeṇa athavā kvathanena kvathitamātreṇa siddham uṣṇodakaṃ vadet uṣṇodakaṃ niśi pītaṃ śleṣmāmavātādīnhantīti yojanā | atrānukramamapi granthāntarāt jvarādau uṣṇajalavidhānamāha - kaphavātajvarā iti | kaphajvare vātajvare kaphavātajvare vā vyaste samaste vā uṣṇam ardhāvaśiṣṭaṃ deyaṃ, “ardhāvaśiṣṭatoyaṃ yat taduṣṇodakamucyate” ityuktatvāt pittamadyaviṣotthajvareṣu tiktakaiḥ smṛtaṃ śītalaṃ deyaṃ, tiktakaśṛtastu ṣaḍaṅgakastaruṇajvare tasyaiva vidhānāt, tathācoktaṃ ‘tiktaparpaṭakośīracandanodīcyanāgaraiḥ | śṛtaśītaṃ jalaṃ dadyātpipāsājvaraśāntaye’ | ayaṃ ṣaḍaṅgastiktakaḥ smṛtaḥ, asyaiva taruṇajvare vidhānamuktaṃ suśrute - “laṅghanaṃ kārayetkāle yāvanastiktako rasaḥ | pācanānyapyapakvānāṃ doṣāṇāṃ taruṇajvare” suśrutādetat | svedanaṃ taruṇajvare niṣiddhamapi sannipātajvare vihitatvāduktaṃ kālo'pi pāvanatvena gṛhītastathā vātakaḥ saptarātreṇetyādi | anya evamāhuḥ “pādaśeṣaṃ ca vātaghnam ardhaśeṣaṃ ca pittajit | kaphaghnaṃ pādāśeṣaṃ syātpānīyaṃ dīpanaṃ laghu” | iti madanavinodāt || 159 ||</seg> 160|| ityuṣṇodakavidhi: ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="161">idānīṃ kṣīrapākavidhimāha - kṣīramaṣṭaguṇaṃ dravyātkṣīrānnīraṃ caturguṇam | kṣīrāvaśeṣaṃ tatpītaṃ śūlamāmodbhavaṃ jayet || 161 ||</seg> <seg type="unit" n="162">pañcamūlapayaḥ | (sarvajvarāṇāṃ jīrṇānāṃ kṣīraṃ bhaiṣajyamuttamam | śvāsātkāsācchiraḥśūlātpārśvaśūlātsapīnasāt ||162||</seg> <seg type="unit" n="163">mucyate jvaritaḥ pītvā pañcamūlīśṛtaṃ payaḥ | trikaṇṭakapayaḥ | trikaṇṭakabalāvyāghrīguḍanāgarasādhitam || 163 ||</seg> varcomūtravibandhaghnaṃ kaphajvaraharaṃ payaḥ<note place="foot" type="editorial" n="139">prakṣiptam</note> |)</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="161-163"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> kṣīramiti | kṣīramatra gavyam | atrānuktatvāt | dravyamiti śuṇṭhīvitunnakādikamanyato darśanāt | tathāhi -“śuṇṭhīvitunnakairaṇḍaśṛtaṃ śūlaharaṃ payaḥ” iti | kartavyatāsya dravyāṇāṃ bhāgaikaṃ yathā doṣāpekṣayā parimitaṃ kṣīrasya bhāgāṣṭakaṃ, pānīyaṃ dvātriṃśadbhāgayutam | etat sakalaṃ kvāthyakṣīrāvaśeṣaṃ vastreṇa saṃsrāvya pibet | pānamānaṃ cāsya kvāthavadboddhavyam | doṣānusārato vā | āmodbhavaṃ śūlamiti | āmaśūlaṃ nanu āmavātajanitapīḍāṃ tatra kṣīrasya niṣiddhatvāt | taduktam - “dadhimatsyaguḍakṣīrapotakīmāṣapiṣṭakam | varjayedāmavātārto māṃsamānūpajaṃ tathā” iti | āmaḥ aparipakvo'nnarasaḥ | tathāhi - “jaṭharānaladaurbalyādavipakvastu yo rasaḥ | sa āmasaṃjñako dehe sarvadoṣaprakopajaḥ” iti | kecidatrāmaśūlaṃ pariṇāmajaṃ śūlamāmananti etadapi saṅgatam | dravyāditi sāmānyagrahaṇenānyeṣāmapi kṣīrayogānāṃ vidhānameva boddhavyam | yathā - “bastiśuddhikarāvāpaṃ caturguṇajalaṃ payaḥ | āvārināśāt kvathitaṃ śukrodāvartanāśanam” iti | etadapi prasaṅgato vyācaṣṭe | atra bastiśuddhikarāṇi tṛṇapañcamūlīvīratarvādīni āvāpa iha kṣīraśodhanārthaṃ kalkaḥ | tathāhyuktam - “kuśaḥ kāśaḥ śaro darbha ikṣuśceti tṛṇodbhavam | pittakṛcchraharaṃ pañcamūlaṃ bastiviśodhanam || etat siddhaṃ payaḥ pītaṃ meḍhragaṃ hanti śoṇitam” iti ||161-163||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha kṣīrapākavidhiḥ | dravyamauṣadhaṃ tathāca vṛndaḥ - “pañcamūlīśṛtaṃ kṣīraṃ pippalī vāpi tacchṛtaṃ | śiṃśipā gaṇḍikā nimbā dhāroṣṇaṃ vājvarāpaham” | śiṃśipāyā: gaṇḍikā na bhinnaṃ dravyaṃ śiṃśipāyāḥ suśrute sāro gṛhītaḥ, tathāca ‘udakāddviguṇaṃ kṣīraṃ śiṃśipāsārasaṃyutaṃ | kvāthitaṃ kṣīraśeṣaṃ ca sarvajvaragadāpaham’ ||161-1 63|| iti kṣīrapākavidhiḥ ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="164">saṃprati yavāgūprabhṛtikānnaprakriyāmāha - athānnaprakriyātraiva procyate nātivistarāt || 164 ||</seg> <seg type="unit" n="165">yavāgūḥ ṣaṅguṇajale siddhā syātkṛśarā ghanā | taṇḍulairmudgamāṣaiśca tilairvā sādhitā hitā || 165 ||</seg> yavāgūrgrāhiṇī bālyā tarpaṇī vātanāśinī |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="164"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athānneti | athetyanantaram | annaprakriyeti yavāgūvilepīpeyādirūpā | atrāsmingranthe nātivistarāt saṃkṣepamātrāt, yato vistarakathanaṃ sarveṣāmapyālasyakaraṃ bhavati | teṣu pūrvaṃ yavāgūvidhimāha - yavāgūrityādi | ṣaḍguṇe jale pānīye yā siddhā sā yavāgūśabdavācyā, ṣaḍguṇamityannaparimāṇāt | eṣā taṇḍulaireva sādhyā vyavahārāt tathā sādhyā yathā viraladravā bhavati | yataḥ - ‘yavāgūrvidravā’ iti vacanāt | asyā bhedaḥ kṛśareti nāmnā kathitā, sā ghanā dravarahitā ityarthaḥ | iyamapi taṇḍulādibhiḥ sādhitā bhavati atra mudgamāṣaiśceti cakārāt vyastaṃ grāhyaṃ tena mudgasādhitā māṣasādhitā vā | tilānyatrobhayatra yojyāni | tantrāntare'pi tilataṇḍulamāṣakṛtā yavāgūreva kṛśarā kathyate | kecidanuktatvāt tilamāṣataṇḍulānāmatra sāmyaṃ manyante, tanna manoharam, kintu vyavahārāttaṇḍulānāṃ bhāgadvayaṃ, māṣasya bhāgaikam, ardhabhāgikaṃ tilānāmiti | sakalebhyaḥ ṣaḍguṇajalamityarthaḥ | yavāgūriti sāmānyenāsyā bahavo bhedāḥ santi | tadyathā dugdhataṇḍulayavāgū:, ghṛtataṇḍulayavāgūḥ, māṃsataṇḍulayavāgūḥ, phalakandataṇḍulayavāgūrityetāḥ sarvā yavāgvo dravyā'nusārato guṇakarāḥ sādhanīyāśca bhavanti | idānīṃ tasyā guṇamāha - yavāgūrityādi | grāhiṇī saṃgrāhikā atīsārādīnāṃ, balyā balakāriṇī ojovṛddhikarītyarthaḥ | tarpaṇī dhātūnāṃ tṛptijananī | vātapraṇāśinī ceti svabhāvāt ||164||</seg>1 65||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="164"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> athānnaprakriyā | ṣaḍguṇe jale siddhā yavāgū: syāt | tataḥ ghanā kṛśarā syāt, sā taṇḍulairmudgamāṣaiśca tilairvā sādhitā vātādīnāṃ, kṛśarānnaprakārabhedabhinnā ||164||</seg>65||ityannaprakriyāyāṃ yavāgū ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="166">atha vilepīvivaraṇaṃ darśayannāha - vilepī ghanasikthā syātsiddhā nīre caturguṇe ||166||</seg> tarpaṇī bṛṃhaṇī hṛdyā madhurā pittanāśinī |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="166"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> vilepīti | yā caturguṇe nīre pānīye siddhā niṣpannā sā vilepīśabdavācyā | svarūpeṇa ghanasikthā bhavati caturguṇanīratvāt | caturguṇamityatra annaparimāṇāt | iyamapyatra kevalaṃ taṇḍulaiḥ siddheti rūḍhi: | asau gulahathīti loke kathitā | guṇānapyasyā darśayannāha - tarpaṇītyādi | tarpaṇī tṛptijanikā, hṛdyetyāhlādakāriṇī, madhurā miṣṭarasā, ata eva pittavināśini vihitā || 166 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha vilepītyādi spaṣṭam || 166 |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="167">idānīṃ peyāyūṣāvapyāha - dravādhikā svalpasikthā caturdaśaguṇe jale ||167||</seg> <seg type="unit" n="168">siddhā peyā budhairjñeyā yūṣaḥ kiṃcidghanastataḥ | peyā laghutarā jñeyā grāhiṇī dhātupuṣṭidā || 168 ||</seg> yūṣo balyastataḥ kaṇṭhyo laghupākaḥ kaphāpahaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="167"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> dravādhikā iti | yā caturdaśaguṇe jale siddhā bhavati sā peyā jñeyā | svarūpeṇa ca sā dravādhikā svalpasikthā| kecit sa bhaktamaṇḍa iti vadanti | maṇḍastu siktharahita iti prasiddhaḥ | tathāhi - “yavāgū: ṣaḍguṇe toye saṃsiddhā viraladravā | caturguṇāmbusaṃsiddhā vilepī ghanasikthakā || peyā sikthānvitā toye caturdaśaguṇe kṛtā | maṇḍaścaturdaśaguṇe siddhastoye sasikthakaḥ” iti | yūṣamapyāha - tata iti | tasmāt peyā rūpadravyāt yaḥ kiñcidghanasāndro bhavati sa yūṣa ityucyate | eṣa yūṣaḥ kevalamudgaiḥ kṛtaḥ iti sāmānyenāsya kecit | yato mudgarasa iti loke atrāpi caturdaśaguṇaṃ jalaṃ deyam | annaparimāṇāt yūṣa iti sāmānyenāsya bahavo bhedāḥ santi te cāṣṭādaśaguṇe jale sādhyā iti tantrāntarīyamatam | tathāhi “syāddhitaḥ sādhito yūṣastvaṣṭādaśaguṇe jale” iti | guṇamanayorvaktumāha - peyā laghutaretyādi | laghutarā atyarthaṃ laghupākā, grāhiṇī grāhikā atisārādīnāṃ | nanu dravamannamatīsāre niṣiddhaṃ | yaduktam | “varjayedvidalaṃ śūlī kuṣṭhī māṃsaṃ kṣayī striyam | dravamannamatīsārī sarvaṃ ca taruṇajvarī” tatkathaṃ peyā'tīsāre vihitā ? ucyate, avihitadravā'nnaniṣedhārthaṃ vākyamidam, peyāyavāgvādivihitameva | tathācoktaṃ suśrute “kāryaṃ cānaśanasyānte pradravaṃ laghubhojanam” iti | atra pradravaṃ prakṛṣṭadravaṃ, laghu yavāgvādi | tathaiva niṣiddhācaraṇaṃ bhojenā'pyuktam “vraṇodarasthāpanapātitānāṃ pramehiṇāṃ chardyātisāriṇāṃ ca | dravaṃ na dayādathavāpi koṣṇaṃ svalpaṃ hitaṃ bheṣajasaṃprayuktam” iti | yūṣo'pi balyo balakaraḥ, kaṇṭhyaḥ kaṇṭhe hitaḥ, pāke laghuḥ kaphāpahaśca ata evātra mudgayūṣaḥ kṛtākṛtaśca kathitaḥ | tathāhi “kaphaghno dīpano hṛdyaḥ śuddhānāṃ vraṇināmapi | uktaḥ pathyatamaścāpi mudgayūṣaḥ kṛtākṛtaḥ” iti || 167 ||</seg> 168 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="167"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> peyāyūṣau kṛtānnabhedau || 167 ||</seg> 168 || iti peyāyūṣau ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="169">idānīṃ bhaktavidhimāha - jale caturdaśaguṇe taṇḍulānāṃ catuṣpalam ||169 ||</seg> vipacetsrāvayenmaṇḍaṃ sa bhakto madhuro laghuḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="169"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> jala iti | taṇḍulānāṃ catuṣpalaṃ kuḍavamitaṃ grāhyam | caturdaśaguṇe pānīye vipācya taddravaṃ pānīyo'vaśiṣṭaḥ sa bhakta iti prasiddhaḥ | guṇo'pi rase madhuraḥ, pāke laghuriti | etadbahujalaparimāṇaṃ parisrutārtham | na tu tantrāntare bhaktaṃ pañcaguṇe sādhyamiti | tathāhi - “śṛtaṃ pañcaguṇe bhaktaṃ vilepīti caturguṇe” iti | tatkathaṃ caturdaśaguṇamatra jalam ? ucyate - bhaktaṃ dvividhaṃ sudhautaprasrutam adhautāsrutaṃ ca, yat sudhautaprasrutaṃ tacca caturdaśaguṇe jale sādhyam, adhautāsrataṃ ca pañcaguṇe iti bhāvaḥ | tathācoktam - “sudhautaprasrutaṃ coṣṇaṃ viśadaṃ guṇavanmatam | adhautaprasrutaṃ śītaṃ guruvṛṣyaṃ kaphapradam” iti ||169||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="169"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> jala iti sarvaṃ sugamam || 169 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="170">adhunā śuddhamaṇḍamāha - nīre caturdaśaguṇe siddho maṇḍastvasikthakaḥ ||170||</seg> śuṇṭhīsaindhavasaṃyuktaḥ pācano dīpanaḥ smṛtaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="170"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> nīre iti | caturdaśaguṇe nīre taṇḍulaparimāṇāt siddho niṣpannaḥ | asikthaka iti siktho bhaktāvayavaḥ tena rahita ityarthaḥ | ya īdṛśaḥ maṇḍasaṃjñayā prasiddhaḥ | eṣa yadā śuṇḍīsaindhavacūrṇena prakṣiptastadā pācana āmādīnām, dīpano jaṭharāgneśca smṛtaḥ kathita ityarthaḥ.| ayamabhṛṣṭataṇḍulairjanitaḥ | ata eva śuddhamaṇḍo'bhihitaḥ | yato maṇḍastantrāntare trividho darśitaḥ | tadyathā “maṇḍastu trividho jñeya ekadvitriparisrutaḥ | lājairbhṛṣṭairabhṛṣṭaiśca taṇḍulaiḥ parisaṃskṛtaḥ | catustriṃśadguṇaṃ bhaktāt pūrvaḥ pūrvo laghurhitaḥ” iti ||170||</seg> iti śuddhamaṇḍaḥ ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="171">athāṣṭaguṇamaṇḍamāha -- dhānyatrikaṭusindhūtthamudgataṇḍulayojitaḥ<note place="foot" type="editorial" n="140">‘yuktastakreṇa’ pā.|</note> || 171 ||</seg> <seg type="unit" n="172">bhṛṣṭaśca hiṅgutailābhyāṃ sa maṇḍo'ṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ | dīpanaḥ prāṇado bastiśodhano raktavardhanaḥ ||172 ||</seg> jvarajitsarvadoṣaghno maṇḍo'ṣṭaguṇa ucyate |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="171"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> dhānyeti | dhānyādibhirdravyaiḥ saṃskṛto hiṅgutailābhyāṃ saha bhṛṣṭo bharjitaḥ sa maṇḍo'ṣṭaguṇasaṃjñaḥ kathitaḥ | atra taṇḍulamudgayordānamannaprakaraṇādavagantavyam | tathāca tantrāntare “sutaṇḍulānāṃ prasṛtidvayaṃ ca tadardhamudgāḥ kaṭukatrayaṃ ca | kustumbarīsaindhavahiṅgutakrairebhiḥ samastaiḥ kriyate ca maṇḍaḥ” ityādi | atra yat śārṅgadhareṇa tailagrahaṇaṃ kṛtaṃ tat bharjanārthaṃ taṇḍulamudgayoḥ | anyatrāpyuktam “taṇḍulairardhamudgāṃśaiḥ kiṃcidbhṛṣṭaiḥ supācitaḥ | hiṅgusindhū- tthadhanikātakratrikaṭusaṃskṛtaḥ || jñeyaḥ so'ṣṭaguṇo maṇḍo jvaradoṣatrayāpahaḥ” ityādi | kecit kartavyavidhau cāsya kaṭukatrayacūrṇaṃ paścāt prakṣepe manāg deyamiti vadanti | sa maṇḍa iti sthāne sa bhakta ityapare paṭhanti; tanmate tu īṣatsikthayuta ityarthaḥ, gato'yaṃ pāṭhaḥ | aṣṭaguṇa iti yat pūrvaṃ tānāha - dīpana ityādi | agnerdīpanaḥ, prāṇado balakaraḥ, bastiśodhano bastiśuddhikaraḥ, bastirmūtrādhāraḥ, ata eva mūtralo vikhyātaḥ | raktavardhana iti śoṇitavṛddhi- karaḥ | jvarajit sarvajvaraharaḥ prabhāvāt | sarvadoṣaghna iti vātapittakaphānāṃ pratyekaṃ hantā na tu sannipātajvaraharaḥ aṣṭasaṃjñatvāt | tathāca tantrāntare “kṣuddīpano bastiviśodhanaśca prāṇaprado raktavivardhanaśca | jvarāpahārī kaphapitta- hantā vāyuṃ jayedaṣṭaguṇo hi maṇḍaḥ” || 171 ||</seg> 172 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="171"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha maṇḍaḥ | asikthakaḥ siktharahitaḥ dhānyādibhiryojitaḥ hiṅgutailābhyāṃ bhṛṣṭaśca sa maṇḍo'ṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ kathitaḥ | aṣṭau dīpanādayo guṇā yasya sudīpanādvayo jvarāntāḥ pañca | sarvadoṣaghna iti vātapittakaphaghneti tritayaṃ evamaṣṭaguṇaḥ | taṇḍulaṃ mudraṃ palamātraṃ, dhānyaṃ trikaṭusindhūtthaṃ yathāparimitam | anye'ṣṭaguṇamaṇḍamevāhuḥ, sugamamanyat || 171 ||</seg> 172 || ityaṣṭaguṇamaṇḍa: ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="173">idānīṃ vāṭyamaṇḍamāha - sukaṇḍitaistathā bhṛṣṭairvāṭyamaṇḍo yavairbhayet ||173||</seg> kaphapittaharaḥ kaṇṭhyo raktapittaprasādanaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="173"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> sukaṇḍitairiti | ayaṃ vāṭyamaṇḍo dalitayavagodhūmādikṛto vyakta eva tathā'pi kiñcidvyācaṣṭe sukaṇḍitairiti | musalādibhirulūkhale saṅkuṭṭitaiḥ tuṣavarjitairityaryaḥ | tathā bhṛṣṭairiti bharjitaiḥ | tatheti grahaṇena yathā na dagdhairityarthaḥ | īdṛśaiḥ yavaiḥ, yavo'nnaviśeṣaḥ, bahuvacanatvena godhūmādayo grāhyāḥ | sa ca kaphapittaharaḥ, kaphaharaḥ pittaharaśca | saṃyogaharo vā | kaṇṭhya iti kaṇṭharogebhyo hitaḥ | raktapittaprasādan iti prakarṣeṇa sādayati iti sādanaḥ kupitāsrapittaśāntikara ityarthaḥ, na tu raktapittapravṛddhikaraḥ | tathāhi “vāṭyamaṇḍo laghurgrāhī śūlānāhāsrapittajit” iti| keciditi vyākhyānayanti | prakupitaṃ raktapittaṃ nirmalaṃ karoti svaprakṛtisthitaṃ karotītyarthaḥ | apare raktapittaniṣūdana iti paṭhanti | tadyaktam || 173 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="173"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha vāṭyamaṇḍaḥ | sukaṇḍitaiḥ kṛtanistuṣai: bhraṣṭairyavairvāṭyamaṇḍaḥ prakīrtitaḥ | kaṇṭharogeṣu hitaḥ rakta- pittaprasādanaḥ śamakaḥ ||173 ||</seg> iti vāṭyamaṇḍaḥ ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="174">atha lājamaṇḍamāha - lājairvā taṇḍulairbhṛṣṭairlājamaṇḍa: prakīrtitaḥ || 174||</seg> śleṣmapittaharo grāhī pipāsājvarajinmataḥ | iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne kvāthakalpanā- dhyāyo dvitīyaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="174"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> lājairiti | bhṛṣṭaśālibhavā lājā ityucyante| taiḥ kṛtvā yaḥ sādhitaḥ sa lājamaṇḍaḥ kathitaḥ | sādhanamatra pūrvavat jñātavyam | athavā bhṛṣṭaistaṇḍulaiśca kṛto yaḥ so'pi lājamaṇḍasaṃjñitaḥ | asya guṇamāha - śleṣmapittaharaḥ ityādi| śleṣmaharaḥpittaharaśca | grāhī saṃprāhakaḥ | pipāsājvarajinmata iti | pipāsā pātumicchā iti sāmānyagrahaṇenāṣṭadhā | atra lājādīnāṃ parimāṇaṃ pūrvamaṇḍavajjñātavyam | nanu yadyevaṃ tarhi kimasau pṛthak darśitaḥ ? ucyate, lājamaṇḍasaṃjñādijñāpanārthaṃ pṛthaguktam| iti na doṣaḥ ||174||</seg> <seg type="unit" n="2">iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāṃ madhyamakhaṇḍe kvāthakalpanādhyāyo dvitīyaḥ || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="174"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha lājamaṇḍa: | lājā purātanabharjitaśālidhānyajāḥ taiḥ kṛtaḥ tadvattairvā bhṛṣṭaiḥ kṛtaḥ sa lājamaṇḍaḥ prakīrtitaḥ sa śleṣmādiharaḥ grāhī grahaṇyatisārasaṃbhaktaḥ || 174 ||</seg> <seg type="unit" n="2">iti lājamaṇḍaḥ | iti śrīkāśīrāmavaidyaviracitāyāṃ śārṅgadharagūḍhārthadīpikāyāṃ cikitsāsthāne kvāthādikalpanādhyāyaḥ ||2||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="3" xml:id="sd.2.3">
          <head>atha phāṇṭādikalpanādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">tṛtīyo'dhyāyaḥ | phāṇṭakalpanā | kṣuṇṇe dravyapale samyagjalamuṣṇaṃ vinikṣipet | mṛtpātre kuḍavonmānaṃ tatastu srāvayetpaṭāt || 1 ||</seg> <seg type="unit" n="2">tasya<note place="foot" type="editorial" n="1">?sa syāccū.? pā.</note> cūrṇadravaḥ phāṇṭastanmānaṃ dvipalonmitam | sitāmadhuguḍādīṃśca kvāthavattatra nikṣipet || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ phāṇṭakalpanāṃ darśayitumāha -- kṣuṇṇe dravyeti | anena phāṇṭaparibhāṣā abhihitā | kṣuṇṇe dravyapale iti samyak kṣuṇṇe atyantakuṭṭite, cūrṇasadṛśa ityarthaḥ | uṣṇamityardhaviśoṣitaṃ kvathitamātramiti kecit | vinikṣipet viśeṣeṇa kṣipediti grahaṇena dravyasya pramāṇādikaṃ sūcitam | etenoktaparimitaṃ dravyaṃ jale nirmathya visrāvyamityarthaḥ | tasya dravarūpaphāṇṭasya paryāyavācakaśabdaścūrṇadravaḥ proktaḥ | tanmānamiti pānārtham | atha tatprakṣepārthaṃ dravyāṇyāha - sitetyādi | atra ādiśabdāt kṣīraghṛtatailamūtralavaṇakṣārahiṅgutrikaṭukaprabhṛtayo gṛhyante eteṣāṃ prakṣepamānaṃ kvāthavajjñātavyam ||1||</seg>2||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha phāṇṭakalpanā | kvāthānantaraṃ phāṇṭavidhānāt kṣuṇṇe kuṭṭite dravyapale mṛtpātre kuḍavonmitacatuṣpalaṃ uṣṇajale vinikṣipet | tataḥ paṭādvastrātsrāvayet | sa cūrṇadravaḥ syāt, tathā phāṇṭaparyāyeṇa tanmānaṃ bhakṣaṇamānaṃ tu dvipalaṃ madhukādīni kvāthavat ||1||</seg>2||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">atha bṛhanmadhūkaphāṇṭaḥ | sa yathā - madhūkapuṣpaṃ madhukaṃ candanaṃ saparūṣakam | mṛṇālaṃ kamalaṃ lodhraṃ kambhārī nāgakeśaram ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">triphalā-sārivā-drākṣā-lājānkoṣṇajale kṣipet | sitāmadhuyutaḥ peyaḥ phāṇṭo vāsau himo'thavā ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">vātapittajvaraṃ dāhaṃ tṛṣṇāmūrcchāratibhramān | raktapittaṃ madaṃ hanyānnātra kāryā vicāraṇā ||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="3-5"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> sa yathetyanena taddarśayati granthakāraḥ | idānīṃ vivaraṇamasmābhirapi likhyate | madhūkapuṣpamiti | ayaṃ madhūkapuṣpādiphāṇṭasaṃjñaḥ himasaṃjño vā kalpanādvayabhedāt | atra madhūko vṛkṣaviśeṣaḥ, tasya puṣpāṇi, madhukaṃ madhuyaṣṭī, candanamatra raktaṃ, parūṣakamiti phalaviśeṣaṃ, ‘phalasā ’<note place="foot" type="editorial" n="2">‘pheruṣā’ pā. |</note> iti loke | mṛṇālaṃ kamalanālaṃ, ‘bhasīḍa’ iti loke; kamalaṃ puṣpaviśeṣaṃ vikhyātam | tadabhāve padmabījamiti sarvatra | kambhārīti kambhārīphalaṃ, triphalā iti harītakyādikaṃ, sārivā āsphotā, ’āsphoī’ iti śabdavācyā | lājāniti bhṛṣṭadhānyodbhavān, (etatsarvaṃ<note place="foot" type="editorial" n="3">nāsti ‘ka’ pustake |</note> samamānena palaikaṃ grāhyam | samatā'trānuktatvāt) koṣṇa itīṣaduṣṇaḥ, sitā madhu ca prakṣepe praśastam | himo'pi purato yadapekṣamāṇo'stīti | aratimasaukhyam | bhramaścakrārūḍhasyeva, madaṃ duṣṭapūgadhattūrakodravādijanitam | atra vicāraṇā na kāryeti yadgrahaṇam, tat “acintyo hi maṇimantrauṣadhīnāṃ prabhāvaḥ” iti vākyānurodhāt | tathācoktam “nauṣadhīrhetubhirvidvān parīkṣeta kathañcana | sahasreṇāpi hetūnāṃ nāmbaṣṭhādirvirecayet” iti | ata eva vṛddhavaidyavyavahāreṇānusartavya iti janaśrutirityarthaḥ | kecit pratyekadvitīyāntadravyagrahaṇena vyastayogānapi praśaṃsanti etadapi manoharaṃ na doṣaḥ | “nātra kāryā vicāraṇā” iti vacanāt ||3-5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="3-5"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> madhūkapuṣpaṃ<note place="foot" type="editorial" n="4">‘mahuvā’ hi.bhā. |</note> guḍapuṣpaṃ, madhukayaṣṭī, candanaṃ raktaṃ, parūṣakaṃ<note place="foot" type="editorial" n="5">‘phalasā’ hi.bhā. |</note> giripīluḥ, mṛṇālaṃ<note place="foot" type="editorial" n="6">‘miṣa’ hi.bhā. |</note> kandaḥ, kamalaṃ kamalapatraṃ phalaṃ vā | lodhraṃ prasiddhaṃ, kambhārī gambhārī, sārivā anantamūlaṃ yadvā sugandhadravyaṃ, lājā dhānyakṛtā | koṣṇajale īṣaduṣṇe palamātraṃ yaddravyaṃ catuṣpale jale sthitaṃ vastrapūtaṃ dvipalaṃ peyam | sitā matsyaṇḍī, tathā madhuyutaṃ peyam | asau phāṇṭaḥ athavā himaḥ kriyate rātristhitatvāt vātajvarādīnhanyānmadarogaṃ ca | iti madhūkapuṣpādiphāṇṭaḥ || 3-5 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">athāmrādiphāṇṭaḥ jvarādau | āmrajambukisalayairvaṭaśuṅgaprarohakaiḥ | uśīreṇa kṛtaḥ phāṇṭa: sakṣaudro jvaranāśanaḥ || 6 ||</seg> pipāsāchardyatīsārānmūrcchāṃ jayati dustarām |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="6"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athāmrādiphāṇṭamāha - āmrajambūkisalayairiti | āmrakisalayairjambūkisalayaiśca kisalayaṃ komalapatram | vaṭaśuṅgaprarohakairiti vaṭavṛkṣasya śuṅgāni komalapallavāni, prarohakā vaṭāvarohāḥ, varārohā iti loke | uśīrastṛṇabhedaḥ sugandhāṅghiḥ prasiddhaḥ | kartavyatāsya pūrvavat | kṣaudramatra prakṣepe | dustarāmityanivāryām || 6 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="6"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> āmrasya tathā jambūkisalayaiḥ pallavairvaṭaśuṅgaḥ vaṭaprarohaḥ<note place="foot" type="editorial" n="7">‘varāroha’ baḍakī dāḍhī, hi.bhā.</note> vaṭāṅkuraḥ, uśīraḥ etaiḥ kṛtaḥ phāṇṭaḥ kṣaudreṇa jvarādināśakaḥ ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">laghumadhūkapuṣpādiphāṇṭo dāhapittādau | madhūkapuṣpakambhārīcandanośīradhānyakaiḥ || 7 ||</seg> <seg type="unit" n="8">drākṣayā ca kṛtaḥ phāṇṭaḥ śītaḥ śarkarayā yutaḥ | tṛṣṇāpittaharaḥ prokto dāhamūrcchābhramāñjayet ||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="7"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ laghumadhūkapuṣpādikaphāṇṭaṃ darśayannāha - madhūkapuṣpeti | madhūkapuṣpaṃ vikhyātaṃ, ‘mahuvā’ śabdavācyam | kambhārī kāśmarī, tasyāḥ phalāni, candanamatra raktacandanam, uśīraṃ prasiddhaṃ, dhānyakaṃ kustumbarī, drākṣā phalottamā | śīta iti sparśāt, yadvā śīto himaḥ kaṣāyo'yaṃ kartavyaḥ, pūrvavākyānurodhāt | śarkarā atra prakṣepe | tṛṣṇāharaḥ pittaharaśca, pittaṃ prakupitam || 7 ||</seg> 8 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="7"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> sugamam || 7 ||</seg> 8 || iti phāṇṭaḥ ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">manthavidhiḥ | mantho'pi phāṇṭabhedaḥ syāttena cātraiva kathyate | jale catuḥpale śīte kṣuṇṇaṃ dravyapalaṃ kṣipet || 9 ||</seg> mṛtpātre manthayetsamyaktasmācca dvipalaṃ pibet |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="9"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ manthavidhimāha - mantha iti | yato'yaṃmanthaḥ phāṇṭasya bhedo darśitaḥ | tadvedibhistena kāraṇenātra kalpanayā kathyate | ācāryeṇeti śeṣaḥ | śīte jala iti grahaṇenaiva phāṇṭādbhinno'yaṃ kathitaḥ | ‘jale catuḥpale’ ityādiko'yaṃ ślokaḥ prakṣepaka iti vadanti kecit, yato bahuṣu pustakeṣu na dṛśyate | jalamānaṃ tu dravyānumānato boddhavyaṃ yathā vakṣyamāṇe saktumanthake ||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="9"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha manthaḥ | sa yathā kṣuṇṇaṃ kuṭṭitaṃ dravyaṃ palaṃ, catuḥpale śītajale kṣipet punaḥ manthayet tasmāddvipalaṃ pibet | ato'yaṃ bhinnaḥ || 9 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">madātyayādau kharjūrādimanthaḥ | sa yathā - kharjūradāḍimīdrākṣātintiḍīkāmlikāmalaiḥ ||10||</seg> saparūṣaiḥ kṛto manthaḥ sarvamadyavikāranut |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="10"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> sa yatheti manthasūcakaṃ vākyamidam | atastaṃ darśayannāha - kharjūreti | atra kharjūrādīnāṃ phalāni grāhyāṇi | kharjūrī bṛhatkharjūrikā, tasyāḥ phalāni ‘utatī’ti loke; dāḍimaṃ dāḍimīphalaṃ, tintiḍīkaṃ viṭapiviśeṣaḥ, tasya phalāni amlāni bhavanti | amlikā ciñcā, tasyāḥ phalāni prasiddhāni, āgalamāmalakaphalaṃ, parūṣakaṃ phālasāśabdavācyaṃ hrasvaviṭapaṃ, tasyāpi phalaiḥ kṛta ityeṣāṃ paripakvaphalaiḥ saṃskārita ityarthaḥ | sarvaṃ madyaṃ duṣṭapūgakodravāriṣṭādikaṃ tajjanitaṃ vikāraṃ madātyayādikaṃ, taṃ nāśayatītyarthaḥ | eke cātra śarkarāṃ vadanti pānakatvāt ||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="10"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> kharjūraḥ prasiddhaḥ, dāḍimaphalaṃ tasya bījāni, drākṣā gostanī, tintiḍīkaṃ vṛkṣāmlam, amlikā prasiddhā, āmalam āmalakaṃ, paṣarūko giripīluḥ | etaiḥ kṛtaḥ manthaḥ madyavikāraṃ madātyayādikaṃ harati | iti kharjūrādimantho madātyayādau ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">atha masūrādimanthaḥ chardyām - kṣaudrayuktā masūrāṇāṃ saktavo dāḍimāmbhasā || 11||</seg> mathitā vārayantyāśu chārdiṃ doṣatrayodbhavām |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ masūrādimanthavivaraṇamāha - kṣaudrayuktā iti | kṣaudrayuktā madhuplāvitāḥ | masūro'nnaviśeṣaḥ, sa ca bharjitaḥ saktunimittatvāt | dāḍimāmbhasā paripakvadāḍimaphalatoyena mathitā nirmathitā | doṣatrayodbhavāmiti vyastāṃ samastāṃ vā |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> masūrāṇāṃ bharjitānāṃ saktavaḥ dāḍimāṃbhasā dāḍimajalena amlena vā pīto doṣatrayodbhavāṃ tridoṣajāṃ chardiṃ vānti jayanti |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tṛṣṇādāhādau yavasaktumanthaḥ | plāvitaiḥ śītanīreṇa saghṛtairyavasaktubhiḥ ||12||</seg> nātisāndradravo manthastṛṣṇādāhāstrapittahā | iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ śrīśārṅgadharasaṃhitāyāṃ madhyamakhaṇḍe phāṇṭādikalpanā nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="11"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha yavasaktumāha - plāvitairiti | yavasaktubhiḥ kṛtvā kṛto yo mantha: sa tṛṣṇādāhāsrapittahā bhavati | kīdṛśaiḥ ? śītanīreṇa śītalapānīyena plāvitairāloḍitaiḥ | eke plāvitaiḥ śītanīreṇetyasya sthāne “plāvitaiḥ śarkarātoyaiḥ” iti paṭhanti vyākhyānayanti ca | punaḥ kīdṛśaiḥ ? saghṛtaiḥ uktaparimāṇaghṛtayuktaiḥ | kathaṃbhūtaiḥ ? nātisāndradravai: nātiśayena sāndradravāstairiti | sāndraṃ kaṭhinaṃ, dravaṃ toyasadṛśam | tathāca tantrāntare “saktavaḥ sarpiṣābhyaktāḥ śītavāripariplutāḥ | nātidravā nātisāndrā mantha ityabhidhīyate” | eke “nātisāndrairdravairmantha” iti paṭhanti | tanmate tu sāndratvaṃ niṣiddhaṃ dravatvaṃ praśastamiti | tathāca matāntare vākyadvayamāha “gurvī piṇḍī kharātyarthaṃ laghvī saiva viparyayāt | na jalāntīratān dviḥ saktūnadyānna kevalān” iti drave'pi sāphalyamanugrāhakena darśayitumāha | tadyathā “pītāḥ satarpaṇā hṛdyāḥ sadyo balavivardhanāḥ | vātātapādhvavyāyāmakarśitānāṃ śramāpahā || madhurā laghavaḥ śītāḥ saktavo raktapittahā iti | ayamapi śarkarādisaṃyuktaḥ kartavyo vyavahārāt | uktaṃ ca “śarkarekṣumadhudrākṣāyukta: pitta- vikāranut | drākṣāmadhusamāyuktaḥ kapharogaharaḥ smṛtaḥ || vargatrayeṇopahito maladoṣānulomanaḥ iti ||11 ||</seg> <seg type="unit" n="3">12|| iti śrīvāstavyānvabaprakāśavaidyabhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāṃ madhyakhaṇḍe phāṇṭa- kalpanā nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ || 3 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="11"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha yavaśaktumanthaḥ | plāvitaiḥ bharjitaiḥ ghṛtasahitairyavaśaktubhirnātisāndradravaiḥ nātighanairnātidravaiḥ kṛtaḥ manthaḥ tṛṣṇādihā; asrapittaṃ raktapittam || 11 ||</seg> <seg type="unit" n="3">12 || iti śrīkāśīrāmavaidyakṛtāyāṃ śārṅgadharagūḍhārthadīpakāyāṃ cikitsāsthāne phāṇṭādikalpanādhyāyaḥ ||3||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="4" xml:id="sd.2.4">
          <head>atha himakalpanādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">caturtho'dhyāyaḥ | kṣuṇṇaṃ dravyapalaṃ samyakṣaḍbhirnīrapalaiḥ plutam | niśoṣitaṃ himaḥ sa syāttathā śītakaṣāyakaḥ ||1||</seg> tanmānaṃ phāṇṭavajjñeyaṃ sarvatraivaiṣa niścayaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha himakalpanāṃ nidarśayannāha - kṣuṇṇamiti | ayaṃ himakaṣāyo'nayā paribhāṣayā prathito bhavati | kathaṃ ? yathā “kṣuṇṇaṃ samyakkuṭṭitaṃ ṣaḍbhirnīrapalaiḥ” iti dravyaparimāṇāt | niśoṣitamiti sakalaniśāyāmadhyuṣitaṃ, tena prātaḥ saṃsrāvya dravaṃ grāhyamityarthaḥ | etasya paryāyanāmnā śītakaṣāyaḥ kathitaḥ | taduktaṃ tantrāntare - “śīto rātriṃ drave sthitaḥ” iti | tanmānaṃ tu phāṇṭavajjñeyamiti tasya parimāṇaṃ pānārthaṃ phāṇṭavajjñātam | mānagrahaṇenāpi prakṣepādayo'pi phāṇṭavajjñātavyāḥ | eṣa niścayaḥ sarvatraiva nānyat || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> himakalpanā | kṣuṇṇaṃ kuṭṭitaṃ dravyapalaiḥ ṣaḍbhirnīrapalaiḥ plutaṃ niśoṣitaṃ rātristhāpitaṃ himaḥ syāt tanmānaṃ bhakṣaṇamānaṃ phāṇṭavaddvipalam || 1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">āmrādihimo raktapitte | sa yathā - āmra-jambū ca kakubhaṃ cūrṇīkṛtya jale kṣipet ||2||</seg> himaṃ tasya pibetprātaḥ sukṣaudraṃ raktapittajit |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="2"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> sa yatheti vākyena himakaṣāyayogāt darśayati | āmreti | tadyathā - ayam āmrādikasaṃjñako himo madhuprakṣipto raktapittajidbhavati | atra kakubho'rjunaḥ sa ca vṛkṣaviśeṣaḥ | āmrādīnāṃ tvakcūrṇamiti vyavahārāt ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="2"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> kakubho'rjunavṛkṣaḥ, sakṣaudro madhusahitaḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">atha marīcyādihimastṛṣṇādau - marīcaṃ madhuyaṣṭī ca kākodumbarapallavāḥ || 3 ||</seg> nīlotpalaṃ himastajjastṛṣṇāchardinivāraṇaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="3"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha marīcādisaṃjñako himaḥ | atra kākodumbarikā ’kaṭumbarī’śabdavācyā, ‘kaṭvarī’śabdavācyā ca | nīlotpalaṃ nīlakamalaṃ, tadabhāve padmabījamiti vyavahārāt | tajja iti marīcādidravyairjātaḥ | eke marīcacūrṇaṃ manāk prakṣepe'pyāhuḥ tīkṣṇatvāt || 3 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="3"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> madhuyaṣṭī madhukaṃ, kākodumbarīpallavaḥ kaṭumbarapallavaḥ ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">vātapittādau nīlotpalādihimaḥ | nīlotpalaṃ balā drākṣā madhūkaṃ madhukaṃ tathā || 4 ||</seg> <seg type="unit" n="5">uśīraṃ padmakaṃ caiva kāśmarī ca parūṣakam | eṣa śītakaṣāyaśca vātapittajvarāñjayet || 5 ||</seg> sapralāpabhramacchardimohatṛṣṇānivāraṇaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="4"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha nīlotpalādijaṃ himamāha, nīlotpalamiti | nīlotpalamatra vikhyātaṃ, taccendīvarasaṃjñam | balā prasiddhā | madhūkaṃ guḍapuṣpaṃ, loke mahuāśabdavācyam | madhukaṃ yaṣṭīmadhu, uśīraṃ tṛṇabhedaṃ sugandhamūlam, padmakaṃ kāṣṭhaviśeṣam | kāśmarī kambhārī, tasyāḥ phalāni, parūṣakaṃ prasiddham | śītakaṣāyo himakaṣāyaḥ kathitaḥ pralāpo'sambaddhabhāṣaṇaṃ, bhramaścakrārūḍhasyevārthasaṃvittiḥ, moho mūrcchābhedaḥ || 4 ||</seg> 5 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="4"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> nīlotpalaṃ nīlakamalaṃ, balā prasiddhā, madhūkaṃ guḍapuṣpaṃ, madhukaṃ madhuyaṣṭī, uśīraṃ sugandhakaṃ, padmakaṃ paḍmakāṣṭhaṃ, kāśmarī gambhārī, parūṣakaṃ giripīluḥ | śītakaṣāyaḥ vātapittajvarādīn jayet | pralopo'narthakaṃ vaca ityamaraḥ | bhramaścakrārūḍhasyeva | moho mūrcchā || 4 ||</seg> 5 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">guḍūcīhimaḥ jīrṇajvare - amṛtāyā himaḥ peyo jīrṇajvaraharaḥ smṛtaḥ ||6 ||</seg> vāsāyāśca himaḥ kāsaṃ raktapittajvarāñjayet |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="6"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīmamṛtāṭarūṣakasaṃjñakau himāvāha - amṛtāyā iti | amṛtā guḍūcī tasyā vallī grāhyā | atrāpare madhu prakṣipanti tantrāntare darśanāt | tathāhi “amṛtāyāḥ kaṣāyaṃ tu śītaṃ samyak paladvayam | madhupādayutaṃ pītaṃ jīrṇajvaraharaṃ param” iti | aparaṃ ca vāsā aṭarūṣakaḥ, sa cātra pañcāṅgo vyavahārāt || 6 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="6"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> amṛtā guḍūcī tasyā himaṃ jīrṇajvaraṃ pakṣādūrdhvaṃ sthitaḥ | atha vāsāhima: raktapitte | vāsāyāśca himaḥ kāsaraktapittajvarāñjayet, sugamam ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">atha dhānyādihimo'ntardāhādau - prātaḥ saśarkaraḥ peyo himo dhānyākasaṃbhavaḥ || 7 ||</seg> antardāhaṃ tathā tṛṣṇāṃ jayetsrotoviśodhanaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="7"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> prātariti | eṣa dhānyākahimo'ntardāhādau praśastaḥ, dhānyākaṃ kustumburu | srotoviśodhana iti mūtramārgasya śuddhikaraḥ mūtrakṛcchrādihara ityarthaḥ || 7 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="7"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> srotoviśodhanaḥ srotaḥśuddhikaraḥ | spaṣṭamanyat || 7 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">atha dhānyākādirhimaḥ raktapittādau - dhānyākadhātrīvāsānāṃ drākṣāparpaṭayorhimaḥ || 8 ||</seg> raktapittajvaraṃ dāhaṃ tṛṣṇāṃ śoṣaṃ ca nāśayet | iti śrīdāmodarasūnunā śrīśārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ śrīśārṅgadharasaṃhitāyāṃ madhyamakhaṇḍe himakalpanā nāma caturtho'dhyāyaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="8"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> dhānyāketi | ayaṃ dhānyākādisaṃjñako himo raktapittādikān hantīti | atra dhātrī āmalakīphalam, vāsā aṭarūṣakastasya mūlaṃ grāhyaṃ, parpaṭaṃ svanāmakhyātaṃ | etatsakalaṃ samaṃ tulitaṃ saṃgṛhya himakaṣāyaḥ kartavyaḥ | atrāpi śarkarāprakṣepamāhuḥ pūrvayogānusārāt | śoṣaṃ mukhaśoṣaṃ, kṣayabhedo vā, eke yogadvayamāhuḥ ||8||</seg> <seg type="unit" n="4">iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāṃ madhyamakhaṇḍe himakalpanādhyāyaścaturthaḥ || 4 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="8"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> dhātrī āmalakī, parpaṭaḥ kamupatraḥ raktapittaṃ mukhāde raktasrāvaḥ, śoṣaṃ, yadvā śoṣaḥ kṣayabhedaḥ nāśayet || 8 ||</seg> <seg type="unit" n="4">iti śārṅgadharasaṃhitāyāṃ śrīkāśīrāmavaidyaviracitagūḍhārthadīpikāyāṃ cikitsāsthāne himakalpanādhyāyaḥ || 4 ||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="5" xml:id="sd.2.5">
          <head>atha kalkakalpanādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">pañcamo'dhyāyaḥ | athedānīṃ kalkakalpanāṃ vyākhyāsyāmaḥ - dravyamārdraṃ śilāpiṣṭaṃ śuṣkaṃ vā sajalaṃ bhavet | prakṣepāvāpakalkāste tanmānaṃ karṣasaṃmitam || 1 ||</seg> <seg type="unit" n="2">kalke madhu ghṛtaṃ tailaṃ deyaṃ dviguṇamātrayā | sitāguḍaṃ samaṃ dadyāddravā deyāścaturguṇāḥ || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> dravyamityādi | iyamanena prakāreṇa kalkaparibhāṣā kathyate | dravyaṃ vyādhivihitam | ārdraṃ sadya uddhṛtam | pakṣāntarakalkavidhau śuṣkamapi dravyaṃ jalena piṣṭaṃ kalkasaṃjñakaṃ bhavati | te prakṣepāvāpakalkā iti paryāyaśabdavācakaiḥ kathitāḥ | tanmānakalkaparimāṇaṃ karṣamitaṃ sārdhaṭaṃkadvayaṃ, etacca bhakṣaṇe mānamanuktānām | athātra prakṣepadravyāṇyāha -kalke madhughṛtamityādi | kalke pūrvoktaṃ madhughṛtatailaṃ dviguṇamātrayā deyam | dviguṇatā kalkādityarthaḥ | sitā guḍaśca samaṃ samamapi kalkācca dravā iti avaśiṣṭajalakṣīrādyāścaturguṇā deyāḥ kalkādapītyarthaḥ | kalkaḥ prakṣepasaṃjñaḥ proktaḥ | tasmāt draveṣu prakṣepako yojya iti tātparyārthaḥ | yathāgre vakṣyamāṇāḥ pippalīvardhamānādayo dṛśyante ata eva karṣaparimāṇaṃ sāmānyaṃ, viśeṣatastu doṣādyanurūpataḥ pramāṇāḥ boddhavyā: || 1 ||</seg> 2 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha kalkakalpanā | ārdraṃ dravyamauṣadhaṃ śilāpiṣṭaṃ śuṣkaṃ jalapiṣṭaṃ bhavet | tanmānaṃ karṣasaṃmitaṃ bhavet | te nāmataḥ prakṣepa āvāpakalkā bhavanti | kalke madhu ghṛtaṃ tailaṃ dviguṇamātrayā deyaṃ kvāthato dviguṇamātrayeti pūrvoktaiḥ sitāguḍasamaṃ dravā jaladugdhādyāḥ caturguṇā iti || 1 ||</seg> 2 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">vardhamānapippalyaḥ | sa<note place="foot" type="editorial" n="1">‘sa’kalka ityartha:|</note> yathā - trivṛddhyā pañcavṛddhyā vā saptavṛddhyāthavā kaṇāḥ | pibetpiṣṭvā daśadinaṃ tāstathaivāpakarṣayet ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">evaṃ viṃśaddinaiḥ siddhaṃ pippalīvardhamānakam | anena pāṇḍuvātāsrakāsaśvāsārucijvarāḥ || 4 ||</seg> udarārśaḥkṣayaśleṣmavātā naśyantyurograhāḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="3"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> sa yatheti śiṣyavākyena tadvidhiṃ darśayati granthakāraḥ trivṛddhyetyādinā | ayaṃ pippalīvardhamānaprayogo vidhīyate| vṛddhistu tāvad yāvaddaśadinamiti | tāstathaivāpakarṣayediti tāḥ pippalyaḥ tathaiveti vṛddhi- yuktyāpakarṣayet hrāsayet yāvaddaśadinamiti | evaṃ viṃśatidinaiḥ kṛtvā pippalīvardhamānaprayogaḥ siddho bhavati | etena kimuktaṃ bhavati tribhistribhiḥ parivṛddhiḥ kṛtā yāvaddaśadināni, vṛddhistu pratidinameva, tatastisra- stisro'pakarṣayed yāvattisraḥ pippalya eva tiṣṭhanti, evaṃ pañcavṛddhirapakarṣaśca tathā saptavṛddhirapakarṣaśca | athaveti grahaṇena daśapippalīnāṃ vṛddhirapakarṣaśca boddhavyaḥ anyato darśanāt | tadyathā “tribhiratha parivṛddhaṃ pañcabhiḥ saptabhirvā daśabhiratha vivṛddhaṃ pippalīvardhamānam | iti pibati pumān yastasya na śvāsakāsajvarajaṭharagadārśovātaraktakṣayāḥ syuḥ iti” | piṣṭvā ityatrāpi kṣīrapiṣṭā iti manyante kecit || 3 ||</seg> 4 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="3"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> sa yathā sugamam | pippalīvardhamānaṃ pāṇḍujvarādau | trivṛddhyā pañcavṛddhyā vā kaṇāḥ pippalyaḥ piṣṭvā kalkavidhānena caturguṇaṃ jalaṃ datvā pibeddaśadinaṃ punardaśadinaṃ apakarṣayettato hrāsayet evaṃ viśaddinaiḥ siddhaṃ pippalīvardhamānasiddhaṃ bhavati tena vyādhayo naśyantīti yojanā ||3||</seg>4 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">atha nimbakalko vraṇacchardyādau - lepānnimbadalaiḥ kalko vraṇaśodhanaropaṇaḥ || 5 ||</seg> bhakṣaṇācchardikuṣṭhāni pittaśleṣmakṛmīñjayet |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="5"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> lepāditi | nimbapatrāṇi śilāpiṣṭāni kṛtvā vraṇeṣu lepaḥ kāryaḥ | peṣaṇamatra jalena, lepaparimāṇa- tvādārdramahiṣacarmotsedham | vyavahāratastu vraṇānukāri kuryāt | nātra niyatapramāṇam | kāryāntaramāha - bhakṣaṇāditi | nimbapatrakalkabhakṣaṇādapi kuṣṭhādayo vinaśyantīti prabhāvāt | nimba iti nimbakalkaḥ || 5 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="5"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> nimbadalaiḥ patraiḥ kṛtaḥ kalkaḥ pūraṇādvraṇaśodhano ropaṇo bhavati bhakṣaṇāt chardyādīn jayet | anubhūtaṃ chardyām ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">atha mahānimbakalko gṛdhrasyām - mahānimbajaṭākalko gṛdhrasīnāśanaḥ smṛtaḥ || 6 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="6"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> aparamapi yogamāha mahānimbeti | mahānimbaḥ kārmukaḥ, ‘vakāini’ iti loke | tasya jaṭā mūlam | gṛdhrasī vātaroge paṭhitā, rāndhanīti loke prasiddhā || 6 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="6"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> mahānimbaḥ<note place="foot" type="editorial" n="2">‘bakāyana’ hi.bhā.</note> kārmukaḥ, tasya jaṭākalka: bhakṣitaḥ gṛdhrasī ‘rīcaṇa’ vātanāśakaḥ || 6 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">atha rasonakalkaḥ vātarogaviṣamajvarādau - śuddhaḥ kalko rasonasya tilatailena miśrita: | vātarogāñjayettīvrānviṣamajvaranāśanaḥ || 7 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="7"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> anyadapyāha - śuddha iti | rasonaḥ svanāmakhyātaḥ | śuddha iti tvagādirahitaḥ | tilatailena miśrita iti rasonakalkādviguṇitena tilatailena saṃplāvya bhakṣayedityarthaḥ | vātarogān gṛdhrasyarditapakṣāghātaprabhṛtīn tīvraniti- dustarān, viṣamajvarāḥ satatakādayaḥ || 7 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="7"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> rasonaṃ laśunaṃ, tasya kalkaḥ śuddhaḥ dravyāntararahitaḥ tilatailena miśritaḥ vātarogāñjayet | viṣamajvare tilatailarahito deyaḥ || 7 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">atha dvitīyarasonakalko vātavyādhau - pakvakandarasonasya gulikā nistuṣīkṛtāḥ | pāṭayitvā ca madhyasthaṃ dūrīkuryāttadaṅkuram || 8 ||</seg> <seg type="unit" n="9">tadugragandhanāśāya rātrau takre vinikṣipet | apanīya ca tanmadhyācchilāyāṃ peṣayettataḥ || 9 ||</seg> <seg type="unit" n="10">tanmadhye pañcamāṃśena cūrṇameṣāṃ vinikṣipet | sauvarcalaṃ yavānīṃ ca bharjitaṃ hiṅgu saindhavam || 10||</seg> <seg type="unit" n="11">kaṭutrikaṃ jīrakaṃ ca samabhāgāni cūrṇayet | ekīkṛtya tataḥ sarvaṃ kalkaṃ karṣapramāṇataḥ || 11 ||</seg> <seg type="unit" n="12">khādedagnibalāpekṣī ṛtudoṣādyapekṣayā | anupānaṃ tataḥ kuryāderaṇḍaśṛtamanvaham || 12 ||</seg> <seg type="unit" n="13">sarvāṅgaikāṅgajaṃ vātamarditaṃ cāpatantrakam | apasmāramathonmādamūrustambhaṃ ca gṛdhrasīm || 13 ||</seg> <seg type="unit" n="14">uraḥpṛṣṭhakaṭīpārśvakukṣipīḍāṃ krimīñjayet | ajīrṇamātapaṃ roṣamatinīraṃ payo guḍam || 14 ||</seg> <seg type="unit" n="15">rasonamaśnanpuruṣastyajedetannirantaram | madyaṃ māṃsaṃ tathāmlaṃ ca rasaṃ seveta nityaśaḥ || 15 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="8-15"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ dvitīyarasonakalkaṃ darśayitumāha - pakveti | bṛhatsaṃjñako'yaṃ rasonakalko yadyapi sugamastathāpi keṣāṃcitsubodhārthaṃ kiṃcidvyācaṣṭe, pakvakandarasonasyetyādi | pakvaṃ kālāntareṇa pariṇataṃ, gulikāḥ kanda- syāvayavaviśeṣāḥ, pothīti śabdavācyāḥ | nistuṣīkṛtā iti nakhaiḥ saṃcholitāḥ paścāt pāṭayitvā dvidhā vidārya, tadaṅkuramiti rasonagulikamadhyasthaharitavarṇāṅkuram tanmadhyāditi takramadhyāt apanīya samādāyetyarthaḥ | atra rasonakalke uktadravyāṇāṃ cūrṇaṃ pañcamāṃśena kṛtvā kṣipet | pañcamāṃśamiti rasonakalkāt, tena rasonakalkaṃ bhāgacatuṣṭayaṃ, dravyacūrṇaṃ bhāgaikamiti, bharjitaṃ hiṅgvantrotkledavyavacchedārtham | tathāhi “yogeṣu bharjitaṃ hiṅgu deyaṃ notkledakṛdbhavet” iti | evaṃ sarvatra | kaṭutrikaṃ śuṇṭhīmarīcapippalyaḥ, kalkakarṣapramāṇata iti rasonadravyacūrṇamilitaṃ kalkaṃ na tu kevalaṃ karṣapramāṇam | ata eva doṣāgnibalāpekṣīti vacanenātra mānābhāvaḥ sūcitaḥ | eraṇḍamūlakvathitamatrānupānamuktaparimāṇaṃ pratyahameva kuryāt | ekāṅgajamiti pakṣaghātaḥ | apatantrakaṃ vātaroge paṭhitalakṣaṇam | pīḍāśabdaḥ ura.prabhṛtibhiḥ pratyekamabhisambaddhaḥ, tena uraḥpīḍā pṛṣṭhapīḍā pārśvapīḍā kaṭipīḍā kukṣipīḍā ityarthaḥ | nanu sarvāṅgagrahaṇenaiva sarve vātavikārāḥ prāptāḥ tatkathaṃ pṛthaggrahaṇam ? ucyate - sarvāṅgeṇa sarvaśarīraprakupito vāto'bhihitaḥ avayavāśritaḥ, tasmāt sarvāṅgaprakupitam ekadeśaprakupitaṃ cānilaṃ nāśayediti na doṣaḥ | asyābhyāsādeva tyājyamāha ajīrṇamityādi | nirantaraṃ sarvakālaṃ, ajīrṇamannādijanitam | ātapaṃ ca gharmasevāṃ, roṣaṃ krodhaṃ, atinīramatyambupānaṃ, payaḥ kṣīraṃ, guḍaṃ prasiddhaṃ | eke guḍopalakṣitatvāt sarvekṣuvikārāstyājyā iti vadanti | sevyamāha madyamityādi | madyaṃ surāsavaprabhṛtikaṃ, māṃsaṃ jāṅgalikaṃ guṇaprādhānyāt | amlamamlarasaṃ, tacca mātuluṅgādikaṃ, rasaṃ māsajanitaṃ prasahāmetyarthaḥ | nityaśaḥ pratidinam || 8-15 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="8-15"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> eraṇḍajaṭākvāthaḥ palamātraṃ dravyam | payo mahiṣīpayaḥ tasya vātakartṛkatvāt na gopayaḥ, tasya pathyavarge likhitatvāt, roṣaṃ krodham, atinīraṃ bahujalaṃ, spaṣṭamanyat ||8-15 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">pippalyādikalka ūrustambhe - pippalī pippalīmūlaṃ bhallātakaphalāni ca | etatkalkaśca sakṣaudra ūrustambhanivāraṇaḥ ||16 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="16"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīmūrustambhe kalkasvarūpaṃ yogamāha, eteṣāṃ kalka iti | etatkalkaḥ | pippalīpippalīmūle vikhyāte, bhallātakaphalānyatra nirasthīni yojyāni, kutrāpyeṣāṃ pippalyādīnāṃ kvātho'pi pracarati | tathāhi “pippalīṃ pippalīmūlaṃ bhallātakaśṛtaṃ pibet | kalko vā samadhurdeya ūrustambhavināśanaḥ” iti || 16 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="16"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> sakṣaudraḥ madhusahitaḥ | spaṣṭamanyat || 16 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">atha viṣṇukrāntākalkaḥ pariṇāmaśūle - viṣṇukrāntājaṭākalkaḥ sitākṣaudraghṛtairyutaḥ | pariṇāmabhavaṃ śūlaṃ nāśayetsaptabhirdinaiḥ || 17 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="17"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> pariṇāmaśūle'parājitākalkamāha - viṣṇukrānteti | viṣṇukrāntā aparājitā pratītā, śatāvarī vā<note place="foot" type="editorial" n="3">asamīcīnamidaṃ viṣṇukrāntā bhinnā śatāvarī ca bhinnā|</note> | sitādayo'pyatra pūrvaparimāṇena prakṣiptāḥ | saptadinairiti yogasyāsya dṛṣṭaphalatvaṃ darśayati | pariṇāmaśūlaṃ paktiśūlaṃ, tacca śūlaroge spaṣṭameva || 17 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="17"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> viṣṇukrāntā aparājitā śvetapuṣpī vā nīlī vā tāṃ keciddhanvantarā āhuḥ, tasyā jaṭākalkaḥ sitādibhiryuktaḥ pariṇāmabhavaṃ śūlaṃ nāśayet “anne jīryati yacchūlaṃ tadevaṃ pariṇāmajam” || 17 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">aparamapi pariṇāmaśūlārthaṃ prayogamāha - śuṇṭhītilaguḍaiḥ kalko dugdhena saha yojayet | pariṇāmabhavaṃ śūlamāmavātaṃ ca nāśayet || 18 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="18"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> śuṇṭhīti | atrāsya kartavyavidhau śuṇṭhītilābhyāṃ kalkaḥ kāryaḥ | guḍamatra dvayoḥ santulitaṃ caturguṇena kṣīreṇa saha sādhayitvā bhakṣayediti bhāvaḥ | cakārādayamapi saptadinābhyantare dṛṣṭaphalaḥ | uktamanyatrādi “nāgaratilaguḍakalkaṃ payasā saṃsādhya yaḥ pumānadyāt | ugraṃ pariṇāmaśūlaṃ tasyāpaityapi ca saptarātreṇa” iti || 18 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="18"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha śuṇṭhīkalkaḥ pariṇāmaśūle tathāmavāte | sugamam || 18 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">athāpāmārgakalkaḥ raktārśasi - apāmārgasya bījānāṃ kalkastaṇḍulavāriṇā | pīto raktārśasāṃ nāśaṃ kurute nātra saṃśayaḥ ||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="19"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha raktārśasāṃ prayogaṃ darśayannāha - apāmārgasyeti | apāmārgaḥ prasiddhaḥ | taṇḍulavāri taṇḍulakṣālanajalaṃ, tacca puṭapāke darśitaṃ, anena caturguṇenāpāmārgasya bījānāṃ kalka: peyaḥ, na tu tena mānena peṣitaḥ, peṣaṇārthaṃ tvaparimitaṃ jalam, etadeva yojyam | nāsti saṃśaya iti dṛṣṭaphalatvenāsya prabhāvātiśayo varṇitaḥ || 19 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="19"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> taṇḍulajalena || 19 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">atha badarīmūlakalkaḥ raktātīsāre - badarīmūlakalkena tilakalkaśca yojitaḥ | madhukṣārayutaḥ kuryādraktātīsāranāśanaḥ ||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="20"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ raktātīsāre badarīmūlakalkamāha - badarīmūlakalkena tilakalkaśceti | kalkadvayagrahaṇena samaṃ melayitvā kalkaḥ kāryaḥ, ityasmadīyasampradāyastena dvayoḥ sāmyena karṣaikaṃ, peṣaṇārthaṃ jalamatrānuktatvāt | madhukṣārau coktaparimāṇena prakṣepe yojyau | kecinmadhukṣīrayuta iti paṭhanti | tatra kṣīraṃ chāgodbhavaṃ vyādhivihitatvāt | ayameva pakṣo vyāvahāriko dṛśyate | guṇenāpyuktam “ājaṃ śoṣajvare śvāsaraktapittātisārajit” iti || 20 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="20"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> badarī laghuḥ tasyā jaṭā tatkalka: | kṣīraṃ gavyamājaṃ vā || 20 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">raktakṣaye lākṣākalkaḥ | kūṣmāṇḍakarasopetāṃ lākṣāṃ karṣadvayaṃ pibet | raktakṣayamuroghātaṃ kṣayarogaṃ ca nāśayet || 21 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="21"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha raktapitte kūṣmāṇḍayogamāha - kūṣmāṇḍaka iti | kūṣmāṇḍakaḥ prasiddhaḥ, tasya phalasvarasenaiva karṣamātrāṃ lākṣāṃ piṣṭvā tenaiva caturguṇena saha pibet | caturguṇatātra palamānaṃ eṣa vidhiḥ pānāditi vākye darśitaḥ | lākṣā'laktakasya jananī | atrāpi madhuprakṣepaṃ kurvanti vṛddhāḥ, kutaḥ ? pūrvānuyogāvṛteḥ || 21 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="21"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> lākṣāyogaḥ raktakṣaye - lākṣāṃ pippalajāṃ badarijāṃ vā || 21 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">atha taṇḍulīyakalkaḥ raktapradare - taṇḍulīyajaṭākalkaḥ sakṣaudraḥ sarasāñjanaḥ taṇḍulodakasaṃpīto raktapradaranāśanaḥ || 22 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="22"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> raktapradare'pyāha - taṇḍulīyeti | taṇḍulīyaḥ śākaviśeṣaḥ ‘caurāi’ iti śabdavācyaḥ, tasya jaṭā mūlaṃ, kartavyatāsya taṇḍulīyajaṭā rasāñjanaṃ ca sāmyena karṣaparimitaṃ grāhyam | tadanu jalena saṃpiṣya madhuyuktaścaturguṇena taṇḍulajalena saha pātavyaḥ | taṇḍulajalaṃ pūrvaṃ vyākhyātam | rasāñjanaṃ svanāmakhyātam | tacca dārvīkvāthasamu- dbhavamiti prasiddham | raktapradaraḥ strīroge paṭhitaḥ ||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="22"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> taṇḍulīyaḥ<note place="foot" type="editorial" n="4">caurāī hi. bhā. |</note> meghanādaḥ, tasya jaṭākalkaḥ sakṣaudraḥ, rasāñjanaṃ<note place="foot" type="editorial" n="5">rasota hi.bhā.|</note> prasiddhaṃ, taṇḍulodakaṃ taṇḍulaprakṣālanajalaṃ, pradaraḥ yonyā raktādisrāvaḥ || 22 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">athāṅkoṭakakalko'tīsārādau - aṅkoṭamūlakalkaśca sakṣaudrastaṇḍulāmbunā | atīsāraharaḥ proktastathā viṣaharaḥ smṛtaḥ || 23 ||</seg> <seg type="unit" n="24">vandhyākarkoṭikāmūlaṃ pāṭalāyā jaṭā'thavā | ghṛtena bilvamūlaṃ vā dvividhaṃ nāśayedviṣam ||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="23"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha viṣaharaṇārthaṃ yogavarānāha - aṅkoṭamūleti | aṅkoṭo vṛkṣaviśeṣastasya mūlam | kṣaudramatra prakṣepe sādhu | taṇḍulāmbuneti caturguṇena, caturguṇatā ca kalkadravyāt | viṣo'tra sthāvaraḥ | viṣanimittaṃ tu jalenaiva peya iti sampradāyaḥ | aparāṇyāha - bandhyeti | etadyogatrayaṃ ghṛtena saha peyam | viṣaṃ nāśayati iti, tacca dvividhaṃ sthāvarajaṃgamātmakam | kecidvandhyākarkoṭakīmūlakalkena nasyamāhuḥ | tathāhi - ‘vandhyākarkoṭakīmūlaṃ chāgīmūtreṇa bhāvitam | nasyaṃ kāñjikasaṃpiṣṭaṃ viṣopahatacetasaḥ’ iti | evaṃ bilvamūlamañjanārtham iti vadantyeke || 23 ||</seg> 24 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="23"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> aṃkoṭo bṛhattasya jaṭākalkaḥ mūlakalkaḥ, sthāvarajaṅgamaviṣam || 23 ||</seg> 24 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">athābhayādikalkaḥ pācanādau - abhayāsaindhavakaṇāśuṇṭhīkalkastridoṣahā | pathyāsaindhavaśuṇṭhībhiḥ kalko dīpanapācanaḥ ||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="25"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athaikena ślokena yogadvayamāha - abhayeti | abhayādīnāṃ caturṇāṃ samatulitānāṃ militvā karṣeṇa kalkastridoṣajidbhavati | abhayā harītakī, kaṇā pippalī | aparaḥ | pathyādibhirdravyaiḥ kalko dīpanapācano bhavati| atrāpi samatā dravyāṇāṃ, bhakṣaṇamānaṃ tu pūrvavat | dīpanamagneḥ, pācanamāmādīnām ||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="25"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> abhayā harītakī, kaṇā pippalī || 25 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">atha trivṛtādikalkaḥ kṛmiroge - trivṛtpalāśabījāni pārasīkayamānikā | kampillakaṃ viḍaṅgaṃ ca guḍaśca samabhāgikam ||26||</seg> takreṇa kalkameteṣāṃ pibet krimigaṇāpaham |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="26"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> kṛmiroge kalkamāha - trivṛditi | trivṛdādīnāṃ saguḍānāṃ dravyāṇāṃ sāmānyena militānāṃ karṣapramāṇena kalkaṃ kṛtvā caturguṇena takreṇa sahāloḍya pibet | etacca kṛmisamūhānuddharatīti | trivṛt ni:sṛtā, palāśabījāni prasiddhāni | pārasīkayamāniketi pārasyadeśabhavā pārasī khurāsānīśabdavācyā, kampillakorecanakaḥ, loke ‘kavīlā’ śabdena vikhyātaḥ | ayaṃ yogaḥ koṣṭhagatakṛmināśanārthamuktaḥ | eke trivṛdādīnāṃ guḍaḥ sama iti vadanti tena guḍasyaiko bhāgaḥ śeṣadravyāṇāṃ bhāgaikamityarthaḥ | satyam | tanmate tu guḍaṃ prathamato bhakṣayitvā paścāttrivṛdādīnāṃ kalkaṃ takreṇa saha pibediti | tathāca tantrāntare prayogāntaramapi dṛśyate | tadyathā “pārasīkayamānī pītā paryuṣitavāriṇā prātaḥ | guḍapūrvā kṛmijālaṃ koṣṭhagataṃ pātayatyāśu || 26 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="26"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> trivṛt niḥsṛtā<note place="foot" type="editorial" n="6">‘niśotha’ hi. bhā. |</note> , palāśabījāni<note place="foot" type="editorial" n="7">palāśapāparā, hi. bhā. |</note> prasiddhāni, pārasīkayamānikā<note place="foot" type="editorial" n="8">‘khurāsānīajavāyana’ hi.bhā. |</note> prasiddhā ‘ajavāyaṇi’ gurjaradeśe prasiddhā, kāmpillakaṃ<note place="foot" type="editorial" n="9">‘kavīlā’ hi. bhā. |</note> raktāṅgakaḥ, viḍaṅgaḥ krimighnaḥ | sugamamanyat || 26 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">raktārśasi tilakalkaḥ | navanītatilaiḥ kalko jetā raktārśasāṃ smṛtaḥ ||27||</seg> navanītasitānāgakeśairaścāpi tadvidhaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="27"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha raktārśasāmapiyogadvayamāha navanīteti | atroktaparimāṇena tilakalko dviguṇitena navanītena saṃplāvya bhakṣyaḥ | asau raktārśasāṃ jetā kathita ityarthaḥ | raktārśasāmiti bahuvacanatvenānyeṣāmapyarśasāṃ praśastaḥ | aparo'pi navanītasitānāgakeśaraiśca yuktyā kalkastadvidho'yaṃ bhavati | tadvidha iti raktārśasāṃ hantā ityarthaḥ | navanītatyāgenāpi yogo'yaṃ pracarati | tena sitā śarkarā nāgakeśaraśca sāmyena māṣāṣṭakaṃ pratyahaṃ bhakṣyaṃ, prayogāt || 27 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">saṃgrahaṇyāṃ śuṇṭhīkalkaḥ | pīto masūrayūṣeṇa kalkaḥ śuṇṭhīśalāṭuja: ||28 ||</seg> jayetsaṃgrahaṇīṃ tadvattakreṇa bṛhatībhavaḥ | iti śrīdāmodarasūnunā śrīśārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ śrīśārṅgadharasaṃhitāyāṃ madhyamakhaṇḍe kalkakalpanā nāma pañcamo'dhyāyaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="28"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha grahaṇyāṃ yogadvayaṃ darśayannāha - pīta iti | śuṇṭhīśalāṭujaḥ kalka uktaparimāṇena kṛtaścaturguṇena masūrayūṣeṇa saha pibet | śalāṭu bilvaphalaṃ, masūrayūṣavidhistu kvāthakalpanāyāṃ kathita eva | aparo'pi bṛhatībhavo bṛhatkaṃṭakārikāmūlakalka iti nāmnā prathitaḥ | atrāpi caturguṇaṃ takraṃ kalkājjñātavyam | tadvaditi grahaṇīnāśakaraḥ || 28 ||</seg> <seg type="unit" n="5">iti śrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāṃ madhyamakhaṇḍe kalkakalpanādhyāyaḥ pañcamaḥ || 5 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="28"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> grahaṇyāṃ masūrakalkaḥ, masūrayūṣeṇa masūramaṇḍena pīta: śuṇṭhīlāṭujaḥ kalkaḥ saṃgrahaṇīṃ jayet | tadvattakreṇa bṛhatībhava: bṛhatkaṇṭakārīphalakalka: ‘āme phale śalāṭu: syādi’tyamara: | apakva ityartha:| sugamam ||28||</seg> iti śrīkāśīrāmamiśrakṛtāyāṃ gūḍhārthadīpikāyāṃ cikitsāsthāne kalkakalpanādhyāya: ||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="6" xml:id="sd.2.6">
          <head>atha cūrṇakalpanādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">ṣaṣṭho'dhyāyaḥ | atyantaśuṣkaṃ yaddravyaṃ supiṣṭaṃ vastragālitam | tatsyāccūrṇaṃ rajaḥ kṣodastanmātrā karṣasaṃmitā || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ cūrṇakalpanāṃ vyākhyāsyāmaḥ | prathamatastatsvarūpamāha - atyantaśuṣkamiti | sūryāṃśubhiḥ śoṣitadravāṃśaṃ yaddravyamiti | puṣpaphalapatratvaṅmūlaniryāsādisaṃjñam | supiṣṭamityādi supiṣṭamityatiśayena cūrṇitaṃ śilāyāmiti śeṣaḥ | vastragālitaṃ vastrapūtaṃ, tattu cūrṇaṃ rajaḥ kṣoda iti paryāyanāmabhyāṃ saṃjñitam | tanmātreti bhakṣaṇārthaṃ mānaṃ karṣasaṃmitaṃ jñeyamityanuktaprayogeṣu || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha cūrṇakalpanā | yadatyantaśuṣkaṃ dravyaṃ cūrṇauṣadhaṃ saṃpiṣṭaṃ vastragālitaṃ vastrapūtaṃ taccūrṇaṃ syāttadeva rajaḥ kṣoda ityādīni cūrṇanāmāni bhavanti | tanmātrā bhakṣaṇamātrā karṣasaṃmitā balavāṃścet, alpabale ekaṭaṅkādvardhitavyā | cūrṇādīnāmanupānakam || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">cūrṇe guḍādimānakalpanā | idānīmaviśeṣokteṣu śarkarāguḍayormānapūrvakaṃ prakṣepavidhimāha - cūrṇe guḍaḥ samo deyaḥ śarkarā dviguṇā bhavet | cūrṇeṣu bharjitaṃ hiṅgu deyaṃ notkledakṛdbhavet ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">liheccūrṇaṃ dravaiḥ sarvairghṛtādyairdviguṇonmitaiḥ | pibeccaturguṇaireva cūrṇamāloḍitaṃ dravaiḥ ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="2"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> cūrṇa iti | guḍasāmyaṃ cūrṇāṃśāt, śarkarāpi dviguṇitā cūrṇaparimāṇādityarthaḥ | cūrṇeṣviti bahuvacanatvena guṭikālehādiṣvapi bhājataṃ hiṅgu boddhavyam | sarvairityato ghṛtādyairiti yat punargrahaṇaṃ kṛtaṃ tattoyakṣīramadyamūtrādīnāṃ vyavacchedārtham | yata etaiḥ saha cūrṇasya pānamuktametasyāgre, lehastu madhughṛtatailadīnāṃ praśastaḥ | pibedityādicaturguṇitātra cūrṇabhāgāt, dravairiti toyakṣīramadyamūtrādibhiḥ ||2||</seg>3||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">atha cūrṇādīnāmanupānamātrāṃ darśayannāha - cūrṇāvalehaguṭikākalkānāmanupānakam | vātapittakaphātaṅke tridvyekapalamāharet || 4 ||</seg> <seg type="unit" n="5">yathā tailaṃ jale kṣiptaṃ kṣaṇenaiva prasarpati | anupānabalādaṅge tathā sarpati bheṣajam || 5 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="4"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> cūrṇāvaleheti | anupānamiti anu paścāt pānam | auṣadhabhakṣaṇopari yatpītaṃ tadanupānamityarthaḥ | “vātapittakaphātaṅke tridvyekapalamāharet” ityanukramo jñeyaḥ | ātaṅko rogaḥ tena vātātaṅke tripalaṃ, pittātaṅke dvipalaṃ, kaphātaṅke palaikamiti tātparyārthaḥ | anukteṣvanupāneṣu jalānupānaṃ praśastam | tathāhi - ‘sarveṣāmanupānaṃ syānmāhendraṃ toyamuttamam’ iti | suśrute'pi - “sarvānupāneṣu varaṃ vadanti medhyaṃ yadantaḥśucibhājanastham | lokasya janmaprabhṛtipraśastaṃ toyātmakāḥ sarvarasāḥ pradiṣṭāḥ” iti | athānupānasya prayojanaṃ nirdeṣṭumāha - yatheti | bhiṣajā saṃskṛtaṃ dravyaṃ tathā aṅgeṣu prasarpati, kutaḥ ? anupānabalādanupānaśaktitaḥ | yatheti dṛṣṭāntamāha - tailamityādi sugamam || 4 ||</seg> 5 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="4"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> pittakaphātaṅke pittādīnāṃ tridvyekapalaṃ haret pitte tripalaṃ, vāte dvipalaṃ, kapha ekapalaṃ | draveṇa nimbādidraveṇa || 4 ||</seg> 5 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">atha cūrṇārthaṃ bhāvanāparimāṇamāha - draveṇa yāvatā samyakcūrṇaṃ sarvaṃ plutaṃ bhavet | bhāvanāyāḥ pramāṇaṃ tu cūrṇe proktaṃ bhiṣagvarai: || 6 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="6"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> draveṇeti | sāmānyena sarvaṃ toyādikam | anyadapi yaddravīkṛtaṃ tadapi grāhyaṃ na doṣaḥ | plutamiti plāvitaṃ, yathā manthasvarasasvarūpaṃ tadvaditi bhiṣagvarairityanena yuktyā kartavyamiti bhāvaḥ || 6 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="6"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yāvatplutaṃ vyāptaṃ bhavet tadbhāvanāpramāṇam | śeṣaṃ sugamam || 6 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">athāmalakyādicūrṇaṃ jvarādau - āmalaṃ citrakaṃ pathyā pippalī saindhavastathā | cūrṇito'yaṃ gaṇo jñeyaḥ sarvajvaravināśanaḥ || 7 ||</seg> bhedī rucikaraḥ śleṣmajetā dīpanapācanaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="7"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> sa yathetyanena cūrṇāni darśayati granthakāraḥ | āmalamiti āmalādiko'yaṃ gaṇaḥ sarvajvaravināśano bhavati | āmalamityāmalakaphalaṃ, pathyā harītakī, etat sakalaṃ sāmyamanuktatvāt | sarvajvaramityaṣṭavidhaṃ vyavahāratastu viṣamajvareṣu prāyaśaḥ pracarati | bhedī rucikaraḥ ityādipadadvayaṃ kecit paṭhanti || 7 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="7"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> āmalakaṃ,pathyā harītakī, śeṣaṃ sugamam ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">atha pippalīcūrṇaṃ jvare - madhunā pippalīcūrṇaṃ lihetkāsajvarāpaham || 8 ||</seg> hikkāśvāsaharaṃ kaṇṭhyaṃ plīhaghnaṃ bālakocitam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="8"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> madhunā iti | ayaṃ madhupippalīyogaḥ kāsajvarādīn hanti | viśeṣeṇa bālānāmucitaḥ | bālaketi sāmānyena traividhyaṃ sūcayati | tadyathā āṣoḍaśādbālaḥ sa trividhaḥ kṣīrapaḥ, kṣīrānnādaḥ, annāda iti ||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="8"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> pippalīcūrṇaṃ māṣamātraṃ madhunā lihet na tu karṣamātraṃ tīkṣṇadravyatvāt || 8 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">mehādikeṣu triphalācūrṇam - ekā harītakī yojyā dvau ca yojyau bibhītikau ||9 ||</seg> <seg type="unit" n="10">catvāryāmalakānyevaṃ triphalaiṣāṃ prakīrtitā | triphalā mehaśothaghnī nāśayedviṣamajvarān || 10 ||</seg> <seg type="unit" n="11">dīpanī śleṣmapittaghnī kuṣṭhahantrī rasāyanī | sarpirmadhubhyāṃ saṃyuktā saiva netrāmayāñjayet || 11 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="9-11"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha triphalācūrṇamāha - eketi | uktaparimāṇena mehādikān hantīti | yadā saiva triphalā sarpi- rmadhubhyāmavalehitā tadā netrāmayān jayediti | avalehastu sāyamupayojyaḥ | tathāhyuktam ‘ūrdhvajatrugarogaghnī sāyaṃ syādavalehikā’iti | kīdṛśamuktaparimāṇaṃ tadāha - ekā harītakītyādi | etadgaṇanāparimāṇaṃ triphalāyāḥ kathitaṃ na tu tulanāyāṃ viṣamamānaṃ, yataḥ guṇakasaṃkhyāmānenaiva samatvamasyāḥ, kutaḥ ? dvikārṣikī harītakīti vākyānurodhāt | tathāhi - ‘navādiguṇasampannaṃ tathaikatvaṃ dvikarṣatā | harītakyāḥ phale yatra trayaṃ tat śreṣṭhamucyate’ iti | navādiguṇo'pi prasaṅgato likhyate | yathā “navā snigdhā ghanā vṛttā gurvī kṣiptā tathā'mbhasi | nimajjedyā praśastatvādguṇakṛt sā prakīrtitā” iti | vibhītakamapi karṣākṣaparyāyanāmabhyāṃ kathitamiti prasiddhiḥ | uktaṃ nighaṇṭau ‘vibhītakaḥ karṣaphalo vāsanto'kṣaḥ kalidrumaḥ’ iti tena dve bibhītakaphale kathite | āmalamapi kolasaṃjñaṃ vadanti, kolastvardhakarṣasya paryāyanāmeti | tena catvāryāmalakāni bhavanti | etena triphalāyāstulanā sāmyamapi darśitam | gaṇanāyāṃ ca viṣamatvamiti, na tu tasyā bhāgeṣu viṣamatā, yato dṛśyate hi vṛddhavaidyānāṃ vyavahāro'yameva | yadyapi triphalā dvitīyāpyasti tathāpi sarvatraivāviśeṣoktau triphalāśabdena harītakyādikameva gṛhyate | yaduktam “drākṣākāśmaryakharjūraphalānīti phalatrikā | iyaṃ proktā ca dvitīyā triphalā carakādibhiḥ” iti || 9-11 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="1-11"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> ekā harītakī, dvau bibhītakau, catvāri āmalakānyevaṃ triphalā syāt | anye tvevamāhuḥ ekā ekabhāgā haratikī, dvau vibhāgau vibhītakaṃ, āmalakaṃ catvāri bhāgāni, tathāca vacanaṃ - ‘bhāgamekaṃ harītakyā dvaubhāgau ca vibhītakāt | āmalakyāstrayo bhāgāḥ sahaikatra prayojayet’ iti | anye suśrutavāgbhaṭādayo bhāgapramāṇaṃ necchanti | tathāca ‘harītakī cāmalakaṃ bibhītakādibhistrayam| triphaleyaṃ smṛtā sadbhirāyurvedaviśāradaiḥ’iti | māne'nukte sāmyaṃ syādityukte: samabhāgā triphalā'tra suśrutādimate kecidbhāgamāhuḥ | ataḥ akṣadvayaṃ pramāṇaṃ bhūnimbo dṛśyate, śārṅgadhareṇa yuktabhāgavṛdvyā triphalā likhitā kevalaṃ triphalācūrṇakvāthaviṣayānupānaguṇaviṣayāṇyanyathā navāyasacūrṇādau virodhaḥ syāt, yataḥ kevalatriphalākvāthe cūrṇe ca bhāgavṛddhiḥ dṛśyate | tathāca “pathyāstisro bibhītakyaḥ ṣaḍ dhātryo dvādaśeti ca | prasthārdhasalile kvāthamaṣṭabhāgāvaśeṣita”miti, netraroge ekā harītakyādicūrṇamātraiva ato na virodhaḥ | sarpirmadhubhyāṃ netrabhayahāri sarpirghṛtaṃ madhu ca ato dvayam, atulyaṃ gṛhyate tulyayormadhusarpiṣorviruddhatvāt | atha ca anyairlikhitaṃ havirmadhubhyāṃ samābhyāmiti triphalāprayoge likhitam | iti triphalācūrṇam || 1-11 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">atha tryūṣaṇacūrṇaṃ dīpanādau - pippalī maricaṃ śuṇṭhī tribhistryūṣaṇamucyate | dīpanaṃ śleṣmamedoghnaṃ kuṣṭhapīnasanāśanam || 12 ||</seg> jayedarocakaṃ sāmaṃ mehagulmagalāmayān|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="12"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha tryūṣaṇacūrṇamāha - pippalīti | idamapi trikaṭukaparyāyanāmnā kathitaṃ, trayāṇāṃ sāmyamityanuktatvāt | sāmamityarocakaṃ doṣaṃ vā | mehagulmagalāmayāniti mehāmayān gulmāmayān galāmayān || 12 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="12"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> sugamam || 12 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">atha pañcakolamarucyādau - pippalīcavyaviśvāhnāpippalīmūlacitrakaiḥ || 13 ||</seg> <seg type="unit" n="14">pañjakolamiti khyātaṃ rucyaṃ dīpanapācanam | ānāhaplīhagulmaghnaṃ śūlaśleṣmodarāpaham || 14 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="13"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> pañcakolamapyāha - pippalīti | atra cavyaṃ gajapippalīmūlaṃ, viśvāhvā śuṇṭhī, pippalīmūlaṃ pippalījaṭā, citrakaḥ svanāmakhyātaḥ | atrāpi pañcānāṃ samatvam | rucyaṃ rucikaraṃ, dīpanamagneḥ, pācanamāmādīnām, ānāha udarāpūraḥ | (ūṣakādigaṇaḥ<note place="foot" type="editorial" n="1">nāsti ‘kha’ pustake |</note> -‘ūṣakaṃ<note place="foot" type="editorial" n="2">ūṣa: kṣāramṛttikā |</note> saindhavaṃ hiṅgu kāśīsadvayagugguluḥ | śilājatu tutthakaṃ ca ūṣakādirudāhṛtaḥ | ūṣakādiḥ kaphaṃ hanti gaṇo medoviśodhanaḥ | aśmarīśarkarāmūtraśūlaghnaḥ kaphagulmanut’ iti | ayamapi pāṭhaḥ kvacit) || 13 ||</seg> 14 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="13"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> sugamam || 13 ||</seg> 14 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">idānīṃ trigandhacāturjātakacūrṇamāha - trigandhamelātvakpatraiścaturjātaṃ sakeśaraiḥ | trigandhaṃ sacaturjātaṃ rūkṣoṣṇaṃ laghu pittakṛt ||15||</seg> varṇyaṃ rucikaraṃ tīkṣṇaṃ viṣaśleṣmāmayāñjayet |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="15"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> trigandhamiti | elātvakpatraiḥ kṛtvā trigandhaṃ kathitaṃ, cāturjātaṃ tu sakeśarairelātvakpatraireva proktam, elā sūkṣmailā, tvak guḍatvak, patraṃ patrakaṃ, keśaraṃ nāgakeśaram | rūkṣoṣṇamiti vīryataḥ laghupākitvāt | varṇyaṃ kāntikaram| tīkṣṇaṃ marīcādivat || 15 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="15"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha trisugandham | elā tvakpatrajam<note place="foot" type="editorial" n="3">‘tejapatra’ hi.bhā.</note> etaistribhistrigandhamucyate | caturjātakaṃ sakeśarairetaiścaturjātaṃ keśaram | spaṣṭamanyat || 15 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">atha jīvanīyagaṇaḥ - kākolī kṣīrakākolī jīvakarṣabhakau tathā ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">medā cānyā mahāmedā jīvantī madhukaṃ tathā | mudgaparṇī māṣaparṇī jīvanīyo gaṇastvayam || 17 ||</seg> <seg type="unit" n="18">jīvanīyagaṇaḥ svādurgarbhasaṃdhānakṛdguruḥ | stanyakṛdbṛṃhaṇo vṛṣyaḥ snigdhaḥ śītastṛṣāpahaḥ ||18||</seg> raktapittaṃ kṣayaṃ śoṣaṃ jvaradāhanilāñjayet |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="16-18"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> jīvanīyagaṇamāha - kākolītyādi | atra jīvanīyagaṇe kākolī kṣīrakākolī ca svanāmataḥ prasiddhā | kiñcidanayorjñāpanārthaṃ lakṣaṇamapyāha tadyathā - kākolī madhurā carvaṇataḥ kṣīraprāyā varṇataḥ śuklā ca | kṣīrakālolī atyantakṣīrayuktā | etaddvayaṃ viṭapaviśeṣeṇa dakṣiṇottaretīva prasiddham | jīvakarṣabhakāviti | jīvakaśca ṛṣabhakaścaitau, jīvako madhurarasaḥ hrasvaviṭapaḥ kūrcaśīrṣakaḥ, ṛṣabhako'pi hrasvavṛkṣaḥ sahasrachidro viṣāṇīti | tatheti grahaṇena etaddvayamapi dakṣiṇadeśe pracarati medā cānyā mahāmedā iti medā svalpaparṇī | medagandholpavṛkṣasaṃjñakaḥ<note place="foot" type="editorial" n="4">vṛkṣeti bhramamātram kandasvarūpeṇānyatra pratipādanāt | mede kākolyau jīvakarṣabhakāviti rājñāmapi durlabhāḥ, uttarāpathe tvasandigdha eva |</note> , sa ca kāṣṭhaviśeṣo nakhacchedyo deśāntarādavagantavyaḥ | mahāmedā'ṣṭacchidrānvitā kāṣṭhaviśeṣaḥ, sa ca dakṣiṇottarapathe parvateṣu prasiddhaḥ | tatra devamaṇiriti prasiddhaḥ | jīvantī śākaviśeṣaḥ | sā cottarāpathe parvateṣu, vandā vṛkṣaśākhāsu tatraivotpadyate | madhukaṃ madhuyaṣṭīti jalajātā vallīviśeṣaḥ, madhurā bhakṣaṇataśca, asau vikhyātā sarvatraiva, mudgaparṇī māṣaparṇī ceti dravyayugmaṃ nijanāmnā prasiddham | mudgavatparṇaṃ yasyāḥ sā mudgaparṇī | evaṃ māṣaparṇīti sāpi kṣudrā vanasambhavā | mārjāramodinīti māṣaparṇī ca kṛṣṇanālā hayapucchikākārā parvatodbhavā<note place="foot" type="editorial" n="5">parvatetyupalakṣaṇam tena samabhūmāvapyudbhavati</note> madhurā ca | ebhirayaṃ jīvanīyagaṇasaṃjñaḥ svādurmadhurarasaḥ | garbhasandhānakṛditi vandhyāgarbhakaraḥ prabhāvāt, stanyakṛditi kṣīravṛddhikaraḥ, bṛṃhaṇo dhātuvṛddhikaraḥ, vṛṣyaḥ śukravṛddhikaraḥ || || 16-18 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="16-18"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> ayaṃ jīvanīyagaṇaḥ kāśmīrādau prasiddhaḥ | kākolyādīnāṃ lakṣaṇamāha granthāntarāt - ”pīvarīsannibhaḥ kandaḥ śuṣkasāraṃ sugandhikam | kākolī kṣīrakākolī ardhordhaṃ taṃ vinirdiśet || īṣacchuklā tu kākolī kṣīravatpāṇḍurā parā | jīvakarṣabhakau śvetau hemādriśikharodbhavau || jīvakaḥ kūrcikākāra ṛṣabho vṛṣaśṛṅgavat || śuṣkārdrakanibhaṃ kandaṃ snigdhaṃ madhuraśītalam | mahāmedeti vikhyātā durgandho bheda ucyate” || jīvantī doḍīśākaḥ, madhukaṃ madhuyaṣṭī, mudgaparṇī mugonī, māṣaparṇī māṣonī || 16-18 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">athāṣṭakavargaḥ - dve mede dve ca kākolyau jīvakarṣabhakau tathā ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">ṛddhivṛddhī ca taiḥ sarvairaṣṭavarga udāhṛtaḥ | aṣṭavargo budhaiḥ prokto jīvanīyasamo guṇaiḥ ||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="19"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athāṣṭavargamapyāha - dve mede iti| asau guṇaiḥ kṛtvā jīvanīyagaṇasāmya: sa cāṣṭabhirdravyairmilitaḥ | tadyathā - “dve mede dve ca kākolyau jīvakarṣabhakau tathā |” dvau ca ṛddhivṛddhī ca dve, atra ṛddhivṛddhī tu nāmnā prasiddhe | tayościhnamiti yasya gṛhe ṛddhivṛddhī staḥ tasya vasuvṛddhirbhavatīti prasiddhiḥ | ayaṃ ca suśrutagaṇasaṃgrahe jīvanīyāṣṭakasaṃjñaḥ | carakayoge tat pūrvoktaṃ jīvanīyadaśakamiti || 19 ||</seg> 20 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="19"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> dve mede medā, mahāmedā, dve kākolyau, kākolī kṣīrakākolī, jīvakaṛṣabhakau etau dvau eṣāṃ lakṣaṇaṃ jīvanīyagaṇa uktam | ṛddhivṛddhilakṣaṇamāha - ‘śvetalomānvitaṃ kandaṃ latājātaṃ sachidrakam | ṛddhirvṛddhiḥ sā vijñeyā vikhyātā koṣayāmale | bhūmigranthisamā ṛddhirvāmavartaphalaṃ tathā | vṛddhistu dakṣiṇāvartā phalālakṣyākuyā kṛtā| eṣāmabhāve auṣadhāntaramāha<note place="foot" type="editorial" n="6">aṣṭavargapratinidhiḥ - medāmahāmedā'bhāve śatāvarī, jīvakarṣabhakābhāve bhūtikūṣmāṇḍamūlaṃ, kākolīdvayābhāve aśvagandhā, ṛddhivṛddhyabhāve ca vārāhīkanda (bhā. mū. bha 1) ‘medā'bhāve aśvagandhā, mahāmede ca śārivā | jīvakarṣabhakābhāve guḍūcī vaṃśalocanā || ṛddhyabhāve balā deyā vṛddhyabhāve mahābalā ityapi matāntaram ||</note> - “medo jīvaśca kākolī ṛddhirdvandve'pi cā'sati | yaṣṭī vidāryaśvagandhā vārāhaśca kramātkṣipet || vārāhyāśca tathā'bhāve carmakārākulāmatā | vārāhīkanda evātra carmakārāluko mataḥ || anūpe sa bhaveddeśe vārāha iva lomavān | vārāhīkandasaṃjñastu paścime gṛṣṭisaṃjñaka” ayam aṣṭakavargo guṇairjīrvanīyasamaḥ stanyagarbhasandhānādikārakaḥ ||19||</seg>20||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">atha lavaṇapañcakaṃ sṛṣṭaviṇmūtrādau - sindhu sauvarcalaṃ caiva biḍaṃ sāmudrikaṃ gaḍam | ekadvitricatuṣpañcalavaṇāni kramādviduḥ || 21 ||</seg> <seg type="unit" n="22">teṣu mukhyaṃ saindhavaṃ syādanukte tatprayojayet | saindhavādyaṃ romakāntaṃ jñeyaṃ lavaṇapañcakam || 22 ||</seg> <seg type="unit" n="23">madhuraṃ sṛṣṭaviṇmūtraṃ snigdhaṃ sūkṣmaṃ balāpaham| vīryoṣṇaṃ dīpanaṃ tīkṣṇaṃ kaphapittavivardhanam || 23 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="21-23"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> lavaṇapañcakamāha - sindhviti | ayaṃ lavaṇapañcakasaṃjñako gaṇaḥ sindhu saindhavaṃ tacca sindhūdbhavamityarthaḥ | sauvarcalaṃ prasiddham | tadeva nirgandhaṃ kācalavaṇamityucyate | biḍaṃ kṛtrimaṃ, tacca prasāraṇīṃ kalkamuktalavaṇasaṃyogādagnidāhena nirvṛtaṃ biḍamiti khyātam | sāmudrikamiti dakṣiṇasamudrasamīpe bhavaṃ sāmudrikaṃ, tacca gaḍalavaṇākāraṃ vimalataraṃ jñeyam | gaḍaṃ tacca romakaṃ, tacca śākambharīdeśotpannam | ekadvitricatuḥpañceti lavaṇakramo vyastasamastagrahaṇārthaṃ sūcita: yathā “dvau kṣārau lavaṇatrayam” ityādivacanāt | trilavaṇaṃ saindhavasauvarcalaviḍamityarthaḥ | evamanyadapi bodhyam | teṣu mukhyaṃ saindhavaṃ syādityanenānuktameṣu mukhyaṃ lavaṇaṃ tacca saindhavaṃ yojyamiti bhāvaḥ | ( nanu<note place="foot" type="editorial" n="7">nāsti ’kha pustake |</note> saindhavādyaṃ romakāntaṃ lavaṇapañcakasaṃjñaṃ punaḥ kimarthaṃ kṛtam | ucyate - ādau saindhavamante romakasya ca grahaṇaṃ tantrāntare'pi niyataṃ madhye kvacidviparītamiti | tathāca suśrute “saindhavasāmudrabiḍasauvarcalaromakāṇi pañca mukhyāni” iti matadvayābhiprāyeṇa punargrahaṇaṃ na doṣaḥ | pūrvamataṃ tu carake pratītam | madhuraṃ paripākāt, suśrute tu yathāpūrvaṃ svādūni | svāduratra guṇaḥ | yataḥ raseṣu guṇasaṃjñā iti kecit | apare tu lavaṇeṣu madhuratvamanurasajñakamāmananti | sṛṣṭaviṇmūtramiti sraṃsakaṃ, sūkṣmamiti romakūpādipraveśakatvāt, tīkṣṇaṃ marīcādivat || 21-23 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="21-23"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> sindhu saindhavaṃ, sauvarcalaṃ prasiddham, biḍalavaṇaṃ kācalavaṇamāhuḥ | sāmudraṃ samudralavaṇaṃ gaḍaṃ kṛtrimaṃ kṣāralavaṇaṃ tadevametāni ekadvitricatuṣpañcalavaṇāni kramādevaṃ vidurṛṣaya iti śeṣaḥ | ekādikathanaṃ tu eka- dvitricatuḥpañcalavaṇādikṣepaṇārtham | cūrṇādau teṣu saindhavaṃ mukhyaṃ tadanukte'pi kṣipet | saindhavādyaṃ romakāntaṃ jñeyaṃ lavaṇapañcakamiti punaḥ pañcalavaṇābhidhānaṃ rogādau pañcalavaṇabhakṣaṇārthametaduktam | madhuraṃ madhurapākaḥ na tu | madhurarasaḥ | yataḥ miṣṭaḥ madhuramiti pākakrame likhitaṃ sṛṣṭaviṇmūtraṃ pravartanaśīlaṃ sūkṣmaṃ srotaḥpraveśi kaphavardhanaṃ madhurapākāt pittavardhanaṃ tīkṣṇoṣṇatvāt || 21-23 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">atha kṣārayogaṃ darśayannāha - svarjikā yāvaśūkaśca kṣārayugmamudāhṛtam | jñeyau vahnisamau kṣārau svarjikāyāvaśūkajau || 24||</seg> <seg type="unit" n="25">kṣārāścānye'pi gulmārśograhaṇīrukchidaḥ sarāḥ | pācanāḥ kṛmipuṃstvaghnāḥ śarkarāśmarināśanāḥ ||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="24"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> svarjiketi | tatra svarjikā prasiddhā, ‘sājī’ śabdavācyā | yāvaśūko yavakṣāraḥ | vahnisamau uṣṇavīryatamau | yāvaśūkaśceti cakārāṭṭaṅkaṇakṣāramapi kṣāratritayagrahaṇena yojyam | yathā ‘kṣāratrīṇi rasendraśuddhamamṛtam’ ityādivacanāt | anye kṣārāśceti | anye muṣkakapāṭalāpāmārgagojihvikākadalīsudhāprabhṛtayaḥ | gulmārśo grahaṇīrukchidā iti | atra rukśabdo gulmādibhiḥ pratyekamabhisambadhyate | tena gulmaruk arśorukgrahaṇīrugiti | sarāḥ sraṃsakāḥ, kṛmighnāḥ puṃstvaghnāśca pustvaṃ vīryam || 24 ||</seg> 25 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="24"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha kṣārakathanam | svarjikā sarjīkṣāraḥ, yāvaśūko yavakṣāraḥ etau dvau kṣārau svarjikā yāvaśūkajau vahnisamau agnitulyau | anye ṭaṅkaṇena saha kṣāratrayamāhuḥ | anye'pi arkasehuṇḍacitrasaubhāñjanamūlakadalyapāmārgādijāste gulmādichidaḥ te kṣārakarmaṇi cūrṇādau ca yojanīyāḥ || 24 ||</seg> 25 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">sudarśanacūrṇam triphalā rajanīyugmaṃ kaṇṭakārīyugaṃ śaṭhī | trikaṭu granthikaṃ mūrvā guḍūcī dhanvayāsakaḥ || 26 ||</seg> <seg type="unit" n="27">kaṭukā parpaṭo mustaṃ trāyamāṇā ca vālakam | nimba: puṣkaramūlaṃ ca madhuyaṣṭī ca vatsakam || 27 ||</seg> <seg type="unit" n="28">yamānīndrayavo bhārṅgī śigrubījaṃ surāṣṭrakam | vacā tvakpadmakośīraṃ candanātiviṣābalāḥ || 28 ||</seg> <seg type="unit" n="29">śāliparṇī pṛṣṭhaparṇī viḍaṅgaṃ tagaraṃ tathā | citrako devadāruśca cavyaṃ patraṃ paṭolajam || 29 ||</seg> <seg type="unit" n="30">jīvakarṣabhakau caiva lavaṅgaṃ vaṃśalocanā | puṇḍarīkaṃ ca kākolī patrakaṃ jātipatrakam || 30 ||</seg> <seg type="unit" n="31">tālīsapatraṃ ca tathā samabhāgāni cūrṇayet | sarvacūrṇasya cārdhāṃśaṃ kairātaṃ nikṣipetsudhīḥ || 31 ||</seg> <seg type="unit" n="32">etatsudarśanaṃ nāma cūrṇaṃ doṣatrayāpaham | jvarāṃśca nikhilānhanyānnātra kāryā vicāraṇā ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">pṛthagdvandvāgantujāṃśca dhātusthānviṣamajvarān | saṃnipātodbhavāṃścāpi mānasānapi nāśayet || 33 ||</seg> <seg type="unit" n="34">śītajvaraikāhikādīnmohaṃ tandrāṃ bhramaṃ tṛṣām | śvāsaṃ kāsaṃ ca pāṇḍuṃ ca hṛdrogaṃ hanti kāmalām||34||</seg> <seg type="unit" n="35">trikapṛṣṭhakaṭījānupārśvaśūlanivāraṇam | śītāmbunā pibeddhīmānsarvajvaranivṛttaye ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">sudarśanaṃ yathā cakraṃ dānavānāṃ vināśanam | tadvajjvarāṇāṃ sarveṣāmidaṃ cūrṇaṃ praṇāśanam ||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="26-36"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ sudarśanacūrṇaṃ nidarśayannāha - triphaleti | rajanīyugmamiti haridrādvayam | kaṇṭakārīyugamiti laghukaṇṭakārī bṛhatkaṇṭakārī ca | śaṭhī karcūrabhedaḥ, granthikaṃ pippalīmūlaṃ, mūrvā corasnāyuḥ, trāyamaṇā svanāmakhyātā | vatsakaḥ kuṭajaḥ, śigrubījaṃ śobhāñjanaṃ, śvetamaricamiti prasiddham | surāṣṭrakaṃ mṛttikāviśeṣaḥ | phaṭakarīti loke | kecit surāṣṭrakamityasya sthāne śvadaṃṣṭrakamiti paṭhanti | tatra śvadaṃṣṭrako gokṣuraḥ, tvak varāṅgaja iti loke | candanaṃ śvetaṃ, padmakaṃ kāṣṭhaviśeṣaḥ, śāliparṇī, pṛṣṭhaparṇī kavaradvayaśabdavācyam | tagaraṃ svanāmakhyātaṃ paṭolapatraṃ, jīvakarṣabhakau nijanāmnā prasiddhau, puṇḍarīkaṃ kamalaṃ, tālīsapatraṃ prasiddhaṃ, bhūmyāmalakī āmalīviṭapaviśeṣaḥ śeṣaṃ subodham | etat sakalaṃ śāṇamātraṃ gṛhītvā cūrṇaṃ kartavyam | kairāto bhūnimbaḥ, tacca samastacūrṇasya dvau bhāgau kairātacūrṇasya caiko bhāga iti | kecit sarvacūrṇasya cārdhāṃśamityanena sarvacūrṇasyaiko bhāgaḥ bhūnimbasya bhāgaika iti vyākhyānayanti | aparaṃ tu ardhāṃśamityanenārdhasya aṃśaṃ caturthāṃśaṃ tena samamiti vyākhyānayanti ca | aṃśaścaturthāṃśa iti prasiddhaḥ | etenāṣṭamāṃśaṃ kairātamityarthaḥ | etadvyākhyānadvayamasaṅgatam | kutaḥ ? sarvajanāsammatatvāt doṣatrayāpahamiti prakupitadoṣatrayaṃ, vyastaṃ samastaṃ vā | nikhilānityaṣṭadhā | nanu pṛthag dvandvāgantujāṃśceti yat punargrahaṇaṃ kṛtaṃ tadvyarthaṃ akhilānityanenaiva labhyate ? ucyate paunaruktyaṃ tu jvarāṇāṃ yat tadasya jvaranāśanatve viśiṣṭatvaṃ darśitam | ata eva nātra kāpi vicāraṇeti grahaṇaṃ kṛtaṃ, tadvā sarvajvareṣvayaṃ prāyaśaḥ pracarati nānyeṣu | tena punarjvaragrahaṇaṃ kṛtaṃ na doṣaḥ | aikāhikādīniti | ādiśabdāt tṛtīyakacāturthakādayaḥ | śūlaśabdastrikādikaṃ pratyekamabhisambadhyate | tatra trikaṃ vātasthānam | yathā sudarśanaṃ viṣṇucakraṃ dānavavināśanaṃ bhavati, tathā sarvajvarāṇāmayamapi nāśanaḥ, tasmātsudarśana iti saṃjñā ||26-36 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="26-36"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha jvare sudarśanacūrṇam | triphalā harītakyāmalakavibhītakānīti auṣadhatrayaṃ, pratyekabhāgamekaṃ trayāṇāṃ phalānāṃ samāhārastriphaleti uktatvāt | rajanīyugmaṃ haridrā dāruharidreti dvayaṃ pratyekabhāgamekaṃ, kaṇṭakārīyugmaṃ bṛhatīdvayaṃ, pratyekaṃ bhāgamekaṃ, saṭhī karcūraḥ, trikaṭu śuṇṭhī maricaṃ pippalī pratyekabhāgaṃ, granthiḥ pippalīmūlaṃ, mūrvā<note place="foot" type="editorial" n="8">‘moraharī’ hi.bhā.|</note> moraṭā, gaḍūcī amṛtā, dhanvayāsakaṃ yavāsā, kaṭukī prasiddhā, parpaṭaḥ kaṭupatraḥ, mustaṃ nāgaramustaṃ, trāyamāṇā prasiddhā, bālakam udīcyaṃ, nimbaḥ nimbatvak, puṣkaraṃ puṣkaramūlaṃ, madhuyaṣṭī madhukaṃ, vatsakaḥ kuṭajaḥ, yavānī ajamodā, indrayavaḥ kuṭajabījaṃ, bhāraṅgī śigrubījaṃ, śobhāñjanaṃ tasya bījaṃ, surāṣṭrajā sphaṭikā vā vacā, tvak taja, padmakāṣṭhaṃ, uśīraṃ, candanaṃ raktacandanaṃ, ativiṣā<note place="foot" type="editorial" n="9">atīsa|</note> prasiddhā, balā prasiddhā, śāliparṇī śālipatrī, pṛṣṭhaparṇī sañjīvanī, viḍaṅgaṃ, tagaraṃ, citrakaṃ, devadāru, cavyaṃ, paṭolapatraṃ paṭolajaṃ, jīvakarṣabhakāvaṣṭavargoktau, tadabhāve lavaṅgavaṃśalocanau, puṇḍarīkaṃ śvetakamalam | kākolī aṣṭavargoktā tadabhāve patrajaṃ, jātipatraṃ tālīsapatram, etāni samabhāgāni sarvacūrṇasyārdhabhāgaṃ kairātaṃ bhūnimbaṃ etatsudarśanaṃ nāma cūrṇaṃ doṣatrayādināśakaṃ tathā nānāvidhān jvarānhanyāt | sugamamanyat || 26-36 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">atha jvare pippalīcūrṇam | kāsaśvāsajvaraharī triphalā pippalīyutā | cūrṇitā madhunā līḍhā bhedinī cāgnibodhinī||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="37"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athāparāṇi cūrṇānyāha - kāseti | atra triphalā samatulitā grāhyā | pippalīyuteti | pippalī ekadravyabhāgāpekṣayā, madhvatrāvalehayogyaṃ cūrṇamānaṃ tu doṣabalāpekṣayā || 37 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="37"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> triphalā harītakyāmalakavibhītakāni bhāgatrayaṃ, pippalībhāgaikā evaṃbhūtā cūrṇitā madhunāloḍya triphalā kāsaśvāsajvaraharā bhavati | yadvā bhāgavṛddhyā triphalā, ekā harītakī, dvau vibhītakau, catvāri āmalakāni evaṃbhūtā triphalā pippalīyutā pippalī triphalātulyā kāsādijvaraharā bhavati | kevalatriphalācūrṇasya bhāgavṛddhirna bahuguṇayuktatvāt || 37 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">kaṭphalaṃ mustakaṃ tiktā śaṭhī śṛṅgī ca pauṣkaram | cūrṇameṣāṃ ca madhunā śṛṅgaberarasena vā || 38 ||</seg> <seg type="unit" n="39">lehyaṃ jvaraharaṃ kaṇṭhyaṃ kāsaśvāsārucīrjayet | vāyuśūlaṃ tathā chardiṃ kṣayaṃ caiva vyapohati || 39 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="38"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> kaṭphalamiti | ayaṃ kaṭphalādisaṃjñakaścūrṇagaṇaḥ | tatra tiktā kaṭurohiṇī, śṛṃgī karkaṭākhyā, pauṣkaraṃ puṣkaramūlam | tadabhāve kuṣṭhaṃ grāhyam | śṛṅgaberaraseneti ārdrakarasena caturguṇena saha pānamuktaṃ vyavahārānna tu lehyam | lehamasya madhunā dviguṇenetyarthaḥ | vāyuśūlamiti grahaṇaṃ vātajanitaśūlam | eke vāyuśūlamiti paṭhanti tatra gudāgatavātapīḍāmityarthaḥ | nanu vātādeva sakalaśūlasyopapattiriti, yataḥ ‘na vātena vinā śūlam’ ityādivacanaṃ, tat kathamatra pṛthag vātaśūlagrahaṇam ? ucyate vāyuśūlaṃ vātaprāyaṃ śūlaṃ na pittakaphādiprāyaṃ, yasmāt ‘śūlānyaṣṭau budhā jaguḥ’ iti || 38 ||</seg> 39 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="38"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha kaṭphalādicūrṇaṃ jvarādau - kaṭphalaṃ kāphalaṃ, pauṣkaraṃ puṣkaramūlaṃ, mustaṃ nāgaramustaṃ, tiktā kaṭukī, saṭhī karcūra:, śṛṅgī karkaṭaśṛṅgī, eṣāṃ cūrṇaṃ madhunā śṛṃgaberamārdrakaṃ tadrasena ca lihejvparaharaṃ syāt || 38 ||</seg> 39 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">atha bṛhatkaṭphalādicūrṇa - kaṭphalaṃ<note place="foot" type="editorial" n="10">bīpikāyāṃ nā'sti|</note> pauṣkaraṃ śṛṅgī mustā trikaṭukaṃ śaṭhī | samastānyekaśo vāpi sūkṣmacūrṇāni kārayet ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">ārdrakasvarasakṣaudrairlihyātkaphavināśanam | śūlānilārucicchardikāsaśvāsakṣayāpaham || 41 ||</seg> <seg type="unit" n="42">kaṭphalaṃ pauṣkaraṃ kṛṣṇā śṛṅgī ca madhunā saha | śvāsakāsajvaraharaḥ śreṣṭho lehaḥ kaphāntakṛt || 42 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="40-42"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> trikaṭukaṃ trikaṭusamastāni militvaikaśa: bhinnaṃ vā cūrṇaṃ tulyaṃ melayet | ārdrakasvarasaistathā kṣaudrairlehayet kaphādināśakaṃ bhavati || 40-42 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">śṛṅgīcūrṇam | śṛṅgīṃ prativiṣāṃ kṛṣṇāṃ cūrṇitāṃ madhunā lihet | śiśoḥ kāsajvaracchardiśāntyai vā kevalāṃ viṣām ||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="43"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> śṛṃgīmiti | etat śṛṃgyādicūrṇaṃ bālaroge'tīva praśastam | śṛṅgī karkaṭākhyā, prativiṣā śuklakanta, kṛṣṇā pippalī | vetyanena yogāntaramāha - kevalāṃ viṣamiti | evamativiṣāṃ madhunā sahāvalihya bālo jvarebhyo vimuktaḥ syādityarthaḥ | tathāca tantrāntare “śṛṃgīṃ sakṛṣṇātiviṣāṃ vicūrṇya lehaṃ vidadhyānmadhunā śiśūnām | kāsajvaracchardibhirarditānāṃ samākṣikaṃ cātiviṣāmathaikām’ iti | bālānāmatīsāre'pi mustānvito'yaṃ yogaḥ pracarati | caturbhujīti tatra cauhaṣaditi<note place="foot" type="editorial" n="11">‘caudī’ pā |</note> śabdavācyaḥ | tathāhi ‘ghanakṛṣṇāruṇāśṛṅgīcūrṇaṃ kṣaudreṇa saṃyutam | śiśorjvarātisāraghnaṃ kāsaṃ śvāsaṃ vamiṃ jayet iti || 43 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="43"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> śṛṃgī karkaṭaśṛṅgī, prativiṣā ativiṣā, kṛṣṇā pippalī, eṣāṃ cūrṇaṃ madhunā lihet śiśurbālastasya kāsādiśāntyai kevalamekāṃ viṣām ativiṣāṃ madhunā lihet | iti śṛṅgīcūrṇaṃ bālajvarādau ||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">yavakṣārādicūrṇam - (yavakṣāra<note place="foot" type="editorial" n="12">prakṣiptam|</note> viṣāśṛṅgīmāgadhīpauṣkarodbhavam | cūrṇaṃ kṣaudrayutaṃ līḍhaṃ pañcakāsāñjayecchiśoḥ ||44||</seg>)</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">atīsāre śuṇṭhyādicūrṇamāha - śuṇṭhīprativiṣāhiṅgumustākuṭajacitrakaiḥ | cūrṇamuṣṇāmbunā pītamāmātīsāranāśanam || 45 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="44-45"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> śuṇṭhīti | hiṅgvatra bharjitaṃ deyam | kuṭajamatrendrayavaṃ pācanatvāt | uṣṇāmbuneti caturguṇitoṣṇapānīyena sahāloḍya tridoṣeṇa tu phāṇṭavadviplāvya pibet cūrṇakalpanāyāṃ kathitatvāt || 44-45 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="45"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha śuṇṭhyādicūrṇamāmātīsārādau | prativiṣā ativiṣā || 45 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">atha harītakyādicūrṇamāmātīsārādau - harītakī prativiṣā sindhu sauvarcalaṃ vacā | hiṅgu ceti kṛtaṃ cūrṇaṃ pibeduṣṇena vāriṇā ||46||</seg> āmātīsāraśamanaṃ grāhi cāgniprabodhanam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="46"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> aparamapyāha - harītakīti | sindhu saindhavaṃ hiṅgvatra bharjitaṃ deyam | pānamānaṃ tu pūrvavat| ayaṃ yogo grahaṇyāmapi praśastaḥ | eke harītakītyāgenāpi yogamenaṃ kurvanti | taduktamatraiva paribhāṣādhyāye ‘vyādheranuktaṃ yaddravyaṃ gaṇoktamapi tat tyajet’ ityādivacanāt||46 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">laghugaṅgādharacūrṇam | mustamindrayavaṃ bilvaṃ lodhraṃ mocarasaṃ tathā || 47 ||</seg> <seg type="unit" n="48">dhātakīṃ cūrṇayettakraguḍābhyāṃ pāyayetsudhīḥ | sarvātīsāraśamanaṃ niruṇaddhi pravāhikām || 48 ||</seg> laghugaṅgādharaṃ nāma cūrṇaṃ saṃgrāhakaṃ param |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="47"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ gaṅgādharasaṃjñakaṃ cūrṇadvayamāha mustamityādi | etallaghugaṅgādharaṃ nāma cūrṇaṃ saṃgrāhakaṃ paraṃ vikhyātam | atra bilvaṃ bilvapeśikā, mocarasaḥ śālmalīniryāsaḥ, dhātakī dhātakīkusumāni | atra takropalakṣitatvāt mathitamapi grāhyam | anyato darśanādvā ‘mathitaguḍasāmprayuktam’ iti | nanu mathitatakrayoḥ ko bhedaḥ ? ucyate ‘sajala gorasaṃ gholaṃ mastu taccārdhavārikam | takraṃ tribhāgabhinnaṃ tu kevalaṃ mathitaṃ smṛtam’ iti | kalpanā cāsya mustādicūrṇaṃ kārṣikaṃ mathitacaturguṇena guḍakarṣavimādatena saha pītam | pakvātīsāre yogo'yam ||47||</seg>48||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="47"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> pravāhikāṃ niruṇaddhi rodhayet ||47 ||</seg>48||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">atha bṛhadgaṅgādharacūrṇam - mustāralukaśuṇṭhībhirdhātakīlodhravālakaiḥ || 49 ||</seg> <seg type="unit" n="50">bilvamocarasābhyāṃ ca pāṭhendrayavavatsakaiḥ | āmrabījaṃ prativiṣā lajjāluriti cūrṇitam || 50 ||</seg> <seg type="unit" n="51">kṣaudrataṇḍulapānīyaiḥ pītairyāti pravāhikā | sarvātisāragrahaṇī praśamaṃ yāti vegataḥ || 51 ||</seg> vṛddhagaṅgādharaṃ cūrṇaṃ saridvegasya rodhakam<note place="foot" type="editorial" n="13">ge'pi bandhakam” pā.|</note> |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="49"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> anyadapi | musteti | atrāraluko vṛkṣaviśeṣaḥ svanāmaprasiddhaḥ | vatsakaḥ kuṭajatvak | āmrabījamiti āmraphalāsthimajjā, lajjāluvikhyātā | atrāpi dviguṇitena kṣaudreṇa vimṛdya caturguṇena taṇḍulajalena peyam | saridvegasya rodhakamiti nadīpravāhāvarodhakatvenotkṛṣṭaprabhāvayuktaḥ, ata eva gaṅgādharasaṃjñā ||49||</seg>51||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="49-51"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> mustaṃ nāgaraṃ, aralukaḥ syonākaḥ, dhātakī vṛkṣastasya puṣpāṇi, lodhraḥ prasiddhaḥ, vālakaṃ udīcyaṃ, lajjāluḥ lajjāvantī | spaṣṭamanyat || 49-51 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">athājamodādicūrṇamatīsāre - ajamodā mocarasaṃ saśṛṃgaberaṃ sadhātakī kumumam | godadhimathitayuktaṃ gaṃgāmapi vāhinīṃ rudhyāt ||52||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="52"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> ajamodā, mocarasaḥ, śṛṅgaberaṃ - śuṇṭhī, dhātakī, godadhimathitaṃ ghola ucyate | gaṅgāmapi vāhinīṃ vahanaśīlāṃ pravāhiṇīṃ rundhyāt || 52 ||</seg> 53 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">maricādicūrṇaṃ - takreṇa yaḥ pibennityaṃ cūrṇaṃ maricasaṃbhavam | citrasauvarcalopetaṃ grahaṇī tasya naśyati | udaraplīhamandāgnigulmārśonāśanaṃ bhavet || 53 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="52"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha grahaṇyāṃ prayogānāha - takreṇeti | idaṃ maricādyaṃ nāma cūrṇaṃ grahaṇyāṃ praśastam | maricacitrakasauvarcalaṃ samacūrṇaṃ sārdhaśāṇadvayaṃ caturguṇena takreṇa saha pibet | nityamityanena sevyamidaṃ mahārogopayuktatvāt ||52||</seg>53||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">atha kapitthāṣṭakaṃ cūrṇaṃ grahaṇyādau - aṣṭau bhāgāḥ kapitthasya ṣaḍbhāgā śarkarā matā | dāḍimaṃ tintiḍīkaṃ ca śrīphalaṃ dhātakī tathā ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">ajamodā pippalī ca pratyekaṃ syustribhāgikāḥ | maricaṃ jīrakaṃ dhānyaṃ granthikaṃ vālakaṃ tathā || 55 ||</seg> <seg type="unit" n="56">sauvarcalaṃ yamānī ca cāturjātaṃ sacitrakam | nāgaraṃ caikabhāgāḥ syu: pratyekaṃ sūkṣmacūrṇitam||56||</seg> <seg type="unit" n="57">kapitthāṣṭakasaṃjñaṃ syāccūrṇametadgalāmayān | atīsāraṃ kṣayaṃ gulmaṃ grahaṇīṃ ca vyapohati || 57 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="54-57"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ kapitthakāṣṭakaṃ nāma cūrṇaṃ darśayannāha - aṣṭāviti | dāḍimamatrāmlam, ‘anāradānā? śabdavācyam | tintiḍīkaṃ svanāmaprasiddham | amlaphalamityeke | śrīphalaṃ bilvam | atrāpi tintiḍīkasthāne vṛkṣāmlamiti, granthikasthāne ca tintiḍīkamiti kecit | cāturjātakamiti tvakpatrailaṃ sakeśaramityarthaḥ | kartavyavidhāvapi kapitthaphalamaṣṭabhāgikamekadravyabhāgāpekṣayā, dravyaṃ tu ekabhāgasaṃjñitam | śarkarā ṣaḍbhāgā, dāḍimādini pippalīparyantāni pratyekaṃ tribhāgikaṃ, maricādināgarāntaṃ bhāgaikaṃ satyekamiti bhāvaḥ | etena kimuktam ? kapitthaṃ karṣāṣṭakaṃ, sitā ṣaṭkarṣapramitā, dāḍimādiṣaṭdravyamaṣṭādaśakarṣamitaṃ, maricāditrayodaśadravyāṇi trayoda- śakarṣāṇītyarthaḥ | asya khāṇḍavasaṃjñā tantrāntare | kutaḥ ? “lavaṇāmlasitāyuktaṃ cūrṇaṃ syāt khāṇḍavaṃ matam” ityā- divacanāt | kapitthāṣṭakasaṃjñayā'sya rūḍhiḥ ||54-57||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="54-57"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> pitthasyāṣṭau bhāgāḥ palāni vā karṣāṇi vā ṭaṅkāni vā bhāgaśabdena palādīnāṃ abhidhānāt| śarkarā sitā ṣaḍbhāgā ṣaṭpalādikā, dāḍimādyāḥ ṣaṭ, pratyekaṃ tribhāgikā syādetaccūrṇitaṃ kapitthāṣṭhakaṃ syāt tacca galāmayādikān vyapohatīti spaṣṭārtha: | atra kapitthāṣṭake kecitprakārāntareṇa bhāgamanicchanti tadarthaṃ śataślokyāṃ bopadevamatamāha - “dhānyājājīyamānī rucakajalacaturjātaviśvoṣaṇāgnigranthyekāṃśaṃ tribhāgaṃ kara- kakaṇamadādīpyavṛkṣāmlabilvam | śvetāṣaṭkaṃ kapitthāṣṭakamidamaruciṃ gulmayakṣmātisāraṃ sāgnīsādaṃ grahaṇiga- lagadaśvāsakāsānnihanti”| asya vyākhyānaṃ ca dhānyādigranthikāntaṃ trayodaśauṣadhamekāṃśaṃ pratyekamekakarṣaṃ, karakādivilvāntaṃ ṣoḍaśauṣadhaṃ tribhāgaṃ pratyekaṃ karṣatrayamātraṃ, karakaṃ dāḍimaṃ, kaṇā pippalī, madā dhātakī, dīpyo ajamodaḥ, vṛkṣāmlaṃ tintiḍīkaṃ, bilvaphalaṃ, śvetā śarkarā, tasyāḥ ṣaṭkaṃ pūrvavat ṣaṭkarṣāḥ kapitthaṃ dadhiphalaṃ śeṣaṃ spaṣṭaṃ pūrvavat | aṣṭau karṣā atra kapitthāṣṭake ye'nye bhāgaprakāramicchanti, tatra sūktiśūnyatvāt tyaktā iti bopadevamataṃ, vaṅgasenādinibandhakārapāṭhe na kecidbhāgaprakārāntaramāhustadapi likhyate | taduktaṃ vaṅgasene “yamānīpippalīmūlacaturjātakanāgaraiḥ | mīracāgnijalājājīdhānyasauvarcalaiḥ samaiḥ || vṛkṣāmladhā- takīkṛṣṇābilvadāḍimadīpyakaiḥ | triguṇaiḥ ṣaḍguṇasitaiḥ kapitthāṣṭaguṇīkṛtaiḥ|| cūrṇo'tīsāragrahaṇīkṣayagulmagalā- mayān | kāsaśvāsāgnimāṃdyārśaḥpīnasārocakān jayet” iti | yavānyādisauvarcalāntaiḥ samaiḥ pratyekamekabhāgaiḥ vṛkṣāmlādidīpyakāntaistriguṇaiḥ pratyekaṃ tribhāgaiḥ ṣaḍguṇasitaiḥ kapitthāṣṭaguṇaiḥ kṛtaiḥ kapitthāṣṭabhāgairiti pūrvokta evārtha ityeke | bopadevenāpyaṣṭau vyākhyātatvāt| cūrṇa iti prastutatvāt puṃliṅge | tathāca śataślokyāṃ cūrṇastulyasito balāgnirucibhyaśceti cāturjātādicūrṇe likhitaṃ anya evaṃ vyākhyānayanti ‘yavānyāditrayodaśauṣadhayaḥ samāḥ’ pratyekaṃ ṭaṅkakamātrāstrayodaśaṭaṅkā etai: tintiḍīkādyaiḥ ṣaḍbhistriguṇaistrayodaśebhyastriguṇairekonacatvāriṃśaṭaṅkaiḥ ṣaṅguṇasitaistrayodaśebhya evāṣṭasaptatiṭaṅkaiḥ’ | asminpakṣe sarvato dviguṇā sitā bhavati yathā lumbādau ardhāṃśāṃ keciccharkarāṃ melayanti || 54-57 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">dāḍimāṣṭakam | dāḍimī dvipalā grāhyā khaṇḍāddaśapalani ca | trigandhasya palaṃ caikaṃ trikaṭu syātpalatrayam || 58 ||</seg> <seg type="unit" n="59">etadekīkṛtaṃ sarvaṃ cūrṇaṃ syāddāḍimāṣṭakam | rucikṛddīpanaṃ kaṇṭhyaṃ grāhi kāsajvarāpaham || 59 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="58"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> dāḍimīti | ayaṃ laghugurubhedena dāḍimāṣṭhakasaṃjñako yogo'tīsārādīnāṃ praśastaḥ | khaṇḍāddaśapalānīti saṃmilitacūrṇāt paladvayanyūnā dviguṇā śarkarā jñeyā tīkṣṇatvāt | trigandhasya palamekaṃ militasyetyarthaḥ| tryūṣaṇasyāpi palatrayaṃ pratyekaṃ palamityarthaḥ | khaṇḍāddaśapalāni cetyatra sthāne khaṇḍādaṣṭapalāni ceti kecit paṭhanti| tanmate cūrṇasamaṃ khaṇḍamiti vyādhivihitatvāt, ayaṃ pakṣaḥ pracarati | sāmyārthaṃ trigandhasya pratyekaṃ palaṃ grāhyam| dāḍimāṣṭhaketyaṣṭamaṃ dravyamatra dāḍimaṃ tena dāḍimāṣṭakaṃ proktam || 58 ||</seg> 59 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="58"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha dāḍimāṣṭakam | dāḍimādamladāḍimāt dve pale, khaṇḍātsitāyā aṣṭapalāni, trigandhasyailātva- kpatrakāṇāmekaṃ palaṃ samuditasya trigandhasya palaṃ, trikaṭu śuṇṭhīmaricapippalyaḥ eṣāṃ palatrayaṃ, pratyekametadekīkṛtaṃ dāḍimāṣṭakaṃ bhavati | dāḍimādīni aṣṭau dravyāṇi yatra taddāḍimāṣṭakam | spaṣṭamanyat ||58 ||</seg> 59 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">atha bṛhaddāḍimāṣṭakam atīsārādau - dāḍimasya palānyaṣṭau śarkarāyāḥ palāṣṭakam | pippalī pippalīmūlaṃ yamānī maricaṃ tathā || 60||</seg> <seg type="unit" n="61">dhānyakaṃ jīrakaṃ śuṇṭhī pratyekaṃ palasaṃmitam | karṣamātrā tugākṣīrī tvakpatrailāśca keśaram || 61 ||</seg> <seg type="unit" n="62">pratyekaṃ kolamātrāḥ syustaccūrṇaṃ dāḍimāṣṭakam | atīsāraṃ kṣayaṃ gulmaṃ grahaṇīṃ ca galagraham || 62 ||</seg> mandāgniṃ pīnasaṃ kāsaṃ cūrṇametadvyapohati |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="60-62"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> dvitīyaṃ dāḍimāṣṭakamāha - dāḍimasyeti | etadvṛddhadāḍimāṣṭakasaṃjñaṃ cūrṇamatīsārādīn hanti | atra tugākṣīrī vaṃśarocanā tadabhāve tavakṣīraṃ grāhyam | tavakṣīraṃ karcūrakṛtaḥ prakāraḥ | sā karṣapramāṇā tvak varāṅgam, patram patrakam, elā sūkṣmailā, keśaraṃ nāgakeśaram, etaccatuṣṭayaṃ kolamātram | kolaṃ karṣārdhaṃ, tena saṃmilitaṃ ṭaṅkāṣṭakamityarthaḥ | śeṣaṃ sugamam | galagrahaṃ galarogam | asyāṣṭakasaṃjñā palāṣṭakena boddhavyā na tu dravyasaṃkhyaya ||60-62||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="60-62"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> tugākṣīrī vāṃśī tadādau karṣamātrā, kolaḥ ṭaṅkadvayaṃ syāt | dāḍimamaṣṭau aṣṭapalāni yatra taddāḍimāṣṭakaṃ atra bhāgāniruktiḥ, auṣadhabahutvātpūrvam adharaṃ bhāgālpatvāt pūrvaṃ laghudāḍimāṣṭakaṃ tato'tīsārādikaṃ vyapohati ||60-62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">pippalyādicūrṇam | (pippalī bṛhatī vyāghrī yavakṣārakaliṅgakāḥ ||63||</seg> <seg type="unit" n="64">citrakaṃ sārivā pāṭhā śaṭhī lavaṇapañcakam | taccūrṇaṃ pāyayeddadhnā surayoṣṇāmbunāpi vā || 64 ||</seg> mārutagrahaṇīdoṣaśamanaṃ paramaṃ hitam |)</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">atha lavaṅgādicūrṇam arocakādau - lavaṅgaṃ śuddhakarpūramelātvaṅnāgakeśaram || 65 ||</seg> <seg type="unit" n="66">jātīphalamuśīraṃ ca nāgaraṃ kṛṣṇajīrakam | kṛṣṇāgarustugākṣīrī māṃsī nīlotpalaṃ kaṇā ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">candanaṃ tagaraṃ vālaṃ kaṅkolaṃ ceti cūrṇayet | samabhāgāni sarvāṇi sarvemyo'rdhā sitā bhavet ||67||</seg> <seg type="unit" n="68">lavaṅgādyamidaṃ cūrṇaṃ rājārhaṃ vahnidīpanam | ropaṇaṃ tarpaṇaṃ vṛṣyaṃ tridoṣaghnaṃ balapradam || 68 ||</seg> <seg type="unit" n="69">hṛdrogaṃ kaṇṭharogaṃ ca kāsaṃ hikvāṃ ca pīnasam | yakṣmāṇaṃ tamakaṃ śvāsamatīsāramuraḥkṣatam || 69 ||</seg> pramehārucigulmādīngrahaṇīmapi nāśayet |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="63-69"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha lavaṅgādyaṃ cūrṇaṃ darśayannāha - lavaṅgamiti | śuddhakarpūramiti śuddhaṃ ca tat karpūraṃ ceti, pakvakarpūramityarthaḥ | atilaghutvāt| tathāhi - “pakvastu dvividhaḥ prokto sadalo nirdalastathā | dṛḍhaśca pītavarṇaśca viśeṣāllaghutāṃ gataḥ” iti| kecittu śuddhaśabdena jātyutkṛṣṭaṃ gṛhṇanti, tacca īśāvāsa iti saṃgītam | tathāhyuktam - “īśāvāso himasaṃjñaḥ potāśraya iti tridhā | apakve kathyate bhedaḥ karpūre tu bhiṣavaraiḥ” | svarūpeṇā'pi - “īśāvāso bhṛśaṃ śveto himasaṃjñastu pāṇḍuraḥ | śvetapotāśrayaśceti” sarve | guṇenāpi “rasavīryavipākataḥ | prabhāveṇāpi te proktāḥ pūrvaṃ pūrvaṃ guṇādhikāḥ | prakṛṣṭhatvenāpi - “tatrāpi yo na ca kṣudraḥ sphaṭikābhaḥ sa uttamaḥ” iti | kṛṣṇajīrakamiti pāścātyaṃ khurāsānīti loke | kṛṣṇāguru agurviti prasiddham | tugākṣīrī vāṃśī māṃsī jaṭākhyā | nīlotpalopalakṣitatvāt padmabījaṃ grāhyaṃ, kaṇā pippalī, candanaṃ śvetaṃ, tagaraṃ svanāmakhyātaṃ, vālaṃ vālakaṃ, kaṅkolaphaladravyaṃ nijanāmaprasiddhaṃ, tacca dvividhaṃ marīcakaṅkolaṃ kṣīrakaṅkolaṃ ceti | etat sakalaṃ dravyaṃ samabhāgaṃ cūrṇayitavyaṃ, sarvebhyaḥ sitārdhā bhavet | tena sakalacūrṇasya bhāgaikaṃ, sitāyāśca bhāgaikaṃ, taccūrṇasamānā ca sitetyarthaḥ | eke sitārdhā bhavedityanena saṃmitacūrṇasya dvau bhāgau sitāyā eko bhāga iti vyākhyānayanti, etadasaṅgataṃ vyavahārāt | rājārhamiti prabhuyogyam atisugandhatvāt bahulaguṇakaratvācca | ropaṇaṃ śarīrasthirakaraṃ vraṇaropaṇaṃ ca, tarpaṇaṃ dhātūnāṃ tṛptijanakaṃ, vṛṣyaṃ śukravṛddhikāri, balamojastatpradamityarthaḥ | tamakaḥ śvāsabhedaḥ, uraḥkṣataṃ kṣayaroge paṭhitam | asyāgre karpūrādyaṃ nāma cūrṇaṃ kecit paṭhanti | tacca bahupustakeṣu na dṛśyate, kṣepako'yam iti manyamānairasmābhirna likhitaḥ | karpūrādiḥ<note place="foot" type="editorial" n="14">nāsti ‘kha’ pustake |</note> kvacillikhitaḥ “sakarpūraṃ ca kaṅkolaṃ jātīphaladalaṃ samam | lavaṅganāgamaricakṛṣṇāśuṇṭhīvivardhitam | cūrṇaṃ sitāsamaṃ grāhyaṃ rocanaṃ kṣayakāsanut | vaisvaryaśvāsagulmārśaḥkaṇṭhāmayabhayāpaham | prayuktaṃ cānnapāneṣu bhiṣajā rogiṇāṃ hitat” | iti karpūrādyaṃ cūrṇam | atha laghulavaṅgādicūrṇaṃ tantrāntare - “lavaṅgajātīphalapippalīnāṃ bhāgān prakalpyākṣasamānaśeṣān | palārdhamekaṃ maricasya datvā palāni catvāri mahauṣadhasya || sitāsamaṃ cūrṇamidaṃ prasahya rogānimānāśu balānnihanti | kāsajvarārocakagulmamehaśvāsāgnimāndyaṃ grahaṇīvikārān” iti | laghulavaṅgādicūrṇam || 63-69 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="63-69"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> śuddhakarpūraḥ nirmalabhīmasena, tugākṣīrī vaṃśarocanā, māṃsī jaṭāmāṃsī, nīlotpalaṃ nīlakamalaṃ, kaṇā pippalī, candanaṃ śvetaṃ, agaru, vālam udīcyaṃ, kaṅkolaṃ maricakaṃkolaṃ, spaṣṭamanyat || 63-69 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">atha jātīphalādyaṃ cūrṇaṃ grahaṇyādau - jātī phalalavaṅgailāpatratvaṅnāgakeśaraiḥ ||70||</seg> <seg type="unit" n="71">karpūracandanatilaistvakkṣīrītagarāmalaiḥ | tālīsapippalīpathyāsthūlajīrakacitrakaiḥ ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">śuṇṭhīviḍaṅgamaricaiḥ samabhāgavicūrṇitaiḥ | yāvantyetāni sarvāṇi kuryādbhaṅgāṃ ca tāvatīm ||72||</seg> <seg type="unit" n="73">sarvacūrṇasamā deyā śarkarā ca bhiṣagvaraiḥ | karṣamātraṃ tataḥ khādenmadhunā plāvitaṃ sudhīḥ ||73||</seg> <seg type="unit" n="74">asya prabhāvādgrahaṇīkāsaśvāsārucikṣayāḥ | vātaśleṣmapratiśyāyāḥ praśamaṃ yānti vegataḥ ||74||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="70-74"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ jātīphalādyaṃ nāma cūrṇaṃ darśayannāha - jātīphaleti | atra candanaṃ śvetaṃ cūrṇatvāt | tilairiti kṛṣṇatilāḥ nistuṣā grāhyāḥ | tvakkṣīrī vaṃśarocanā, tagaraṃ prasiddhaṃ, (āmalamāmalakaphalaṃ<note place="foot" type="editorial" n="15">nāsti ‘kha’ pustake |</note> , pathyā harītakī, sthūlajīrakaḥ kṛṣṇajīrakaḥ etatsakalaṃ samabhāgaṃ gṛhītvā cūrṇitam) asya bhāgamekaṃ bhaṅgāyā bhāgaikamiti tena sakalacūrṇasamānā bhaṅgā deyā iti | bhaṅgā'tra bharjitā deyā vyavahārāt | sarvacūrṇasamā deyā śarkarā ceti tena dvayo: samā śarkaretyarthaḥ| etat siddhaṃ yathocitamātraṃ madhunā plāvya bhakṣyaṃ, nātra karṣamānaṃ niyataṃ yataḥ - “mātrāyā nāstyavasthānam” ityādivacanāt ||70-74 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="70-74"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> elā sūkṣmā, patraṃ patrajatvak<note place="foot" type="editorial" n="16">‘taja’ hi.m?.</note> | kṛṣṇā agaru, tvakkṣīrī vāṃśī, tagaram, āmalakaṃ, tālīsaṃ, pathyā harītakī, sthūlajīrakaṃ śvetajīrakam | śeṣaṃ sugamam || 70-74 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">atha mahākhāṇḍavacūrṇamarucyādau - maricaṃ nāgapuṣpāṇi tālīsaṃ lavaṇāni ca | pratyekamekabhāgāḥ syuḥ pippalīmūlacitrakaiḥ || 75 ||</seg> <seg type="unit" n="76">tvakvaṇā tintiḍīkaṃ ca jīrakaṃ ca dvibhāgikam | dhānyāmlavetasau viśvaṃ bhadrailā badarāṇi ca || 76 ||</seg> <seg type="unit" n="77">ajamodā jaladharaḥ pratyekaṃ syustribhāgikāḥ | sarvauṣadhicaturthāṃśaṃ dāḍimasya phalaṃ bhavet || 77 ||</seg> <seg type="unit" n="78">dravyemyo nikhilebhyaśca sitā deyārdhamātrayā | mahākhāṇḍavasaṃjñaṃ syāccūrṇametatsurocanam || 78 ||</seg> <seg type="unit" n="79">agnidīptikaraṃ hṛdyaṃ kāsātīsāranāśanam | hṛdrogakaṇṭhajaṭharamukharogapraṇāśanam || 79 ||</seg> <seg type="unit" n="80">viṣūcikāṃ tathādhmānamarśogulmakṛmīnapi | chardiṃ pañcavidhāṃ śvāsaṃ cūrṇametadvyapohati ||80||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="75-80"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha mahākhāṇḍavasaṃjñakaṃ cūrṇamāha - maricamiti | nāgapuṣpāṇīti nāgakeśaram | lavaṇānīti bahuvacanatvena pañcalavaṇāni grāhyāṇi, tāni ca ‘sindhusauvarcalopetaṃ biḍaṃ sāmudrakaṃ gaḍam’ iti | asmatsaṃpradāye lavaṇānītyanena saindhavameva grāhyaṃ nānyat svajātyutkṛṣṭatvena bahuvacanagrahaṇam | tvak tajaśabdavācyam | atra maricādilavaṇāntaṃ pratyekaṃ ṭaṅkaikaṃ; pippalīmūlādijīrakāntaṃ pratyekam ṭaṅkadvimitaṃ; amlavetasaṃ svanāmaprasiddham, viśvaṃ śuṇṭhī, bhadrailā bṛhadelā, badarāṇi badaraphalāni, ajamodā'tra yamānī | evaṃ sarvatrāntaḥparimārjane, bahi:parimārjane tu ajamodā ajamodaiva | tathāhi “antaḥsaṃmārjane prāyaścājamodā yamānikā | bahiḥsaṃmārjane yojyā tvajamodaiva niścitam” iti | yatrājamodāyamānyau stastatra yamānyeva dviguṇā antaḥparimārjane | jaladharo mustam | dhānyādi jaladharāntaṃ pratyekaṃ ṭaṅkatrayamiti; etatsakalacūrṇasya caturthāṃśaṃ dāḍimaphalaṃ tena māṣādhikadaśaṭaṅkamityarthaḥ | dāḍimaphalamatrāmlaṃ yalloke ‘anāradānā’ śabdavācyam| khāṇḍavatvātsamastadravyebhyaḥ sitā śarkarā ardhabhāgikā deyā, tena sakalacūrṇasāmyamityarthaḥ | sakalacūrṇasāmyaṃ kiyatpramāṇaṃ ? ṭaṅkādhikakuḍavamānamiti bhāvaḥ | mahākhāṇḍavamiti ‘lavaṇāmlasitāyuktaḥ khāṇḍavaḥ parikīrtitaḥ’ iti pāṭhāntaram iti | nanu “cūrṇe guḍaḥ samo deyaḥ śarkarā dviguṇā bhavet” iti niyamena kathamatra cūrṇasamatulitā sitā ? ucyate, ayamapi yogo'gnimāndye pradhānatamaḥ, agnisādo hi prāyeṇa śleṣmādhikaḥ syāt śleṣmaṇi ca madhuro bahutaro na yukta ityadoṣaḥ | yadvā ‘dviguṇamānamanukteṣu yaduktaṃ tattathaiva ca’ iti ||75-80||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="75-80"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> nāgapuṣpāṇi nāgakeśaraṃ,lavaṇāni pañca lavaṇāni bahuvacanāt | etāni pratyekabhāgāni pañcalavaṇānāmapi pratyekabhāgam | tvak taja:, kaṇā pippalī, dhānyaṃ prasiddham, amlavetasaḥ tasya cukraṃ vā raso vā gṛhyate, viśvaṃ śuṇṭhī, bhadrailā bṛhadelā, badaraṃ laghubadaraṃ, jaladharo mustam | mahākhāṇḍavasaṃjñametat surocanaṃ suṣṭhu rucikaraṃ arocakādhikāritvāt tathāgnimāndyādiharaṃ khāṇḍavo dvividhaḥ eko lehyaḥ aparaścūrṇasaṃjñaḥ | yathā coktam “āme hyamlapalaṃ caiva khaṇḍapakvaṃ ghṛtānvitam | elāmaricasaṃyuktaṃ jñātavyaḥ sa ca khāṇḍavaḥ” | anye tvevamāhuḥ -“kapitthatintiḍīkabījakarpūrakadāḍimaiḥ | tathāmalakayuktaiśca saṣaḍbhi: khāṇḍava: smṛtaḥ”| pūrvoktastu avalehyaḥ | tathācoktam “āmlamadhuraiḥ spaṣṭaḥ, kaṣāyalavaṇauṣaṇaḥ atiktakhāṇḍavaḥ kolakapitthādyapakvaṃ hi” iti || 75-80 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">atha nārāyaṇacūrṇamudarādau - citrakaṃ triphalā vyoṣaṃ jīrakaṃ hapuṣā vacā | yamānī pippalīmūlaṃ śatapuṣpā'jagandhikā || 81 ||</seg> <seg type="unit" n="82">ajamodā śaṭhī dhānyaṃ viḍaṅgaṃ sthūlajīrakam | hemāhvā pauṣkaraṃ mūlaṃ kṣārau lavaṇapañcakam || 82 ||</seg> <seg type="unit" n="83">kuṣṭhaṃ ceti samāṃśāni viśālā syāddvibhāgikā | trivṛttribhāgā vijñeyā dantyā bhāgatrayaṃ bhavet||83||</seg> <seg type="unit" n="84">caturbhāgā śātalā syātsarvāṇyekatra cūrṇayet | pācanasnehanādyaiśca snigdhakoṣṭhasya rogiṇaḥ || 84 ||</seg> <seg type="unit" n="85">dadyāccūrṇaṃ virekāya sarvarogapraṇāśanam | hṛdroge pāṇḍuroge ca kāse śvāse bhagandare ||85||</seg> <seg type="unit" n="86">mandāgnau ca jvare kuṣṭhe grahaṇyāṃ ca galagrahe | dadyādyuktānupānena tathādhmāne surādibhiḥ || 86 ||</seg> <seg type="unit" n="87">gulme badaranīreṇa viḍbhede dadhimastunā | uṣṇāmbubhirajīrṇe ca vṛkṣāmlaiḥ parikartiṣu || 87 ||</seg> <seg type="unit" n="88">uṣṭrīdugdhenodareṣu tathā takreṇa vā gavām | prasannayā vātaroge dāḍimāmbubhirarśasi || 88 ||</seg> <seg type="unit" n="89">dvividhe ca viṣe dadyātghṛtena viṣanāśanam | cūrṇaṃ nārāyaṇaṃ nāma duṣṭarogagaṇāpaham || 89 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="81-89"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ nārāyaṇacūrṇaṃ prakaṭayannāha - citramiti | triphalā harītakyādikaṃ, vyoṣaṃ trikaṭukam | havuṣeti svanāmataḥ prasiddham | kecittu ‘ruu’ śabdavācyaṃ vadanti | kṣārāviti dvau kṣāro tena svarjikā yavakṣāraśceti | lavaṇapañcakaṃ prasiddham | kuṣṭhaṃ ceti samāṃśānīti | viśālendravāruṇī sā dvibhāgikā ekadravyabhāgāpekṣayā, trivṛnniśothaḥ dvibhāgā, atrāpi dravyaikabhāgāpekṣayā, dantī ca prasiddhā tasyā bhāgatrayaṃ, dravyaikamānādapi boddhavyam | śātalā carmakaṣā iti loke śehuṇḍabheda iti trisaṭenāpi yavatiktakaśabdena likhitaḥ | sa ca dravyaikabhāgāpekṣayā caturbhāgaḥ | pācanasnehādyairiti | pācanaṃ doṣāṇāṃ pācanaṃ vyādhivihitaṃ, snehanaṃ ghṛtapānādikam | ādiśabdāt svedādikaṃ ca, etena kṛtapūrvaiḥ pācanādyaiḥ kṛtvā snigdhakoṣṭhasya rogiṇa etaccūrṇaṃ virekāya dadyādityarthaḥ | tathāhi -“vātodaraṃ balavataḥ pūrvaṃ snehairupācaret | snigdhāya sveditāṅgāya dadyāt snehavirecanam” iti | nanviha “vivarjayet snehapānamajīrṇī codarī jvarī” iti vacanāt sneho niṣiddhaḥ, “naite svedyā nodarī nātisārī” ityanena svedasyāpi niṣedhaḥ kṛtaḥ | tatkathaṃ svedasnuhopadeśaḥ ? ucyate, svatantrayoḥ snehasvedayorniṣedho boddhavyaḥ, na tu śodhanāṅgabhūtayostayoḥ anyathā doṣaharaṇasya duṣkaratvāt | dadyādyuktānupāneneti | yuktānupānamatraiva kathyate tadyathā - ādhmāne surādibhiriti | ādigrahaṇādāsavāriṣṭasīdhumādhvīkādibhiḥ | gulme badaranīreṇeti badarakvāthenetyarthaḥ | viḍbhaṅge dadhimastuneti dadhi ca mastu ca yadvā dadhno mastu nānājātikaṃ, yata: mastu saptavidhaṃ bhavet | tadyathā - ‘svādvamlamatyamlakamandajātaṃ tathāmṛtakṣīrabhavaṃ saraśca | asāramevaṃvidhasaptadhā'smin varge smṛtaṃ mastuguṇāstathaiva’ iti | prasaṃgato'syārthaṃ prakaṭayannāha - svādvamlamityādi sthādu dadhi amlaṃ dadhi atyamlaṃ dadhi rasajātam atyamlaṃ dadhi manyajātaṃ dadhi ebhyo jatimityarthaḥ | tathā'mṛtakṣīrabhavamiti | vinaṣṭadugdhajātaṃ sara iti dadhna upari ghano bhāgaḥ snehabahulaḥ sara iti prasiddha: | asāraṃ sārarahitam uddhṛtasnehasya dadhno vinirmitamityarthaḥ | iti saptavidhaṃ mastu darśitam | anye kūrcikā dadhitakrabhedena mastu dvividhamiti paṭhanti, uṣṇāmbunā saha peyamiti vyavahāraḥ | uṣṇāmbubhiriti bahuvacanatvenāṣṭamāṃśāvaśeṣādikaṃ grāhyam | tacca yathādoṣānurūpamiti yojyam | vṛkṣāmlairiti asya kvāthenetyarthaḥ | parikartiṣviti | gude parikartanamiva vedanāvṛddhiriti parikartikā kathyate | uṣṭrīdugdhena gavāṃ takreṇa vā | udareṣu iti sarvodareṣvityarthaḥ | prasannayā vātaroge iti | prasannā surāmaṇḍaḥ prasiddhaḥ | tathā coktaṃ ‘prasannā syāt surāmaṇḍastasmāt kādambarī ghanā | jagalastadadhaḥ prokto jagalānmadako ghanaḥ || vakkaso hṛtasāraḥ syāt surābījaṃ tu kiṇvakam’ iti guṇenāpi prasannāmāha - ‘gulmārśaśchardyarocakavātanut’ iti rāsnayā vātarogeṣviti vā pāṭhaḥ | tatra rāsnākvāthena sahetyarthaḥ | dāḍimāmbubhirarśasīti | dāḍimaphalasvarasaiḥ kvacitphalarasairvā | dvividhe viṣe iti sthāvarajaṅgamātmake | viṣṇusaṃhitāyāmuktaṃ nārāyaṇasaṃjñaṃ yadvā viṣṇuvīryatulyaṃ nārāyaṇasaṃjñaṃ yathā viṣṇutejasā daityagaṇāḥ palāyante tathaivāsya prabhāveṇa duṣṭā rogagaṇā naśyantīti tātparyārthaḥ ||81-89||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="81-89"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> triphalā harītakīvibhītakamāmalakaṃ pratyekamekabhāgaṃ, vyoṣaṃ śuṇṭhīmaricapippalya:, pratyekamekabhāgaṃ; hapuṣā<note place="foot" type="editorial" n="17">‘hāḍavera’ hi.bhā.|</note> vigandhikā, ajagandhikā<note place="foot" type="editorial" n="18">‘vāvarī’ hi.bhā.|</note> vanatulasī, śaṭhī karcūraṃ, sthūlajīrakaṃ sthūlakaṇā, hemāhvā coṣaṃ pauṣkaramūlaṃ, kṣārau dvau svarjīyavakṣārau, kuṣṭhaṃ prasiddham, etāni samāṃśāni pratyekamekabhāgaṃ viśālā indravāruṇī tasyā jaṭācūrṇaṃ dvibhāgaṃ trivṛt niśothaḥ dvibhāgā dantī dātyeṇī tasyā bhāgatrayaṃ, śātalā pītasehuṇḍastadabhāve sehuṇḍajaṭā tvagvā patrāṇi vā tasyāścaturbhāgā etān dvitricaturguṇān; citrakādicūrṇāni manyante kecidanyauṣadhāni manyante tatsarvaṃ saṃpradāyato jñeyam | pācanaṃ pācanakvāthaṃ dhānyatrikādi āragvadhādi vā | snehanaṃ ghṛtapānādi tadādyaiḥ snigdhakoṣṭhatya rogiṇaḥ virekāya cūrṇaṃ dadyāt | sarvarogapraṇāśanaṃ hṛdrogādau dadyāt vṛkṣāmlaṃ tintiḍīkam | taiḥ parikartiṣu gude kartanavat pīḍā | suprasannā madirābhedaḥ, nārāyaṇaṃ nārāyaṇasaṃjñaṃ tadvadroganāśakatvāt || 81-89 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">atha hapuṣādyaṃ cūrṇamajīrṇodarādau - hapuṣā triphalā caiva trāyamāṇā ca pippalī | hemakṣīrī trivṛccaiva śātalā kaṭukā vacā || 90 ||</seg> <seg type="unit" n="91">nīlinī saindhavaṃ kṛṣṇaṃ lavaṇaṃ ceti cūrṇayet | uṣṇodakena mūtreṇa dāḍimatriphalārasaiḥ || 91 ||</seg> <seg type="unit" n="92">tathā māṃsarasenāpi yathāyogyaṃ pibennaraḥ | ajīrṇe plīhni gulmeṣu śophārśoviṣamāgniṣu ||92||</seg> halīmakāmalāpāṇḍukuṣṭhādhmānodareṣvapi |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="90-92"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha hapuṣādyaṃ cūrṇaṃ darśayannāha - hapuṣeti | hapuṣā svanāmākhyātā sā ca jambuvadviṭapaviśeṣaḥ, trāyamāṇā lokataḥ prasiddhā hemakṣīrī svarṇakṣīrī, kaṃkuṣṭhabheda ityarthaḥ | coka iti loke | trivṛnniśothaḥ, śātalā sehuṇḍabhedaḥ, kṛṣṇalavaṇaṃ sauvarcalaṃ sauvarcalasamamanyadvetyato yaduktaṃ “na kālalavaṇe gandhaḥ sauvarcalasamo guṇai:” iti | mūtreṇeti gomūtreṇa śreṣṭhatvāt | dāḍimatriphalārasairiti kvathitaiḥ | māṃsarasaḥ pralehaśabdavācyaḥ | yathāyogyamiti vyādhyanurūpam| viṣamāgniṣviti viṣamatīkṣṇamandādiṣvapi halīmaṃ halīmakam || 90-92 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="90-92"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> hapuṣā vigandhikā, trāyamāṇā hemakṣīrī, trivṛt, śātalā, sehuṇḍaḥ, kuṭakī, nīlapuṣpī aparājitā, kṛṣṇalavaṇaṃ sauvarcalam, uṣṇodakādyaiḥ pibet | halīmaṃ halīmakaṃ, spaṣṭaṃ cānyat || 90-92 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">atha pañcasamaṃ cūrṇaṃ śūlādau - śuṇṭhī harītakī kṛṣṇā trivṛtsauvarcalaṃ tathā ||93||</seg> <seg type="unit" n="94">samabhāgāni sarvāṇi sūkṣmacūrṇāni kārayet | jñeyaṃ pañcasamaṃ cūrṇametacchūlaharaṃ param || 94 ||</seg> ādhmānajaṭharārśoghnamāmavātaharaṃ smṛtam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="93"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> ādhmānādau pañcasamacūrṇaṃ darśayannāha - śuṇṭhīti | atra kṛṣṇā pippalī, trivṛnniśothaḥ, śeṣaṃ subodham || 93 ||</seg> 94 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="93"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> sugamam || 93 ||</seg> 94 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">atha nārācacūrṇamādhmānaśūlādau - karṣamātrā bhavetkṛṣṇā trivṛtā syātpalonmitā ||95||</seg> <seg type="unit" n="96">khaṇḍātpalaṃ ca vijñeyaṃ cūrṇamekatra kārayet| karṣonmitaṃ lihedetatkṣaudreṇādhmānanāśanam ||96 ||</seg> gāḍhaviṭkodarakaphānpittaśūlaṃ ca nāśayet |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="95"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ nārācakaṃ nāma cūrṇaṃ vivarṇayannāha - karṣamātreti | karṣamātramiti bhakṣaṇārthaṃ, kṣaudraṃ tu yāvadavalehaḥ syāt tāvanmātram | etacca prātareva bhakṣyaṃ virekārthatvāt tathā hyuktaṃ - “khaṇḍaṃ palaṃ trivṛtā samamupakulyā karṣacūrṇitaṃ ślakṣṇaṃ | prāgbhojane ca madhunā biḍālapadakaṃ lihet prājñaḥ’ iti gāḍhaviṭkamatibaddhapurīṣamiti || || 95 ||</seg> 96 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="95"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> kṛṣṇā pippalī, trivṛt niḥsṛtā | spaṣṭamanyat || 95 ||</seg> 96 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">atha lavaṇatritayādyaṃ cūrṇaṃ yakṛtplīhaśūlādau - lavaṇatritayaṃ kṣārau śatapuṣpādvayaṃ vacā ||97||</seg> <seg type="unit" n="98">ajamodā'jagandhā ca hapuṣā jīrakadvayam | maricaṃ pippalīmūlaṃ pippalī gajapippalī ||98 ||</seg> <seg type="unit" n="99">hiṅguśca hiṅgupatrī ca śaṭhī pāṭhopakuñcikā | śuṇṭhī citrakacavyāni viḍaṅgaṃ cāmlavetasam ||99||</seg> <seg type="unit" n="100">dāḍimaṃ tintiḍīkaṃ ca trivṛddantī śatāvarī | indravāruṇikā bhārṅgī devadāru yamānikā || 100||</seg> <seg type="unit" n="101">kustumburustumburūṇi pauṣkaraṃ badarāṇi ca | śivā ceti samāṃśāni cūrṇamekatra kārayet|| 101||</seg> <seg type="unit" n="102">bhāvabhedārdrakarasairbījapūrarasaistathā | tatpibetsarpiṣā jīrṇemadyenoṣṇodakena vā || 102 ||</seg> <seg type="unit" n="103">kolāmbhasā vā takreṇa dugdhenauṣṭreṇa mastunā | yakṛtpṛṣṭhakaṭīśūlagudakukṣihṛdāmayam ||103||</seg> <seg type="unit" n="104">arśoviṣṭambhamandāgnigulmaplīhodarāṇi<note place="foot" type="editorial" n="19">‘aṣṭhīlā’ pā.|</note> ca | hikkādhmānaśvāsakāsāñjayedetānna saṃśayaḥ ||104 ||</seg> etairevauṣadhaiḥ samyagghṛtaṃ vā sādhayetsudhīḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="97-104"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha trilavaṇādyaṃ cūrṇaṃ darśayannāha - lavaṇatritayamiti | ayaṃ trilavaṇādyo yogaścūrṇasaṃjñakaḥ | anenaiva ghṛtamapi sādhayet| sudhīriti snehayuktyā vipacedityarthaḥ | atra trilavaṇaṃ ca saindhavasauvarcalaviḍasaṃjñaṃ kṣārāviti dvaukṣārau tena svarjikākṣāro yavakṣāraśca | śatapuṣpādvayamiti laghusthūlabhedena | ekā ‘saupha’ iti prasiddhā | aparā ‘sovā’ śabdavācyā, ajagandhā varvarikā, hapuṣā nijanāmakhyātā, jīrakadvayamiti pītakṛṣṇabhedena pratītam, kustumburu dhānyakaṃ, tumburu svanāmaprasiddhaṃ, pauṣkaraṃ, kuṣṭhaṃ, hiṅgupatrī, viṭapaviśeṣaḥ tasyāḥ patrāṇi hiṅgugandhasadṛśāni bhavanti | sā dvividhā ekā cāruṇapatrikā tanvī aparā veṇupatrikā hiṃgulaphalā | upakuñcikā jīrakabhedaḥ ‘karauṃjī śabdavācya: | badarāṇi badaraphalāni, śivā harītakī śeṣaṃ subodham | etat sakalaṃ samabhāgena ślakṣṇacūrṇīkṛtaṃ cārdrakarasairbījapūrarasaiśca pratyekaṃ bhāvayet; rasairiti bahuvacanatvena saptavārān bhāvayediti bhāvaḥ | tathācoktaṃ -‘bījapūrārdrakarasenāsakṛdbhāvitam’ iti | ghṛtasādhane tu caturguṇo raso deyaḥ | snehaparimāṇāt caturguṇatā ca pratyekaṃ | tatpibet sarpiṣā jīrṇe iti | anne jīrṇe sati pibedityarthaḥ | anyarogotpattibhayāt | tathāhi - ‘auṣadhaśeṣe bhuktaṃ pītaṃ tathauṣadhaṃ saśeṣe'nne | na karoti gadopaśamaṃ prakopayatyanyarogāṃśca’ iti | kolāmbhasā badarakvāthena | ‘vā’ grahaṇāt kulatthayūṣeṇa kṣāraniścyotanena dāḍimarasena doṣāpekṣayā pibediti tātparyārtha: | yakṛtpṛṣṭhakaṭīśūlamiti | yakṛtśūlaṃ pṛṣṭhaśūlaṃ kaṭiśūlaṃ ceti gudakukṣihṛdāmayamiti | āmayo gudādibhiḥ saha pratyekamabhisaṃbadhyate ||97-104||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="97-104"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> lavaṇatritayaṃ saindhavaṃ sauvarcalaṃ viḍalavaṇaṃ, kṣārau dvau sarjīyavakṣārau, śatapuṣpā dvayam<note place="foot" type="editorial" n="20">sovā, sauṃphaśabdavācyau|</note> | ajagandhā bākucī, hapuṣā prasiddhā, jīrakadvayaṃ śvetakṛṣṇajīrakam | pippalī gajapippalī, tadabhāve pippalī, hiṅgu bharjitaṃ, hiṅgupatrīḥ<note place="foot" type="editorial" n="21">‘hiṅgoṭa’ hi.bhā.|</note> , śaṭhī karcūra: pāṭhā<note place="foot" type="editorial" n="22">pāḍhā |</note> prasiddhā, upakuñcikā<note place="foot" type="editorial" n="23">kalauṃjī |</note> kalavañjīkā, amlavetasaḥ cukraṃ vā raso vā, dāḍimam amlatintiḍīkaṃ, trivṛt niḥsṛtā, dantī jayapālamūlaṃ, śatāvarī, indravāruṇī prasiddhā tasyā jaṭā, kustumbururdhānyakaṃ, tumburuḥ śūlaghnaḥ, pauṣkaramūlaṃ, badarāṇi, śivā harītakī, kolāmbhasā badarajalena, mastunā dadhijalena | spaṣṭamanyat || 97-104 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">atha śūlādau tumburādicūrṇam | tumburūṇi trilavaṇaṃ yamānī puṣkarāhvayam || 105 ||</seg> <seg type="unit" n="106">yavakṣārābhayāhiṅguviḍaṅgāni samāni ca | trivṛttribhāgā vijñeyā sūkṣmacūrṇāni kārayet||106||</seg> <seg type="unit" n="107">pibeduṣṇena toyena yavakvāthena vā pibet | jayetsarvāṇi śūlāni gulmādhmānodarāṇi ca ||107||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="105-107"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha tumburādicūrṇaṃ darśayannāha - tumburūṇīti ayaṃ tumburādiko yogaḥ aṣṭavidhaśūleṣu praśastaḥ | tatra tumburūṇi phalaviśeṣāḥ prasiddhāḥ, trilavaṇaṃ saindhavaṃ sauvarcalaṃ viḍaṃ, puṣkarāhvayaṃ puṣkaramūlam, tadabhāve kuṣṭaṃ, abhayā harītakī, hiṃgvatra bharjitam, etatsakalaṃ samabhāgaṃ, trivṛt tribhāgiketi ekadravyabhāgāpekṣayā, yavakvātheneti yavo'nnaviśeṣaḥ || 105-107 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="105-107"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> saiṃdhavasauvarcalabiḍeti lavaṇāni, yamānī, puṣkaraṃ, puṣkaramūlaṃ, yavakṣāraḥ, abhayā harītakī, hiṅgu bharjitaṃ, viḍaṅgaṃ etāni samāni pratyekaṃ ṭaṅkamātrāṇi sarvoṣadhāni; trivṛt niḥsṛtā bhāgatrayaṃ ādyauṣadhāt | apare sarvāndhātṛguṇānāhuḥ | tathāca bopadevaśataślokyāṃ ‘dīpyastumburupauṣkaraṃ trilavaṇaṃ kṣārābhayā jaṃtujit vyoṣaṃ hiṅgu tatastṛvṛttrirudarādyarśograhe buddhimān | vyākhyātaṃ ca trivṛttriguṇaḥ, tataḥ dīpyādicūrṇāt - dīpyāditi samāṃśāt| tathāca vṛndepi “tumburūṇi trilavaṇaṃ pāṭhā kṛṣṇā mahauṣadham | etāni svarjikākṣāro yavakṣārābhayā niśiḥ || lavaṅgaṃ citrakaṃ hiṅgu samānyekatra cūrṇayet | trivṛttriguṇitaṃ cūrṇametaduṣṇāmbunā pibet | śūlaṃ nivārayatyeṣa ādhmānamudarāṇi ca ||” vṛndāt bṛhattumburādyaṃ cūrṇaṃ śūlādau ||105-107 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="108">atha citrakādyaṃ cūrṇaṃ mandāgnyādau - citrakaṃ nāgaraṃ hiṅgu pippalī pippalījaṭā | cavyājamodā maricaṃ pratyekaṃ karṣasaṃmitam || 108 ||</seg> <seg type="unit" n="109">svarjikā ca yavakṣāraḥ sindhu sauvarcalaṃ biḍam | sāmudrakaṃ romakaṃ ca kolamātrāṇi kārayet ||109||</seg> <seg type="unit" n="110">ekīkṛtyākhilaṃ cūrṇaṃ bhāvayenmātuluṅgajaiḥ | rasairdāḍimajairvāpi śoṣayedātapena ca || 110||</seg> <seg type="unit" n="111">etaccūrṇaṃ jayedgulmaṃ grahaṇīmāmajāṃ rujam | agniṃ ca kurute dīptaṃ rucikṛtkaphanāśanam || 111 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="108-111"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> citrakādyaṃ cūrṇamāha – citrakamiti | atra nāgaraṃ śuṇṭhī, pippalī, pippalījaṭā pippalī mūlaṃ,citrakādi maricāntaṃ dravyaṃ karṣapramāṇaṃ pratyekaṃ, svarjikādiromakāntaṃ kolamātraṃ, pratyekamityarthaḥ | kolaṃ karṣārdhasaṃjñaṃ romakaṃ gaḍa- lavaṇam | etatsarvaṃ cūrṇīkṛtya mātuluṅgadāḍimaphalodbhavaiḥ rasaiḥ pṛthagbhāvayet, mātuluṅgo bījapūrakaḥ | vāgrahaṇā- detaccūrṇaṃ mātuluṅgadāḍimarasenāplāvya guṭikāḥ kāryāḥ granthāntaradarśanācca | tathāhi “citrakaṃ pippalīmūlaṃ dvau kṣārau lavaṇatrayam | vyoṣaṃ hiṃgvajamodaṃ ca cavyaṃ caikatra cūrṇayet | guṭikā mātuluṅgasya dāḍimasya rasena vā | kṛtā vipācayantyāmaṃ dīpayantyāśu cānalam” iti||108-111||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="108-111"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> hiṅgu bharjitaṃ | spaṣṭamanyat ||108-111||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="112">atha vaḍavānalacūrṇaṃ mandāgnyādau - saindhavaṃ pippalīmūlaṃ pippalī cavyacitrakam | śuṇṭhī harītakī ceti kramavṛddhāni cūrṇayet ||112||</seg> vaḍavānalanāmaiccūrṇaṃ syādagnidīpanam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="112"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha vaḍavānalacūrṇamāha - saindhavamiti | cavyamiti viṭapaviśeṣo nijanāmapraptītaḥ tasya phalaṃ gajapippalī iti| kramavṛddhyā vṛddhiṃ kṛtvā yojyaṃ, vṛddhistu ādidravyādbhavati | tadyathā saindhavamekabhāgaṃ, pippalīmūlaṃ dvibhāgikaṃ, pippalī tribhāgā, cavyaṃ bhāgacatuṣṭayaṃ, citrakaṃ pañcabhāgaṃ śuṇṭhī ṣaḍbhāgā harītakī saptabhāgeti kramavṛddhiḥ | atyantāgnikaratvāt vaḍavānalasaṃjñam || || 112 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="112"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> kamavṛddhāni - saindhavam ekaṃ, pippalīmūlaṃ dvayaṃ, pippalī catvāri, cavyamaṣṭau, citrakaṃ ṣoḍaśa, śuṇṭhī dvātriṃśat, harītakī catuḥṣaṣṭiḥ, evameva kramavṛddham ||112||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="113">atha ajamodādyaṃ cūrṇam āmavātaśothādau - ajamodā viḍaṅgāni saindhavaṃ devadāru ca || 113 ||</seg> <seg type="unit" n="114">citrakaḥ pippalīmūlaṃ śatapuṣpā ca pippalī | maricaṃ ceti karṣāṃśaṃ pratyekaṃ kārayedbudhaḥ ||114||</seg> <seg type="unit" n="115">karṣāstu pañca pathyāyā daśa syurvṛddhadārukāt | nāgarācca daśaiva syuḥ sarvāṇyekatra cūrṇayet ||115||</seg> <seg type="unit" n="116">pibetkoṣṇajalenaiva cūrṇaṃ śvayathunāśanam | āmavātarujaṃ hanti saṃdhipīḍāṃ ca gṛdhrasīm ||116||</seg> <seg type="unit" n="117">kaṭipṛṣṭhagudasthāṃ ca jaṅghayośca rujāṃ jayet | tūnīpratūnīviśvācīkaphavātāmayāñjayet || 117 ||</seg> samena vā guḍenāsya vaṭakānkārayedbhiṣak |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="113-117"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha ajamodādyaṃ cūrṇamapi darśayannāha - ajamodeti | ayamajamodādisaṃjñako yogaścūrṇarūpo guṭikārūpaśca | ajamodādimaricāntaṃ navadravyaṃ pratyekaṃ karṣamātram | pathyā harītakī tasyāstvak pañcakarṣamitā, vṛddhadārakaṃ daśakarṣaṃ, nāgaraṃ śuṇṭhī caiva daśakarṣānvitā etat sakalaṃ cūrṇaṃ kṛtvā ucitamātrayā koṣṇajalena pānaṃ boddhavyam | athavā pakṣāntaramapi | idameva cūrṇaṃ guḍamiśritaṃ guḍasamānaṃ kṛtvā bhakṣayet | guḍasāmyamatracūrṇatvāt | atrāpi koṣṇajalānupānaṃ boddhavyam| kaṭipṛṣṭhagudasthāṃ ceti | atra rujāmityanvayaḥ | jaṅghayorubhayoḥ atrāpi rujāṃ | tūnīpratūṇīvātaroge paṭhitā viśvācī ca || 113-117 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="113-117"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> ajamodādipratyekaṃ karṣāṃśaṃ, pathyā harītakī pañcakarṣāḥ, vṛddhadāruḥ<note place="foot" type="editorial" n="24">‘vidhārā’ hi.bhā.|</note> prasiddhaḥ etasmāddaśakarṣāḥ syuḥ, śuṇṭhī nāgaraśuṇṭhī tasmācca daśakarṣāḥ syu:, etāni sarvāṇi ekatra cūrṇayet | etaccūrṇam ajamodādikaṃ koṣṇajalena pibet śothādināśakaṃ bhavati | samena guḍena vā asya vaṭakān kārayet || 113-117 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="118">śvāsādau śuṇṭhyādicūrṇam | (śuṇṭhī sauvarcalaṃ<note place="foot" type="editorial" n="25">prakṣiptam |</note> hiṅgu dāḍimaṃ cāmlavetasam ||118||</seg> <seg type="unit" n="119">cūrṇamuṣṇāmbunā peyaṃ śvāsahṛdrogaśāntaye |) atha hiṃgvādicūrṇaṃ śūlādau - hiṅgu pāṭhā'bhayā dhānyaṃ dāḍimaṃ citrakaḥ śaṭhī ||119||</seg> <seg type="unit" n="120">ajamodā trikaṭukaṃ hapuṣā cāmlavetasam | ajagandhā tintiḍīkaṃ jīrakaṃ pauṣkaraṃ vacā ||120||</seg> <seg type="unit" n="121">cavyaṃ kṣāradvayaṃ pañca lavaṇāni vicūrṇayet | prāgbhojanasya madhye vā cūrṇametatprayojayet ||121||</seg> <seg type="unit" n="122">pibedvā jīrṇamadyena takreṇoṣṇodakena vā | gulme vātakaphodbhūte hṛdgrahe'ṣṭhīlikāsu<note place="foot" type="editorial" n="26">‘viḍgrahe’ pā.|</note> ca ||122 ||</seg> <seg type="unit" n="123">hṛdbastipārśvaśūleṣu śūle ca gudayonije | mūtrakṛcchre tathānāhe pāṇḍuroge'rucau tathā ||123||</seg> <seg type="unit" n="124">hikvāyāṃ yakṛti plīhni śvāse kāse galagrahe | grahaṇyarśovikāreṣu cūrṇametatpraśasyate || 124 ||</seg> <seg type="unit" n="125">bhāvitaṃ mātuluṅgasya bahuśaḥ svarasena vā | kuryācca guṭikā bahvīrvātaśleṣmāmayāpahāḥ || 125 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="118-125"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> adhunā hiṃgvādyaṃ cūrṇamāha - hiṃgviti | atra hiṅgu bharjitaṃ yojyaṃ, pāṭhā prasiddhā tasyā mūlam, abhayā harītakī, dāḍimaṃ dāḍimaphalabījāni, hapuṣā jambuvadviṭapaviśeṣo vikhyātaḥ, ajagandhā barbarikā, tintiḍīkamamlaphalaṃ prasiddhaṃ, puṣkaraṃ puṣkaramūlaṃ, kṣāradvayamiti yavakṣāraḥ svarjikākṣāraḥ | pañcalavaṇāni saindhavaprabhṛtikāni | prāgbhojanasyeti prātaḥkāle madhye vā bhojanamiśram | jīrṇamadyeneti jīrṇaṃ purātanaṃ guṇādhikatvāt | tathāhi ‘navaṃ madyamabhiṣyandi gudadoṣakaraṃ param | jīrṇaṃ ca sarvadoṣaghnaṃ laghutvaṃ ca kaphāpaham’ iti | kalpanāntaramāha | athavā etaccūrṇaṃ mātuluṅgasya rasena vā bahuśo bhāvayitvā guṭikāḥ kāryāḥ | tāśca vātaśleṣmāmayāpahā bhavanti | bahuśa iti saptavārān | bahvīriti dviśāṇapramitāḥ ||118-125 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="118-125"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> hiṅgu bharjitaṃ, pāṭhā, abhayā harītakī, dhānyaṃ prasiddhaṃ, dāḍimaṃ, citrakaṃ, śaṭhī karcūra:, ajamodā, trikaṭu, hapuṣā prasiddhā, amlavetasya raso vā cukraṃ vā, ajagandhā<note place="foot" type="editorial" n="27">‘vāvarī’ hi.bhā.|</note> vanatulasī, tintiḍīkaṃ, pauruṣaṃ puṣkaramūlaṃ; vacā, cavyaṃ, kṣāradvayaṃ sarjī iti dvayaṃ, yavakṣāraṃ, pañcalavaṇaṃ saindhavaṃ śākambharīyaṃ sauvarcala sāmudraṃ biḍaṃ iti| sarvaṃ cūrṇaṃ madyādinā pibet | keṣu gulmādiṣu etaccūrṇaṃ praśasyate | mātuluṅgasya svarasena vā guṭikāṃ kuryāt || 118-125 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="126">atha yamānīkhāṇḍavacūrṇamarocakādau - yamānī dāḍimaṃ śuṇṭhī tintinīkāmlavetasau | badarāmlaṃ ca kurvīta catuḥśāṇamitāni ca || 126 ||</seg> <seg type="unit" n="127">sārdhadviśāṇaṃ maricaṃ pippalī daśaśāṇikā | tvaksauvarcaladhānyākaṃ jīrakaṃ dvidviśāṇakam ||127 ||</seg> <seg type="unit" n="128">catuḥṣaṣṭimitaiḥ śāṇai śarkarāmatra yojayet | cūrṇitaṃ sarvamekatra yamānīkhāṇḍavābhidham|| 128||</seg> <seg type="unit" n="129">cūrṇaṃ jayetpāṇḍurogaṃ hṛdrogaṃ grahaṇīṃ jvaram | chardiśoṣātisārāṃśca plīhānāhavibandhatām||129||</seg> aruciṃ śūlamandāgnimarśojihvāgalāmayān |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="126-129"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha yamānīkhāṇḍavasaṃjñakaṃ cūrṇamāha - yamānīti | yamānī prasiddhā, dāḍimaṃ dāḍimaphalabījāni, tintiḍīkaṃ prasiddhaṃ, badarāmlamiti badaraṃ prasiddham, amlaṃ vṛkṣāmlaṃ vṛkṣabhedaḥ sa ca phalāmlaḥ, yadvā badarāmlamamlabadaraṃ khāṇḍavatvāt, catuḥśāṇamitānīti pratyekaṃ sārdhadviśāṇaṃ | maricamiti tena daśamāṣakamityarthaḥ | tvagā- dijīrakāntaṃ pratyekaṃ dviśāṇaṃ tvak sauvarcaladhānyakamityasya sthāne “kṛmighnamakṣaṃ dhānyatvak” iti paṭhanti tatrāpi akṣaṃ sauvarcalaṃ khāṇḍavābhidhamiti prasiddheḥ | yataḥ “lavaṇāmlasitāyukta: khāṇḍavaḥ parikīrtitaḥ” iti | śoṣo mukhaśoṣaḥ kṣayabhedo vā, ānāha udarāpūraḥ, vibandho vātādīnāmapravṛttiḥ, jihvāgalāmayāniti jihvāmayān, galāmayānityartha:||126-129 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="126-129"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yamānyādīni catuḥśāṇamitāni, maricaṃ sārdhadviśāṇam ardhaṭaṅkopari dviṭaṅkaṃ, pippalī daśaśāṇā, tvagādikaṃ dvidviśāṇakam | atra śarkarāṃ catuḥṣaṣṭimitaśāṇairyojayet | etat yamānīkhāṇḍavābhidhaṃ pāṇḍurogādīn jayet| dāḍimam amlaṃ madhuraṃ vā, sauvarcalaṃ prasiddham, amlavetasya svarasaṃ vā, cukraṃ karṣamātraṃ, pippalīnām ekaṃ śataṃ, maricasya dve śate, guṇanayanāttvanyasaṃkhyayā atra śarkarāyāścatvāri phalāni, palamatra ṣoḍaśaṭaṅkānām, anyathā catuḥṣaṣṭimitaiḥ śāṇaiḥ śarkarāmatra yojayedityanena virodhaḥ syāt | kecitkhāṇḍave lavaṇaṃ madhurayoge sādhu svabhāvāt, lavaṇaṃ nikṣipediti vadanti || atha pṛthvīkādyaṃ cūrṇam arocakādau granthāntarāt - “pṛthvīkā jīrakaṃ dhānyaṃ dāḍimaṃ ca tathaiva ca | citrakaṃ pippalīmūlaṃ nāgakeśarakaṃ tathā | maricaṃ dīpyakaṃ caiva vṛkṣāmlaṃ cāmlavetasam || ajamodājagandhā ca dadhitthaṃ ceti kārṣikān | pradeyaṃ cātiśuddhāyāḥ śarkarāyāḥ palāṣṭakaṃ || cūrṇametatprasādaṃ syāt paramaṃ rucivardhanaṃ | tīvrakāsāmayārśāṃsi śūlaṃ kāsaṃ vamiṃ jvaraṃ || nihanti dīpayatyagniṃ balavarṇapradaṃ paraṃ | vātānulomanaṃ hṛdyaṃ kaṇṭhajihvāviśodhanam” iti | pṛthvīkā sūkṣmailā, ajagandhā vāvarī, dadhitthaṃ kapitthaṃ | idamapi khāṇḍavaṃ cūrṇam || 126-129 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="130">atha tālīsādicūrṇam arocakādau - tālīsaṃ maricaṃ śuṇṭhī pippalī vaṃśarocanam ||130||</seg> <seg type="unit" n="131">ekadvitricatuḥpañcakarṣairbhāgānprakalpayet | elātvacostu karṣārdhaṃ pratyekaṃ bhāgamācaret || 131||</seg> <seg type="unit" n="132">dvātriṃśatkarṣatulitā pradeyā śarkarā budhaiḥ | tālīsādyamidaṃ cūrṇaṃ rocanaṃ pācanaṃ smṛtam|| 132||</seg> <seg type="unit" n="133">kāsaśvāsajvaraharaṃ chardyatīsāranāśanam | śoṣādhmānaharaṃ plīhāgrahaṇīpāṇḍurogajit || 133||</seg> paktvā vā śarkarāṃ cūrṇaṃ kṣipetsyādguṭikā tataḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="130-133"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> tālīsādikamapyāha - tālīsamiti | tālīsaṃ svanāmakhyātaṃ, vaṃśarocanaṃ vaṃśakṣīrī, etaddravyapañcakamādi- dravyāt karṣaikaikena vardhitaṃ grāhyam | tena tālīsaṃ karṣaikaṃ, maricaṃ karṣadvayaṃ, śuṇṭhī karṣatrayā, pippalī catuḥkarṣā, vaṃśa- rocanaṃ pañcakarṣam, elātvacostu karṣārdhamiti | elā kṣudrailā, tvag varāṅgaṃ karṣārdhamiti śāṇadvayamityarthaḥ | pratyekamiti pṛthagityarthaḥ | śarkarā'tra dvātriṃśat karṣatulitā deyā, etena sakalacūrṇāddviguṇā śarkarā bhavati tīkṣṇatvāt | veti grahaṇena pakṣāntaramāha - samajale śarkarāṃ paktvā tatra cūrṇaṃ prakṣipya guṭikā kāryā laghutaratvāt tathāhi - “kalpayedguṭikāścaitaccūrṇāt paktvā sitopalām | guṭikā hyagnisaṃyogāccūrṇāllaghutarāḥ smṛtā? iti | etadapi vāṃśīṃ vinā pracarati | tathāca tantrāntare - “tālīśaṃ maricaṃ śuṇṭhī pippalyekāṃśakottarā | tvagelārdhāṃśakaṃ dadyāt śarkarā kuḍakaṃ bhavet” ityādi | anyatrāpi “tālīsamaricanāgaraṃ kṛṣṇāḥ karṣottarāḥ kramastvagele cārdhāṃśe kuḍavaṃ sitā guṭikā vipācya kṛtāḥ” iti kecidvadanti | pitte vaṃśarocanā deyeti | tathāhyuktam - “’pittayukte bhavecchreṣṭhaṃ vaṃśarocanayānvitam” iti granthāntaradarśanāt | taduktaṃ - “vāṃśīpippaliśuṇṭhīnāṃ tālīsoṣaṇayostathā | bhāgavṛddhiḥ kramādantyā tvagele cāpi sārdhake || kṛṣṇā tvaṣṭaguṇā cātra pradeyā sitaśarkarā” ityādi ||130-133||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="130-133"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> tālīsam ekakarṣaṃ, maricaṃ dvikarṣaṃ, śuṇḍī trikarṣā, pippalī catuḥkarṣā, vāṃśī rocanā pañcakarṣā, evaṃ bhāgānprakalpayet, elā laghvelā, tvak tajaḥ, etayoḥ pratyekaṃ karṣārdhaṃ śarkarāyā dvātriṃśatkarṣāḥ | śarkarāṃ paktvā cūrṇe nikṣipet | tato guṭikā syāt | idaṃ tālīsādyaṃ cūrṇaṃ rocanaṃ pācanaṃ tathā kāsādiharam ||130-133 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="134">atha sitopalādicūrṇaṃ kāsakṣayapittadāhādau - sitopalā ṣoḍaśa syādaṣṭau syādvaṃśarocanā ||134||</seg> <seg type="unit" n="135">pippalī syāccatuṣkarṣā syādelā ca dvikārṣikī | ekaḥ karṣastvacaḥ kāryaścūrṇayetsarvamekataḥ ||135||</seg> <seg type="unit" n="136">sitopalādikaṃ cūrṇaṃ madhusarpiryutaṃ lihet | śvāsakāsakṣayaharaṃ hastapādāṅgadāhajit ||136 ||</seg> <seg type="unit" n="137">mandāgniṃ suptajihvatvaṃ pārśvaśūlamarocakam | jvaramūrdhvagataṃ raktaṃ pittamāśu vyapohati ||137||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="134-137"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha sitopalādicūrṇamāha - sitopaleti | sitopalā śarkarābhedaḥ | ṣoḍaśeti ṣoḍaśakarṣamitā | vaṃśarocanā aṣṭau syāditi aṣṭakarṣamitā, agrimakarṣagrahaṇāt | antyāt dviguṇitatvānmānanirdeśo'yam | tathācoktaṃ -“sitopalā tugākṣīrī pippalībahulā tvacaḥ | antyādūrdhvaṃ dviguṇita lehayenmadhusarpiṣā||” iti | bahulā kṣudrailā, madhu sarpiścātra lehavat parimitaṃ | hastapādāṅgadāhajiditi | tena hastadāhaṃ, pādadāhaṃ, aṅgadāhamiti suptajihvatvamiti jihvāroge paṭhitam || 134-137 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="134-137"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> sitopalā prasiddhā, aṣṭau karṣāḥ vaṃśarocanā, pippalī catuḥkarṣā syāt, elā dvikārṣikī, tvacaḥ ekakarṣaḥ, evaṃ ṣoḍaśakarṣaṃ syāt| etatsitopalādicūrṇaṃ madhusarpirbhyāṃ lihet ścāsādikān vyapohati ||134-137||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="138">atha lavaṇabhāskaracūrṇaṃ grahaṇīgulmādau - sāmudralavaṇaṃ kāryamaṣṭakarṣamitaṃ budhaiḥ | pañca sauvarcalaṃ grāhyaṃ niḍaṃ saindhavadhānyakāt || 138||</seg> <seg type="unit" n="139">pippalī pippalīmūlaṃ kṛṣṇajīrakapatrakam | nāgakeśaratālīsamamlavetasakaṃ tathā || 139 ||</seg> <seg type="unit" n="140">dvikarṣamātrāṇyetāni pratyekaṃ kārayedbudhaḥ | maricaṃ jīrakaṃ viśvamekaikaṃ karṣamātrakam || 140 ||</seg> <seg type="unit" n="141">dāḍimaṃ syāccatuṣkarṣaṃ tvagele cārdhakārṣike | etaccūrṇīkṛtaṃ sarvaṃ lavaṇaṃ bhāskarābhidham ||141 ||</seg> <seg type="unit" n="142">śāṇapramāṇaṃ deyaṃ tu mastutakrasurāsavaiḥ | vātaśleṣmabhavaṃ gulmaṃ plīhānamudaraṃ kṣayam<note place="foot" type="editorial" n="28">‘kṣataṃ’ pā. |</note> || 142||</seg> <seg type="unit" n="143">arśāṃsi grahaṇīṃ kuṣṭhaṃ vibandha<note place="foot" type="editorial" n="29">‘vividhaṃ’ pā. |</note> ca bhagandaram | śophaṃ śūlaṃ śvāsakāsāvāmavātaṃ ca hṛdrujam || 143||</seg> <seg type="unit" n="144">mandāgniṃ nāśayedetaddīpanaṃ pācanaṃ param | sarvalokahitārthāya bhāskareṇoditaṃ purā ||144||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="138-144"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ lavaṇabhāskaraṃ nāma cūrṇaṃ prakaṭayannāha - sāmudralavaṇamiti | dakṣiṇasamudrasamīpe bhavaṃ sāmudraṃ lavaṇaṃ tacca samaṭīśabdavācyam aṣṭakarṣaṃ paladvayam, pañca sauvarcalaṃ grāhyamiti sauvarcalalavaṇaṃ pañcakarṣaṃ grāhyamityarthaḥ | biḍalavaṇādyamlavetasāntaṃ dviguṇakarṣapramāṇaṃ pratyekaṃ, biḍaṃ kṛtrimaṃ lavaṇaṃ tacca prasāriṇī kalka- bhaktalavaṇasaṃyogādagnidāhena nivṛttamityeke, sindhubhavaṃ saindhavaṃ, kṛṣṇajīrakaṃ pāścātyaṃ,tacca khurāsānaśabdavācyaṃ, maricādiviśvāntaṃ dravyatrayaṃ karṣaṃ pratyekamityarthaḥ | jīrakamatra śuklaṃ , viśvaṃ śuṇṭhī, dāḍimaṃ syāccatuḥkarṣamiti dāḍi- maphalabījāni grāhyāṇi tacca anāradānāśabdavācyaṃ, catuḥkarṣaṃ palaparimitaṃ | tvagele cārdhakārṣika iti militvā karṣamātramityartha: | bhakṣaṇe ca śāṇapramāṇaṃ ṭaṅkamātraṃ deyaṃ, tīkṣṇatvāt | tat punaḥ iti grahaṇenādhikamātramapi praca- rati doṣādīnāṃ balātiśayatvāt| mastutakrasurāsavairiti | mastu dadhno'dhastoyaviśeṣaḥ | ‘dadhnastu yadadhastoyaṃ tanmastu parikīrtitam |’ takramiti tribhāgabhinnaṃ, surāsavau prasiddhau, surā lohitavarṇā, piṣṭakiṇvakalkena kiñcit kaluṣā āśu kriyante ye te āsavāḥ, bhāskareṇa bhāskarācāryeṇa uditaṃ kathitaṃ purā pūrvapauruṣeyagranthānāmādāvityarthaḥ | na tu ṛṣipraṇītebhya iti kecit || 138-144 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="138-144"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> sāmudralavaṇaṃ budhaiḥ aṣṭakarṣaṃ kāryaṃ, pañcakarṣaṃ saptaircalaṃ, biḍaṃ biḍalavaṇaṃ tadādyamlavetasakāntaṃ daśauṣadhaṃ pratyekaṃ dvidvikarṣaṃ, āmlavetasasya rasaṃ vā cukraṃ vā grāhyaṃ, maricaṃ jīrakaṃ, viśvam etatpratyekaṃ karṣamātraṃ, jīrakaṃ śvetaṃ, viśvaṃ śuṇṭhī, dāḍimaṃ catuḥkarṣaṃ, tvagelā ca ardhakārṣikaṃ pratyekaṃ dvidviṭaṅkaṃ | etaccūrṇakṛtaṃ lavaṇabhāskaraṃ bhavati śāṇapramāṇaṃ ṭaṅkapramāṇaṃ bhakṣaṇārthaṃ deyaṃ, ārśādīni ca nāśayati | idaṃ bhāskareṇa sūryeṇa uditam ||138-144||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="145">atha elādicūrṇaṃ chardiroge - elāpriyaṅgumustāni kolamajjā ca pippalī | śrīcandanaṃ tathā lājā lavaṅgaṃ nāgakeśaram || 145||</seg> <seg type="unit" n="146">etaccūrṇīkṛtaṃ sarvaṃ sitākṣaudrayutaṃ lihet | vātapittakaphodbhūtāṃ chardiṃ hantyativegataḥ ||146 ||</seg> <seg type="unit" n="147">vyāghrīcūrṇam | (vyāghrījīrakadhātrīṇāṃ<note place="foot" type="editorial" n="30">prakṣiptam |</note> cūrṇaṃ madhuyutaṃ lihet | ūrdhvavātamahāśvāsatamakairmucyate kṣaṇāt ||147||</seg>)</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="145-147"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> elādicūrṇamāha - elā priyaṅgumustānīti | elā sūkṣmailā, priyaṅgurlatāviśeṣaḥ tasyāḥ phalāni, kolamajjā badaraphalāsthimadhyagatadravyaviśeṣaḥ, śrīcandanaṃ śvetacandanaṃ, lājā bhṛṣṭadhānyodbhavā | etatsakalaṃ samamātraṃ saṃgṛhya vastrapūtaṃ cūrṇaṃ kuryāt | bhakṣaṇamānamasya doṣāgnibalāpekṣayā kāryam | sitākṣaudrayutamitītyarthaḥ | (sitā<note place="foot" type="editorial" n="31">nāsti ‘kha’ pustake |</note> śarkarā sā dhānyacūrṇasamā grāhyā, madhumānaṃ ca yāvadavalehatvaṃ syāt tāvaddeyamityarthaḥ) | ativegata iti vacanenāsya viśiṣṭatvaṃ darśitam ||145-147 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> kolaṃ badaraṃ tanmajjā, śrīcandanaṃ malayajaṃ lājā bhṛṣṭadhānyajāṃ sarvasamaṃ sitā sitopalā || 145 -147 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="148">atha pañcanimbacūrṇaṃ kuṣṭhādau - mūlaṃ patraṃ phalaṃ puṣpaṃ tvacaṃ nimbātsamāharet | sūkṣmacūrṇamidaṃ kuryātpalapañcadaśonmitam || 148||</seg> <seg type="unit" n="149">lohabhasmaharītakyau cakramardakacitrakau | bhallātakaṃ viḍaṅgāni śarkarāmalakaṃ niśā || 149 ||</seg> <seg type="unit" n="150">pippalī maricaṃ śuṇṭhī bākucī kṛtamālakaḥ | gokṣuraśca palonmānamekaikaṃ kārayedbudhaḥ || 150 ||</seg> <seg type="unit" n="151">sarvamekīkṛtaṃ cūrṇaṃ bhṛṅgarājena bhāvayet | aṣṭabhāgāvaśiṣṭena khadirāsanavāriṇā || 151 ||</seg> <seg type="unit" n="152">bhāvayitvā ca saṃśoṣya karṣamātraṃ tataḥ pibet | khadirāsanatoyena sarpiṣā payasāthavā || 152 ||</seg> <seg type="unit" n="153">māsena sarvakuṣṭhāni vinihanti rasāyanam | pañcanimbamidaṃ cūrṇaṃ sarvarogapraṇāśanam ||153||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="148-153"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> adhunā pañcanimbacūrṇaṃ darśayannāha - mūlamiti | mūlamityādinā nimbavṛkṣasya pañcāṅgaṃ kathitaṃ; mūlaṃ jaṭā patraṃ palāśaṃ phalamāmabījaṃ puṣpaṃ kusumaṃ tvak challī | samāharediti samyak prakāreṇa āharediti yaduktaṃ tat kālaviśeṣaṃ sūcayati | tathāhi “puṣpakāle ca puṣpāṇi phalakāle phalāni ca | saṃcūrṇya picumardasya tvaṅmūlāni dalāni ca” iti| eke mūlasthāne sāramiti paṭhanti vyākhyānayanti ca tatra sāraṃ madhyabhāgasthitaṃ kāṣṭhaviśeṣam, uktamanyatrāpi “kāle tvagdalasārabījakusumairnimbasya tulyāṃśakaiḥ” ityādi | pañcadaśonmitaṃ phalamiti sakalapañcāṅgaṃ pañcadaśapalaparimitaṃ grāhyamityarthaḥ | tena pratyekaṃ tripalamitaṃ bhavati | lohabhasmeti mṛtalohacūrṇaṃ, cakramardakaḥ prapunnāṭabījāni, āmalamāmalakīphalaṃ, niśā haridrā, kṛtamālako rājavṛkṣaḥ etallohabhasmādigokṣurakāntaṃ pṛthak palamānaṃ grāhyam, tena nimbacūrṇasamaṃ bhavati | etat sakalaṃ cūrṇībhūtaṃ dravyaṃ bhṛṅgarājarasena bhāvitaṃ kṛtvā paścādaṣṭabhāgāvaśeṣeṇa khadirakvāthena tat paścādasanakvāthena ca bhāvyam, asanaḥ pītamāro vṛkṣaviśeṣaḥ, paścāt saṃśoṣya karṣaparimāṇamitaṃ vakṣyamāṇānupānena saha pibedityarthaḥ | anupānānyāha - khadirāsanatoyeneti | khadirakāṣṭhakvathitena asanakāṣṭhakvathitena vetyarthaḥ | athavā sarpiṣā payasā ca atra doṣāpekṣā boddhavyā | rasāyanamiti jarāvyādhināśakatvena rasāyanaṃ kathitaṃ| paccanimbamiti nimbasambandhipuṣpādipañcakameva nimbapañcakaṃ kathitaṃ | tathāhi “nimbapatraṃ tathā puṣpaṃ tvaṅmūlaṃ phalamucyate | pañcanimbamiti khyātaṃ nāmataḥ śāstrakovidaiḥ” iti | sarvarogapraṇāśanamiti | sarvarogā bhagandarapramukhāḥ | tathāhyuktam - “bhagaṃdaraḥ ślīpadavātaraktajaḍāndhanāḍīvraṇaśīrṣarogān | sarvān pramehān pradarāṃśca sarvān daṃṣṭrāviṣaṃ mūlaviṣaṃ nihanti || sthūlodaraḥ siṃhakṛśodaraḥ syāt suśliṣṭasandhirmadhunopayogāt | sadopayogādapiye daśanti sarpādayo yāṃti vināśamāśu || jīvecciraṃ vyādhijarāvimuktaḥ śubhetaraścaṃdrasamānakāntiḥ” iti ||148-153 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="148-153"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> nimbānmūlādikaṃ pañcāṅgaṃ samāharet| idaṃ paścadaśonmitaiḥ palaiścūrṇaṃ kuryāt| ekam ekapalalohabhasmādikam ekaikaṃ palonmitaṃ kārayet | cakramardaḥ<note place="foot" type="editorial" n="32">‘panabāḍa’ hi.bhā. |</note> prapunnāṭaḥ, śarkarā sitopalā, niśā haridrā, bākucī kṛmighnaḥ, kṛtamālaḥ āragvadhaḥ, khadiraḥ vṛkṣaviśeṣastasya sāraḥ, asanaḥ<note place="foot" type="editorial" n="33">vijayasāra’ hi.bhā.|</note> pītamāraḥ eṣāṃ kvāthena bhāvayet vāratrayaṃ vā sapta vā punaḥ saṃśoṣya karṣaṃ khadirāsanaṃ pibet || 148-153||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="154">śatāvarīcūrṇam - śatāvarī gokṣuraśca bījaṃ ca kapikacchujam | gāṅgerukī cātibalā bījamikṣurakodbhavam || 154 ||</seg> <seg type="unit" n="155">cūrṇitaṃ sarvamekatra godugdhena pibenniśi | na tṛptiṃ yāti nārībhirnaraścūrṇaprabhāvataḥ ||155||</seg> <seg type="unit" n="156">aśvagandhādicūrṇam - aśvagandhā daśapalā tanmātro vṛddhadāruka: | cūrṇīkṛtyobhayaṃ vidvānghṛtabhāṇḍe nidhāpayet ||156||</seg> <seg type="unit" n="157">karṣaikaṃ payasā pītvā nārībhirnaiva tṛpyati | agatvā pramadāṃ bhūyādvalīpalitavarjitaḥ ||157||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="154-157"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ vājīkaraṇacūrṇadvayamāha - śatāvarītyādi | kapikacchujaṃ | bījamiti vānarībījaṃ, gāṃgerukīti nāgabalā “guḍasakarīti” śabdavācyā, atibalā bṛhadvalā, bījamikṣurakodbhavamiti ikṣurakaḥ kokilākṣa: “tālamakhānā” iti loke, etat sarvaṃ cūrṇīkṛtamuktamānaparimitaṃ ca caturguṇena godugdhena saha pibet | niśi rātrau | vājīkaraṇamiti vājīvātyarthamaithunasāmarthyāt bājīkaraṇaṃ, kiṃ vā vāja śukraṃ tadasyāstīti vājī avājī vājī kriyate yena puruṣastadvājīkaraṇaṃ | taduktam “yena nārīṣu sāmarthyaṃ vājīvallabhate naraḥ | yena vātyadhikaṃ bījaṃ vājīkaraṇameva tat” iti | tattu trividhaṃ pravartakaṃ janakaṃ pravartakajanakaṃ ca | uktaṃ ca tantrāntare - “śukravṛddhikaraṃ kiñcit kiñcit śukrapravartakam| cyutivṛddhikaraṃ kiñcit trividhaṃ vṛṣyamucyate” iti | vṛṣyaṃ tu vājīkaraṇasaṃjñam | tathāca yuvatisparśādi cyutikaraṃ, kṣīrādi vṛddhikaraṃ, māṣo janakaḥ pravartakaśca | dvitīyavājīkaraṇacūrṇaṃ subodhaṃ kecinnātra paṭhanti || 154-157 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="154-157"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> athāśvagandhādicūrṇaṃ puṣṭau sugamaṃ vṛddhadāruka: prasiddha:|| 154-157||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="158">musalīcūrṇam - (musalīkandacūrṇaṃ<note place="foot" type="editorial" n="34">prakṣiptam |</note> tu guḍūcīsattvasaṃyutam | vānarīgokṣurābhyāṃ ca śālmalīśarkarāmalaiḥ ||158 ||</seg> āloḍya ghṛtadugdhena pāyayetkāmavardhanam |)</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="159">navāyasacūrṇam - citrakastriphalā mustaṃ viḍaṅgaṃ tryūṣaṇāni ca ||159||</seg> <seg type="unit" n="160">samabhāgāni kāryāṇi nava bhāgā hatāyasaḥ | etadekīkṛtaṃ cūrṇaṃ madhusarpiryutaṃ lihet ||160||</seg> <seg type="unit" n="161">gomūtramathavā takramanupāne praśasyate | pāṇḍurogaṃ jayatyugraṃ hṛdrogaṃ ca bhagandaram ||161||</seg> śothakuṣṭhodarārśāṃsi mandāgnimaruciṃ kṛmīn |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="158-161"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha navāyasaṃ cūrṇamāha - citraka iti | citrakaścitrakajaṭāstvak, triphalā harītakyādi, tryūṣaṇaṃ kaṭutrikaṃ etaccitrakāditryūṣaṇāntaṃ navadravyaṃ pratyekaṃ samamātraṃ, navabhāgā hatāyasa iti hatāyaso mṛtalohasya eka- dravyabhāgāpekṣayā navabhāgā grāhyā:, tenaikatra militānāṃ citrakādīnāṃ cūrṇena samamayaścūrṇamityarthaḥ | madhusarpiṣī cātra lehaparimāṇavadgrāhye || 158-161 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="158-161"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> citrakaḥ, triphalā, mustaṃ nāgaraṃ, viḍaṅgaṃ, tryūṣaṇaṃ trikaṭu etāni pratyekaṃ śāṇamātrāṇi hatāyasaṃ mṛtalohaṃ sarvatulyaṃ madhusarpirghṛtaṃ tābhyāṃ lihet | śeṣaṃ sugamam || 158-161 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="162">ākārakarabhādicūrṇaṃ stambhanādau - ākārakarabhaḥ śuṇṭhī kaṅkolaṃ kuṅkamaṃ kaṇā ||162||</seg> <seg type="unit" n="163">jātīphalaṃ lavaṅgaṃ ca candanaṃ ceti kārṣikān | cūrṇāni mānataḥ kuryādahiphenaṃ palonmitam|| 163||</seg> <seg type="unit" n="164">sarvamekīkṛtaṃ cūrṇaṃ māṣaikaṃ madhunā lihet | śukrastambhakaraṃ cūrṇaṃ puṃsāmānandakārakam ||164||</seg> nārīṇāṃ prītijananaṃ seveta niśi kāmukaḥ || iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ madhyamakhaṇḍe cūrṇakalpanā nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="162-164"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athākārakarabhādicūrṇaṃ darśayannāha - ākārakarabha iti | ‘akarakarahā’ iti loke prasiddhaḥ, kaṃkolaṃ vikhyātaṃ kaṇā pippalī, candanaṃ śvetam, etatsarvaṃ karṣonmitaṃ pratyekamiti | ahiphenaṃ palonmitamiti ahiphenam āphūśabdavācyam ‘aphīma’ iti loke, palonmitaṃ palapramāṇam, tena pūrvacūrṇabhāgadvayaṃ ahiphenasya bhāgaikamityarthaḥ | śarkarārahitatvāt kutracit sitāsahitamapi pracarati, tatra ahiphenaṃ pūrvadravyacūrṇasāmyaṃ | taduktaṃ “jātīphalārkakarahāṭalavaṅgaśuṇṭhīkaṃkolakuṃkumakaṇāharicandanāni | etaiḥ samānamahiphenamanena tulyāṃ sitāṃ nidhāya madhunā vaṭakaṃ vidadhyāt || māṣadvayonmitamamuṃ niśi bhakṣayitvā miṣṭaṃ payastadanu māhiṣamāśu pītvā | kurvantu kāmukajanā na tu bindupātaṃ cetāṃsi tāni cakitāni kalāvatīnām” iti || 162-164 ||</seg> <seg type="unit" n="6">iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāṃ madhyamakhaṇḍe cūrṇakalpanādhyāyaḥ ṣaṣṭhaḥ || 6 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="162-164"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> ākārakarabhaḥ ākallakaḥ, śuṇṭhī, kaṃkolaṃ, kuṅkumaṃ keśaram, kaṇā pippalī, jātiphalaṃ, lavaṅgaṃ, candanaṃ ceti, kaṅkolaṃ kecit śītalacīnīti kecitpūgam ityāhuḥ | kārṣikānpratyekaṃ kārṣikān | ahiphenaṃ palonmitaṃ karṣacatuṣṭayaṃ tat śuddhaṃ kṛtvā deyaṃ | tasya śodhanam ārdrakadraveṇa sehuṇḍapatradraveṇa vā nimbadraveṇa vā nimbūkadraveṇa bhāvanābhiḥ saptabhirvā śodhayitvā śoṣayitvā deyam || 162-164 ||</seg> <seg type="unit" n="6">iti śrīkāśirāmavaidyakṛtāyāṃ gūḍhārthadīpikāyāṃ cikitsāsthāne cūrṇādhyāyaḥ || 6||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="7" xml:id="sd.2.7">
          <head>atha guṭikādhikārādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">saptamo'dhyāyaḥ | vaṭakāścātha kathyante tannāma guṭikā vaṭī | modako vaṭikā piṇḍī guḍo vartistathocyate ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">lehavatsādhyate vahnau guḍo vā śarkarā tathā | guggulurvā kṣipettatra cūrṇaṃ tannirmitā vaṭī ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">kuryādavahnisiddhena kvacidguggulunā vaṭīm | draveṇa madhunā vāpi guṭikāṃ kārayedbudhaḥ ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="1-3"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ guṭikāḥ kathyante - vaṭakāśceti | atheti cūrṇakalpanānantaraṃ vaṭakā guṭikādisaṃjñāḥ ata eva tannāma guṭikāvaṭīprabhṛtayo jñātavyāḥ | tasya vaṭakasya nāma paryāyavācakāḥ śabdā yathā tannāmeti tasya vaṭakasya nāma paryāyavākyaṃ guṭikādikamityarthaḥ | atha teṣāṃ kartavyavidhimāha - lehavatsādhyata iti | yathāvalehārthaṃ guḍādikaṃ sādhyate tathaivā'tra guḍaḥ, śarkarā, guggulurvāpi paktavya:, pāke sati cūrṇaṃ prakṣipya vaṭakādīn kuryāditi bhāva: | pakṣāntaramāha - kvaciditi | na sarvatra avahnisiddhena kuṭṭitena guggulunā vaṭakāḥ kāryāḥ guḍādikenāpi kvaciditi saṃcārādvā, athavā draveṇa toyakṣīrādinā madhunā kṣaudreṇāpi saṃplāvya guṭikāṃ kārayet budhaḥ paṇḍitaḥ atrāpi vahniṃ vineti sambandhaḥ ||1-3 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="1-3"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha guṭikādhikāraḥ || 1-3 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">sitā caturguṇā deyā vaṭīṣu dviguṇo guḍaḥ | cūrṇāccūrṇasamaḥ kāryo guggulurmadhu tatsamam || 4 ||</seg> dravaṃ ca dviguṇaṃ deyaṃ modakeṣu bhiṣagvaraiḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="4"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīmanukteṣu guḍaśarkarādīnāṃ mānamāha - siteti | sitā śarkarā caturguṇā deyā cūrṇādityarthaḥ | guḍo'tra dviguṇaḥ, atrā'pi cūrṇabhāgāditi bhāvaḥ | (gugguluśca<note place="foot" type="editorial" n="1">nāsti ‘kha’ pustake |</note> cūrṇasamaḥ cūrṇabhāgasamāna ityarthaḥ | madhu tatsamamiti madhu kṣaudraṃ tatsamaṃ cūrṇasamaṃ dravyaṃ kṣīratoyādikaṃ dviguṇaṃ cūrṇabhāgādityarthaḥ) | cūrṇamatra sakaladravyāṇāṃ bhiṣagvarairiti grahaṇena svabuddhyā vā yathāyogyamavacārayediti sāṃpradāyikāḥ || 4 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">karṣapramāṇaṃ tanmānaṃ balaṃ dṛṣṭvā prayujyate || 5 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="5"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha bhakṣaṇamānamanuktānāṃ darśayannāha - karṣapramāṇamiti | karṣapramāṇaṃ karṣamātraṃ tanmānamiti tat teṣāṃ vaṭakādīnāṃ mānaṃ parimāṇaṃ | balamiti dehabalaṃ doṣabalaṃ vyādhibalaṃ ca | balagrahaṇena karṣamānamatra sāmānyaṃ sūcitam | ata eva dṛṣṭvā vicāryetyarthaḥ | vicāraṇātra bālavṛddhānāmeva madhyānāṃ tu karṣamātraiva || 5 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">atha śrībāhuśālo guḍaḥ arśādau - sa yathā - indravāruṇikā mustaṃ śuṇṭhī dantī harītakī | trivṛcchaṭhī viḍaṅgāni gokṣuraścitrakastathā || 6 ||</seg> <seg type="unit" n="7">tejohvā ca dvikarṣāṇi pṛthagdravyāṇi kārayet | sūraṇasya palānyaṣṭau vṛddhadāru catuṣpalam ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">catuṣpalaṃ syādbhallātaḥ kvāthayetsarvamekataḥ | jaladroṇe caturthāṃśaṃ gṛhṇīyātkvāthamuttamam || 8 ||</seg> <seg type="unit" n="9">kvāthyadravyāttriguṇitaṃ guḍaṃ kṣiptvā punaḥ pacet | samyakpakvaṃ ca taṃ jñātvā cūrṇametatpradāpayet ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">citrakatrivṛtādantītejohvā: palikāḥ pṛthak | pṛthaktripalikāḥ kāryā vyoṣailāmalakatvacaḥ<note place="foot" type="editorial" n="2">‘maricaṃ’ pā.|</note> ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">nikṣipenmadhu śīte ca tasminprasthapramāṇataḥ | evaṃ siddho bhavecchrīmānbāhuśālaguḍā'bhidhaḥ ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">jayedarśāṃsi sarvāṇi gulmaṃ vātodaraṃ tathā | āḍhyavātapratiśyāyaṃ mahāntaṃ kṣayapīnasam ||12||</seg> halīmakaṃ pāṇḍurogaṃ pramehaṃ ca rasāyanam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="6-12"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> sa yatheti vacanaṃ guṭikāsamūhapratipādanārthamabhihitamācāryeṇa | tatrādau śrībāhuśālo nāma guḍastaṃ darśayannāha - indravāruṇiketi | ayaṃ bāhuśālaguḍo'rśovyādhau śastaḥ, tathendravāruṇikā cirbhaṭī tasyā mūlaṃ, dantī viṭapaviśeṣaḥ tasyāpi mūlaṃ; trivṛnniśothamūlameva, śaṭhī karcūrabhedaḥ, tejohvā'tra cavyaṃ yatra ca tejohvā cavikā tatra tejohvā jyotiṣmatī evaṃ sarvatra | ( etatsarvaṃ<note place="foot" type="editorial" n="3">‘nāsti ‘kha’ pustake |</note> pratyekaṃ dvikarṣaparimitaṃ bhavati | śūraṇasya palānyaṣṭāviti sūraṇaḥ kandaviśeṣaḥ prasiddhaḥ tasyāṣṭau palāni bhavanti; vṛddhadāru catuṣpalamiti niśothabhedaḥ tasya catuṣpalāni, bhallātamiti bhallātakaphalāni tāni catuṣpalamitāni bhavanti) etatsakalaṃ pānīyadroṇe saṃkvāthya caturthāṃśaṃ gṛhṇīyāt| jaladroṇamiti caturāḍhakaparimitaṃ jalaṃ tena ṣaṭpañcāśaduttaraśatadvayapalāni jalaparimāṇaṃ bhavati | u- ttamamiti vastragālitādikaṃ tenottamatā kvathitasyetyarthaḥ | caturthāṃśamityāḍhakamātraṃ kvāthyadravyāt triguṇitaṃ guḍa- miti guḍamatra jīrṇaṃ grāhyaṃ, kvāthyadravyāditi indravāruṇikāditejohvāntāt triguṇitaṃ tribhāgam etaduḍaṃ pāda- śeṣakāthe kṣiptvā punaḥ pacedyāvat sāndro bhavati | atra cūrṇamāha - citraketyādi | citrakaścitrakajaṭā, trivṛnniśothaḥ, dantī prasiddhā, tejohvā cavī etaddravyacatuṣṭayaṃ palapramāṇam, anyadapyāha - vyoṣailāmalakatvaca ityādi | vyoṣaṃ trikaṭukaṃ tvak guḍatvak idamapi dravyaṣaṭkaṃ tripalapramāṇaṃ pratyekaṃ | śrībāhuśālo guḍa evaṃ siddho bhavati | bāhuśāla ācāryaviśeṣastena nirmito guḍaḥ vaṭakasaṃjña ityarthaḥ | āḍhyavāta ūrustambhabhedaḥ | mahāntaṃ prabalamityarthaḥ | rasāyana iti prabhāvāt | tadyathā “yajjarāvyādhividhvaṃsi bheṣajaṃ tadrasāyanam” iti || 6-12 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="6-12"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> sa yathā sugamam | tejohvā<note place="foot" type="editorial" n="4">tejabala |</note> tumburuḥ, kvāthāṃśadravyam indravāruṇikādyā tasmātriguṇaṃ guḍaṃ saṃpakve citrakādīni dāpayet | trivṛtā niḥsṛtā, dantī jayapālamūlaṃ, tejohvā tumburuḥ, vyoṣaṃ trikaṭu, elā sūkṣmā; maricaṃ ṣaṭpalaṃ trikaṭumadhye grahaṇāt “ekamapyauṣadhaṃ yasmin yoge yatpunarucyate | mānato dviguṇaṃ jñeyam” ityuktatvāt | dviguṇaṃ maricakaṃ yadvā maricakaṅkolaṃ, tvak<note place="foot" type="editorial" n="5">dālacīnī |</note> prasiddhaṃ, madhu prasthapramitaṃ prasthamānam, evaṃ prasiddhaḥ śrībāhuśālaguḍaḥ bāhuśālo nāma kaścit, tadarthaṃ praṇītatvāt bāhuśālaḥ śrīmān śrīkaratvāt spaṣṭamanyat | nanu ādau jvaraghnī guṭikā kathaṃ noktā rogagaṇanāyāṃ jvarasyaiva prādhānyāt ? ucyate ? asya rasāyanatvāt jvarādivyādhināśakatvaṃ samāgataṃ, “yajjarāvyādhividhvaṃsi bheṣajaṃ tadrasāyana”mityukteḥ | vyādhimātragrahaṇe jvarasyā'pi grahaṇāt | yadvā arśorogasyāpi jvarādivyādhisaṃjñakatvādādāvabhidhānaṃ kramābhāvādvyatikramābhidhānam || 6-12 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">atha maricādiguṭikā kāsādau - maricaṃ karṣamātraṃ syātpippalī karṣasaṃmitā || 13 ||</seg> <seg type="unit" n="14">ardhakarṣo yavakṣāraḥ karṣayugmaṃ ca dāḍimam | etaccūrṇīkṛtaṃ yuñjyādaṣṭakarṣaguḍena hi ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">śāṇapramāṇāṃ guṭikāṃ kṛtvā vaktreṇa dhārayet | asyā: prabhāvātsarve'pi kāsā yāntyeva saṃkṣayam ||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ maricādiguṭikāṃ darśayannāha - maricamiti | asyā maricādikāyā vaṭikāyāḥ prabhāvādacintyaśaktiḥ | sarve kāsā iti pañcaprakārāḥ | atra dāḍimaṃ dāḍimaphalabījāni karṣayugmamiti karṣadvayaṃ vakre dhārayediti, atra vakradhāraṇādidamauṣadhaṃ dhūmarūpamityāhureke, cakreṇa tu svasaṃgrahe bhakṣaṇacūrṇadvayaṃ vakre dhārayediti prastāve likhitaṃ vaidyaprasārake'pi ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">śvāsakāsādau guḍavaṭikā | guḍaśuṇṭhīśivāmustairguṭikāṃ dhārayenmukhe | śvāsakāseṣu sarveṣu bibhītaṃ vāpi kevalam ||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="13-16"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> ( guṭikāsvarūpabhakṣaṇamasyoktam, etadabhiprāyeṇātra likhitaṃ | guḍaśuṇṭhīti spaṣṭam) ||13-16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">āmalakyādiguṭikā tṛṣṇādau - āmalaṃ kamalaṃ kuṣṭhaṃ lājāśca vaṭarohakaḥ | etaccūrṇasya madhunā guṭikāṃ dhārayenmukhe ||17||</seg> tṛṣṇā pravṛddhāṃ hantyeṣā mukhaśoṣaṃ ca dāruṇam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="17"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athāmalakyādiguṭikāmāha - āmalamiti | āmalamāmalakaphalaṃ kamalamutpalaṃ tadabhāve kamalabījāni grāhyāṇi, lājāḥ bhṛṣṭadhānyodbhavāḥ, vaṭarohaka iti vaṭavṛkṣaprarohaḥ sa ca vaṭarohaśabdavācya:, madhvatra guṭikākaraṇamānaṃ paribhāṣoktam, dhārayenmukha iti | etena yathā yathā guṭikā dravati tathā tathā śīlanīyā punarimāṃ sahasaivābhyavaharediti dṛṣṭaparicayaḥ | pravṛddhāmiti kairapi yogairanivāryām | mukhaśoṣaṃ ca dāruṇamiti dāruṇaṃ duḥkhakaramasādhyamityarthaḥ || 17 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="17"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> āmalam āmalakaṃ, kamalaṃ kamalapatraṃ phalaṃ vā, kuṣṭhaṃ prasiddhaṃ, lājā dhānyajā, vaṭarohakaṃ vaṭārohaḥ, kuṣṭhā'bhāve drākṣā vā deyā kuṣṭhasyātīvoṣṇatvāt ||17 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">atha jvare sañjīvanīvaṭī tridoṣe ca - viḍaṅgaṃ nāgaraṃ kṛṣṇā pathyāmalabibhītakam ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">vacā guḍūcī bhallātaṃ sadviṣaṃ cātra yojayet | etāni samabhāgāni gomūtreṇaiva peṣayet||19||</seg> <seg type="unit" n="20">guñjābhā guṭikā kāryā dadyādārdrakajai rasaiḥ | ekāmajīrṇagulmeṣu dve viṣūcyāṃ pradāpayet ||20||</seg> tisraśca sarpadaṣṭe tu catasraḥ sāṃnipātike | vaṭī saṃjīvanī nāmnā saṃjīvayati mānavam ||2 1||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="18-21"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha sañjīvanīguṭikāṃ darśayannāha - viḍaṅgamiti | atra nāgaraṃ śuṇṭhī, kṛṣṇā pippalī, pathyā harītakī, āmalamāmalakaphalaṃ, bhallātaṃ bhallātakaphalaṃ, sadviṣamiti śuddhaṃ viṣaṃ eteṣāṃ samānamātrā boddhavyā | gomūtramatra guṭikārdhaparimitaṃ | guñjābhā guñjāparimāṇā vaṭī kāryā, ārdrakaraso'trānupānaṃ, ajīrṇagulmayorekaikāvaṭī deyā, visūcyāṃ dve vaṭyau, sarpadaṣṭe tisro guṭikāḥ, sannipāte catasra iti nāmnā kṛtvā sañjīvanī kathitā yato'syāḥ prabhāvānmānavo yadā mumūrṣustadā jīvatīti | vicāraṇātra na kāryā, “avicintyo hi maṇimantrauṣadhīnāṃ prabhāvaḥ” iti vacanāt ||18-21 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="18-21"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> nāgaraṃ śuṇṭhī, pathyā harītakī, āmalakaṃ, bibhītakam akṣa:; bhallātakaṃ prasiddhaṃ | tadabhāve bākucirdeyā, sadviṣam uttamaṃ viṣaṃ, spaṣṭamanyat || 18-21 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">atha vyoṣādiguṭikā pīnasādau - vyoṣāmlavetasaṃ cavyaṃ tālīsaṃ citrakaṃ tathā | jīrakaṃ tintiḍīkaṃ ca pratyekaṃ karṣabhāgikam || 22 ||</seg> <seg type="unit" n="23">trisugandhaṃ triśāṇaṃ syādguḍaḥ syātkarṣaviṃśatiḥ | vyoṣādiguṭikā seyaṃ pīnasaśvāsakāsajit ||23||</seg> rucisvarakarī khyātā pratiśyāyapraṇāśinī |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="22"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ vyoṣādiguṭikāmāha - vyoṣeti | vyoṣamatra trikaṭukam, amlavetasaḥ prasiddhaḥ, cavyaṃ loke cāvaśabdavācyaṃ, tālīsaṃ svanāmakhyātaṃ, tintiḍīkamityamlaphaladravyaṃ, trisugandhaṃ triśāṇamiti | elā-tvak-patrakaṃ, tacca militaṃ trikaṃ na tu pratyekaṃ, vyoṣādi tintiḍīkāntaṃ dravyaṃ ca pratyekaṃ karṣamātramityarthaḥ | guḍaḥ syāt karṣaviṃśatiriti | guḍo'tra purātano grāhyaḥ | karṣaviṃśatiriti pañcapalāni tena sakaladravyāddviguṇito guḍa ityarthaḥ, tathāhi - ‘vyoṣacitrakatālīsatintiḍīkāmlavetasam | sa cavyājājitulyāṃśamelātvakpatrapādikam | vyoṣādikamidaṃ cūrṇaṃ purāṇaguḍasaṃyutam’ iti ||22||</seg>23||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="22"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> vyoṣa trikaṭu; amlo'mlavetastasya cukraṃ vā rasaṃ vā deyaṃ, trisugandhaṃ tvak-tvaja-elā etat triśāṇam pratyekaṃ ṭaṅkaṃ | spaṣṭamanyat || 22 ||</seg> 23 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">atha guḍacatuṣṭayaguṭikā āmādau - āmeṣu saguḍāṃ śuṇṭhīmajīrṇe guḍapippalīm ||24||</seg> kṛcchre jīraguḍaṃ dadyādarśaḥsu saguḍābhayām |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="24"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha guḍacatuṣṭayaguṭikāṃ vyācaṣṭe - āmeṣviti | guḍacatuṣṭayaguṭikā iti ko'rthaḥ ? guḍena saha catvāro yogāḥ kathitā ityarthaḥ | tadyathā āmeṣu saguḍāṃ śuṇṭhīmityeko yogaḥ, āmeṣu āmadoṣeṣu saguḍāmityatra guḍadvaiguṇyam evaṃ yogacatuṣṭayeṣu boddhavyam; ajīrṇe guḍapippalīmiti dvitīyaḥ, ajīrṇe viṣṭabdike, kṛcchre jīrakaguḍaṃ dadyāditi tṛtīyo yogaḥ, kṛcchre matrakṛcchre; arśaḥsu ca saguḍābhayāmiti caturtho yoga iti || 24 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="24"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> āmeṣu āmarogeṣu saguḍāṃ śuṇṭhīṃ dadyāt | vaṭīṃ tulyaguḍāṃ kṛtvā ajīrṇe ṣaḍvidhājīrṇe guḍapippalīṃ dadyāt; kṛcchre mūtrakṛcchre jīraguḍaṃ jīraṃ śvetajīrakam; arśaḥsu guḍābhayāṃ guḍayuktām abhayāṃ harītakīm ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">atha vṛddhadārumodakaḥ - vṛddhadārukabhallātaśuṇṭhīcūrṇena yojitaḥ || 25 ||</seg> modakaḥ saguḍo hanyātṣaḍvidhārśaḥkṛtāṃ rujam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="25"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ vṛddhadārukamodakamāha - vṛddhādāruketi vṛddhadāruko vikhyātaḥ tadabhāve niśothā grāhyā yato'syā bhedo vṛddhadāraka iti | eteṣāṃ dravyatrayāṇāṃ cūrṇa samamātramāhuḥ | saguḍa ityatra modakatvena guḍo dviguṇito jñeyaḥ | kecittu nādriyante yatastatra catuḥsamagrahaṇena sama eva guḍo yujyate sāmyenā'pi kiñciddravaṃ datvā agnau modakāḥ kāryāḥ | rujamiti pīḍām || 25 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="25"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> vṛddhadārukaḥ prasiddhaḥ, bhallātakaḥ pratiddhaḥ, tadasahane raktacandanaṃ deyam | ayaṃ modakaḥ ṣahidhārśaḥkṛtāṃ rujāṃ hanyāt || 25 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">atha sūraṇapiṇḍī arśoroge - śuṣkasūraṇacūrṇasya bhāgāndvātriṃśadāharet || 26||</seg> <seg type="unit" n="27">bhāgānṣoḍaśa citrasya śuṇṭhyā bhāgacatuṣṭayam | dvau bhāgau maricasyāpi sarvāṇyekatra cūrṇayet || 27 ||</seg> guḍena piṇḍikāṃ kuryādarśasāṃ nāśanīṃ parām |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="26"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha sūraṇapiṇḍīmāha - śuṣkasūraṇeti | sūraṇaḥ kandaviśeṣaḥ prasiddhaḥ, sa ca śuṣkaḥ kṛtvā cūrṇaṃ kāryaṃ, dvātriṃśadbhāgāḥ pañcadvayabhāgāḥ sūraṇasyetyarthaḥ | citrakasya citrakamūlasya tvacaḥ ṣoḍaśabhāgāḥ, śuṭhyāścatvāro bhāgāḥ, maricasya dvau bhāgau guḍena piṇḍikāṃ kuryāditi sakaladravyadviguṇitenetyarthaḥ | arśasāmiti bahuvacanatvena ṣaḍvidhatvamityarthaḥ | parāmityanena viśiṣṭatvamasyā darśitam || 26 ||</seg> 27 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="26"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> citrasya citrakasya | spaṣṭamanyat||26||</seg>27||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">sūraṇavaṭakāḥ | sūraṇo vṛddhadāruśca bhāgaiḥ ṣoḍaśabhiḥ pṛthak || 28 ||</seg> <seg type="unit" n="29">muśalīcitrakau jñeyāvaṣṭabhāgamitau pṛthak | śivā bibhītakī dhātrī viḍaṅgaṃ nāgaraṃ kaṇā ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">bhallātaḥ pippalīmūlaṃ tālīsaṃ ca pṛthakpṛthak | caturbhāgapramāṇāni tvagelā maricaṃ tathā ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">dvibhāgamātrāṇi pṛthaktatastvekatra cūrṇayet | dviguṇena guḍenātha vaṭakānkārayedbudhaḥ || 31||</seg> <seg type="unit" n="32">prabalāgnikarā ete tathārśonāśanāḥ parāḥ | grahaṇīṃ vātakaphajāṃ śvāsaṃ kāsaṃ kṣayāmayam ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">plīhānaṃ ślīpadaṃ śothaṃ pramehaṃ ca bhagandaram | nihānyu: palitaṃ vṛdhyāstathā medhyā rasāyanā: ||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="28-33"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha sūraṇavaṭakānāha sūraṇa iti| sūraṇa: śuṣkasūraṇacūrṇaṃ tacca ṣoḍaśakarṣapramāṇaṃ, vṛddhadāruko'pyevaṃ, muśalī tālamūlī, loke mūśarīśabdavācyā, sāṣṭakarṣamiti bhavati, citrakajaṭācūrṇamapyevameva, śivāditālīsāntaṃ navadravyaṃ pratyekaṃ catuḥkarṣamitam | tatra śivā harītakī, dhātrī āmalakī, kaṇā pippalī, bhallāta: bhallātakaphalāni, tālīsaṃ prasiddhaṃ, tvagelāmaricamapi dvikarṣamātraṃ pratyekaṃ | tenaiva cūrṇayedityanena cūrṇoktavidhinā cūrṇayedityarthaḥ | dviguṇena guḍeneti sakalacūrṇadravyāt guḍo dviguṇito grāhyaḥ | grahaṇīṃ vātakaphajāmiti vātajāṃ kaphajāṃ (vātakaphajāṃ vā, kṣayāmayaṃ kṣayarogaṃ, palitaṃ vārdhakyaṃ vṛddhyā eke vṛddhyeti sthāne vṛṣyeti paṭhanti) vyākhyānayanti ca medhyā iti | buddhipradāḥ rasāyanā iti jarāvyādhividhvaṃsakāḥ || 28-33 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="28-33"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> arśoroge (sūraṇavaṭakānāha - ) śivā harītakī, dhātrī āmalakī, tvak tajaḥ || 28-33 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">maṇḍūravaṭakāḥ kāmalādau - triphalā tryūṣaṇaṃ cavyaṃ pippalīmūlacitrakau | dāru mākṣikadhātuśca dārvī mustaṃ viḍaṅgakam || 34 ||</seg> <seg type="unit" n="35">pratyekaṃ karṣamātrāṇi sarvadviguṇitaṃ tathā | maṇḍūraṃ cūrṇayecchuddhaṃ gomūtre'ṣṭaguṇe kṣipet || 35 ||</seg> <seg type="unit" n="36">paktvā ca vaṭakānkṛtvā dadyāttakrānupānataḥ | kāmalāpāṇḍumehārśaḥśothakuṣṭhakaphāmayān ||36 ||</seg> ūrustambhamajīrṇaṃ ca plīhānaṃ nāśayedapi |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="34-36"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ maṇḍūravaṭakānāha - triphaleti | triphalā harītakyādikaṃ, tryūṣaṇaṃ trikaṭukaṃ, dāru devadāru, mākṣikadhātuḥ svarṇamākṣikaṃ, dārvī dāruharidrā, eke ‘dārumākṣikadhātustvag dārvyā mustaṃ viḍaṅgakam’ iti paṭhanti tatra dāruharidrāyāstvageva grāhyā śreṣṭhatvāt, kāṣṭhaṃ tvagabhāve gṛhyate, na tu tvakśabdena guḍatvak grāhyā; yatastantrāntare caturdaśadravyaṃ militaṃ | sarvadviguṇitaṃ tatheti maṇḍūramityanena saṃbadhyate | samānamilitāt sakaladravyacūrṇāt maṇḍūracūrṇaṃ dviguṇaṃ deyamityarthaḥ | maṇḍūraṃ lohakiṭṭaṃ, lohamalamityarthaḥ | yadvā purāṇamaṇḍūramiti vikhyātaṃ guṇādhikyāt | tathāhi ‘śatotthamuttamaṃ kiṭṭaṃ madhyaṃ cāśītivārṣikam | adhamaṃ ṣaṣṭivārṣīyaṃ tato hīnaṃ viṣopamaṃ’ iti | kecit lohakiṭṭāt pṛthak pārthivadravyaṃ maṇḍūramiti vadanti (śuddhamiti maṇḍūramityarthaḥ | ‘maṇḍūraṃ cūrṇitaṃ śuddham’ iti vacanāt| atra cūrṇamañjanasadṛśaṃ cūrṇībhūtaṃ etādṛśameva śreṣṭhaṃ bhavati) śuddhamiti dhmāyanena saptadhā gomūtre nirvāpaṇādinā śuddhiḥ, ata evoktaṃ tantrāntare - ‘nirvāpitaṃ hi gomūtre maṇḍūraṃ grāhyamiṣyate’ iti | kartavyatāsya maṇḍūracūrṇameva pṛthaggomūtre paktavyam āsannapāke ca tasmin triphalādicūrṇaprakṣepaḥ yataḥ cūrṇānāṃ pāko nāstīti (atrārthe<note place="foot" type="editorial" n="6">nāsti ‘kha’ pustake |</note> kvacit ślokaḥ ‘prāyo na pākaścūrṇānāṃ bhūricūrṇasya tena hi | āsannapāke prakṣepaḥ svalpasya pākamāgate’ | pākalakṣaṇamapi prasaṅgato likhyate yathā - ‘rāgo gandhaḥ śubhaḥ pāke vartiḥ syādgāḍhapīḍanāt’ iti | aṣṭaguṇe gomūtre iti mūtraṃ tu maṇḍūrādaṣṭaguṇaṃ bhavati | tathāhi ‘grāhyaṃ tvaṣṭaguṇaṃ mūtraṃ śuddhamaṇḍūracūrṇataḥ’ iti | eke ‘maṇḍūraṃ cūrṇayet sarvaṃ gomūtre'ṣṭaguṇe kṣipet’ tatra sakaladravyādaṣṭaguṇaṃ gomūtraṃ grāhyam iti paṭhanti, etadasaṅgatam, ayaṃ pāṭho bahupustakeṣu na dṛṣṭatvāt | kaphāmayāniti kṣayakāsaprabhṛtīn || 34-36 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="34-36"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> triphalā, tryūṣaṇaṃ trikaṭukaṃ, dāru devadāru:, mākṣikadhātuḥ svarṇamākṣikaṃ śuddhā nirvamanā māritā ca deyā, maṇḍūraṃ mṛtaṃ purātanaṃ lohakiṭṭaṃ sarvato'ṣṭaguṇaṃ gomūtraṃ datvā pacet | takreṇa ca deyam ||34-36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">dhātugatajvarādau pippalīmodakaḥ - (kṣaudrāddviguṇitaṃ<note place="foot" type="editorial" n="7">prakṣiptam | tasyā: pippalyā: | kṣīraṃ gavyaṃ, cāturjātaṃ cūrṇādhikāroktam |</note> sarpirghṛtāddviguṇapippalī || 37 ||</seg> <seg type="unit" n="38">sitā dviguṇitā tasyāḥ kṣīraṃ deyaṃ caturguṇam | cāturjātaṃ kṣaudratulyaṃ paktvā kuryācca modakān ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">dhātusthāṃśca jvarānsarvān vāsaṃ kāsaṃ ca pāṇḍutām | dhātukṣayaṃ vahnimāndyaṃ pippalīmodako jayet ||39||</seg>)</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">atha candraprabhāgugguluḥ pramehādau - candraprabhā vacā mustaṃ bhūnimbāmṛtadārukam | haridrātiviṣā dārvī pippalīmūlacitrakau ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">dhānyakaṃ triphalā cavyaṃ viḍaṅgaṃ gajapippalī | vyoṣaṃ mākṣikadhātuśca dvau kṣārau lavaṇatrayam ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">etāni śāṇamātrāṇi pratyekaṃ kārayedbudhaḥ | trivṛddantīpatrakaṃ ca tvagelā vaṃśarocanā ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">pratyekaṃ karṣamātrāṇi kuryādetāni buddhimān | dvikarṣaṃ hatalohaṃ syāccatuṣkarṣā sitā bhavet ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">śilājatvaṣṭakarṣaṃ syādaṣṭau karṣāśca gugguloḥ | ebhirekatra saṃkṣuṇṇaiḥ kartavyā guṭikā śubhā ||44 ||</seg> <seg type="unit" n="45">candraprabhādivikhyātā sarvarogapraṇāśinī | pramehānviṃśatiṃ kṛcchraṃ mūtrāghātaṃ tathāśmarīm ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">vibandhā''nāhaśūlāni mehanaṃ granthimarbudam | antravṛddhiṃ kaṭīśūlaṃ śvāsaṃ kāsaṃ vicarcikām ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">aṇḍavṛddhiṃ tathā pāṇḍuṃ kāmalāṃ ca halīmakam | kuṣṭhānyarśāṃsi kaṇḍūṃ ca plīhodarabhagandaram ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">dantarogaṃ netrarogaṃ strīṇāmārtavajāṃ rujam | puṃsāṃ śukragatān doṣān mandāgnimaruciṃ tathā || 48 ||</seg> <seg type="unit" n="49">vāyuṃ pittaṃ kaphaṃ hanyādbalyā vṛṣyā rasāyanī | candraprabhāyāṃ karṣastu catuḥśāṇo vidhīyate || 49 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="40-49"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ candraprabhāguṭikāṃ darśayannāha - candraprabhetyādi | candraprabhā karpūraḥ, eke candraprabhāśabdena śaṭhīṃ śatāvarīṃ vā kathayanti saṃjñāśabdatvāt | bhūnimbaḥ kairātaḥ, amṛtā guḍūcī, dārukaṃ devadāru, kvacidbhūnimbāmaradārukamiti pāṭho dṛṣṭaḥ | tatrāmaradāru devadrāru, dārvī dāruharidrā, vyoṣaṃ trikaṭukaṃ, mākṣikadhātuḥ svarṇamākṣikam, dvau kṣārāviti svarjikākṣārayavakṣārau, lavaṇatrayamiti saindhavaṃ sauvarcalaṃ viḍam iti lavaṇatrayaṃ trivṛnniśothaḥ, dantīti dantīmūlatvak, tadabhāve dantībījānyapi manāg deyāni iti kasmiṃścit sampradāye na sarvatra | hatalohaṃ samyaṅmṛtalohacūrṇaṃ, śilājatu prasiddhaṃ, taccātra śuddhaṃ grāhyaṃ, śuddhirasyānyatroktā jñātavyā vistareṇa | śeṣaṃ dravyaṃ subodham | mātrāpi caiteṣāṃ vyastā subodhā jñātavyā | candraprabhādivikhyāteti candraprabheyaṃ vaṭī ādivikhyātā pūrvaṃ prasiddhetyarthaḥ, candraprabhevetyarthaḥ | asyāḥ satatābhyāsāccandrasyeva prabhā kāntirbhavatīti, yadvā candraprabhā nāma dravyamādiryasyāḥ | sarvarogamityavaśiṣṭaṃ rogajātamuktarogasamūhāt, tamapi nāśayituṃ yogyā bhavatīti bhāvaḥ | kṛcchraṃ mūtrakṛcchraṃ, vibandho vātādīnāmapravṛttiḥ, ānāha udarāpūraḥ, mehanamiti grahaṇenaivopadaṃśaśūkadoṣādayo'bhidhīyante, balyā balakarī, vṛṣyā śukravṛddhikarī, rasāyanī jarāvyādhivināśinītyanena paunaruktyena prabhāvotkṛṣṭatvamasyā darśitaṃ | “candraprabhāyāṃ karṣastu catuḥśāṇo vidhīyate’ iti pādadvayaṃ kṣepakamāmananti kecit ||40-49 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="40-49"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> candraprabhā karpūraḥ, candravatprabhā yasyeti vyutpattyā, yadvā candraprabhā gandhālikākhyakarpūrabhedaḥ tathānvayavṛttyā| ‘pathye gandhālikā gandhavadhū: pṛthupalāśikā | śaṭhī sagandhacaṇḍā syātsomabhā somasaṃbhavā’,amaradāru devadāru, dārvī dāruharidrā, gajapippalī cavyaphalaṃ, vyoṣaṃ trikaṭu, mākṣikadhātuḥ svarṇamākṣikaṃ śuddhaṃ māritaṃ ca, etāni pratyekaṃ śāṇamātrāṇi ṭaṅkamātrāṇi | trivṛt niḥsṛtāṃ, dantī jayapālamūlaṃ, patrakaṃ tajaḥ, elā, vaṃśalocanā, etāni pratyekaṃ karṣamātrāṇi | hatalohaṃ mṛtalohaṃ dvikarṣaṃ, sitā sitopalā catuḥkarṣā, śilājatusatvam aṣṭakarṣāṇi, guggulurdaśakarṣaḥ evamekatrīkṛtaḥ candraprabhā bhavati | iyaṃ candraprabhāditvāt candraprabhāguṭikā | kecittu evaṃ vyākhyānayanti candravatprabhā yasyāsau candraprabho gugguluḥ sa tu ādau viḍaṅgamadhikṛtya likhitastathāpi candraprabhānāmnā candraprasādena prāptā, sā vaṅgasenādibhiḥ pramehādhikāre likhitā | tathāca ‘krimiripudahanavyoṣatriphalāmaradārucavyabhūnimbaṃ | māgadhimūlaṃ mustaṃ śaṭhī vacādhātumākṣike caiva’ ityādi || 40-49 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">atha kāṅkāyanaguṭikā gulmādau - yamānī jīrakaṃ dhānyaṃ maricaṃ girikarṇikā | ajamodopakuñcī ca catuḥśāṇāḥ pṛthakpūthak ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">hiṅgu ṣaṭśāṇikaṃ kāryaṃ kṣārau lavaṇapañcakam | trivṛccāṣṭamitaiḥ śāṇaiḥ pratyekaṃ kalpayetsudhīḥ ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">dantī śaṭhī pauṣkaraṃ ca viḍaṅgaṃ dāḍimaṃ śivā | citro'mlavetasaḥ śuṇṭhī śāṇaiḥ ṣoḍaśabhiḥ pṛthak ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">bījapūrarasenaiṣāṃ guṭikāṃ kārayedbudhaḥ | ghṛtena payasā madyairamlairuṣṇodakena vā || 53 ||</seg> <seg type="unit" n="54">pibetkāṅkāyanaproktāṃ guṭikāṃ gulmanāśinīm | madyena vātikaṃ gulmaṃ gokṣīreṇa ca paittikam ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">mūtreṇa kaphagulmaṃ ca daśamūlaistridoṣajam | uṣṭrīdugdhena nārīṇāṃ raktagulmaṃ vināśayet ||55||</seg> hṛdrogaṃ grahaṇīṃ śūlaṃ krimīnarśāṃsi nāśayet |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="50-55"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha kāṅkāyanaguṭikāvivaraṇamāha - yamānīti | atra girikarṇikā ‘gaṇiyārī’ śabdavācyā, loke ‘isphanda’ iti prasiddhā, upakuñcī kṛṣṇajīrakaḥ, hiṃgvatra bharjitaṃ deyaṃ, kṣārāviti yavakṣāraḥ svarjikākṣāraśca, lavaṇapañcakaṃ prasiddhaṃ, trivṛnniśothaḥ, dantī prasiddhā, śaṭhī karcūrabhedaḥ, pauṣkaraṃ puṣkaramūlaṃ tadabhāve kuṣṭhameva, dāḍimaṃ dāḍimabījaṃ, śivātra harītakī, citraścitrakajaṭā eteṣām uktamānatulitānāṃ cūrṇaṃ kṛtvā guṭikākaraṇārthaparimitena bījapūrarasenāplāvya modakāḥ kāryāḥ | ghṛtādyanupānaṃ sāmānyamuktvā viśeṣānumānaṃ madyādikaṃ yaduktaṃ tadviśiṣṭaroganivṛttyartham iti na doṣaḥ paunaruktyā | mūtramatra gomūtraṃ, daśamūlairiti kvathitadaśamūlajalaiḥ | kāṅkāyanaproktāmiti kāṅkāyanācāryeṇa proktāṃ kathitāṃ guṭikāmityarthaḥ | tantrāntare guṭikeyamarśovināśinī vihitā | tathāhi - ‘kāṅkāyanena śiṣyebhyaḥ śastrakṣārāgnibhirvinā | kathito vaṭako hyeṣa gudajānāṃ vināśanaḥ’ iti ||50-55||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="50-55"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> girikarṇikā aparājitā, upakuñcī kalañjikā, dvau kṣārau svarjitayavakṣārau, trivṛditi niḥsṛtā, dantī jayapālamūlaṃ, śaṭhī karcūraḥ, śivā harītakī, citraścitrakaḥ, amlo'mlavetasastasya cukraṃ vā raso vā, ṣoḍaśaśāṇaṃ | kāṅkāyano munistatproktāṃ guṭikāṃ, spaṣṭamanyat ||50-55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">athaṃ yogarājaguggulurvātaroge āmavāte vā - nāgaraṃ pippalī cavyaṃ pippalīmūlacitrakau ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">mṛṣṭaṃ hiṅgvajamodā ca sarṣapo jīrakadvayam | reṇukendrayavāḥ pāṭhā viḍaṅgaṃ gajapippalī || 57 ||</seg> <seg type="unit" n="58">kaṭukātiviṣā bhārṅgī vacāmūrve tribhāgataḥ | pratyekaṃ śāṇakāni syurdravyāṇīmāni viṃśatiḥ ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">dravyebhyaḥ sakalebhyaśca triphalā dviguṇā bhavet | ebhiścūrṇīkṛtaiḥ sarvaiḥ samo deyaśca gugguluḥ || 59 ||</seg> <seg type="unit" n="60">(vaṅgaṃ raupyaṃ ca nāgaṃ ca lohasārastathābhrakam | maṇḍūraṃ rasasindūraṃ pratyekaṃ palasaṃmitam ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">guḍapākasamaṃ kṛtvā imaṃ dadyādyathocitam| ekapiṇḍaṃ tataḥ kṛtvā dhārayedghṛtabhājane ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">guṭikāḥ śāṇamātrāstu kṛtvā grāhyā yathocitāḥ | gugguluryogarājo'yaṃ tridoṣaghno rasāyanaḥ || 62 ||</seg> <seg type="unit" n="63">maithunāhārapānānāṃ tyāgo naivātra vidyate | sarvānvātāmayānkuṣṭhānarśāṃsi grahaṇīgadam || 63 ||</seg> <seg type="unit" n="64">pramehaṃ vātaraktaṃ ca nābhiśūlaṃ bhagandaram | udāvartaṃ kṣayaṃ gulmamapasmāramurograham || 64 ||</seg> <seg type="unit" n="65">mandāgniṃ śvāsakāsaṃ ca nāśayedaruciṃ tathā | retodoṣaharaḥ puṃsāṃ rajodoṣaharaḥ striyām || 65 ||</seg> <seg type="unit" n="66">puṃsāmapatyajanako vandhyānāṃ garbhadastathā | rāsnādikvāthasaṃyukto vividhaṃ hanti mārutam ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">kāṅkolyādiśṛtātpittaṃ kaphamāragvadhādinā | dārvīśṛtena mehāṃśca gomūtreṇa ca pāṇḍutām || 67||</seg> <seg type="unit" n="68">medovṛddhiṃ ca madhunā kuṣṭhaṃ nimbaśṛtena ca | chinnākvāthena vātāsraṃ śothaṃ śūlaṃ kaṇā<note place="foot" type="editorial" n="8">‘mūlakajāt’ pā. |</note> śṛtāt||68||</seg> <seg type="unit" n="69">pāṭalākvāthasahito viṣaṃ mūṣakajaṃ jayet | triphalākvāthasahito netrārtiṃ hanti dāruṇām|| 69||</seg> punarnavādikvāthena hanyātsarvodarāṇyapi |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="56-69"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha yogarājagugguluvaṭakamāha - nāgaramiti | nāgaraṃ śuṇṭhī, hiṃgvajamodeti bhṛṣṭaṃ bharjitaṃ hiṅgu deyaṃ utkledabhayāt, ( yataḥ ‘cūrṇeṣu bharjitaṃ hiṅgu deyaṃ notkledakṛdbhavet<note place="foot" type="editorial" n="9">nāsti kha pustake |</note> ’ iti ) | ajamodā'tra yamānī grāhyā, antaḥparimārjanatvāt, jīrakadvayamiti śvetakṛṣṇabhedena vihitaṃ, reṇukā prasiddhā, gajapippalī cavyaphalaṃ, mūrvā corasnāyuḥ, śeṣaṃ prasiddham, etadviṃśatisaṃkhyākaṃ dravyagaṇaṃ viṃśatiśāṇatulitamityarthaḥ | pratyekaṃ ṭaṅkamitamāhuḥ | sakaladravyebhyastu triphalācūrṇaṃ dviguṇitaṃ deyam, tacca catvāriṃśat śāṇamitamityarthaḥ | triphalā'pyatra samamātrā boddhavyā gaṇanāyāṃ tulanāyāṃ vā sāmyatvamasyāḥ, sarvasamo guggulurdeya iti | tena ṣaṣṭiśāṇamito guggulurbhavati | ekapiṇḍamityādi vākyenāsya karaṇārthaṃ yāvat piṇḍībhūtaṃ syāt tāvatparimāṇena ghṛtaṃ grāhyamiti vṛddhānāṃ vyavahāro'sti | piṇḍamatra kuṭṭananirghātādinā<note place="foot" type="editorial" n="10">kuṭṭanaṃ ca lakṣasaṃkhyākanirghātairavicchedaṃ kāryamiti sampradāyaḥ | yāvat sikthatulyamāyāti tāvadvā'ṣṭapraharamavicchedamiti kecit | ghṛtaṃ kuṭṭanasamaya eva vāraṃ-vāraṃ dātavyam |</note> , tata eva ghṛtabhājane dhārayet | atisnigdhatvāt | guṭikāḥ śāṇamātrāstviti | yadyapi śāṇaparimitā guṭikā bhavati tathāpi bhakṣaṇavidhau yathocitā grāhyā, tena doṣādikaṃ vīkṣya deyā iti tātparyārthaḥ | tathāhyuktaṃ - ‘catvāro māṣakā hīne madhye tvaṣṭau ca māṣakāḥ | śreṣṭhe dvādaśakāḥ proktāḥ koṣṭhaṃ vijñāya tattridhā’ iti | yadvā śodhanārthaṃ ca gugguloḥ karṣaḥ śamanārthe tu māṣacatuṣṭayamiti vyavahāraḥ | maithunāhārapānānāmityādi asyābhyāse maithunādayo na tyājyāḥ maithunaṃ strīsevā, eke maithunāhārapānābhyāṃ prayojanaṃ cātra vidyāditi paṭhanti | etat saṅgataṃ; tena maithunādayo bāhulyamātraṃ bhavantītyarthaḥ | kiṃtu ucyate yataḥ ‘kṣārāmlarasayūṣāktaṃ doṣadhātvavalocitam | bubhukṣito mātrapānamadyādguggulusevakaḥ’ ityādivacanāt ucitaṃ yathā maithunamapi| tathāhi - ‘seveta kāmataḥ kāmaṃ tṛpto vājīkṛtairhime | tryahādvasaṃtaśaradoḥ pakṣādvṛṣṭinidāghayoḥ || prakāmaṃ ca niṣeveta maithunaṃ śiśirāgame | śīte rātrau divā grīṣme prāvṛṭvarjitavarṣaṇe || vasante ca divā rātrau nā smaret śaradi smaram’ iti | asyānupānaviśeṣamāha - rāsnādikvāthasaṃyukta ityādi | rāsnādikvātha: kvāthakalpanāyāṃ kathitaḥ sa ca bṛhadrāsnādirlaghurvā kāṅkolyādicūrṇakalpanāyāṃ jñātavyaḥ, tacca jīvanīyādigaṇasaṃjñam, asya śṛtena kvāthenetyarthaḥ | āragvadhādineti āragvadhādigaṇakvāthenetyarthaḥ | ayamapi kvāthakalpanāyām uktaḥ | dārvīśṛteneti | dārvī dāruharidrā tasyāḥ śṛtena kvāthena | gomūtreṇa ca pāṇḍutāmiti atra ājaṃ vā mūtraṃ praśastaṃ vyavahārāt | madhunā kṣaudreṇa, nimbaśṛteneti nimbakvāthenetyarthaḥ | chinnā guḍūcī tasyāḥ kvāthena | pāṭalā prasiddhā tasyā mūlatvak grāhyā, triphalā harītakyādikaṃ punarnavādikvāthaḥ kvāthakalpanāyāṃ prasiddhaḥ || 56-69 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="56-69"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> nāgaraṃ śuṇṭhī, tadādiviṃśatidravyāṇi śāṇamātrāṇi, sarvebhyastriphalā dviguṇā catvāriṃśat ṭaṅkamitā pratyekaṃ trayodaśaṭaṅkagugguluḥ sarvaiḥ samaḥ ṣaṣṭiṭaṅkamitaḥ cūrṇīkṛtya gugguluḥ kavakākhyaḥ ghṛtena saṃkuṭya guṭikāḥ kāryāḥ | śāṇamitaṃ bhakṣayet | kecit gugguluṃ vātaharadravyairdaśamūlādibhirutkvāthya vastrapūtaṃ kṛtvā kṣipanti | tathāca ‘gandhavarṇarasopeto guggulurmātrayā punaḥ| bhaiṣajyaiḥ sahitaḥ kvāthyo yathā vyādhiharaḥ pṛthak || mātrāvaśiṣṭaṃ taṃ jñātvā gālayet śuṣkavāsasā | athavā mardayet kvāthe yaduṣṇe sādhusādhite || mṛṇmaye hemapātre vā rājate sphāṭikepi vā’ | iti gugguluśodhanaṃ guggulukalpāt || 56-69 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">atha kaiśoraguggulurvātaraktādau - triphalāyāstrayaḥ prasthāḥ prasthaikā cāmṛtā bhavet||70||</seg> <seg type="unit" n="71">saṃkuṭya lohapātreṇa sārdhadroṇāmbunā pacet | jalamardhaśṛtaṃ jñātvā gṛhṇīyādvastragālitam || 71 ||</seg> <seg type="unit" n="72">tataḥ kvāthe kṣipecchuddhaṃ gugguluṃ prasthasaṃmitam | punaḥ pacedayaḥpātre darvyā saṃgharṣayenmuhuḥ || 72 ||</seg> <seg type="unit" n="73">sāndrībhūtaṃ tato jñātvā guḍapākasamākṛtim | cūrṇīkṛtya tatastatra dravyāṇīmāni nikṣipet || 73 ||</seg> <seg type="unit" n="74">triphalā dvipalā jñeyā guḍūcī palikā matā| ṣaḍakṣaṃ tryūṣaṇaṃ pnoktaṃ viḍaṅgānāṃ palārdhakam || 74 ||</seg> <seg type="unit" n="75">dantī karṣamitā kāryā trivṛtkarṣamitā smṛtā | tataḥ piṇḍīkṛtaṃ sarvaṃ ghṛtapātre vinikṣipet || 75 ||</seg> <seg type="unit" n="76">guṭikāḥ śāṇamātreṇa yuñjyāddoṣādyapekṣayā | anupāne bhiṣagdadyātkoṣṇaṃ nīraṃ payo'thavā || 76 ||</seg> <seg type="unit" n="77">mañjiṣṭhādiśṛtaṃ vāpi yuktiyuktamutāparam | jayetsarvāṇi kuṣṭhāni vātaraktaṃ tridoṣajam || 77 ||</seg> <seg type="unit" n="78">sarvavraṇāni gulmāni pramehapiḍikāstathā | pramehodaramandāgnikāsaśvayathupāṇḍujān || 78 ||</seg> <seg type="unit" n="79">hanti sarvāmayānnityamupayukto rasāyanaḥ | kaiśorakābhidhāno'yaṃ gugguluḥ kāntikārakaḥ ||79||</seg> <seg type="unit" n="80">vāsādinā netragadāngulmādīnvaruṇādinā | kvāthena khadirasyāpi vraṇakuṣṭhāni nāśayet || 80 ||</seg> <seg type="unit" n="81">amlaṃ tīkṣṇamajīrṇaṃ ca vyāyāmaṃ<note place="foot" type="editorial" n="11">‘vyavāyaṃ’ pā. |</note> śramamātapam | madyaṃ roṣaṃ tyajetsamyagguṇārthī purasevakaḥ || 81 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="70-81"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> adhunā kaiśoragugguluvaṭakānāha - triphalāyā ityādi | sammilitatrayasya traya eva prasthāḥ tena dvādaśakuḍavā ityarthaḥ | prasthaikā cāmṛtā bhavet iti | amṛtā guḍūcī tasyāḥ prasthaikaṃ, eke ‘dviprasthamamṛtā bhavet’ iti paṭhanti | ayamapi pāṭhaḥ pracarati ādṛtatvāt granthāntaradarśanādvā | tathāca ‘dvātriṃśacchinnaruhāyāḥ phalāni deyāni yatnata’ iti| saṃkuṭyeti triphalāguḍūcīmityarthaḥ | droṇāmbunā pacediti etaddravyaṃ caturāḍhakaparimitena jalena sārdhaṃ paripacediti | kvāthavidhānena kvāthārdhāvaśeṣaṃ śṛtaṃ vastragālitaṃ gṛhṇīyāt | aparakāryamāha - śuddhaṃ guggulumityādi | śuddhatā'sya niṣpātrāditvena saptarātraṃ ghṛtoṣitatvāt | yadvā śuddhaṃ jātyutkṛṣṭamityāmananti | yataḥ gugguloḥ pañca jātayaḥ, tadyathā ‘suvarṇavarṇaḥ prathamo dvitīyaḥ kusumadyutiḥ<note place="foot" type="editorial" n="12">‘kumudāhvayaḥ’ pā.|</note> | tṛtīyaḥ padmarāgastu caturthaścandranīlakaḥ || pañcamo mahiṣākṣaśca nāmataḥ śāstrakovidaiḥ’ iti | tatra mahiṣākṣaṃ vihitam | uktaṃ ca tantrāntare -‘varamahiṣalocanodarasannibhavarṇasya gugguloḥ prastham’ ityādi | ayaḥpātre lohapātre | darvyā saṅgharṣayenmuhuriti | darvī sañcālanakriyāyāṃ prasiddhaiva | muhuriti vāraṃvāraṃ, kutaḥ ? dagdhabhayāt guḍapākasamākṛtimiti yathā guḍapākaṃ tathā gugguloḥ pākamityarthaḥ | yataḥ ‘guḍavadgugguloḥ pākaḥ sugandhastu viśeṣataḥ’ iti | lakṣaṇamapi guḍapākasya tantrāntare prathitaṃ tadyathā - ‘toyapūrṇe yadā pātre kṣipto na plavate guḍaḥ | kṣiptastu niścalastiṣṭhet patitastu na śīryate || eṣa pāko guḍādīnāṃ sarveṣāṃ parikīrtitaḥ’ iti | aparakāryamāha - cūrṇīkṛtya tatastatreti | tata iti guḍapākādanantaraṃ tatra iti guggulupākadravye | triphalā dvipalā jñeyetyādi | saṃmilitatriphalāyā dvipalamitaṃ cūrṇaṃ grāhyaṃ, guḍūcī palaparimitā | vyavahārastu guḍūcyāḥ satvamādāya kṣipediti manoharam | tryūṣaṇaṃ trikaṭukaṃ tacca militvā ṣaḍakṣam, viḍaṅgacūrṇamapyardhapalaṃ, dantīmūlaṃ jayapālamūlaṃ karṣapramāṇam | kecittu dantībījānyatra kṣipanti | tacca sarvamataṃ | trivṛnniśothaḥ| tataḥ piṇḍīkṛtamityādinātra kartavyavidhirapi yogarājavadboddhavyaḥ | guṭikā iti | śāṇamātreti śāṇaparimitā guṭikāḥ kṛtvā doṣādyapekṣayā, na tu niyataśāṇamātrameva | doṣāpekṣayā yathā - kaphe niṣkaikaṃ, pitte dviniṣkaṃ vāyau triniṣkam iti | koṣṭhāpekṣayā yathā ‘catvāro māṣakā hīne, madhye tvaṣṭau ca māṣakāḥ | śreṣṭhe dvādaśakāḥ proktāḥ koṣṭhaṃ vijñāya tattridhā’ iti | ṛtvapekṣayā yathā ‘prāvṛṭkāle ca grīṣme ca ghṛtayuktaṃ pradāpayet | śaratkāle vasante ca dāpayet triphalāyutam | hemante śiśire caiva gomūtreṇa samāyutam’ iti | anupāne tu koṣṇaṃ nīraṃ payo'thavetyādi | payaḥ kṣīraṃ, mañjiṣṭhādiśṛtamiti mañjiṣṭhādikvāthaṃ kvāthakalpanāyāṃ kvathitaṃ, yuktiyuktamutāparamiti utāthavā aparamanupānaṃ yuktiyuktaṃ rogasātmyaṃ dadyāditi sambandhaḥ | tathāhi - ‘yasya rogasya yat sātmyaṃ dadyāt tadanupānakam’ iti | etaccāgre vakṣyamāṇamasti | vāsādinā netragadāniti vāsādinā vāsādikvāthena, varuṇādinā varuṇādikvāthena kṛcchraṃ mūtrakṛcchraṃ, gulmādīniti ādigrahaṇāt kṛcchrāśmarīprabhṛtīn, khadirasya kvātheneti khadiro vṛkṣaviśeṣaḥ tasya mūlatvak| asyābhyāse tyājyamāha amlamityādi | amlamamlīkā mātuluṅgādi, tīkṣṇaṃ rājikādi, ajīrṇamannādijaṃ, vyāyāmaṃ śarīrāyāsajanakaṃ karma śramaṃ vahvāyāsakṛtakaṣṭaṃ karma, ātapaṃ dharmasevā, madyaṃ madyapānaṃ, roṣaṃ krodhaṃ, samyak tyajediti yato'mlādīni vātaraktaprakopīṇi bhavanti | eke amlaṃ tīkṣṇamityādi ślokaṃ na paṭhanti kṣepako'yamiti manyante | kaiśoragugguluriti kaiśoro bālakaḥ tasya rūpaṃ kaiśorakaṃ tenāsyābhyāse bālakasyeva rūpaṃ bhavatītyarthaḥ | ata eva kāntikārakaḥ kathitaḥ || 70-81 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="70-81"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> triphalā trayaḥ prasthā iti | ekaṃ prasthaṃ harītakī, ekaṃ bibhītakaṃ, ekam āmalakam evaṃ trayaḥ; amṛtā guḍūcī prasthaikā saṃkuṭya lohapātre sārdhadroṇajale pacet, ardhajalaṃ gṛhītvā vastrapūtaṃ punaḥ pacet | darvyā muhuḥ saṃghaṭṭayet, sāndrībhūtaṃ guḍapākaṃ jñātvā imāni kṣipet | triphalārdhapalā jñeyā pratyekamardhapalā, guḍūcī palikā tryūṣaṇaṃ trikaṭu ṣaḍakṣaṃ pratyekaṃ dvyakṣaṃ, viḍaṅgānām ardhapalaṃ, dantī karṣamitā, trivṛtkarṣamitā | tat piṇḍīkṛtvā ghṛtapātre kṣipet | śāṇikā guṭikā doṣāpekṣayā śuddhaṃ gugguluṃ tṛṇavālaśarkarādirahitaṃ, yadvā vātaraktādau auṣadhaṃ kvāthaśothitaṃ kṣipet | anupāne koṣṇaṃ nīraṃ payaḥ dugdhaṃ mañjiṣṭhādirvā | spaṣṭamanyat | purasevakaḥ guggulubhakṣakaḥ guṇārthī amlādīn tyajet | ayaṃ gugguluḥ kaiśorakābhidhānaḥ kiśorāvasthāvadrūpakaraḥ syāt || 70-81 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">atha triphalāguggulurbhagandarādau - tripalaṃ triphalācūrṇaṃ kṛṣṇācūrṇaṃ palonmitam | gugguluṃ pāñcapalikaṃ kṣodayetsarvamekataḥ || 82 ||</seg> <seg type="unit" n="83">tatastu guṭikāṃ kṛtvā prayuñjyādvahnyapekṣayā | bhagandaraṃ gulmaśothāvarśāṃnti ca vināśayet || 83 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="82"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ triphalāgugguluvaṭakamāha - tripalamityādi | saṃmilitaphalatrikacūrṇaṃ tripalapramāṇaṃ grāhyaṃ, tena harītakī palamānaṃ, vibhītakaṃ palapramāṇaṃ, āmalakamapi palamānamiti kṛṣṇā pippalī tasyāścūrṇaṃ palapramitamiti | gugguluṃ pāñcapalikamiti | pañcapalapramāṇaṃ gugguluṃ saṃgṛhya ghṛtena saha saṃkuṭya cūrṇena saha modakāḥ kāryāḥ, ata eva kṣodayedityuktaṃ ghṛtamatra vyavahāradarśanāt| vahnyapekṣayetyādinā bhakṣyamāṇasyeti boddhavyam | gulmaśothāviti gulmaśca śothaśca | eke ‘bhagandaraṃ gulmaśothamarśāṃsi ca vināśayet’ iti paṭhanti | tatra gulmena janitaṃ śothamiti ||82||</seg>83||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="82"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> tripalaṃ triphalācūrṇaṃ pratyekaṃ palaṃ harītakyādīnāṃ, kṛṣṇacūrṇa pippalīcūrṇaṃ palonmitaṃ, gugguluḥ pañcapalaṃ, spaṣṭamanyat || 82 ||</seg> 83 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">atha gokṣurādigugguluḥ pramehādau - aṣṭāviṃśatisaṃkhyāni palānyānīya gokṣurāt | vipacetṣaḍguṇe nīre kvātho grāhyo'rdhaśeṣitaḥ ||84||</seg> <seg type="unit" n="85">tataḥ punaḥ pacettatra puraṃ saptapalaṃ kṣipet | guḍapākasamākāraṃ jñātvā tatra vinikṣipet|| 85 ||</seg> <seg type="unit" n="86">trikaṭu triphalā mustaṃ cūrṇitaṃ palasaptakam | tata: piṇḍīkṛtasyāsya guṭikā mukhyojitā || 86 ||</seg> <seg type="unit" n="87">hanyātpramehaṃ kṛcchraṃ ca pradaraṃ mūtraghātakam | vātāsraṃ vātarogāṃśca śukradoṣaṃ tathāśmarīm || 87 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="84-87"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha gokṣurādigugguluṃ darśayannāha - aṣṭāviṃśatīti | gokṣurāditi pañcāṅgagokṣurakasyāṣṭāviṃśatipalāni grāhyāṇi, tāni saṃkuṭya ṣaḍguṇe pānīye saṃkvāthyārdhāvaśeṣo grāhyaḥ, ṣaḍguṇatā ca gokṣuraparimāṇāt ardhāvaśeṣo jalaparimāṇāt | tataḥ punaḥ pacedityādi punaḥ pacedityardhāvaśeṣitaḥ kvāthaḥ | tatrārdhāvaśeṣite puraṃ gugguluṃ saptapalaparimitam | guḍapākasamākāramiti | yathā guḍapāko bhavati tathāyamapi kartavyaḥ, tacca guḍapākalakṣaṇaṃ pūrvamuktaṃ | tatra vinikṣipediti tatra guggulupāke vinikṣipedvakṣyamāṇadravyāṇītyarthaḥ | tāni kāni ityatrāha - trikaṭutriphalāmustamiti | trikaṭu tryūṣaṇaṃ, triphalā harītakyādikaṃ, mustaṃ prasiddham, etat sakalaṃ palasaptakaṃ grāhyaṃ, pratyekaṃ palamātramityarthaḥ | guṭikā mukhayojiteti | asya guṭikā śāṇamātrā prakalpya yathādoṣaṃ bhakṣaṇīyā iti bhāvaḥ | kṛcchraṃ mūtrakṛcchraṃ, vātarogān hanustambhākṣepakādīn || 84-87 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="84-87"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> gokṣuram aṣṭāviṃśatisaṃkhyāni palānyānīya ṣaḍguṇe nīre vipacet ardhaśeṣaḥ kvātho grāhyaḥ | punaḥ saptapalaṃ puraṃ gugguluṃ datvā pacet trikaṭu triphalāmustaṃ etāni saptadravyāṇi saptapalāni pratyekaṃ palam | iti gokṣurādiḥ pramehādau || 84-87 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">atha triphalāmodakaḥ kuṣṭhādau - triphalāṣṭapalā kāryā bhallātaṃ ca catuṣpalam | vākucī pañcapalikā viḍaṅgānāṃ catuṣpalam || 88 ||</seg> <seg type="unit" n="89">hatalohaṃ trivṛccaiva gugguluśca śilājatu | ekaikaṃ palamātraṃ syātpalārdhaṃ pauṣkaraṃ bhavet || 89 ||</seg> <seg type="unit" n="90">citrakasya palārdhaṃ syāddviśāṇaṃ maricaṃ bhavet | nāgaraṃ pippalī mustā tvagelāpatrakuṅkumam ||90||</seg> <seg type="unit" n="91">śāṇonmitaṃ syādekaikaṃ cūrṇayetsarvamekataḥ | tatastatprakṣipeccūrṇaṃ pakvakhaṇḍe ca tatsame ||91||</seg> <seg type="unit" n="92">modakānpalikānkṛtvā prayuñjīta yathocitān | hanyāt sarvāṇi kuṣṭhāni tridoṣaprabhavāmayān ||92||</seg> <seg type="unit" n="93">bhagandaraplīhagulmāñjihvātālugalāmayān | śiro'kṣibhrugatānrogānhanyātpṛṣṭhagatānapi ||93 ||</seg> prāgbhojanasya deyaṃ syādadhaḥ kāyasthite gade | bheṣajaṃ bhaktamadhye ca roge jaṭharasaṃsthite || bhojanasyopari grāhyamūrdhvajatrugadeṣu ca |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="88-94"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha triphalāmodakamapyāha - triphaletyādi| sammilitaphalatrikamaṣṭapalaparimitaṃ bhavati | bhallātaṃ bhallātakaphalaṃ, hatalohamiti samyaṅmṛtalohacūrṇaṃ, ‘hatalohaṃ gugguluśca śilājatu trikatrikam’ iti pāṭhe trikatrikaṃ tripalamityarthaḥ | ayaṃ pāṭhastvasaṅgata eva, kintu “hatalohaṃ trivṛccaiva gugguluśca śilājatu” iti pāṭhaḥ sādhuḥ | tatra trivṛnniśothaṃ, tena lohacūrṇādiśilājatuparyantaṃ palamātramāhuḥ, pauṣkaraṃ puṣkaramūlaṃ palārdhaṃ grāhyaṃ, nāgarādikuṅkumāntaṃ dravyasaptakaṃ śāṇonmitaṃ, pratyekamiti bhāvaḥ | pakvakhaṇḍe ca tatsame iti tatsame sakala dravyasambhārasāmye tena saptaviṃśatipalānītyarthaḥ | yathocitāniti, yathā doṣāpekṣayā jihvātālugalāmayāni- tyanena jihvāmayān, tālvāmayān, galāmayān, ete mukharoge paṭhitāḥ, hanyāt pṛṣṭhāgatān rogānityarthaḥ | prāgbhojanasyeti prātaḥkāle; adhaḥkāyasthite gade iti gṛdhrasyādau; jaṭharasaṃsthite udarādau ūrdhvajatrugadeṣviti śirorogādiṣu bhojanasyopari sāyaṃkāle ||88-94||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="88-94"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> pakvakhaṇḍaṃ pakvatāṃ prāpte khaṇḍe triphalā'ṣṭapalā pratyekamaṣṭapalā, tvak tajaḥ, elā, patraṃ patrajaṃ, kuṅkumaṃ keśaraṃ; spaṣṭamanyat || iti triphalāmodakaḥ || 88-94 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">atha kāñcanāragugguluḥ gaṇḍamālā'pacīgranthībhagandarādau - kāñcanāratvaco grāhyaṃ palānāṃ daśakaṃ budhaiḥ ||95||</seg> <seg type="unit" n="96">triphalā ṣaṭpalā kāryā trikaṭu syātpalatrayam | palaikaṃ varuṇaṃ kuryādelātvakpatrakaṃ tathā || 96 ||</seg> <seg type="unit" n="97">ekaikaṃ karṣamātraṃ syātsarvāṇyekatra cūrṇayet | yāvaccūrṇamidaṃ sarvaṃ tāvanmātrastu gugguluḥ || 97 ||</seg> <seg type="unit" n="98">saṃkuṇṭhya sarvamekatra piṇḍaṃ kṛtvā ca dhārayet | guṭikāḥ śāṇamātreṇa prātargrāhyā yathocitam ||98||</seg> <seg type="unit" n="99">gaṇḍamālāṃ jayatyugrāmapacīmarbudāni ca | granthīnvraṇāṃśca gulmāṃśca kuṣṭhāni ca bhagandaram|| 99 ||</seg> <seg type="unit" n="100">pradeyaścānupānārthaṃ kvātho muṇḍitakābhavaḥ | kvāthaḥkhadirasārasya pathyākvātho'tha koṣṇakam ||100||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="95-100"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha kāñcanāragugguluṃ prakaṭayannāha - kāñcanāratvaca iti | kāñcanāro vṛkṣaviśeṣaḥ prasiddha eva nijanāmnā, tasya tvak daśapalaparimitā grāhyā | triphaleti saṃmilitaphalatrikaṃ ṣaṭpalapramitaṃ; trikaṭorapi militvā palatrayaṃ bhavati varuṇo'pi svanāmaprasiddho vṛkṣaviśeṣaḥ tasyāpi tvageva grāhyā | elā tvak patrakamiti sugandhatrayaṃ pratyekaṃ karṣamātraṃ deyaṃ, gugguluratra sakalacūrṇasamaḥ, tena trikarṣottarāṇi viṃśatipalāni bhavanti; piṇḍaṃ kṛtvetyādinā ghṛtena saha saṃkuṭya snigdhabhāṇḍe dhārayediti saṃpradāyaḥ | yathocitamiti yathādoṣāpekṣayā anupānārthaṃ dravyāṇyāha - kvātho muṇḍatikābhava iti | muṇḍatikā bhūkadambakaṃ kedāramuṇḍī iti loke, khadiraḥ prasiddhaḥ tasya sāro madhyabhāgasthitakāṣṭhaviśeṣaḥ | pathyā harītakī koṣṇamityuṣṇodakaṃ, yataḥ - ‘kaṃ śirombunoḥ’ iti kośaḥ || 95-100 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="95-100"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> kāñcanāraḥ vṛkṣaviśeṣastasya tvacaḥ viṃśatipalaṃ, trikaṭu dvādaśapalaṃ samuditaṃ pratyekaṃ, śuṇṭhyādīnāṃ catuḥpalaṃ, triphalā ṣaṭpalā samuditā ca pratyekaṃ, triphalā harītakyādikā, varuṇaṃ palaikam, elā tvakpatrakam, ekaikaṃ karṣaṃ gugguluḥ sarvasamaḥ | spaṣṭamanyat || 95-100 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">atha māṣādimodakaḥ puṣṭau - nistuṣaṃ māṣacūrṇaṃ syāttathā godhūmasaṃbhavam | nistuṣaṃ yavacūrṇaṃ ca śālitaṇḍulajaṃ tathā || 101 ||</seg> <seg type="unit" n="102">sūkṣmaṃ ca pippalīcūrṇaṃ palikānyupakalpayet | tata ekīkṛtaṃ sarvaṃ bharjayedgoghṛtena ca || 102 ||</seg> <seg type="unit" n="103">ardhamātreṇa sarvebhyastataḥ khaṇḍaṃ samaṃ kṣipet | jalaṃ ca dviguṇaṃ dattvā pācayeta śanaiḥ śanaiḥ || 103 ||</seg> <seg type="unit" n="104">tataḥ pakvaṃ samuddhṛtya vṛttānkurvīta modakān | bhuktvā sāyaṃ palaikaṃ ca pibetkṣīraṃ caturguṇam|| 104 ||</seg> <seg type="unit" n="105">varjanīyau viśeṣeṇa kṣārāmlau dvau rasāvapi | kṛtvaivaṃ ramayennārīrbahvīrna kṣīyate naraḥ || 105 ||</seg> iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ madhyamakhaṇḍe vaṭakakalpanā nāma saptamo'dhyāyaḥ ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="101-105"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha māṣādimodakamāha - nistuṣamityādi | māṣacūrṇaṃ nistuṣaṃ tuṣarahitaṃ grāhyaṃ, tatheti grahaṇādgodhūcūrṇamapi nistuṣamityarthaḥ | śālirdhānyaviśeṣaḥ sa ca ṣaṣṭiko grāhyaḥ tasya taṇḍulānkṛtvā tajjātaṃ cūrṇaṃ deyaṃ palikānīti bahuvacanena māṣacūrṇādipippalīcūrṇāntaṃ dravyaṃ pratyekaṃ palamātramāhuḥ kartavyavidhāvatra | tata ekīkṛtamityādi cūrṇādardhamātreṇa goghṛtena cūrṇaṃ manāgbharjayitvā tadanu sakalacūrṇasamānaṃ khaṇḍaṃ saṃgṛhya khaṇḍādviguṇitena jalena saha paktvā palapramitā modakāḥ kāryāḥ | sāyaṃ sandhyāsamaye | pibet kṣīraṃ caturguṇamiti palapramāṇaṃ dravyaṃ bhakṣayitvā palacatuṣṭayaṃ kṣīramanupeyamityarthaḥ | kṣārāmlau dvau rasau viśeṣeṇa varjanīyau yatastau śukracyutikarau bhavataḥ, na kṣīyate nara iti śukrahānirna bhavatīti tātparyārthaḥ || 101-105 ||</seg> <seg type="unit" n="7">iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāṃ madhyamakhaṇḍe guṭikākalpanādhyāyaḥ samāptaḥ || 7 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="101-105"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> nistuṣaṃ tvagrahitaṃ māṣacūrṇaṃ, pippalīcūrṇam etāni palikāni palamānāni, sarvebhyo'rdhena goghṛtena bharjayet | tataḥ khaṇḍaṃ samaṃ dviguṇaṃ jalaṃ datvā pācayet dviguṇaṃ khaṇḍāt tataḥ pakvamodakaṃ palamātraṃ khādet evaṃ kṛtvā naraḥ bahvīrnārī ramayet kṣīyate na || || 101-105 ||</seg> <seg type="unit" n="7">iti śrīkāśīrāmavaidyakṛtāyāṃ gūḍhārthadīpikāyāṃ cikitsāsthāne guṭikādhikāraḥ || 7 ||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="8" xml:id="sd.2.8">
          <head>atha avalehādhikārādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">aṣṭamo'dhyāyaḥ | kvāthādīnāṃ punaḥ pākādghanatvaṃ sā rasakriyā | so'valehaśca lehaḥ syāttanmātrā syātpalonmitā ||1 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> adhunāvalehānāṃ prathamatastatsvarūpaviṣayaṃ darśayannāha - kvāthādīnāmiti | kvāthādīnāmityādi grahaṇāt svarasaphāṇṭakalkādayo'bhidhīyante ghanatvamiti | sāndratvaṃ yāvadbhavati tāvatpākaḥ kartavya iti bhāvaḥ | pākastu kvāthādīnāṃ bhavati, yataḥ prathamataḥ kvāthavidhinā pākaṃ kṛtvā paścāt pākena lehaḥ syāditi | tanmātreti tasyā'valehabhakṣaṇārthaṃ mānaṃ palamitaṃ boddhavyaṃ, iti sāmānyamānaṃ bhakṣaṇe'bhihitam || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">sitā caturguṇā kāryā cūrṇācca dviguṇo guḍaḥ | dravaṃ caturguṇaṃ dadyāditi sarvatra niścaya || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="2"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīmanukte sitādīnāṃ parimāṇamāha -- anuktamānāvalehe sitā caturguṇā deyā | caturguṇatā'tra sakaladravyādityarthaḥ | guḍastu dviguṇa iti cūrṇadravyāt | dravaṃ toyakṣīrādikaṃ caturguṇam | atrāpi cūrṇāditi bhāvaḥ | sarvatra niścaya iti svatantre paratantre vā || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">athāvalehasya siddhilakṣaṇamāha - supakve tantumattvaṃ syādavaleho'psu majjati | kharatvaṃ pīḍite mudrāgandhavarṇarasodbhavaḥ || 3 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="3"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> supakva iti | samyak pakve'valehe etādṛśaṃ lakṣaṇaṃ bhavati, kīdṛśaṃ tadāha - tantumattvamityādi | darvyā sañcālanena tantusaṃyukta iva dṛśyate, tena mṛdyamāno'ṅguligrāhī bhavatītyarthaḥ | apsu majjatīti pānīyamadhye yadā kṣiptastadā nimagno bhavati | sthiratvamiti niścalatvam etena dravarahita ityarthaḥ | tathāhi - “toyapūrṇe yadā pātre kṣipto na plavate guḍaḥ | kṣiptastu niścalastiṣṭhet patitastu na śīryate || eṣa pāko guḍādīnāṃ sarveṣāṃ parikīrtitaḥ” iti | pīḍite mudreti tasminnaṅgulyādipīḍite sati mudrādīnāmudbhavo bhavati, mudrā'tra nimnatā | yaduktaṃ “pīḍite tu yadāṅgulyā nimnatā tatra jāyate” iti | gandhavarṇarasodbhava iti sugandhopetaḥ surasopeta iti | yo'valeho bhavati sa supakva ityarthaḥ || 3 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="3"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> kvāthādeḥ kaṣāyāderyatpunaḥ pakvāt sā rasakriyā ucyate avaleho lehaśca ucyate nāmataḥ tanmātrā palonmitā syāt | cūrṇāt sitā caturguṇā, guḍo dviguṇaḥ, evaṃ caturguṇamiti niścayaḥ | avalehe supakve tantumattvaṃ syāt, sparśena pīḍite svarasatve mudrā ca bhavati | gandhavarṇarasodbhavastadā siddhaṃ bhavet || 3 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">idānīmanukteṣvanupānamāha - dugdhamikṣuraso yūṣaḥ pañcamūlīkaṣāyajam | vāsākātho yathāyogyamanupānaṃ praśasyate || 4 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="4"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> dugdhamiti | dugdhamiti sāmānyagrahaṇena sarvāṇi kṣīrāṇi yathādoṣaṃ grāhyāṇi | ikṣurasagrahaṇena sarve ikṣuvikārā gṛhyante | pañcamūlī mahatī hrasvā vā yathā vyādhivihitā grāhyā | kaṣāyajamiti yūṣamityarthaḥ | tena pañcamūlasya kaṣāyeṇa kṛtvā yūṣaḥ so'nupānamiti bhāvaḥ | kaṣāyagrahaṇena svarasakvāthakalkādayo grāhyāḥ | vāsākvātha iti | vāsā āṭarūṣakaḥ, yathāyogyamiti yad yasya doṣasya yogyaṃ tadyathāyogyam | etena doṣānurūpamiti vyādhyanusāraṃ kathitaḥ, tadyathā - vāte'mlamadhuralavaṇaprāyāḥ snigdhādayaḥ, pitte madhurakaṣāyatiktaprāyāḥ śītādayaḥ, kaphe tiktoṣaṇakaṣāyaprāyā rūkṣādayaḥ | mātrā yathā tathāhyuktam - “anupānaṃ prayoktavyaṃ kaphavyādhau palaṃ bhavet | paladvayaṃ tu pitte vānilaje ca palatrayam” iti | yadvā “gaṇḍūṣaṃ mātrayā deyaṃ mṛdau krūre tu pañca ca | anupānaṃ prayoktavyaṃ deśakālādyapekṣayā” iti | anupānamiti | anu paścātpānaṃ tat kutaḥ tadāha - “yathā jalagataṃ tailaṃ tatkṣaṇādeva sarpati | tathā bhaiṣajyamaṅgeṣu prasarpatyanupānataḥ” iti || 4 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="4"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> avalehe dugdhādiryathāyogyamanupānam ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">atha kāsaśvāsādau kaṇṭakāryavalehaḥ - sa yathā - kaṇṭakārītulāṃ nīradroṇe paktvā kaṣāyakam | pādaśeṣaṃ gṛhītvā ca tasmiṃścūrṇāni dāpayet || 5 ||</seg> <seg type="unit" n="6">pṛthakpalani caitani guḍūcīcavyacitrakāḥ | mustaṃ karkaṭaśṛṅgī ca tryūṣaṇaṃ dhanvayāsakaḥ || 6 ||</seg> <seg type="unit" n="7">bhārgī rāsnā śaṭhī caiva śarkarā palaviṃśatiḥ | pratyekaṃ ca palānyaṣṭau pradadyādghṛtatailayoḥ || 7 ||</seg> <seg type="unit" n="8">paktvā lehatvamānīya śīte madhupalāṣṭakam | catuṣpalaṃ tvagākṣīryāḥ pippalīnāṃ catuṣpalam || 8 ||</seg> <seg type="unit" n="9">kṣiptvā nidadhyātsudṛḍhe mṛṇmaye bhājane śubhe | leho'yaṃ hanti hikvārtiśvāsakāsānaśeṣataḥ || 9 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="5-9"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> sa yatheti taṃ darśayannāha - kaṇṭakārīti | laghukaṇṭakārikā sā samūlaphalaśākhā grāhyā | nīradroṇa iti caturāḍhakaparimite pānīye tryūṣaṇaṃ pratyekaṃ palapramāṇamāhuḥ | dhanvayāsakaḥ durālabhā rāsnā, surabhī, śarkarā palaviṃśatiriti sugamam | ghṛtatailayoriti militvā ṣoḍaśapalāni | ghṛtamatra goghṛtam ājaṃ vā vyādhivihitatvāt tailaṃ kaṭutailamatra vadantyeke | yataḥ “kāse śvāse ca hikvāyāṃ kaṭutailaṃ prayojayet” iti | kvacidasya prayogo'pi dṛśyate “guḍaṃ kaṭukatailena miśrayitvā samaṃ lihet | trisaptāhaprayogeṇa śvāsaṃ nirmūlato jayet” iti | śīte madhupalāṣṭakamiti| madhukṣaudramaṣṭapalapramāṇaṃ śīte himasparśe vinikṣipedityarthaḥ | yataḥ ‘uṣṇārtamuṣṇairuṣṇe ca tannihanti yathāviṣam’ iti vacanāt | aparāṇi dravyāṇyāha - catuṣpalaṃ tvagākṣīryā ityādi | tvagākṣīrī vāṃśī | pippalī prasiddhā sudṛḍhe tvaticikkaṇe bhājane pātre śubhe abhagne maṅgalatvāt | ayaṃ lehaḥ kaṇṭakārī saṃjñaḥ | aśeṣata iti sampūrṇāriṣṭadarśanādapi āsaṃcayādityarthaḥ | etenāsya prāmāṇyaṃ darśitam || 5-9 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">atha cyavanaprāśaḥ kṣayakṣīṇādau - pāṭalā'raṇikāśmaryabilvāralukagokṣurāḥ | parṇyau bṛhatyau pippalyaḥ śṛṅgī drākṣāmṛtābhayāḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">balā bhūmyāmalī vāsā ṛddhirjīvantikā śaṭhī | jīvakarṣabhakau mustaṃ pauṣkaraṃ kākanāsikā || 11 ||</seg> <seg type="unit" n="12">mudgaparṇī māṣaparṇī vidārī ca punarnavā | kākolyau kamalaṃ bhede sūkṣmailāgarucandanam || 12||</seg> <seg type="unit" n="13">ekaikaṃ palasaṃmānaṃ sthūlacūrṇitamauṣadham | ekīkṛtya mahatpātre pañcāmalaśatāni ca || 13 ||</seg> <seg type="unit" n="14">paceddroṇajale kṣiptvā grāhyamaṣṭāvaśeṣitam | tatastu tānyāmalāni niṣkulīkṛtya vāsasā ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">dṛḍhahastena saṃpīḍya kṣiptvā tatra tato ghṛtam| palasaptamitaṃ tāni kiṃcidbhṛṣṭvālpavahninā || 15 ||</seg> <seg type="unit" n="16">tatastatra kṣipetkvāthaṃ khaṇḍaṃ cārdhatulonmitam | lehavatsādhayitvā ca cūrṇānīmāni dāpayet ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">pippalī dvipalā deyā tugākṣīrī catuṣpalā | pratyekaṃ ca triśāṇaṃ syāttvagelāpatrakeśaram || 17 ||</seg> <seg type="unit" n="18">tatastvekīkṛtaṃ sarvaṃ kṣipetkṣaudraṃ ca ṣaṭpalam | ityetaccyavanaproktaṃ cyavanaprāśasaṃjñitam || 18 ||</seg> <seg type="unit" n="19">lehaṃ vahnibalaṃ dṛṣṭvā khādetkṣīṇo rasāyanam | bālavṛddhakṣatakṣīṇā nārīkṣīṇāśca śoṣiṇaḥ || 19 ||</seg> <seg type="unit" n="20">hṛdrogiṇaḥ svarakṣīṇā ye narāsteṣu yujyate | kāsaṃ śvāsaṃ pipāsāṃ ca vātāsramuraso graham ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">vātapittaṃ śukradoṣaṃ mūtradoṣaṃ ca nāśayet | medhāṃ smṛtiṃ strīṣu harṣaṃ krāntiṃ varṇaprasannatām ||21||</seg> asya prayogādāpnoti naro jīrṇavivarjitaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="10-21"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> adhunā cyavanaprāśāvalehamāha - pāṭaletyādi| pāṭalā prasiddhā, araṇiḥ agnimanthakaḥ, kāśyaryaḥ gāmbhārī, bilvaṃ prasiddham, aralukaḥ syonākaḥ, parṇyau dve tena śāliparṇī pṛṣṭhaparṇī ceti, tacca dvayaṃ ‘kavarādvayaśabdavācyaṃ, bṛhatyāviti dve bṛhatyau kaṇṭakārīdvayamitityarthaḥ | śṛṅgī karkaṭākhyā, bhūmyāmalī tāmalakī, ṛddhī iti dvivacanatvena ṛddhivṛddhī grāhye, jīvantī śākaviśeṣaḥ jīvakarṣabhakāviti dvau tena jīvaka ṛṣabhakaśceti, kākanā- sikā ‘kauvāḍoḍīti’ loke, vidārī kandaviśeṣaḥ, kākolyāviti dravyadvayaṃ tena kākolī kṣīrakākolī ceti, kama- lamutpalaṃ tadabhāve padmabījaṃ grāhyaṃ, mede dve medā mahāmedā ca, agaruḥ kṛṣṇāgaruḥ, candanaṃ śvetaṃ, sthūlacūrṇamiti udūkhale musalādibhiḥ kuṭṭitamityartha: | na tu vastragālituṃ, pañcāmalaśatāni ceti | āmalakaphalānāṃ guṭikāni pañcaśatāni atra gaṇanāmānam | evaṃ sarvatra palādimānābhāve yathā vakṣyamāṇavarge agastyaharītakyavalehe “harītakīśataṃ bhadram” ityādi | evaṃ bhallātakaguḍe “bhallātakasahasre dve” iti | yatra palādimānamuktaṃ tatra tu palādimānenaiva vyavahāraḥ | yathā pūrvoktā bāhuśālaguḍe “catuṣpalaṃ syādbhallātam” iti | pacediti hastaparipāṭīvyavahārāt, tadyathā akhaṇḍitāmalakaphalaṃ karpaṭe poṭṭalīṃ badhvā kvāthanīyaṃ tena tāni sugrahāṇi syu: | aṣṭāvaśeṣitamityatra yadgrahaṇaṃ tadvṛndaṭippaṇakāramatamālokya kṛtam | vṛnde tu “jñātvā gatarasaṃ dravyaṃ rasaṃ gṛhṇīta gālitam” ityasya vyākhyāyāṃ aṣṭabhāgāvaśeṣeṇa dravyāṇāṃ gatarasatvaṃ syāt iti | kecittu grāhyaṃ pādāvaśeṣitamiti paṭhanti tatra suśrute vāgbhaṭe ca pādaśeṣe rase ityevoktam | niṣkulīkṛtyeti | niṣkulamiti kṣaumādigharṣaṇāt peṣaṇādvā tena asthitvagādirahitamityarthaḥ | saptapalaparimitena sarpiṣā tadbharjanaṃ kāryaṃ cakradattoktaṃ - “sitā matsyaṇḍikābhāve dhātryāśca mṛdubharjanaṃ | caturbhāge jale prāyo dravyaṃ gatarasaṃ bhavet” iti | khaṇḍasya kvāthamiti śīrāśabdavācyaṃ, khaṇḍenāpi kecidvyavaharanti | kṣaudramatra śītībhūte dadyāt cyavanaproktamiti cyavano nāma munistena proktaṃ kathitam, prāśyata iti prāśaḥ cyavanasya prāśa iti bhāvaḥ | kṣīṇo dhātukṣayo rasāyanamiti jarāvyādhināśanaṃ, naro jīrṇavivarjita iti naro'sya sevī puruṣaḥ jīrṇavivarjitaḥ jarārahito bhavatītyarthaḥ | yadvā ajīrṇavivarjī bhavati, tadapi rogamūlameva yataḥ “prāyeṇāhāravaiṣamyādajīrṇaṃ jāyate nṛṇām | tanmūlo rogasaṃghātastadvināśādvinaśyati” iti ||10-21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="10-21"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> pāṭalādikamauṣadhaṃ pratyekam ekaikaṃ palasaṃmānaṃ sthūlacūrṇitamauṣadhaṃ mahatpātre bṛhatpātre ekīkṛtya pañcāmalakaśatāni droṇajalaṃ kṣiptvā pacet | aṣṭāvaśeṣitaṃ prāhyaṃ, tatastasmāttānyāmalakāni niṣkulīkṛtya nistvacāni vāsasā dṛḍhahastena saṃmardya saptapalamitaṃ ghṛtaṃ datvā tāni kiñcidbhṛṣṭāni ardhatulonmitaṃ khaṇḍaṃ ca datvā kvāthaṃ pacet | lehavatsādhayitvā punaḥ imāni cūrṇāni dāpayet | imāni pippalyādīni kṣaudraṃ ca ṣaṭpalaṃ kṣipet | pāṭalā pāṇḍurā, araṇi:, kāśmarī gambhārī, bilvaḥ śrīphalaḥ, araluḥ syonākaḥ, gokṣuraḥ trikaṇḍakaḥ, parṇyau śāliparṇī mudgaparṇī ca, bṛhatyau bṛhallaghukaṇṭhakārīdvayaṃ, pippalyaḥ, śṛṅgī karkaṭaśṛṅgī, drākṣā gostanī, amṛtā guḍūcī, abhayā harītakī, balā prasiddhā, bhūmyāmalakī prasiddhā, vāsā, ṛddhiḥ, jīvantī, śaṭhī karcūraḥ, jīvakarṣabhakau aṣṭavargoktau, mustaṃ nāgaraṃ, puṣkaramūlaṃ kākanāsikā , viṣṇukrāntā, mudgaparṇī, māṣaparṇī, vidārīkandaḥ, punarnavā, kākolī, kamalaṃ, medā sūkṣmailā, agaru candanam etāni pratyekapalāni kvāthyadravyāṇi aṣṭavargavidhānāmabhāve jātimelanīyāni | spaṣṭamanyat | etaccyavanaṛṣiṇā proktaṃ cyavanaprāśasaṃjñaṃ bhavati || 10-21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">atha kūṣmāṇḍāvalehaḥ - niṣkulīkṛtya kūṣmāṇḍakhaṇḍātpalaśataṃ pacet ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">nikṣipya dviguṇaṃ nīramardhaśiṣṭaṃ ca gṛhyate | tāni kūṣmāṇḍakhaṇḍāni pīḍayeddṛḍhavāsasā || 23 ||</seg> <seg type="unit" n="24">ātape śoṣayetkiṃcicchūlāgrairbahuśo vyadhet | kṣiptvā tāmrakaṭāhe ca dadyādaṣṭapalaṃ ghṛtam || 24 ||</seg> <seg type="unit" n="25">tena kiṃcidbharjayitvā pūrvoktaṃ tajjalaṃ kṣipet | khaṇḍātpalaśataṃ dattvā sarvamekatra pācayet || 25 ||</seg> <seg type="unit" n="26">supakve pippalī śuṇṭhī jīrakaṃ dvipalaṃ pṛthak | pṛthakpalārdhaṃ dhānyākaṃ patrailā maricaṃ tvacam || 26||</seg> <seg type="unit" n="27">cūrṇīkṛtya kṣipettatra ghṛtārdhaṃ kṣaudramāvapet | khādedagnibalaṃ dṛṣṭvā raktapittī kṣayī jvarī ||27 ||</seg> <seg type="unit" n="28">śoṣatṛṣṇāvamicchardiśvāsakāsakṣatāturaḥ | kūṣmāṇḍakāvaleho'yaṃ bālavṛddheṣu yujyate || 28 ||</seg> uraḥsandhānakṛdvṛṣyo bṛṃhaṇo balakṛnmataḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="22-28"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha kūṣmāṇḍāvalehavivaraṇaṃ darśayannāha - niṣkulīti | niṣkulīkṛtyeti tvaṅmajjādirahitāni kūṣmā- ṇḍaśakalāni saṃgṛhyetyarthaḥ | dviguṇaṃ nīramiti kūṣmāṇḍaparimāṇāt tena kūṣmāṇḍaśakalāni tulāparimitāni dvitulāmitaṃ nīramiti ardhāvaśiṣṭaṃ kvātharūpaṃ jalam | śūlāgrairiti kāṣṭhamayaśaṅkumukhaiḥ | bahuśo vyadhediti bahucchidrā- ṇi kūṣmāṇḍaśakalāni kārayediti bhāvaḥ | uktaṃ ca - hastapāṭyāṃ pūrvaṃ niṣkulīkṛtaṃ tadanu kṛtacchidraṃ paścāt saṃsvedya kṣaumeṇa veṣṭayitvā pīḍayet, ātape manāk saṃśoṣya piṣṭvā palaśataṃ gṛhītvā paktavyaṃ, tena kiñcidbharjayitveti kiṃcidatra yathāpākaṃ bharjayet | tathāhi “muktasarpiṣi kūṣmāṇḍe pāko gandhena mudrayet” iti | tajjalamityardhāvaśeṣitaṃ pūvāktaṃ kvātham | khaṇḍāt palaśatamiti śarkarāpalaśatam | ghṛtārdhaṃ kṣaudramāvapediti ghṛtamānādardhaṃ kṣaudraṃ madhu kṣipediti bhāvaḥ | āvapediti grahaṇena śītībhūte tasmin paścāt melayedityarthaḥ | āturaśabda: śoṣādibhiḥ pratyekamabhisaṃbadhyate | bālavṛddheṣu yojayediti saumyatvāt dhātupoṣakatvācca vṛṣyaḥ śukravṛddhikaraḥ bṛṃhaṇo dhātuvṛddhikaraḥ balakṛdojaso vṛddhikara iti || || 22-28 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="22-28"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> palaśataṃ niṣkulīkṛtakūṣmāṇḍakhaṇḍāt dvitulānīre nikṣipya pacet ardhaśiṣṭaṃ gṛhyate tāni kūṣmāṇḍakhaṇḍāni dṛḍhavāsasā pīḍayet | punaḥ kiñcidātape śoṣayet | punarbahuśūlāgrairvedhayet | punaḥ kaṭāhe kṣiptvā aṣṭapalaṃ ghṛtaṃ dadyāt | tena ghṛtena kiñcit bharjayet pūrvoktaṃ jalaṃ kṣipet khaṇḍātpalaśataṃ datvā sarvamekatra kārayet | supakve pippalī-śuṇṭhī jīraṃ jīrakam eṣāṃ pṛthak dvipalaṃ, dhānyākaṃ, patraja, elā, maricaṃ, tvak taja eṣāṃ pṛthak palārdhaṃ ghṛtārdha catuḥpalaṃ kṣaudraṃ madhu | spaṣṭamanyat || 22-28 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">atha khaṇḍasūraṇāvalehaḥ arśoroge - yuktyā kūṣmāṇḍakhaṇḍasya sūraṇaṃ vipacetsudhīḥ ||29||</seg> arśasāṃ mūḍhavātānāṃ mandāgnīnāṃ ca yujyate |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="29"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ khaṇḍasūraṇāvalehamāha - yuktyeti | kūṣmāṇḍakhaṇḍasya yuktyā kartavyavidhinā ayamapi sūraṇā'valehaḥ kartavyaḥ | sudhīriti grahaṇena pūrvoktakūṣmāṇḍakhaṇḍe yaddravyaṃ yanmānaṃ yā kartavyatā tat sakalaṃ vicārya tenaiva prakāreṇa sūraṇāvalehaḥ sādhyaḥ | viśeṣeṇa mūḍhavātānāṃ mandāgnīnāṃ ca yujyate || 29 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="29"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> sugamam || 29 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">atha agastyaharītakyavalehaḥ - harītakīśataṃ bhadraṃ yavānāmāḍhakaṃ tathā || 30||</seg> <seg type="unit" n="31">palāni daśamūlasya viṃśatiṃ ca niyojayet | citrakaḥ pippalīmūlamapāmārgaḥ śaṭhī tathā || 31 ||</seg> <seg type="unit" n="32">kapikacchuḥ śaṅkhapuṣpī bhārṅgī ca gajapippalī | balā puṣkaramūlaṃ ca pṛthagdvipalamātrayā || 32 ||</seg> <seg type="unit" n="36">pacetpañcāḍhake nīre yavaiḥ svinnai: śṛtaṃ nayet | taccābhayāśataṃ dadyātkvāthe tasminvicakṣaṇaḥ || 36 ||</seg> <seg type="unit" n="34">sarpistailāṣṭapalakaṃ kṣipedguḍatulāṃ tathā | paktvā lehatvamānīya siddhe śīte pṛthakpṛthak ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">kṣaudraṃ ca pippalīcūrṇaṃ dadyātkuḍavamātrayā | harītakīdvayaṃ khādettena lehena nityaśaḥ || 35 ||</seg> <seg type="unit" n="36">ayaṃ kāsaṃ jvaraṃ śvāsaṃ hikvārśo'rucipīnasān | grahaṇīṃ nāśayedeṣa valīpalitanāśanaḥ || 36 ||</seg> <seg type="unit" n="37">balavarṇakaraḥ puṃsāmavaleho rasāyanam | vihito'gastyamuninā sarvarogapraṇāśanaḥ || 37 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="30-37"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athāgastyaharītakyavalehaṃ darśayannāha - harītakīśatamityādi | harītakīśataṃ harītakīguṭikāśataṃ na tu harītakīpalaśataṃ ‘saṃkhyā phalānāṃ śataśaḥ palānām’ iti vacanāt | bhadramiti śreṣṭhaṃ harītakīphalaśataṃ tena navādiguṇasahitamityarthaḥ | tathāhyuktam - ‘navā snigdhā ghanā vṛttā gurvī kṣiptā tathā'mbhasi | nimajjedyā praśa- statvādguṇakṛt sā prakīrtitā’ iti | yavānāmāḍhakamiti | yavo'nnaviśeṣaḥ tasya catuḥṣaṣṭipalāni | kecittu ‘harītakīśataṃ bhadrayavānām āḍhakaṃ tathā’ iti paṭhanti, tatra bhadrayavā indrayavā iti vyākhyānayanti, etanna pracarati sarveṣāṃ saṃpradāyavirodhāt | tasmāddharītakīśataṃ bhadramiti pāṭhaḥ sādhuḥ | daśamūlasya viṃśatipalāni pratyekaṃ dvipalamityarthaḥ | śeṣaṃ dravyaṃ prasiddhaṃ | yavaiḥ svinnairiti upalakṣaṇe tṛtīyā | yavasvinnatā ca caturbhāgāvaśeṣe jale eva bhavati tena caturbhāgāvaśiṣṭameva grāhyaṃ | tantrāntare'pyuktaṃ - ‘yavāḍhakaiḥ pañcabhiraṅghriśeṣaṃ kvāthaṃ nayet’ ityādi | paktvāvalehatvamānīyeti vyavahārāt | harītakīśatasya karpaṭe poṭṭalaṃ baddhvā kvathanaṃ paścādutsvinnaharītakīśatasya ghṛtatailayorbharjanaṃ taddṛḍhārthaṃ | yathā tantrāntare sarvārthasiddhaharītakyāṃ harītakībharjanamuktaṃ | tadanu kvāthe guḍatulāṃ loḍayitvā pākaḥ karyavyaḥ, avataraṇasamaye pippalīcūrṇaprakṣepaḥ | śītībhūte cāpare'hni madhudānamiti vṛddhānāṃ mataṃ; sugandhārthaṃ manāk cāturjāmiti kecit | taduktaṃ - ‘pippalīcūrṇakuḍavaṃ cāturjātāvacūrṇitam’ iti | sarpistailāṣṭakapalamiti yaduktaṃ tanmilitvā grāhyaṃ | ‘harītakīdvayaṃ khādet tena lehena nityaśa’ iti | yadyapi guḍasya bhakṣaṇamānaṃ noktaṃ tathāpi harītakīdvirūpagrahaṇena lehasya palamānaṃ bhavatyeva yathā tantrāntare bhārgīguḍe ‘bhakṣayedabhayādekāṃ lehasyārdhapalaṃ lihet’ iti | tenā'tra harītakībhakṣaṇavidhānādguḍapalaṃ bhakṣyamiti | anye tu gulmocchede harītikīnyāyādguḍaṃ dvipalamāhuḥ, etat sarvameva vyādherbalābalatvāt pracarati | agastyamunivihitatvenāsya siddhaphalatvamucyate || 30-37 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="30-37"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> harītakīśataṃ bhadram uttamaṃ śataṃ gaṇanayā, yavānāmāḍhakaṃ yavo'nnaviśeṣaḥ, daśamūlasya viṃśatipalāni pratyekaṃ dvipalaṃ śāliparṇyādikaṃ daśauṣadhaṃ citrakādīni ca pṛthaṅmātrayā dvipalaṃ, apāmārgaḥ, śaṭhī karcūrakapikacchurvānarī tasyā bījaṃ, śaṅkhapuṣpakaṃ śvetapuṣpī, bhārgī, gajapippalī cavyaphalaṃ, tadabhāve cavyaṃ vā, balā prasiddhā, puṣkaramūlaṃ etāni pañcāḍhake nīre pacet | khinnaiḥ pakvairyavaiḥ śṛtaṃ kvāthaṃ nayet | tasminkvāthe abhayāśataṃ dadyāt pakvaṃ śuṣkaṃ punaḥ pacet yadvā paścādabhayāpākaḥ paktvā lehatvam ānīya sarpirghṛtam aṣṭapalikaṃ tilajaṃ kṣaudraṃ madhu guḍaṃ catuḥpalaṃ pippalīcūrṇaṃ ca kuḍavaṃ | tena lehena siddhena harītakīdvayaṃ khādet balāpekṣayā ekaṃ vā ādau, kṣayādikaṃ haret | ayaṃ agastyamuninā'bhihita agastyāvalehaḥ || 30-37 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">arśādau kuṭajāvalehaḥ | kuṭajatvaktulāṃ droṇe jalasya vipacetsudhīḥ | kaṣāyaṃ pādaśeṣaṃ ca gṛhṇīyādvastragālitam || 38 ||</seg> <seg type="unit" n="39">triṃśatpalaṃ guḍasyātra dattvā ca vipacetpunaḥ| sāndratvamāgataṃ dṛṣṭvā cūrṇānīmāni dāpayet|| 39 ||</seg> <seg type="unit" n="40">rasāñjanaṃ mocarataṃ trikaṭu triphalāṃ tathā | lajjāluṃ citrakaṃ pāṭhāṃ bilvamindrayavaṃ tvacām ||40||</seg> <seg type="unit" n="42">bhallātakaṃ prativiṣāṃ viḍaṅgāni ca vālakam | pratyekaṃ palasaṃmānaṃ ghṛtasya kuḍavaṃ tathā || 41 | siddhaśīte tato dadyānmadhunaḥ kuḍavaṃ tathā | jayedeṣo'valehastu sarvāṇyarśāṃsi vegata: || 42 ||</seg> <seg type="unit" n="43">durnāmaprabhavānrogānatīsāramarocakam | grahaṇīṃ pāṇḍurogaṃ ca raktapittaṃ ca kāmalām ||43||</seg> amlapittaṃ tathā śothaṃ kārśyaṃ caiva pravāhikām | anupāne prayoktavyamājaṃ takraṃ payo dadhi || 44 | ghṛtaṃ jalaṃ vā jīrṇe ca pathyabhojī bhavennaraḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="38-44"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ kuṭajāvalehamāha - kuṭajatvagiti | kuṭajo vṛkṣaviśeṣaḥ tasya tvak challī sā palaśataparimitā grāhyā | pādaśeṣamiti caturthāṃśaṃ kaṣāyaṃ vastrapūtaṃ kṛtvā grāhyaṃ | kutracidetanna pracarati kintu pādaśeṣamiti pādasya caturthāṃśasya yaccheṣaṃ caturbhāgaṃ tadgrāhyam, etenāṣṭabhāgāvaśeṣaṃ kathitam; tathāca tantrāntare - ‘kuṭajatvakpalaśataṃ jaladroṇe vipācayet | aṣṭabhāgāvaśeṣaṃ tu kaṣāyamavatārayet | vastrapūtaṃ tataḥ kvāthaṃ pacellehatvamāgatam’ iti | triṃśatpalaṃ guḍasyātreti atra kvāthe guḍasya purātanasya triṃśatpalaṃ datvā punarvipacediti yāvat sāndratvaṃ bhavati | cūrṇārthamaparāṇi dravyāṇyāha - rasāñjanamiti rasāñjanaṃ pratītaṃ tacca dārvīkvāthasamudbhavamiti prasiddhiḥ, mocarasaṃ śālmalīveṣṭakam, indrayavaṃ tvacamiti indrayavaṃ kuṭajabījaṃ, tvak guḍatvak | durnāmaprabhavān rogāniti gulmodaraprabhṛtīn, anupāne prayoktavyamiti ājaṃ takraṃ, ājaṃ payaḥ, ājaṃ dadhi, ājaṃ ghṛtaṃ ceti | jalaṃ pānīyaṃ, takrādīnāmabhāvāt etatsakalamanupānaṃ yathāsātmyaṃ niṣevedityarthaḥ | jīrṇe ceti dravye parimite sati pathyabhojī bhavennara iti bhāvaḥ | yataḥ - ‘auṣadhaśeṣe bhukta’mityādivākyānurodhāt || 38-44 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> kuṭajaḥ vṛkṣaviśeṣastasya tvak tulāṃ palaśataṃ jalasya droṇe vipacet | sāndratvaṃ ghanatvamāgataṃ dṛṣṭvā imāni rasāñjanādīni pratyekaṃ palamānāni kṣipet | rasāñjanaṃ prasiddhaṃ, prativiṣā ativiṣā, bālakam udīcyaṃ, lajjāluḥ lajjāvatī, spaṣṭamanyat || 38 -44 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">atīsārādau kuṭajāṣṭakāvalehamāha - kuṭajatvaktulāmārdrāṃ droṇanīre vipācayet || 45 ||</seg> <seg type="unit" n="46">pādaśeṣa śṛtaṃ nītvā cūrṇānyetāni dāpayet | lajjālurdhātakī bilvaṃ pāṭhā mocarasastathā || 46 ||</seg> <seg type="unit" n="47">mustaṃ prativiṣā caiva pratyekaṃ syātpalaṃ palam | tatastu vipacedbhūyo yāvaddarvīpralepanam || 47 ||</seg> <seg type="unit" n="48">jalena chāgadugdhena pīto maṇḍena vā jayet | sarvātisārānghorāṃstu nānāvarṇānsavedanān || 48 ||</seg> <seg type="unit" n="8">asṛgdaraṃ samastaṃ ca sarvārśāṃsi pravāhikām | iti śrīdāmodarasūnunā śrīśārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ madhyamakhaṇḍe'valehakalpanā nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ || 8 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="45-48"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> kuṭajeti | ayaṃ kuṭajāṣṭakāvaleho vyākhyāyāṃ sugama evāvagantavyaḥ | kartavyavidhistu pūrvavadroddhavyaḥ | darvīpralepanam ityavalehasya saṃsiddhilakṣaṇaṃ sūcitaṃ pūrvoktāvalehavidhau jñātavyam || 45-48 ||</seg> <seg type="unit" n="8">iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śūrṅgadharadīpikāyāṃ madhyama- khaṇḍe'valehakalpanādhyāyo'ṣṭamaḥ || 8 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="45-48"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha kuṭajāṣṭakamatīsārādau - ārdrā kuṭajatvak tulāṃ droṇanīre vipācayet, pādaśeṣaṃ śṛtaṃ kvāthaṃ nītvā imāni cūrṇāni dāpayet | lajjālurlajjāvatī, dhātakī vṛkṣaviśeṣastasya puṣpāṇi, bilvaṃ, pāṭhā, mocarasaḥ, mustaṃ nāgaraṃ, ativiṣā etāni pratyekaṃ palaṃ tato bhūyo vipacet yāvaddarvyāḥ pralepalepanaṃ bhavati liptvā tiṣṭhati darvī lohanirmitā| tato jalādibhiḥ pibet | spaṣṭamanyat ||45-48 ||</seg> <seg type="unit" n="8">iti śrīkāśīrāmamiśrakṛtāyāṃ gūḍhārthadīpikāyāmavalehādhikāraḥ ||8 ||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="9" xml:id="sd.2.9">
          <head>atha tailādhikārādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">navamo'dhyāyaḥ | atha snehaparibhāṣā | kalkāccaturguṇīkṛtya ghṛtaṃ vā tailameva vā | caturguṇe drave sādhyaṃ tasya mātrā palonmitā ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">nikṣipya kvāthayettoyaṃ kvāthyadravyāccaturguṇam | pādaśiṣṭaṃ gṛhītvā ca snehaṃ tenaiva sādhayet ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ snehakalpanāṃ darśayannāha - kalkāditi | anukte kalkātkalkayogadravyāt ghṛtaṃ tailaṃ vā caturguṇaṃ grāhyaṃ, na tu dṛṣadi peṣitātkalkāt| dravamapi caturguṇaṃ snehaparimāṇāt dravaṃ toyādi | tasya mātrā palonmiteti | tasya saṃsiddhasnehasya pānārthaṃ palonmitā palapramāṇā mātrā jñeyā ityanukteṣu mānamidaṃ sāmānyaṃ | paribhāṣāyāmayamapi sāmānyasnehapākavidhau boddhavyaḥ, tathāhi - ‘kalkāccaturguṇaḥ snehaḥ snehātkvāthaścaturguṇaḥ | kvāthāccaturguṇaṃ vāri kvāthaḥ kvāthyasamo mataḥ’ iti | viśeṣo'pi kvacidvartate yathā tantrāntare vāsāghṛte balādye ghṛte vā tadyathā -“atrāpyaṣṭaguṇaistoyaiḥ kvathitaṃ kvāthadugdhayoḥ | pratyekaṃ dviguṇo bhāgo bhiṣak sarpiṣi nikṣipet” iti || 1 ||</seg> 2||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha sneheti | tatra tāvat prathamataḥ paribhāṣāmasya vyācaṣṭe | atha ghṛtādhikāraḥ | tatrādau ghṛtatailādisādhanamāha - tatkalketyādi | kalkāt dravyāt ghṛtaṃ tailaṃ caturguṇe dravye dugdhādau sādhyam agnidvārā kaṭāhādau paktvā siddhaṃ bhavati | tasya mātrā vātādirogaviṣaye mānamātrā palonmitā palapramāṇā | idānīṃ snehasādhane kvāthavidhānamāha - nikṣipyetyādi | kvāthadravyāccaturguṇaṃ toyaṃ jalaṃ nikṣipya kvāthayet| punaḥ pādaśiṣṭaṃ ca caturthāṃśāvaśeṣaṃ gṛhītvā'nena kvāthena snehaṃ ghṛtaṃ tailaṃ vā sādhayet | kvāthaṃ kvāthayogyaṃ kuṭṭitaṃ yaddravyaṃ daśamūlādi tasmādisyarthaḥ || 1 ||</seg> 2 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">mṛdudravyādau kvathane jalapramāṇamāha - caturguṇaṃ mṛdudravye kaṭhine'ṣṭaguṇaṃ jalam | tathāca madhyame dravye dadyādaṣṭaguṇaṃ payaḥ || 3 ||</seg> atyantakaṭhine dravye nīraṃ ṣoḍaśikaṃ matam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="3"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ dravyaviśeṣe kvāthanimittaṃ jalamānamāha - caturguṇamiti | atra caturguṇaprabhṛtikaṃ dravyaparimāṇāddhoddhavyam | yāvatparimāṇaṃ kvāthyaṃ dravyaṃ bhavati tāvatparimāṇāccaturguṇitaṃ jalaṃ grāhyamityarthaḥ | mṛdu kaṭhinaṃ kaṭhinataraṃ ca dravyaṃ tatraivānumānato'vagantavyam | tathāca madhyame dravye dadyādaṣṭaguṇaṃ paya iti | madhyame mṛdvādisaṃbhāre payaḥ pānīyaṃ yatra mṛdukaṭhinataradravyamekatra militvā kvāthyaṃ tatrāṣṭaguṇaṃ pānīyaṃ datvā pādaśeṣaṃ grāhyamiti sarvatra | tathāhi - ‘mṛdvādikvāthyasaṃghāte mānānukte cikitsakāḥ | madhyasyobhayabhāgitvādicchantyaṣṭaguṇaṃ jalam’ iti || 3 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="3"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> mṛdudravye guḍūcyādau caturguṇaṃ jalaṃ, kaṭhine daśamūlādau aṣṭaguṇaṃ, tathāca madhyamadravye āragvadhādau aṣṭaguṇaṃ payaḥ | payo'tra jalaṃ | atyantakaṭhine padmakādau ṣoḍaśikaṃ ṣoḍaśaguṇaṃ mataṃ kathitaṃ caturthāṃśaṃ gṛhyate || 3 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">atha matāntare parimāṇaviśeṣamāha - karṣāditaḥ palaṃ yāvatkṣipetṣoḍaśikaṃ jalam || 4 ||</seg> <seg type="unit" n="5">tadūrdhvaṃ kuḍavaṃ yāvadbhavedaṣṭaguṇaṃ payaḥ | prasthāditaḥ kṣipennīraṃ khārī yāvaccaturguṇam || 5 ||</seg> <seg type="unit" n="6">ambukvātharasairyatra pṛthaksnehasya sādhanam | kalkasyāṃśaṃ tatra dadyāccaturthaṃ ṣaṣṭhamaṣṭamam || 6 ||</seg> <seg type="unit" n="7">dugdhe dadhni rase nakre kalko deyo'ṣṭamāṃśakaḥ | kalkasya samyakpākārthaṃ toyamatra caturguṇam || 7 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="4"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> karṣādita iti | karṣādita ityādiparimāṇaṃ sāmānyadravyaviṣaye vartate anyathā svatantravirodhaḥ, yāva- tkvāthyadravyaṃ karṣādiparimāṇātpalaṃ bhavati tāvattatra ṣoḍaśāṃśaṃ jalaṃ datvā kvāthaṃ pādaśeṣaṃ grāhyaṃ | ṣoḍaśikamatra kvāthyadravyaparimāṇāt, tatastu palādupari yāvatkuḍavaṃ kvāthyadravyaparimāṇaṃ bhavati tāvadatra toyaṃ pānīyamaṣṭaguṇaṃ bhavet, kvāthyadravyādityarthaḥ | atra kvāthaṃ caturthāṃśaṃ grāhyamiti sarvatra | prasthādita iti | prasthādiparimāṇāt yāvat khārī bhavati tāvadatra caturguṇaṃ nīraṃ pānīyaṃ prakṣipya saṃkvāthya ca pādaśeṣaṃ grāhyamiti tātparyārthaḥ | ādiśabdāt āḍhakadroṇaśūrpadroṇīprabhṛtayo grāhyāḥ | yadvā prasthasyādiḥ prasthādistasmāt tena śarāvamapi gṛhyate, śarāvādita ityarthaḥ || 4 ||</seg> <seg type="unit" n="6">5 ||aparamapyanuktamāha - ambukvātheti | yatra snehapāke pānīyāditrayāṇāṃ dravyāṇāṃ madhye yadā ekena pākaḥ syāt tadā kalkasya kalkadravyasya caturthāṃśaṃ ṣaṣṭhāṃśam aṣṭamāṃśaṃ yathā'nukrameṇa deyam | anukramo yathā - yadi ambunā kevalena pākastarhi kalkadravyasya caturthāśaṃ deyam, snehaparimāṇādityarthaḥ | yadā kevalena kvāthenaiva pākastadā kalkadravyasya ṣaṣṭhāṃśaṃ deyam, atrāpi snehaparimāṇādityarthaḥ | yatra tu kevalasvarasenaiva sādhyate srehaḥ tatra kalkadravyasyāṣṭamāṃśaṃ deyam | snehamānādityatrāpi sambandhaḥ ityanukramaḥ | aparamapi - dugdhe ityatrāpi ekadravyasādhyatā sūcyate tadā kalkadravyaṃ snehaparimāṇādaṣṭamāṃśaṃ deyamiti bhāvaḥ | kalkasyeti | yatra tu anyadravaiḥ kevalakalkenaiva sādhyate snehastadā caturguṇaṃ kalkadravyaṃ caturguṇaṃ toyaṃ nikṣipediti sarvatra | samyak pākārthaṃ boddhavyam | etena kimuktaṃ yadā kṣīrādibhiḥ pratyekena svakalkena pākastadā caturguṇaṃ caturthāṃśaṃ pānīyaṃ deyam | pānīyaṃ vinā pāko nāstīti sarvamatam || 6 ||</seg> 7 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="4"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> karṣādārabhya khārīparyantaṃ kvāthyadravye jalamānamāha - karṣāditaḥ yāvatpalaṃ pramāṇaṃ tāvat ṣoḍaśikaṃ ṣoḍaśaguṇaṃ jalaṃ kṣipet| tadūrdhvaṃ palādūrdhvaṃ yāvatkuḍavaṃ kuḍavapramāṇaṃ tāvadaṣṭaguṇaṃ payo jalaṃ bhavet | prasthāditaḥ yāvat khārīpramāṇaṃ tāvaccaturguṇaṃ jalaṃ kṣipet | pūrvaṃ caturguṇādijalaṃ yallikhitaṃ tanmṛdudravyādiviṣayaṃ jñeyaṃ | karṣādita idaṃ tu mānaviṣayam ataḥ kecinmṛdvādito gṛhṇanti kecinmānato gṛhṇanti || 4 ||</seg> <seg type="unit" n="6">5|| ambvādibhiryatra snehamānaṃ tatra kalkapramāṇamāha - ‘tatrāmbupiṣṭamuktaṃ syājjalaṃ cātra caturguṇam’, yatra bhinnaṃ sādhanaṃ bhavati, tatra kalkasyāṃśaṃ caturguṇaṃ ṣaṣṭhaṃ kramāt ambupāke caturthāṃśaṃ raso māṃsarasastatpāke aṣṭamāṃśam | ukto'pyambvādau pāke dugdhādau aṣṭamāṃśa eva kalkapāka ityāha - kalkasya samyagiti | dugdhe tathā dadhni tathā takre pākānantaraṃ kalkaḥ aṣṭamāṃśakādayaḥ raso māṃsarasaḥ | yadvā raso dhattūrarasaḥ māṃsarasasya pūrvoktatvāt kalkasya samyak pākārthaṃ caturguṇaṃ snehādityarthaḥ || 6 ||</seg> 7 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">dravāṇi yatra sneheṣu pañcādīni bhavanti hi | tatra snehasamānyāhuryathāpūrvaṃ caturguṇam || 8 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="8"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīmanuktadravāṇāṃ mānamāha - davāṇīti | yatra snehapakvadravāṇi kṣīratakrarasamūtrakvāthāni anyānyapi pañcādīni pañcaprabhṛtīni bhavanti anuktamānānīti viṣayaḥ | tatra tāni dravāṇi snehasamāni pratyekamāhurācāryāḥ | yathā vakṣyamāṇatriphalāghṛte arvāk dravaṃ catvārastrayo vā tarhi snehaparimāṇāccaturguṇaṃ jñeyaṃ pratyekamityarthaḥ | eke yathāpūrvaṃ caturguṇamiti paṭhanti tatrāpi sa evārthaḥ | kutracit dravyāṇīti pāṭho dṛśyate so'saṅgata eva || 8 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="8"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> dravyāṇīti | yatra pañcādhikāni dravyāṇi tatra sneheṣu kiyatparimitaṃ dravyaṃ deyaṃ tadāha - sneheṣu ghṛtatailādiṣu dravāṇi dugdhādīni yatra pañcaprabhṛtīni bhavanti tatra snehasamānaṃ bhavati na caturguṇānīti yāvat | yathāpūrvaṃ caturguṇamityetasyāyamartha: | eko dravastatra pākena cāturguṇyaṃ, dvau dravau yatra tatra dvābhyāṃ cāturguṇyaṃ yaduktaṃ jaijjaṭe ‘ekadvitridravairdravyaiḥ kuryāt snehāccaturguṇaṃ | kṣīraṃ snehasamaṃ dadyāt caturbhiśca caturguṇam, iti | asyāyamarthaḥ yatraiko dravastatraikena cāturguṇyaṃ, evaṃ dvābhyāṃ, tribhirmilitvā cāturguṇyamityarthaḥ | yatra pañcādhikāni bhavanti tatra snehasamānīti pūrvārthaḥ| ‘tailasyārdhapramāṇena dadyādikṣurasaṃ budhaḥ | tathā māṃsarasaṃ cārdhaṃ datvā snehaṃ vipācayet’ snehasamānyāhurityasya truṭimāhurityarthaḥ ityanye | tadyathā - sakṛnmāṃsauṣadhirasaṃ mūtrasauvīrakādikaṃ | snehatulyaṃ dadhi kṣīraṃ jalaṃ caiva caturguṇam || granthajñānārthamedvyavākhyāprasaṅgenoktam ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">kevalakvāthapāke vidhānamāha - dravyeṇa kevalenaiva snehapāko bhavedyadi | tatrāmbupiṣṭaḥ kalkaḥ syājjalaṃ cātra caturguṇam || 9||</seg> <seg type="unit" n="10">kvāthena kevalenaiva pāko yatreritaḥ kvacit | kvāthyadravyasya kalko'pi tatra snehe prayujyate ||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="9"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha kevaladravyasya snehapākārthaṃ mānamāha - dravyeṇeti | atra dravyaṃ snehāccaturthāṃśaṃ kalkārthaṃ vāri tāvaddeyaṃ yāvat kalkaḥ syāt | yataḥ peṣaṇe jalasya parimāṇaṃ na syāt | jalaṃ cātra caturguṇamiti | atra kalke jalaṃ pānīyam | caturguṇaṃ deyaṃ snehamānādityarthaḥ | eke dravyamānāccaturguṇaṃ jalamiti vyākhyānayanti tanna manoharaṃ kalkadravyālpatvāt | aparamapyāha - kvātheneti | yatra snehe kvaciditi anukte kevalena kvāthena kṛtvā pākaḥ kathitaḥ tatra snehe kvāthyadravyasya kalka: kāryaḥ, kalkārthaṃ cātra caturguṇaṃ jalamiti tena yenaiva dravyeṇa kvāthaḥ kriyate tainaiva tatparimitena ca dravyeṇāyamapi kṛtvā'tra caturguṇena ca jalena saha sādhyaḥ | pūrvaṃ kvāthena sādhyaḥ paścātkalkenetyarthaḥ ||9||</seg>10||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="9"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> kevalena kvāthena yadi snehapāko bhavet tatrāmbupiṣṭaḥ kalko jalaṃ caturguṇakvātheneti | idaṃ padyaṃ pūrvaślokasyaikārthatvāt prakṣiptaṃ jñeyaṃ || 9 ||</seg> 10 ||</ab>
          <ab type="mula">kalkahīnastu yaḥ srehaḥ sa sādhyaḥ kevale drave |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> kalkahīna iti | yaḥ sneho ghṛtaṃ tailādikaḥ kalkahīnaḥ kalkarahito bhavet saḥ kevale drave sādhyaḥ| dravamatra caturguṇaṃ snehaparimāṇāt ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha kevaladravasādhanamāha - kalkahīne snehe sādhanamāha - yaḥ kalkahīnaḥ snehaḥ sa kevale drave sādhyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">puṣpakalkastu yaḥ snehastatra toyaṃ caturguṇam || 11 ||</seg> snehe snehāṣṭamāṃśaśca puṣpakalkaḥ prayujyate |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="11"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ puṣpakalkasya parimāṇamāha puṣpakalka iti | yaḥ puṣpakalkasaṃjñaḥ snehaḥ tatra snehe toyaṃ pānīyaṃ caturguṇaṃ deyaṃ caturguṇatā ca snehāt snehaparimāṇādityarthaḥ | saḥ puṣpakalkaḥ snehāṣṭamāṃśo yojyata ityarthaḥ | snehasyāṣṭamāṃśaṃ tena sāmyo yojya ityarthaḥ | puṣpāṇi yathā nāgakeśarakuṅkumalavaṅgadamanakasurapuṣpacampakotpalapuṇḍarīkaketakījātī-kusumbhaprabhṛtīni | eke puṣpakalkaḥ prayujyata ityasya sthāne'tra kalkaṃ prayujyate iti paṭhanti vyākhyānayanti tat patrakalkaṃ prakṣepamāhuḥ, tathāhi - ‘gandhaniryāsapuṣpāṇāṃ siddhaśīte'vatārite | prakṣepo gandhavṛddhyarthaṃ patrakalkaṃ tu tadviduḥ’ || 11 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="11"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> puṣpakalkai: snehasādhanamāha - puṣpeti | yasminsnehe puṣpakalko dīyate sa puṣpakalkaḥ snehaḥ, tatra toyaṃ jalaṃ caturguṇaṃ snehātpuṣpakalkaḥ kiyatparimito dīyate ityatrāha - snehāṣṭamāṃśaśca puṣpakalkaḥ prayujyate iti || 11 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">vartivatsnehakalkaḥ syādyadāṅgulyā vimarditaḥ ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">śabdahīno'gninikṣiptaḥ snehaḥ siddho bhavettadā| yadā phenodgamastaile phenaśāntiśca sarpiṣi ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">gandhavarṇarasotpattiḥ snehasiddhistadā bhavet | snehapākastridhā prokto mṛdurmadhyaḥ kharastathā ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">īṣatsarasakalkastu snehapāko mṛdurbhavet | madhyapākasya siddhiśca kalke nīrasakomalaḥ ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">īṣatkaṭhinakalkaśca snehapāko bhavetkharaḥ | tadūrdhvaṃ dagdhapākaḥ syāddāhakṛnniṣprayojanaḥ || 16 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="12-16"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ snehānāṃ saṃsiddhilakṣaṇānyāha - vartivaditi | yadā snehe paripācitaḥ kalkaḥ aṅgulyā vimardito vartisadṛśo bhavati tadā siddho jñeyaḥ | athavā sa eva kalkaḥ yadā'gnau nikṣiptaḥ śabdarahito bhavati tadā siddho jñātavyaḥ iti sāmānyam | aparamapi viśeṣamāha - yadā snehasya pākānte taile phenodgamo bhavati sarpiṣi ca phenaśāntirbhavati tadā siddhalakṣaṇaṃ boddhavyaṃ | varṇagandharasotpattirapi snehasiddhiḥ syāt varṇādikamapi taile sarpiṣi ca jñātavyam | adhunā trividhasnehapākasya lakṣaṇamāha - īṣatsarasakalka iti | yadā kalke sāndratā kiñcidbhavati agnau nikṣipte sati caṭacaṭāśabdo bhavati tadā mṛdupāko jñeyaḥ, yadā nīraso kalko bhavati komalaśca nātikaṭhino nātimṛduriti tadā madhyapākaḥ, yadā kiñcit kaṭhinakalko jātaḥ nīrasaśca bhavati tadā kharapāka iti | eteṣāṃ parīkṣaṇamanumānato'vagantavyaṃ gurusakāśadarśanādvā | tadūrdhvaṃ kharapākādūrdhvaṃ yadā snehakalkaḥ kaṭhinataro bhavati tadā dagdho jñeyaḥ, sa ca sarvakarmasu niṣphalaḥ syāt dāhakaraśca bhavati ||12-16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="12"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> idānīṃ snehasiddhalakṣaṇamāha - yadā snehakalkaḥ aṅgulyā vartitaḥ vartīkṛtaḥ vartivadbhavet agninikṣiptaḥ śabdahīnaśca bhavet tadā siddhaṃ vadet | yadā varṇagandharasotpattistadāpi snehasiddhirbhavet| iti ca lakṣaṇaṃ varṇastailapakvavarṇo raktādiḥ, gandhaḥ sugandhatvaṃ, rasotpattirmadhurādirasotpattiḥ, tadā svedanāllakṣyate | snehapākasya trividhatvamāha - eko mṛdu:, eko madhyaḥ, ekaḥ kharaḥ; evaṃ tridhā snehapākaḥ | teṣāṃ lakṣaṇamāha - īṣatsarasakalkaḥ īṣajjalakalkaḥ mṛdusnehapākaḥ nīrasakomale kalke siddhaḥ pāko madhyapākaḥ nīrasakomale jalasahite ārdre īṣatkaṭhinakalkaḥ snehapākaḥ kharaḥ tadūrdhvaṃ dagdhapāko dāhakṛnniṣprayojanaḥ, na kāryakārī ||12||</seg>16||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">āmapākaśca nirvīryo vahnimāndyakaro guru: | nasyārthaṃ stanmṛdu: pāko madhyamaḥ sarvakarmasu ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">abhyaṅgārthaṃ kharaḥ prokto yuñjyādevaṃ yathohitam | ghṛtatailaguḍādīṃśca sādhayennaikavāsare ||18||</seg> prakurvantyuṣitā hyete viśeṣādguṇasaṃcayam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="17"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idrānīṃ tasya caturvidhapākasya guṇamāha - āmapākaśceti | āmapāko'paripākakalka: sneho nirvīryo bhavati, niḥśeṣeṇa vīryarahita ityarthaḥ | vahnimāndyakṛdbhakṣaṇayoge ca bhavati | nasyaviṣaye mṛdupākaḥ snehaḥ | madhyapākastu sarvakarmasu yujyate sarvakarma nasyābhyaṅgapānādikaṃ | kharapākasnehaḥ kevalābhyaṅge vihitaḥ nānyakarmasu | yathocitamiti yathāyogyaṃ yuṃjyādityarthaḥ | eke nasyābhyaṅge kharaḥ prokta iti paṭhanti, tanna sarvasaṃmatam, nasye tu saumyamāhuḥ | snehastu kimekāhenaiva sādhyaḥ uta dīrghadavasaiḥ tadviṣayamāha - ghṛteti | ghṛtataile prasiddhe guḍo'valehaḥ | ādigrahaṇāt īdṛśasambhārā ye cā'nye prayogāḥ te sarve ekasminneva vāsare na sādhyā: na pācanīyā ityarthaḥ | kutastadāha - prakurvanti ityādi | te snehādayastu yadā uṣitāḥ santi tadā guṇasañcayaṃ prakurvanti | ata eva bahudivasaiḥ kṛtvā sādhanīyā iti bhāvaḥ | tantrāntareṣu etadbahudravyasambhāraviṣayam, asmatsampradāye'pi svalpamapi snehaṃ kiñci- dvipācyāpare'hni siddho'vatāryaḥ guḍādikamapi cāpare'hni madhudānādikamuktaṃ kuryāt naivaṃ sarvamatavirodhaḥ || || 17 ||</seg> 18 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="17"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> āmapākastrividhapākāddhīnaḥ sajala evetyarthaḥ, sa vahnimāndyakaraḥ, tathā guruḥ | yeṣu mṛdvādayaḥ prayujyante, tānāha - nasyārthamiti | nasyārthaṃ mṛdupākaḥ sarvakarmasu, bhakṣaṇāvasthāyāṃ madhyamaḥ, abhyaṅgārthaṃ kharaḥ evaṃ yathocitaṃ yuñjyāt prayojayet, ghṛtatailādīn ekasminneva dine na sādhayet, kutaḥ ? uṣitā rātrau vāsitā viśeṣādguṇasañcayaṃ kurvanti || śārṅgadharānuktamapi tailasādhanam ātreyādāha - “sneho vārisamaṃ nītvā pācayet mṛduvahninā | pañcapallavakalkena dvātriṃśāṃśena saṃyutam || kiṃcitsarasagarbheṇa vastrapūtaṃ prakalpayet | itye- tadduṣṭagandhādidoṣastailādvimucyate || nirdoṣakaraṇādetatkṛtvā tailaṃ vipācayet” iti | granthāntare evaṃ śodhanaṃ - “tailaṃ kṛtvā kaṭāhe dṛḍhataravimale mandamandāgninā ca pakvaṃ niṣphenabhāvaṃ gatamiha hi yadā śaityabhāvaṃ tadaiva | muñjiṣṭhārātrilodhrairjaladharanalikaiḥ sāmalai: sākṣapathyaiḥ sūcīpuṣpāvarohairnayati satataṃ gandhayogaṃ jahāti” || mañjiṣṭhādyairmilitaiḥ agninīraiḥ pādāṃśakaiḥ kalkīkṛtaiḥ pacet, rātrirharidrā, jaladharo mustakaḥ, nalikā gandhanalikā uttaradeśe prasiddhā tadabhāve tvak; sāmalai: sāmalakaiḥ, akṣaṃ bibhītakaṃ, pathyā harītakī, sūcīpuṣpaṃ ketakī, avarohaḥ vaṭāvarohaḥ, cakārāt granthāntare caiva “tailasyendukalāṃśakena vikacā grāhyā tu mūrcchāvidhau ye cānye triphalādayastu rajanīhrīberalodhrānvitāḥ | sūcīpuṣpavaṭāvarohanalikādravyāstu pādāṃśikāḥ procyāstailajagandhadoṣaharaṇe kalkīkṛtāstadvidaiḥ? | vikacā mañjiṣṭhā, indukalāṃśena tailāt ṣoḍaśāṃśena grāhyāḥ, mūrcchāvidhau tailamūrcchāvidhau, ye cānye triphalādayaste militvā kalkīkṛtāḥ | payodo mustā, rajanī haridrā, hrībera udīcyaṃ, lodhraḥ prasiddhaḥ, sūcī- puṣpaṃ ketakī, vaṭāvarohaḥ, nalikā gandhanalikā, tathāca - ‘madhye sāravihīnā ca sarasā kīṭavarjitā | nalikā sā bhavedbhadrā viparītā tu ninditā’ | kecinnalikāṃ tvacamāhuḥ | iti ghṛtatailasādhanaprakāraḥ || || 17 ||</seg> 18 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">atha ghṛtakalpanā sa yathā- pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ || 19 ||</seg> <seg type="unit" n="20">sasaindhavaiśca palikairghṛtaprasthaṃ vipācayet | kṣīraṃ caturguṇaṃ dattvā tadghṛtaṃ plīhanāśanam || 20||</seg> viṣamajvaramandāgniharaṃ rucikaraṃ param |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="19"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> sa yathetyanena taṃ snehapākasamūhaṃ darśayati granthakāraḥ | tatrādau pūrvaṃ tāvadvṛtakalpanāṃ darśayannāha yatastailādviśiṣṭo ghṛtakalpaḥ pūrvācāryairdarśitaḥ tathaivātrāpi likhitaḥ | prathamataḥ kṣīraṣaṭpalakaghṛtavyākhyānamāha - pippalīti | atra pippalyādikaṃ pañcadravyaṃ pañcakolasaṃjñaṃ boddhavyam, yatastantrāntare pañcakolaghṛtamasya nāma prasiddham, atra cavyamiti viṭapaviśeṣaḥ, yasya phalaṃ gajapippalīti śrutiḥ, palikairiti palapramāṇatā pratyekamāhuḥ | ata eva kṣīraṣaṭpalakaghṛtamidam, caturguṇakṣīreṇa saha ṣaṭpalapramāṇaṣaḍdravyaiśca sādhitamityarthaḥ | atra caturguṇaṃ nīramapi deyam, samyakpākā- rthamityasmatsampradāyābhiprāyaḥ | ghṛtaprasthamiti | ṣoḍaśapalamitam ‘kṣīrasya caturguṇatātra ghṛtaparimāṇāt tatsiddhamiti siddhatā'sya paribhāṣoktavidhānāt ||19||</seg>20||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="19"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha kṣīraṣaṭpalaghṛtam – tatrādau ghṛtādhikāraḥ pippalyādyaiḥ ṣaṭpalaiḥ kalkitairghṛtāccaturguṇaṃ kṣīraṃ datvā pacet tad ghṛtaṃ ṣaṭpalaṃ bhavati pippalyādīnāṃ ṣaṭpalatvāt | plīhā dakṣiṇāṅge rogaviśeṣaḥ hṛdayādadhaḥ, viṣamajvaraharaṃ tathā rucikaraṃ, viṣamajvarāḥ saṃtatādayaḥ pañca || 19 ||</seg> 20 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">atha cāṃgerīghṛtaṃ atīsāragrahaṇyoḥ - pippalī pippalīmūlaṃ citrako hastipippalī ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">śvadaṃṣṭrā nāgaraṃ dhānyaṃ pāṭhā bilvaṃ yavānikā | dravyaiśca palikairetaiścatuḥṣaṣṭipalaṃ ghṛtam || 22 ||</seg> <seg type="unit" n="23">ghṛtāccaturguṇaṃ deyaṃ cāṅgairīsvarasaṃ budhaiḥ | tathā caturguṇaṃ dattvā dadhi sarpirvipācayet ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">śanaiḥ śanairvipaktavyaṃ cāṅgerīghṛtamuttamam | tadghṛtaṃ kaphavātaghnaṃ grahaṇyarśovikāranut || 24 ||</seg> hantyānāhaṃ gudabhraṃśaṃ mūtrakṛcchraṃ pravāhikām |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="21-24"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha cāṅgerīghṛtamāha - pippalīti | atra hastipippalī gajapippalī, śvadaṃṣṭrā gokṣurakaḥ, nāgaraṃ śuṇṭhī, bilvamatra bilvaśalāṭu, palikairiti palapramāṇaṃ pratyekaṃ, cāṅgerīsvarasamiti cāṅgerī prasiddhā, sācāmlarasā āmacāṅgerīti loke prasiddhā, tasyāḥ svarasamiti sadyorasaṃ, budhairiti grahaṇena sadyorasābhāve kvāthamapi deyam dadhi caturguṇaṃ ghṛtaparimāṇāt | śanaiḥ śanaiḥ paktavyamiti mandapācanapācitamiti bhāvo dagdhabhayāt || 21-24 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="21-24"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> hastipippalī gajapippalī, cāṃgerī<note place="foot" type="editorial" n="1">‘khaṭṭīmīṭhī’ hi.bhā.|</note> tatsvarasaḥ dadhi godadhi || 21-24 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">atha masūraghṛtam atīsārādau - masūrāṇāṃ palaśataṃ nīradroṇe vipācayet ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">pādaśeṣaṃ śṛtaṃ nītvā datvā bilvapalāṣṭakam | ghṛtaprasthaṃ pacettena sarvātīsāranāśanam ||26||</seg> grahaṇīṃ bhinnaviṭkaṃ ca nāśayecca pravāhikām |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="25"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha masūrādyaṃ ghṛtamapyāha - masūrāṇāmiti | masūro'nnaviśeṣaḥ prasiddhaḥ, nīradroṇe jaladroṇe catuḥṣaṣṭikuḍavaparimitaṃ bhavati | bilvaṃ palāṣṭakamitaṃ bhavati bilvaṃ bilvamajjā tacca kalkīkṛtaṃ jalena saha deyam, kartavyavidhāvapi masūrāḥ karpaṭabaddhāḥ kvāthyāḥ, mṛdvagninā ca sādhanaṃ kāryam ||25||</seg>26||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="25"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> sugamam ||25||</seg>26||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">atha kāmadevaghṛtaṃ raktapittādau - aśvagandhā<note place="foot" type="editorial" n="2">‘aśvagandhā palaśataṃ tadardhaṃ gokṣuraṃ matam | punarnavāśvatthaśuṇṭhīkāśmaryāstu phalānyapi || padmabījaṃ māṣabījaṃ daṣāddaśapalaṃ pṛthak | caturdroṇāmbhasā paktvā pādaśeṣaṃ śṛtaṃ nayet || jīvanīyagaṇaḥ kuṣṭhaṃ padmakaṃ raktacandanam | patrakaṃ pippalī drākṣā kapikacchuphalaṃ tathā || nīlotpalaṃ nāgapuṣpaṃ sārive dve bale tathā | pṛthakvarṣasamā bhāgāḥ śarkarāyāḥ paladvayam || rasaśca pauṇḍrakekṣūṇāmāḍhakaikaṃ samāharet | ghṛtasya cāḍhakaṃ dattvā pācayenmṛdunāgninā || ghṛtametannihantyāśu raktapittamuraḥkṣatam | halīmakaṃ paṇḍurogaṃ varṇabhedaṃ svarakṣayam || vātaraktaṃ mūtrakṛcchraṃ pārśvaśūlaṃ ca kāmalām | śukrakṣayamurodāhaṃ kārśyamojaḥkṣayaṃ tathā || strīṇāṃ caivāprajātānāṃ garbhadaṃ śukradaṃ nṛṇām | kāmadevaghṛtaṃ nāma hṛdyaṃ balyaṃ rasāyanam’ || iti pāṭhāntaram |</note> palaśataṃ tadardhaṃ gokṣuraṃ smṛtam | śatāvarī vidārī ca śālaparṇī balāmṛtā || 27 ||</seg> <seg type="unit" n="28">aśvatthasya ca śuṅgāni padmabījaṃ punarnavā | kāśmaryāśca phalaṃ caiva māṣabījaṃ tathaiva ca || 28 ||</seg> <seg type="unit" n="29">pṛthagdaśapalānbhāgān caturdroṇe'mbhasi pacet | droṇe śeṣe rase tasmin paceccaiva ghṛtāḍhakam ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">mṛdvīkā padmakaṃ kuṣṭhaṃ pippalī raktacandanam | patrakaṃ nāgapuṣpaṃ ca ātmaguptāphalaṃ tathā || 30||</seg> <seg type="unit" n="31">nīlotpalaṃ sārive dve jīvanīyo gaṇastathā | pṛthakvarṣasamānbhāgān śarkarāyāḥ paladvayam || 31||</seg> <seg type="unit" n="32">rasasya pauṇḍrakekṣūṇāmāḍhakaikaṃ samāharet | caturguṇena payasā ghṛtāḍhakaṃ vipācayet || 32 ||</seg> <seg type="unit" n="33">ghṛtametannihantyāśu raktapittamuraḥkṣatam | halīmakaṃ pāṇḍurogaṃ varṇabhedaṃ svarakṣayam || 33 ||</seg> <seg type="unit" n="34">mūtrakṛcchramurodāhaṃ pārśvaśūlaṃ ca nāśayet | etatsarpiḥ prayoktavyaṃ bahvanta: puravāsinām || 34 ||</seg> <seg type="unit" n="35">strīṇāṃ caivāprajātānāṃ durbalānāṃ ca dehinām | śreṣṭhaṃ balakaraṃ varṇyaṃ hṛdyaṃ puṣṭirasāyanam ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">ojastejaskaraṃ hṛdyamāyuṣyaṃ prāṇavardhanam| saṃvardhayati śukraṃ hi puruṣaṃ durbalendriyam || 36 ||</seg> <seg type="unit" n="37">sarvarogavinirmuktau payaḥsikto yathā drumaḥ | kāmadeva iti khyātaṃ sarpiruktaṃ mahāguṇam || 37 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="27-37"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ kāmadevaghṛtavivaraṇaṃ darśayannāha - aśvagandheti | aśvagandhāmūlaṃ palaśataṃ grāhyam tadardho gokṣura iti pañcāśatpalaṃ; gokṣuro'tra pañcāṅgo grāhyaḥ, aparāṇi daśadravyāṇi daśapalamiti pratyekamāhuḥ, tāni kānītyatrāha -śatāvarītyādi sugamam | tatra tu aśvatthasya ca śuṅgānīti pippalaśuṅgāni siddhāni, kāśmarī gambhārī tasyāḥ phalāni, padmabījaṃ prasiddhaṃ ‘kamalagaṭā’ śabdavācyam, māṣabījamiti maṣāḥ pratītaḥ, etat sakalaṃ pānīyadroṇacatuṣṭaye saṃkvāthya pādaśeṣaṃ vastragālitaṃ grāhyam | aparāṇyapi kalkayogyāni dravyāṇyāha - mṛdvīketyādi | mṛdvīkā drākṣā, padmakaṃ kāṣṭhaviśeṣaṃ tattu campakavadvṛkṣaviśeṣaḥ, ātmaguptā kapikacchuḥ tasyāḥ phalāni, nīlotpalaṃ nīlakamalavācyam, tadabhāve kamalabījaṃ grāhyam | sārive dve iti kṛṣṇasārivā śuklasārive | te ‘aphoī’ śabdavācye; kṛṣṇasārivā kalahaṃsavatpatrā sugandhā, śuklasārivā jambūvatpatrā vratatiḥ, jīvanīyo gaṇa iti jīvanīyo jīvantīśākaviśeṣaḥ, tadādisaṃjñako jīvanīyo gaṇaḥ, tathāhi - ‘jīvantī sūryaparṇīyukvākolyau jīvakarṣabhau | mede yaṣṭīti madhuro jīvanīyo gaṇo mataḥ’ iti | tasyā'prasiddhatvāt tatsāmyaguṇadravyāṇi yojyāni iti vṛddhavaidyānāṃ sammatam, etāni mṛdvīkādīni dravyāṇi pṛthak karṣapramāṇāni grāhyāṇi, śarkarāyāḥ paladvayamiti | kecit siddhe'smin śarkarāyāḥ prakṣepamāhuḥ | rasasya pauṇḍrakekṣūṇāmiti | pauṇḍrako vikhyātaḥ ikṣuviśeṣaḥ, ikṣuḥ sāmānyaḥ sa ca lohitekṣu prabhṛtiko yathālābhaṃ grāhyaḥ, nanu ikṣugrahaṇenaiva pauṇḍrakagrahaṇaprāptiḥ tatkathaṃ bhinnagrahaṇam ? ucyate - pauṇḍrakagrahaṇaṃ guṇaprābalyāt kṛtaṃ yataḥ ‘pauṇḍrakaḥ śītalaḥ snigdho bṛṃhaṇo kaphakṛt saraḥ’ iti | tasmāt pauṇḍrako viśeṣeṇātra pācanīyaḥ | asya rasasyāḍhakaṃ pratyekaṃ dvirāḍhakagrahaṇāt ghṛtāḍhakamekam, godugdhaṃ caturāḍhakamiti ||27-37 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="27-37"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> amṛtā guḍūcī, kāśmarī, gambhārī, padyabījaṃ kamalabījaṃ, māṣabījamannaṃ, jīvantīyagaṇaścūrṇoktaḥ, nāgapuṣpaṃ nāgakeśaraṃ, sārive dve śvetakṛṣṇabhedena, dve bale balā nāgabalā, śarkarā sitā; pauṇḍra<note place="foot" type="editorial" n="3">pauṃḍā |</note> kekṣūṇāṃ<note place="foot" type="editorial" n="4">gāṇḍā (nnā) |</note> rasaḥ | spaṣṭamanyat ||27-37 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">apasmārādau pānīyakalyāṇakaṃ ghṛtaṃ - triphalā dve niśe kauntī sārive dve priyaṅgukā | śāliparṇī pṛṣṭhiparṇī devadārvyelavālukam || 38 ||</seg> <seg type="unit" n="39">nataṃ viśālā dantī ca dāḍimaṃ nāgakeśaram | nīlotpalailā mañjiṣṭhā viḍaṅgaṃ kuṣṭhapadmakam || 39 ||</seg> <seg type="unit" n="40">jātipuṣpaṃ candanaṃ ca tālīsaṃ bṛhatī tathā | etaiḥ karṣasamaiḥ kalkairjalaṃ dattvā caturguṇam || 40 ||</seg> <seg type="unit" n="41">ghṛtaprasthaṃ paceddhīmānapasmāre jvare kṣaye | unmāde vātarakte ca kāse mandānale tathā || 41 ||</seg> <seg type="unit" n="42">pratiśyāye kaṭīśūle tṛtīyakacaturthake | mūtrakṛcchre visarpe ca kaṇḍūpāṇḍvāmaye tathā || 42 ||</seg> <seg type="unit" n="43">viṣadvaye prameheṣu sarvathaivopayujyate | vandhyānāṃ putradaṃ bhūtayakṣarakṣoharaṃ smṛtam || 43 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="38-43"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha pānīyakalyāṇakaṃ ghṛtam āha - triphaleti | triphalātra harītakīprabhṛtiphalatrayam, dve niśe haridrādvayaṃ, kauntī reṇukā, sārive dve kṛṣṇaśuklabhedena, priyaṅgurlatāviśeṣaḥ tasyāḥ phalāni, śāliparṇī pṛṣṭhiparṇī ceti kavarādvayaśabdavācyam, elavālukaṃ svanāmakhyātaṃ tacca kuṣṭhagandhi ṣaṭphalasadṛśam; nataṃ tagarapādikā, viśālā indravāruṇī, dantī prasiddhā, dāḍimaṃ dāḍimaphalaṃ bījāni ca, nīlotpalaṃ nīlakamalaṃ, tadabhāve padmabījaṃ dravyaṃ grāhyaṃ, elā bṛhatphalā, jātī mālatī tasyāḥ kusumāni, candanaṃ śvetaṃ, tālīsaṃ svanāmaprasiddham, bṛhatī bṛhatkaṇṭakārikā etāni karṣapramāṇāni pratyekaṃ | jalaṃ pānīyaṃ caturguṇaṃ deyaṃ ghṛtaparimāṇāt | ghṛtaprasthamiti kuḍavacatuṣṭayapramitaṃ gavyaṃ ghṛtaṃ bhavati kevalapānīyaparipācanāt pānīyakalyāṇakamasya saṃjñārūḍhiḥ ||38-43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="38-43"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> kauntī reṇukā, elavālukaṃ prasiddhaṃ, viśālā indravāruṇī, dāḍimaṃ prasiddhaṃ tasya bījāni, padmakaṃ jātipuṣpaṃ, mālatīpuṣpāṇi, kalkadravyāt caturguṇaṃ jalaṃ datvā prasthaṃ ghṛtaṃ pacet | tatpānīyakalyāṇakaṃ ghṛtaṃ nāmataḥ ||38-43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">amṛtāghṛtaṃ kuṣṭhādau - amṛtākvāthakalkābhyāṃ sakṣīraṃ vipacedghṛtam | vātaraktaṃ jayatyāśu kuṣṭhaṃ jayati dustaram || 44 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="44"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> amṛtādyaghṛtavivaraṇamapyāha - amṛteti | amṛtā guḍūcī tasyāḥ kvāthakalkābhyāṃ kṛtvā sakṣīraṃ ghṛtaṃ vipācya vātaraktādike deyam, tena kvāthaścaturguṇajalena siddhaḥ sa ca ghṛtāccaturguṇa iti paribhāṣāyāṃ pratītaḥ | kalkaṃ dṛṣadi peṣitaṃ tacca ghṛtāṃśaṃ tena kalkadravyaṃ ghṛtāccaturthāṃśaṃ deyamityarthaḥ | sakṣīramiti caturguṇaṃ kṣīraṃ ghṛtaparimāṇāt| kecittu snehasamaṃ proktamiti paṭhanti etadapi saṅgataṃ na viruddhaṃ dravāntaratvāt | kalke'pi caturguṇaṃ pānīyaṃ datvā pācanīyamiti vyavahāraḥ | asya pānamāhurabhyaṅgaṃ ca || 44 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="44"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> amṛtā guḍūcī, tasyāḥ kvāthaḥ kalkaśca, kṣīraṃ dugdhaṃ ghṛtāccaturguṇaṃ | spaṣṭamanyat || 44 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">atha mahātiktakaghṛtaṃ vātaraktakuṣṭhādau - saptacchadaḥ prativiṣā śyāmākaḥ kaṭurohiṇī | pāṭhā mustamuśīraṃ ca triphalā parpaṭastathā || 45 ||</seg> <seg type="unit" n="46">paṭolanimbamañjiṣṭhāḥ pippalī padmakaṃ śaṭhī | candanaṃ dhanvayāsaśca viśāle dve niśe tathā || 46 ||</seg> <seg type="unit" n="47">guḍūcī sārive dve ca mūrvā vāsā śatāvarī | trāyantīndrayavāyaṣṭībhūnimbaścākṣabhāgikāḥ || 47 ||</seg> <seg type="unit" n="48">ghṛtaṃ caturguṇaṃ dadyādghṛtādāmalakīrasaḥ | dviguṇaḥ sarpiṣaścātra jalamaṣṭaguṇaṃ bhavet || 48 ||</seg> <seg type="unit" n="49">tatsiddhaṃ pāyayetsarpirvātarakteṣu sarvathā | kuṣṭhāni raktapittaṃ ca raktārśāṃsi ca pāṇḍutām ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">hṛdrogagulmavīsarpapradaraṃ gaṇḍamālikām | kṣudrarogān jvarāṃścaiva mahātiktamidaṃ jayet ||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="47-50"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ mahātiktakaghṛtamāha - saptacchada iti | saptacchadaḥ saptaparṇaśabdavācyaḥ sa ca śālmalīpatrasadṛśo yugmapatraḥ; prativiṣā ativiṣā śyāmāko rājavṛkṣastasya phalaṃ, candanaṃ śvetaṃ, viśāle dve itīndravāruṇīdvayaṃ, dve niśe iti haridrādvayaṃ, sārive dve iti śuklakṛṣṇabhedena, mūrvā corasnāyuḥ, vāsā āṭarūṣakaḥ, trāyantī trāyamāṇā, śeṣaṃ dravyaṃ prasiddham, akṣabhāgikāḥ karṣapramāṇāḥ, pratyekaṃ ghṛtaṃ caturguṇamiti pūrvadravyasambhārāt āmalakaphalasvaraso dviguṇo ghṛtaparimāṇāt svarasābhāve kvātho'pi deyaḥ na doṣaḥ, jalaṃ pānīyaṃ cāṣṭaguṇaṃ deyaṃ samyakpākārthaṃ sarpiṣo ghṛtaparimāṇāt, etatsiddhaṃ mahātiktakaṃ nāma ghṛtaṃ vātaraktādiṣu praśastam || 47-50 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="45-50"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> saptacchadaḥ saptapuṭā, prativiṣā ativiṣā, śyāmāka āragvadhaḥ, kaṭurohiṇī kaṭukī, pāṭhā, mustaṃ nāgaraṃ, uśīraṃ sugandhakaṃ, triphalā harītakyādikā, parpaṭaḥ kaṭupatraḥ. paṭolaṃ<note place="foot" type="editorial" n="5">‘paravala’ hi.bhā.|</note> phalaśākastasya patrāṇi, padmakaṃ padmakakāṣṭhaṃ, śaṭhī karcūra:, candanaṃ raktacandanaṃ; dhanvayāsako yavāsakaḥ, viśālā indravāruṇī, dve niśe haridrā dāruharidrā ca, dve sārive śvetakṛṣṇabhedena, mūrvā moraṭā, trāyantī trāyamāṇā, indrayavaḥ, yaṣṭī madhuyaṣṭī, bhūnimbaḥ tiktakam | akṣabhāgikā: pratyekaṃ karṣabhāgāḥ | ghṛtaṃ caturguṇaṃ sarvadravyebhyaścaturguṇaṃ | ghṛtāt dviguṇa āmalakīrasaḥ sarpiṣo ghṛtāt jalamaṣṭaguṇaṃ sarvaṃ paktvā siddhaṃ kārayet | spaṣṭamanyat | mahātiktakaṃ siddhatvāt ||45-50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">atha kāsīsādyaṃ ghṛtaṃ kuṣṭhe dadrūpāmāśira:sphoṭādau - kāsīsaṃ dve niśe mustaṃ haritālaṃ manaḥśilām | kampillakaṃ gandhakaṃ ca viḍaṅgaṃ gugguluṃ tathā || 51 ||</seg> <seg type="unit" n="52">sikthakaṃ maricaṃ kuṣṭhaṃ tutthakaṃ gaurasarṣapān | rasāñjanaṃ ca sindūraṃ śrīvāsaṃ raktacandanam || 52 ||</seg> <seg type="unit" n="53">irimedaṃ nimbapatraṃ karañjaṃ sārivāṃ vacām | mañjiṣṭhāṃ madhukaṃ māṃsīṃ śirīṣaṃ lodhrapadmakam ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">harītakīṃ prapunnāṭaṃ cūrṇayetkārṣikānpṛthak | tatastaccūrṇamāloḍya triṃśatpalamite ghṛte || 54 ||</seg> <seg type="unit" n="55">sthāpayettāmrapātre ca gharme sapta dināvadhi | asyābhyaṅgena kuṣṭhāni dadrūpāmāvicarcikāḥ || 55 ||</seg> <seg type="unit" n="56">śūkadoṣā visarpāśca visphoṭā vātaraktajāḥ | śira:sphoṭopadaṃśāśca nāḍīduṣṭavraṇāni ca || 56 ||</seg> <seg type="unit" n="57">śotho bhagandaraścaiva lūtāḥ śāmyanti dehinām | śodhanaṃ ropaṇaṃ caiva savarṇakaraṇaṃ ghṛtam || 57 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="51-57"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> adhunā kāsīsādyaghṛtavivaraṇamāha - kāsīsamiti | kāsīsaṃ dravyaviśeṣaṃ bhasmavadalpabhṛt asya bhedaḥ puṣpakāsīsaṃ, tacca kiñcit pītam, dve niśe dve haridre, kampillako rorīśabdavācyo vṛkṣaviśeṣaḥ, kampilletyapare, sikthakaṃ madhūcchiṣṭaṃ, rasāñjanaṃ dārvīkvāthodbhavaṃ, sindūraṃ prasiddhaṃ śrīvāsaṃ niryāsadravyaṃ rālaśabdavācyaṃ, irimedo viṭkhadira ojaśabdavācyaḥ karañjo bṛhatkarañjo vṛkṣaviśeṣaḥ loke colā iti prasiddhaḥ | sārivā āsphotā ‘āphoī’ loke; māṃsī gandhamāṃsī jaṭāvadviṭapaḥ, padmakaṃ padmakāṣṭhaṃ, prapunnāṭaṃ cakramardabījāni, etāni pṛthak karṣapramitāni cūrṇīkṛtya triṃśatpalaparimite ghṛte āloḍya tāmrapātre | nidhāya gharme dhārayet yāvat sapta dināni bhavanti | etaccādravāgnisiddhaṃ sūryapākasaṃjñamiti boddhavyam | asmatsaṃpradāye tu kalkārhaṃ dravyaṃ kalkībhūtaṃ kṛtvā caturguṇena pānīyena saha ghṛtaṃ vipācya paścāt prakṣepayogyaṃ dravyaṃ cūrṇīkṛtya tatra prakṣipyāloḍya gharme saptadinaṃ yāvaddhārayet evaṃ siddho bhavati | kalkārthaṃ dravyaṃ yathā - haridrāmustaraktacandanerimedanimbapatrakarañjasārivāvacāmañjiṣṭhā- madhumāṃsīśirīṣalodhrapadmakaharītakīprabhṛtikaṃ śeṣaṃ prakṣepārthaṃ jñeyam || 51-57 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="51-57"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> kāsīsaṃ prasiddhaṃ, dve niśe haridrādvayaṃ, rasāñjanaṃ dārvīkvāthodbhavaṃ prasiddhaṃ, śirīṣaṃ prasiddhaṃ, padmakaṃ padmakakāṣṭhaṃ, prapunnāṭaṃ<note place="foot" type="editorial" n="6">‘panavāḍa’ hi.bhā.|</note> cakramardastasya bījāni, etān pṛthak karṣamitān triṃśatpalamite ghṛte tāmrapātre gharme saptadinaṃ sthāpayet || 51-57 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">atha vraṇe jātyādighṛtaṃ- jatinimbapaṭolaṃ ca dve niśe kaṭurohiṇī | mañjiṣṭhā madhukaṃ sikthaṃ karañjośīrasārivāḥ || 58 ||</seg> <seg type="unit" n="59">tutthaṃ va vipacetsamyakvalkairebhirghṛtaṃ budhaḥ | asya lepādvirohanti sūkṣmanāḍīvraṇā api || 59 ||</seg> marmāśritāḥ kledinaśca gambhīrāḥ sarujo vraṇāḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="58"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ jātyādikaṃ ghṛtamāha - jātītyādi | jātīnimbapaṭolamityatra trayāṇāṃ patrāṇi grāhyāṇi tantrāntaradarśanāt | tathāca - ‘jātīnimbapaṭolānāṃ naktamālasya pallavā’ ityādi | dve niśe dve haridre, tena haridrā dāruharidrā, kaṭurohiṇī kaṭukī śabdavācyam, madhukaṃ yaṣṭhīmadhu, sikthakaṃ madanakaṃ, karañjo bṛhatkarañjaḥ tasya patrāṇi phalāni vā, uśīraṃ sugandhadravyam | sārivā āsphotā, tutthaṃ haritapāṣāṇavat kṛtrimaṃ dravyaviśeṣaṃ, etat sāmyamānaṃ sakaladravyād ghṛtaṃ caturguṇā sādhyam | atra kalkapācanārthaṃ caturguṇitaṃ jalaṃ deyam | eke sikthatutthayoḥ siddhe prakṣepamāhuḥ | tathāca - ‘prakṣepaṃ kārayeddhīmān siddhe sikthakatutthayoḥ’ ityādi | jātīkādyaṃ gaurādyaṃ ca tailamapi pacyate| tathāca cakraḥ - ‘gaurādyaṃ jātīkādyaṃ ca tailamevaṃ prasādhyate | tailaṃ sūkṣmānane duṣṭe vraṇe gambhīra eva ca’ iti || 58 ||</seg> 59 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="58"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> jātī mālatī tasyāḥ patrāṇi, nimbapatrāṇi, dve niśe haridrā dāruharidrā, madhukaṃ yaṣṭīmadhu,sikthaṃ karañjamūlaṃ, uśīraṃ sugandhakaṃ, sārivā anantā, tutthaṃ<note place="foot" type="editorial" n="7">nīlāthothā</note> prasiddhaṃ, ebhiḥ kalkairghṛtaṃ pacet kalkadravyāt ghṛtaṃ caturguṇam | asya lepāt sūkṣmā nāḍīvraṇā rohanti || 58 ||</seg> 59 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">atha bindughṛtaṃ jalodaravirecanādau- citrakaṃ śaṅkinī pathyā kampillastrivṛtāyugam ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">vṛddhadāruśca śamyāko dantī dantīphalaṃ tathā | kośātakī devadālī nīlinī girikarṇikā ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">sātalā pippalīmūlaṃ viḍaṅgaṃ kaṭukī tathā | hemakṣīrī ca vipacetkalkairebhiḥ picūnmitaiḥ ||62||</seg> <seg type="unit" n="63">ghṛtaprasthaṃ snuhīkṣīraṃ ṣaṭpale tu paladvayam | arkakṣīrasya matimāṃstatsiddhaṃ gulmakuṣṭhahṛt ||63||</seg> <seg type="unit" n="64">hanti śūlamudāvartaṃ śothādhmānaṃ bhagandaram | śamayatyudarāṇyaṣṭau nipītaṃ bindusaṃkhyayā || 64 ||</seg> <seg type="unit" n="65">godugdhenoṣṭradugdhena kaulatthena śṛtena vā | uṣṇodakena vā pītvā binduvegairviricyate || 65 ||</seg> etadbindughṛtaṃ nāma nābhilepādviricyate |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="60-65"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> adhunā bindughṛtamāha - citrakamiti | atra citrakaḥ prasiddhaḥ, śaṅkhinī yavatiktā, śaṅkhapuṣpīśabdavācyā, kaṃpillaḥ kaṃvīlā vikhyātā ‘rorī’ śabdavācyamiti kecit | trivṛtāyugamiti śvetakṛṣṇabhedena, ‘niśotha’ dvayaṃ, vṛddhadāru mahāśyāmo dīrghapatraḥ sa ca tridhārāśabdavācyaḥ, śamyākaḥ kṛtamālakaḥ, dantī loke ‘dantivanī’ti vācyā, tasyāḥ phalaṃ jayapālaśabdavācyaṃ, triphalā harītakyādikaṃ, kośātakī ghoṣārī, devadālī vallīviśeṣaḥ | girikarṇikā ‘śophandaīśaphanda’ iti prasiddhaḥ | sātalā sehuṇḍabhedaḥ, ‘ghaṭaghava’ iti loke | hemakṣīrī kaṅkuṣṭhaṃ keciccokaśabdavācyamiti vadanti | picūnmitairiti karṣapramāṇaiḥ pratyekamatra kalkārthaṃ toyaṃ caturguṇaṃ deyaṃ vyavahārāt | tathāca - ‘snuhyarkapayasoratra pākārthamupapattitaḥ | caturguṇaṃ jalaṃ deyam’ ityādi | snuhīkṣīraṃ sehuṇḍasya kṣīraṃ ṣaṭpalapramitaṃ deyam, arkakṣīraṃ tu paladvayamiti vadanti kecit | asmatsaṃpradāye tu aṣṭapalaparimitaṃ snuhīkṣīraṃ etatparimāṇaṃ tu arkakṣīramiti | nipītaṃ bindusaṃkhyayā iti ‘binduḥ syāttarjanīparvadvayamagrārdhato mitaḥ’ iti vyavahārāt | ṣaḍaṣṭamāṣakā deyā binduvegairiti yāvatsaṃkhyān bindūn pibet tāvanmātreṇa viricyata ityarthaḥ | ‘nābhilepādviricyate’ ityanenāsya prabhāvotkṛṣṭatvaṃ darśitam || 60-65 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="60-65"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> śaṅkhinī śaṅkhapuṣpī, pathyā harītakī, kampillaḥ, trivṛtāyugmaṃ niḥsṛtādvayaṃ śvetakṛṣṇabhedena, vṛddhadāruḥ prasiddhaḥ, śamyākaḥ kṛtamālaḥ, dantī jayapālamūlaṃ, dantīphalaṃ jayapālaṃ, kośātakī kaṭurgrāhyā, devadālī vaṃdālī, nīlinī nīlapuṣpī, girikarṇikā aparājitā, śvetapuṣpī parājitā, sātalā sehuṇḍaḥ, hemakṣīrī prasiddhā | picūnmitaiḥ prasthaṃ ghṛtaṃ snuhīkṣīre sehuṇḍadugdhe ṣaṭpale pacet, paladvaye arkakṣīrasya vipacet tatsiddhaṃ bindughṛtaṃ bhavati | binduprayogāt bindughṛtaṃ nāmnā prasiddham || || 60-65 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">atha triphalāghṛtaṃ netraroge timirādau - triphalāyā rasaprasthaṃ prasthaṃ vāsārasodbhavam || 66 ||</seg> <seg type="unit" n="67">bhṛṅgarājarasaprasthaṃ prasthamātraṃ payaḥ smṛtam | dattvā tatra ghṛtaprasthaṃ kalkaiḥ karṣamitaiḥ pṛthak || 67 ||</seg> <seg type="unit" n="68">triphalā pippalī drākṣā candanaṃ saindhavaṃ balā | kākolī kṣīrakākolī bhedā maricanāgaram ||68||</seg> <seg type="unit" n="69">śarkarā puṇḍarīkaṃ ca kamalaṃ ca punarnavā | niśāyugmaṃ ca madhukaṃ sarvairebhirvipācayet || 69 ||</seg> <seg type="unit" n="70">naktāndhyaṃ nakulāndhyaṃ ca kaṇḍūṃ pillaṃ tathaiva ca | netrasrāvaṃ ca paṭalaṃ timiraṃ kācakaṃ jayet || 70||</seg> <seg type="unit" n="71">anye'pi praśamaṃ yānti netrarogāḥ sudāruṇāḥ | traiphalaṃ ghṛtametaddhi pāne nasyādiṣūcitam || 71 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="66-71"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ triphalāghṛtavyākhyānamāha - triphaleti | triphalāyā rasaprasthamiti | svarasābhāve kvāthaḥ kalkaṃ vā pracarati | vāsārasodbhavaṃ prasthamiti vāsā āṭarūṣakaḥ, bhṛṅgarājo mārkavaḥ loke ghamarāśabdavācyaḥ, ājaṃ payaśchāgīdugdham, eke ‘prasthamājaṃ payaḥ smṛta’mityasyāgre ‘guḍūcyāśca rasaprastham āmalātvagrasaṃ tathā | prasthaṃ prasthaṃ samāhṛtya sarvairebhirghṛtaṃ pacet’ iti paṭhanti vyākhyānayanti ca | kalkairiti vakṣyamāṇadravyāṇāṃ tadyathā - triphalā harītakyādikaṃ, candanaṃ śvetaṃ, puṇḍarīkaṃ śvetakamalaṃ kamalasāmānyatvena raktaṃ nīlaṃ vā; niśāyugmamiti haridrādvayaṃ, madhukaṃ madhuyaṣṭī, etat siddhaṃ bhojanāgre bhojanamadhye bhojanānte ca vihitam | tathāca tantrāntare - ‘ūrdhvapānamadhaḥpānaṃ madhyapānaṃ ca śasyate’ iti | śarkarāyāḥ siddhe prakṣepamāhureke | naktāndhyādayo netramṛge vikhyātāḥ || 66-71 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="66-71"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> triphalārasaprasthamityatra harītakīsvarasaprasthaḥ, āmalakarasaprasthaḥ, pratyekaṃ triphalāprastho jalaṃ natu ṣaḍāḍhakamitaṃ, kaiśoraguggulvādau nirṇītatvāt | tīsaṭe spaṣṭameva likhitaṃ, - ‘pathyākṣāmalakījale payasi ca cchāge'tha vāsārase bhṛṅgasya svarase vipācitamiti proktaiśca kalkauṣadhaiḥ | kākolītriphalāmṛtotpalakaṇā hyuṣṇā- sitāṣaṣṭikāvyāghrībhiḥ saha netraruk praśamate sarpirmahātraiphalam’ iti || harītakyādīnāṃ svarasastu agnisaṃyogaṃ vinā kartavyaḥ | yadvā svarasaṃ prāpyāgnisaṃyogakaraṇādagnisaṃyogaḥ | svarasaḥ kvāthastatra prasthaṃ harītakī, caturguṇaṃ jalaṃ datvā kvāthaḥ, dviguṇaṃ jalaṃ datvā svarasaḥ prasthamātraṃ gṛhyate evamanyeṣām | nanu samuditasya triphalāyāḥ svarasaḥ prasthaḥ, uktāyāṃ ca triphalāyāṃ āmalakīrasasya bhinnagrahaṇāt, tathāca vṛndavaṅgasenādayaḥ ‘triphalāyā rasaprasthaṃ prasthaṃ bhṛṅgarasasya ca | vṛṣasya ca rasaḥ prasthaṃ śatāvaryāśca tatsamam | ajākṣīraṃ guḍūcyāśca āmalakyā rasaṃ tathā | prasthaṃ prasthaṃ samāhṛtya sarvairebhirghṛtaṃ pacet | atra guḍūcīsvarasata āmalakīsvaraso'dhikaḥ, śārṅgadhare tu nāsti tatkathaṃ na virodhaḥ | ucyate, śārṅgadhareṇa tu tīsaṭamataṃ gṛhītamiti tasya na doṣaḥ || 66-71 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">atha gaurādyaṃ ghṛtaṃ vraṇe - dve haridre sthirā mūrvā sārivā candanadvayam | madhuparṇī ca madhukaṃ paḍmakeśarapadmakam || 72 ||</seg> <seg type="unit" n="73">utpalośīramedābhistriphalāpañcavalkalaiḥ | kalkaiḥ karṣamitairetairghṛtaprasthaṃ vipācayet || 73 ||</seg> <seg type="unit" n="74">visarpalūtāvisphoṭaviṣakīṭavraṇāpaham | gaurādyamiti vikhyātaṃ sarpirviṣaharaṃ param || 74 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="72-74"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> adhunā gaurādyaṃ ghṛtamāha - dve haridre iti | haridrā dāruharidrā, sthirā śāliparṇī, mūrvā corasnāyuḥ, sārivā āsphotā, candanadvayamiti śvetaraktabhedena, madhuparṇī yaṣṭīmadhubhedaḥ, madhukaṃ madhuyaṣṭī | kecittu madhuyaṣṭyā eva bhāgadvayaṃ grāhyaṃ dviḥpāṭhāt | padmakaḥ kāṣṭhaviśeṣaḥ, pañcavalkalairityasyāgre ‘jātīnimbapaṭolaṃ ca karañjaṃ tiktasikthakam’ iti paṭhanti tadvahupustakeṣu na dṛśyate| atrāpi kalkapākārthaṃ pānīyaṃ caturguṇamitaṃ deyam | paribhāṣāmatānusārataḥ gaurādikameti | gaurā haridrā || || 72-74 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="72-74"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> dve haridre haridrā dāruharidrā ca, śāliparṇī, mūrvā moraṭā, sārivā anantā, candanadvayaiḥ raktacandanaḥ śvetacandanaḥ, madhuparṇī māṣaparṇī, madhukaṃ yaṣṭīmadhu, padmakeśaraṃ, padmakaṃ padmakakāṣṭham, utpalaṃ raktakamalaṃ, uśīraṃ medā aṣṭavargoktā pañcavalkalaiḥ vaṭa-udumbara-śirīṣa-parkaṭī-vetasa eṣāṃ valkalaiḥ etaiḥ karṣamitaiḥ pratyekaṃ jalapiṣṭaiḥ pacet | gaurā haridrā tadādyatvāt idaṃ gaurādighṛtaṃ spaṣṭamanyat || 72-74 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">atha mayūraghṛtaṃ śirorogādau - balāmadhukarāsnābhirdaśamūlaphalatrikaiḥ | pṛthagdvipalikairebhirdroṇanīreṇa pācayet || 75 ||</seg> <seg type="unit" n="76">mayūraṃ pakṣapittāntrayakṛtpādāsyavarjitam | pādaśeṣaṃ śṛtaṃ nītvā kṣīraṃ dattvā ca tatsamam ||76||</seg> <seg type="unit" n="77">ghṛtaprasthaṃ pacetsamyagjīvanīyaiḥ picūnmitaiḥ | tatsiddhaṃ śirasaḥ pīḍāṃ manyāpṛṣṭhagrahaṃ tathā || 77 ||</seg> <seg type="unit" n="78">arditaṃ karṇanāsākṣijihvāgalarujo jayet | pāne nasye tathābhyaṅge karṇapūreṣu yujyate || 78 ||</seg> hemantakālaśiśiravasanteṣu ca śasyate |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="75-78"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha mayūrādyaṃ ghṛtamāha - balā iti | balā, madhukaṃ yaṣṭīmadhu, rāsnā surabhiḥ, daśamūlaṃ prasiddham | phalatrikaṃ harītakyādi pṛthak dvipalikairebhirityasya sthāne kecit triphalikairiti paṭhanti vyākhyānayanti ca | pakṣapittāntrayakṛtpādāsyavarjitaṃ mayūramekaṃ droṇanīreṇeti caturāḍhakamitena pānīyena pācayet, kintu vyavahārataḥ adhikaṃ jalaṃ deyam | yataḥ mayūreṇa saha dravyāṇāṃ kvāthavidhānaṃ bhavati | tathāca cakraḥ ‘daśamūladibhistulyo mayūra iha gṛhyate’ iti | evaṃ militvā yāvatkvāthaṃ bhavati tāvajjalaṃ deyam, tatra ‘kvāthyāccaturguṇaṃ vāri’ ityādi paribhāṣayā jalavyavastheti pūrvavyākhyāpracāraḥ | kṣīraṃ dattvā ca tatsamamiti kvāthasamamityarthaḥ, eke ghṛtasamaṃ kṣīramiti manyante, tadapi saṅgataṃ dravāntaratvāt, jīvanīyaiḥ picūnmitairiti jīvanīyo madhuragaṇaḥ sa yathālābhaṃ grāhyaḥ | picūnmitaiḥ karṣapramāṇaiḥ pratyekaṃ jīvanīyastu kalparūpa ityāhuḥ | etad ghṛtaṃ pānābhyaṅganasyādiṣu yojyam | hemantakālaśiśiravasanteṣu iti | anyathā doṣakṛt syāt | tathāhyuktam ‘hemantakāle śiśire ca sevyaṃ vasantakāle ca mayūrasarpiḥ | uṣṇādvidāhī viṣabhakṣaṇācca varṣāśaradgrīṣmamukheṣvapathyam| āhārajātaṃ hi vihaṃgamasya kīṭāśca sarpāśca sarīsṛpāśca | pipīlikā matkuṇamakṣikāśca tenoṣṇakāleṣvahito mayūra: | tathaiva kāle jaladābhirāme visṛjya śukraṃ caṃ balaṃ ca barhī | kṛśatvamāyātyatidīnabhāvāt śaranmukhe tena vivarjanīyam’ iti || 75-78 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="75-78"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> balā, madhukaṃ yaṣṭīmadhu, rāsnā, daśamūlaṃ, triphalā etaiḥ ṣoḍaśadravyai: dvipalikaiḥ droṇanīreṇa mayūraṃ kṣiptvā pācayet| pādaśeṣaṃ nayet tatsamaṃ rasasamaṃ kṣīraṃ datvā pacet | ghṛtaprasthaṃ picūnmitaiḥ jīvanīyadravyagaṇaiḥ jīvanīyacūrṇoktaiḥ | kiṃbhūtaṃ mayūraṃ pakṣapitta-aṃtrayakṛtpādaṃ āsyaṃ mukhaṃ tadrahitaṃ | spaṣṭamanyat || 75-78 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">atha phalaghṛtaṃ vandhyādoṣe - triphalā madhukaṃ kuṣṭhaṃ dve niśe kaṭurohiṇī || 79 ||</seg> <seg type="unit" n="80">viḍaṅgaṃ pippalī mustaṃ viśālā kaṭphalaṃ vacā | dve mede dve ca kākolyau sārive dve priyaṅgukā ||80||</seg> <seg type="unit" n="81">śatapuṣpā hiṅgu rāsnā candanaṃ raktacandanam| jātīpuṣpaṃ tugākṣīrī kamalaṃ śarkarā tathā || 81 ||</seg> <seg type="unit" n="82">ajamodā ca dantī ca kalkairetaiśca kārṣikaiḥ | jīvadvatsaikavarṇāyā ghṛtaprasthaṃ ca goḥ kṣipet || 82 ||</seg> <seg type="unit" n="83">caturguṇena payasā pacedāraṇyagomayaiḥ | sutithau puṣyanakṣatre mṛdbhāṇḍe tāmraje tathā || 83 ||</seg> <seg type="unit" n="84">tataḥ pibecchubhadine nārī vā puruṣo'thavā | etatsarpirnaraḥ pītvā strīṣu nityaṃ vṛṣāyate || 84 ||</seg> <seg type="unit" n="85">putrānutpādayeddhīmānvandhyāpi labhate sutam | anāyuṣaṃ vā janayedyā ca sūtā punaḥ sthitā ||85||</seg> <seg type="unit" n="86">putraṃ prāpnoti sā nārī buddhimantaṃ śatāyuṣam | etatphalaghṛtaṃ nāma bhāradvājena bhāṣitam || 86 ||</seg> anuktaṃ lakṣmaṇāmūlaṃ kṣipettatra cikitsakaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="79-86"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ bṛhatphalaghṛtamāha - triphaleti | viśālendravāruṇī, dve mede iti medā mahāmedā, dvau ca kākolyāviti kākolī kṣīrakākolī, sārive dve iti sārivā kṛṣṇasārivā ‘sāva’ iti loke, priyaṅgurlatāviśeṣaḥ, rāsnā surabhī, jātī sumanā tasyāḥ puṣpaṃ, kamalamutpalaṃ śeṣaṃ dravyaṃ subodham | eteṣāṃ pratyekaṃ karṣapramitānāṃ kalkamāhuḥ | jīvadvatsā ekavarṇā vā gaustasyā ghṛtamiti jīvadvatsāprahaṇamiti maṅgalatvāt| caturguṇena payaseti ghṛtaparimāṇāt| āraṇyagomayairiti mandapāvakapācanatvāt, anuktaṃ lakṣmaṇāmūlamiti kvacit paṭhyate | lakṣmaṇā śvetakaṇṭakārikā anye alpaviṭapamāhuḥ, tathāhi - ‘putrakā'kāraraktālpabindubhirlāñchitā sadā | lakṣmaṇā putrajananī bastagandhākṛtirbhavet | śaratkāle bhavati sā phalapuṣpā'nvitā sadā | gṛhṇīyāt puṣyamūlārke hastārke cābhimaṃtrya ca’ ityādi || 79-86 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="79-86"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> madhukaṃ yaṣṭī|, viśālā indravāruṇī, jātīpuṣpaṃ mālatīpuṣpaṃ, tugākṣīrī vaṃśarocanaṃ, śarkarā sitopalā, daṃtī jayapālamūlaṃ, payasā dugdhena | spaṣṭamanyat || 79-86 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">atha laghuphalaghṛtaṃ yoniroge - triphalāṃ dve sahacare guḍūcīṃ sapunarnavām | śukanāsāṃ haridre dve rāsnāṃ medāṃ śatāvarīm ||87||</seg> <seg type="unit" n="88">kalkīkṛtya ghṛtaprasthaṃ pacetkṣīre caturguṇe | tatsiddhaṃ pāyayennārīṃ yoniśūlanipīḍitām|| 88 ||</seg> <seg type="unit" n="89">pīḍitā calitā yā ca niḥsṛtā vivṛtā ca yā | pittayoniśca vibhrāntā ṣaṇḍhayoniśca yā smṛtā ||89||</seg> <seg type="unit" n="90">prapadyante hi tāḥ sthānaṃ garbhaṃ gṛhṇanti cāsakṛt | etatphalaghṛtaṃ nāma yonidoṣaharaṃ param || 90 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="87-90"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha laghuphalaghṛtamāha - triphalamiti | sahacare dve pītaraktabhedena (śukanāsā<note place="foot" type="editorial" n="8">nāsti ‘kha’ pustake |</note> syonākaḥ, rāsnā surabhiḥ) śeṣaṃ dravyaṃ sugamam | etat sakalaṃ ghṛtacaturthāśaṃ grāhyaṃ, kalkaṃ kṛtvā kṣīracaturguṇena saha ghṛtaṃ sādhyam, atra kalkārthaṃ caturguṇaṃ pānīyaṃ deyam | caturguṇāt snehaparimāṇāt | etad ghṛtaṃ yonidoṣeṣu prāyaśaḥ pracarati palitācalitetyādayo yonigadaviśeṣāḥ kathitāḥ | te tu tatraiva boddhavyā: || 87-90 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="87-90"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> śukanāsā, haridre dve haridrā dāruharidrā, medā aṣṭhavargoktā tadabhāve | (dadhyaṃ) deyaṃ, kalkadravyāṇi ghṛtāt caturthāṃśaghṛtātkṣīraṃ caturguṇaṃ pīḍitāyā yoniryonivyāpatsūktā || 87-90||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">atha pañcatiktakaṃ ghṛtaṃ viṣamajvarādau - vṛṣanimbāmṛtāvyāghrīpaṭolānāṃ śṛtena ca ||91||</seg> <seg type="unit" n="92">kalkena pakvaṃ sarpistu nihanyādviṣamajvarān | pāṇḍuṃ kuṣṭhaṃ visarpaṃ ca kṛmīnarśāṃsi nāśayet ||92||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="91"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha pañcatiktakaghṛtamāha - vṛṣeti | āṭarūṣaka:, nimbaḥ prasiddhaḥ, amṛtā guḍūcī, vyāghrī kaṇṭakārikā, paṭolaḥ prasiddhaḥ, eteṣāṃ śṛtena kvāthena kvāthārthaṃ dravyaṃ snehadviguṇam | pānīyamatra caturguṇaṃ kvāthaścaturthāvaśeṣo grāhyaḥ | kalkeneti vṛṣādīnāmapi kalkena pākamāhu: | kalkārthaṃ ghṛtaṃ caturthāṃśaṃ dravyakadambamāhuḥ - pānīyamapyatra caturguṇaṃ śobhanapākārtham | asya pānābhyaṅgamāhuḥ | iti ghṛtaṃ samāptam || 91 ||</seg> 92 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="91"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> vṛṣa āṭarūṣakaḥ eṣāṃ pañcānāṃ śṛtena kvāthena kalkena ca, pakvakalkaṃ ghṛtaṃ pañcatiktakaṃ bhavati || 91 ||</seg> 92 || iti śrīkāśirāmamiśrakṛtāyāṃ gūḍhārthadīpikāyāṃ cikitsāsthāne ghṛtādhikāraḥ ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">lākṣāḍhakaṃ kvāthayitvā jalasya caturāḍhakaiḥ | caturthāṃśaṃ śṛtaṃ nītvā tailaprasthe vinikṣipet || 93 ||</seg> <seg type="unit" n="94">mastvāḍhakaṃ ca godadhnastatraiva viniyojayet | śatapuṣpāmaśvagandhāṃ haridrāṃ devadāru ca || 94 ||</seg> <seg type="unit" n="95">kaṭukīṃ reṇukāṃ mūrvāṃ kuṣṭhaṃ ca madhuyaṣṭikām | candanaṃ mustakaṃ rāsnāṃ pṛthakvarṣapramāṇataḥ || 95 ||</seg> <seg type="unit" n="96">cūrṇayettatra nikṣipya sādhayenmṛduvahninā | asyābhyaṅgātpraśāmyanti sarve'pi viṣamajvarāḥ||96||</seg> <seg type="unit" n="97">kāsaśvāsapratiśyāyatrikapṛṣṭhagrahāstathā | vātaṃ pittamapasmāramunmādaṃ yakṣarākṣasān || 97 ||</seg> <seg type="unit" n="98">kaṇḍūṃ śūlaṃ ca daurgandhyaṃ gātrāṇāṃ sphuraṇaṃ jayet | puṣṭagarbhā bhavedasya garbhiṇyamyaṅgato bhṛśam || 98 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="93-98"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ tailakalpanāyāṃ prathamato lākṣāditailamāha - lākṣāḍhakamiti | atra lākṣārasaṃ tailāccaturguṇaṃ jñeyaṃ lākṣāyā āḍhakamapi niryāsatvādbahutaraṃ mastvāḍhakamapi tailāccaturguṇaṃ jñeyamityarthaḥ | godadhna iti godadhisaṃbhavaṃ mastu na tu dadhyāḍhakamapi taile pacanīyaṃ yatastantrāntare'pi ‘lākṣārasaṃ samādāya tailaprasthāccaturguṇam | mastunaścāḍhakaṃ dadyāddravyairebhiśca kārṣikaiḥ’ ityādi | dadhigrahaṇamatra dadhisaṃbhavamastuprāptinimittaṃ kṛtaṃ, yataḥ mastu saptavidhaṃ bhavati ‘svādvamlamatyamlakamandajātaṃ tathā mṛtakṣīrabhavaṃ saraśca| asāramevaṃvidhasaptamastuvarge smṛtaṃ mastuguṇāstathaiva’ iti | dravyāṇyatra prasiddhāni, kecittu ‘kuṣṭhaṃ ca madhuyaṣṭhikām’ ityasyāgre mañjiṣṭhāpadmakośīramāṃsīlohitacandanam’ iti paṭhanti vyākhyānayanti ca | kalkāttailaṃ caturguṇaṃ iti paribhāṣayā yaddravyagrahaṇaṃ tadanuktakalkaparimāṇārthaṃ manoharam, cūrṇayedityatra cūrṇopalakṣitatvāt prathamaṃ cūrṇībhūtaṃ kṛtvā paścāddṛṣadi peṣitaṃ kuryāditi bhāvaḥ | trikapṛṣṭhagrahā iti tṛtīyakajvarabhedaḥ kathitaḥ, yataḥ ‘kaphapittāt trikagrāhī pṛṣṭhādvātakaphātmakaḥ’ iti vacanāt | yadyapi pūrvaṃ viṣamajvaragrahaṇenaiva tṛtīyakajvaraprāptistathāpi viśeṣeṇa tṛtīyakajvaranāśane'sya prabhāva ityadoṣaḥ | asya tailasyābhyaṅgāt garbhiṇī strī puṣṭagarbhā bhavet iti pānādvāsyeti kecit || 93-98 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="93-98"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha tailāni | lāśāḍhakaṃ caturāḍhake jale kvāthayitvā caturthāṃśaṃ śṛtaṃ kvāthaṃ nītvā tailaprasthe vinikṣipet āḍhakaṃ godadhnaḥ mastu dadhijalaṃ tatraiva nikṣipet, śatapuṣpādīni pṛthak karṣapramāṇataḥ kalkaṃ kṛtvā tatra nikṣipya mṛduvahninā tailaṃ sādhayet, tailaṃ tilatailaṃ, śatapuṣpā prasiddhā, haridrā śuddhā grāhyā, ṭaṅkaṇādibhiḥ yadvāri nikṣipyate tailaṃ pītaṃ syāt | candanaṃ taile anuktānyapi sugandhadravyāṇi deyāni, saurabhārthaṃ yathā- karpūraśvetacandanakeśaralavaṅgajātipatrījātiphalaṃ sihlakamañjiṣṭhānalikā-kuṣṭha-pataṃgabharjitanakhāni karṣamātrāṇi saugandhīni prayojayet; anuktānyapi lākṣādau saurabhārthaṃ mahībhṛtaṃ | nanu granthāntare tailātsamo lākṣārasaḥ atra caturguṇaḥ, tathāca - ‘mūrvāvṛṃdārukarakāmadhukāsragandhārāsnāhareṇumisicandanarugniśābhiḥ | lākṣārasena ca samena samastasiddhaṃ tailaṃ jvarāpaharametadatiprasiddham’ iti tatkatham ? ucyate - aśvinīkumāramate tailāccaturguṇaṃ lākṣārasaḥ iti ato na doṣaḥ, tathāca ‘lākṣārasāḍhake prasthaṃ tailasya vipacedbhiṣak | mastvāḍhakasamāyuktaṃ piṣṭvā cātra samācaret’ ityādi | atra lākṣākvāthe svarjikāpalaṃ lodhraṃ palaṃ cūrṇitaṃ adhikaraktavarṇārthaṃ kṣipet asyābhyaṃgāt jvarādayaḥ saṃyānti || 93-98 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">(aṅgāratailam<note place="foot" type="editorial" n="9">prakṣiptam|</note> )- mūrvā lākṣā haridre dve mañjiṣṭhā sendravāruṇī | bṛhatī saindhavaṃ kuṣṭhaṃ rāsnā māṃsī śatāvarī ||99 ||</seg> <seg type="unit" n="100">āranālāḍhake tatra tailaprasthaṃ vipācayet | tailamaṅgārakaṃ nāma sarvajvaravimokṣaṇam ||100||</seg> <seg type="unit" n="101">atha vātarogādau nārāyaṇatailam - aśvagandhāṃ balāṃ bilvaṃ pāṭalāṃ bṛhatīdvayam | adaṃṣṭrātibalā nimbaṃ syonākaṃ ca punarnavā || 101||</seg> <seg type="unit" n="102">prasāriṇīmagnimanthaṃ kuryāddaśapalaṃ bhiṣak | caturdroṇe jale paktvā pādaśeṣaṃ śṛtaṃ nayet ||102||</seg> <seg type="unit" n="103">tailāḍhakena saṃyojya śatāvaryā rasāḍhakam | kṣipettatra ca gokṣīraṃ tailāttasyāccaturguṇam ||103||</seg> <seg type="unit" n="104">śanairvipācayedebhiḥ kalkairdvipalikaiḥ pṛthak | kuṣṭhailācandanabalāmāṃsīśaileyasaindhavaiḥ || 104 ||</seg> <seg type="unit" n="105">aśvagandhāvacārāsnāśatapuṣpendradārubhiḥ | parṇīcatuṣṭayenaiva tagareṇa ca sādhayet || 105 ||</seg> <seg type="unit" n="106">tattailaṃ nāvane'bhyaṅge pāne bastau ca yojayet | pakṣāghātaṃ hanustambhaṃ manyāstambhaṃ galagraham ||106||</seg> <seg type="unit" n="107">khallatvaṃ badhiratvaṃ ca gatibhaṅgaṃ kaṭigraham | gātraśoṣendriyadhvaṃsāvasṛkśukrajvarakṣayān ||107||</seg> <seg type="unit" n="109">annavṛddhiṃ kuraṇḍaṃ ca dantarogaṃ śirograham | pārśvaśūlaṃ ca pāṅgulyaṃ buddhihāniṃ ca gṛdhrasīm ||109||</seg> <seg type="unit" n="109">anyāṃśca viṣamānvātāñjayetsarvāṅgasaṃśrayān | asya prabhāvādvandhyāpi nārī putraṃ prasūyate || 109 ||</seg> <seg type="unit" n="110">martyo gajo vā turagastailādasmātsukhī bhavet | yathā nārāyaṇo devo duṣṭadaityavināśanaḥ || 110||</seg> tathaiva vātarogāṇāṃ nāśanaṃ tailamuttamam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="101-110"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha nārāyaṇatailavyākhyānamāha - aśvagandhāmiti | atrāśvagandhādīni prasiddhāni, eteṣāṃ mūlaṃ grāhyam | kecittu “śvadaṃṣṭrātibalābhadram” iti paṭhanti | tatra bhadraḥ pāribhadro raktakusumaḥ kaṇṭako vṛkṣaviśeṣaḥ svanāmnā prasiddhaḥ, phalahadāmūlamityanye tadabhāve devadāru grāhyam | daśapalamiti pratyekam | pādaśeṣamiti droṇamekaṃ, śatāvarī prasiddhā, tasyāḥ sadyoraso yantrapīḍanādinā grāhyaḥ tadabhāve kvathitaraso vā | tatra gokṣīraṃ kṣipediti | tatra taile cakārādājaṃ vā grāhyam, granthāntaradarśanācca | tathāhi - “ājaṃ vā yadi gavyaṃ ca” ityādi | kutracidgavyājapayasoryadyapi guṇasāmyaṃ tathāpi chāgīkṣīreṇa pakvamanabhiṣyandi tridoṣaharaṃ ca bhavati | kalkairiti kalkārdradravyaiḥ pṛthag dvipalikairityarthaḥ | tadyathā kuṣṭhailetyādi | atra candanaṃ śvetaṃ śaileyaṃ śilāpuṣpaṃ balā atibalā indradāru devadāru parṇīcatuṣṭayeneti tena śāliparṇī, pṛṣṭhiparṇī, māṣaparṇī, mudgaparṇī ceti parṇīcatuṣṭayaṃ kathitam, tagaraṃ tagarapādikā tadabhāve granthiparṇamiti sarvatra | etatsiddhaṃ tailaṃ nāvanādiṣu yojyam, khallatvaṃ mandavacanam, indriyadhvaṃsa itīndriyaviṣayanāśaḥ| gajaturagāvapi vātavikārapīḍitau| kecittu sugandhārthamavataraṇasamaye sugandhadravyāṇyanuktānyapi prakṣipanti | tadyathā - ‘samaṅgānakhakaṅkolanalikājātikoṣakam | tvak kunduruṣkakarpūraturuṣkaśrīnivāsakaṃ || spṛkvākuṅkumakastūrī dadyādatrāvatārite<note place="foot" type="editorial" n="10">samaṅgā mañjiṣṭhā | nalikā sugandhatṛṇaviśeṣaḥ, kunduruskaḥ-dhūpaḥ niryāsaviśepaḥ, turuṣkaḥ sihlakaniryāsaviśeṣaḥ, spṛkkā-mālatī |</note> ’ iti | evamanyatrāpi boddhavyam | asya granthāntare patrakalkasaṃjñā yataḥ ‘gandhaniryāsapuṣpāṇāṃ siddhe śīte'vatārite | prakṣepo gandhavṛddhyarthaṃ patrakalkaṃ tu tadviduḥ’ iti | nārāyaṇasaṃjñā viṣṇukṛtatvāt śatāvarī sādhanādvā jñeyā | yataḥ nārāyaṇīti śatāvaryāḥ paryāyo'sti | yadvā'traivoktatvāt ‘yathā nārāyaṇo devo duṣṭadaityavināśanaḥ | tathedaṃ vātarogāṇāṃ nāśanaṃ tailamuttamam’ iti | ata eva nārāyaṇasaṃjñā | śatāvarīsādhanāt śatāvarī nārāyaṇatailasaṃjñā iti prasiddhiḥ || ||101-110||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="101-110"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha nārāyaṇaṃ tailaṃ vātavyādhau - aśvagandhā hṛyagandhā, balā prasiddhā, bilvaṃ bilvamūlaṃ, pāṭalā, bṛhatīdvayaṃ laghubṛhatkaṇṭakārī, śvadaṃṣṭrā gokṣuraḥ, atibalā gāṅgerukī, nimbatvak, syonākaḥ araluḥ, punarnavā, prasāriṇī pūrvadeśe prasiddhā, agnimanthaḥ araṇiḥ, balādikaṃ daśapalaṃ caturdroṇe jale paktvā pādaśeṣaṃ śṛtaṃ kvāthaṃ nayet tailāḍhakena saṃyojya pacet śatāvaryā rasaṃ ca āḍhakaṃ pacet tailāt caturguṇaṃ gokṣīraṃ pacet ādau tailam atīva taptaṃ kṛtvā pañcapalaṃ datvā saṃśodhya dugdhe pacet tataḥ śatāvarīrase pacet tataḥ kvāthe pacet tataḥ kalkadravye pacet kalkadravyāṇi kuṣṭhādīni elā candanaṃ bālakam udīcyaṃ, māṃsī jaṭāmāṃsī, śaileyaḥ saindhavam, indradāru devadāru, parṇīcatuṣṭayena śāliparṇī māṣaparṇī mudgaparṇī pṛṣṭhiparṇīti | ebhiḥ kalkadravyairjalapiṣṭaiḥ pacet| sagandhā ādikā candanamalayāgarū ādīni paścāddīyante'nuktānyapi || 101-110||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="111">(vāruṇītailaṃ kamparoge) vāruṇyā<note place="foot" type="editorial" n="11">prakṣiptam | vāruṇī-indravāruṇī</note> auttaraṃ mūlaṃ kuṭṭitaṃ tu palatrayam | paladvādaśakaṃ tailaṃ kṣaṇaṃ vahnau vipācitam || 111 ||</seg> <seg type="unit" n="112">niṣkatrayaṃ bhaktayuktaṃ sevetāsmādvinaśyati | hastakampa: śiraḥkampaḥ kampo manyāśirābhavaḥ||112||</seg> <seg type="unit" n="113">atha balādyaṃ tailaṃ vātavyādhau - balāmūlakaṣāyeṇa daśamūlaśṛtena ca || 113 ||</seg> <seg type="unit" n="114">kulatthayavakolānāṃ kvāthena payasā tathā | aṣṭāṣṭabhāgayuktena bhāgamekaṃ ca tailataḥ ||114 ||</seg> <seg type="unit" n="115">gaṇena jīvanīyena śatāvaryendradāruṇā | mañjiṣṭhākuṣṭhaśaileyatagarāgarusaindhavaiḥ ||115||</seg> <seg type="unit" n="116">vacāpunarnavāmāṃsīsārivādvayapatrakaiḥ | śatapuṣpāśvagandhābhyāmelayā ca vipācayet||116||</seg> <seg type="unit" n="117">garbhārthinīnāṃ nārīṇāṃ narāṇāṃ kṣīṇaretasām | vyāyāmakṣīṇagātrāṇāṃ sūtikānāṃ ca yujyate ||117||</seg> <seg type="unit" n="118">rājayogyamidaṃ tailaṃ sukhināṃ ca viśeṣataḥ | balātailamiti khyātaṃ sarvavātāmayāpaham || 118 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="113-118"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ balātailamāha - balāmūleti | balāmūlakaṣāyeṇeti kaṣāyo'tra kvātharūpaḥ kalkasvarūpo veti kecit | daśamūlaṃ prasiddham | tacchṛtena kvāthenetyarthaḥ | kulatthayavakolānāṃ militvā kvāthyaḥ | payo'tra gavyamājaṃ vā | aṣṭāṣṭabhāgayukteneti tena balakvāthasyāṣṭau bhāgāḥ | tailabhāgāpekṣayā daśamūlakvāthasyāpyaṣṭau saṃmilitayavādīnāṃ kvāthasyāpyaṣṭau payasaścāṣṭau bhāgāḥ tailasyaiko bhāgaḥ | jīvanīyagaṇo madhuravargaḥ, tadyathā - ‘jīvaṃtī sūryaparṇīyuk kākolyau jīvakarṣabhau | mede yaṣṭīti madhuro jīvanīyagaṇo mataḥ’ iti | śeṣaṃ subodham, tantrāntare'sya daśapākabalātailamiti saṃjñā tatraiva yathoktamānena daśavāraṃ yāvat paktavyam | vīryotkarṣārthaṃ bahupākena snehakṣayo'pyatra nāsti kṣīragatasnehapūraṇāt | etadabhiprāyeṇaiva kecidityatra manyante tadyathā - balāmūlakaṣāyeṇaikaḥ pākaḥ, daśamūlaśṛtena dvitīyaḥ, kulatthādīnāṃ pṛthak trayaḥ pākāḥ, tatra kulatthādīnāṃ pṛthak tailādaṣṭaguṇo jñeyaḥ, payasā ṣaṣṭhaḥ pākaḥ, jīvanīyaśṛtena saptamaḥ, śatāvarīrasenāṣṭamaḥ, devadāruśṛtena kevalena navamaḥ, devadāruparimāṇaṃ kvāthavat | yataḥ jīvanīyagaṇaśatāvarīdevadārūṇāṃ trayaḥ pākāstṛtīyāntapadatvena vyākhyātāḥ, vakṣyamāṇaṃ mañjiṣṭhādikalkena daśama iti | tasmāddaśapākabalā iti saṃjñāmasya vadanti kecit | asmatsaṃpradāye pūrvapakṣaḥ pracarati | kecittu sakaloci- tadravyairdaśavāraṃ yāvat pākasya punarāvṛttirbhavatīti manyante tadavyavahārādasaṅgatam || 113-118 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="113-118"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> balā prasiddhā, tanmūlakaṣāyeṇa tathā daśamūlaśṛtena tathā kulatthādīnāṃ trayāṇāṃ kvāthena; - kolaṃ badaraṃ, payasā dugdhena, balādīnāmaṣṭau bhāgāḥ, tailasyaikaḥ evaṃ pacet | paścāt jīvanīyādibhiḥ kalkīkṛtaiḥ pācayet | jīvanīyo gaṇaḥ cūrṇoktaḥ, śaileyaḥ prasiddhaḥ | spaṣṭamanyat || 113-118 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="119">vātakaphāmayādau prasāriṇītailamāha - prasāriṇīpalaśataṃ jaladroṇena pācayet | pādaśiṣṭaḥ śṛto grāhyastailaṃ dadhi ca tatsamam|| 119||</seg> <seg type="unit" n="120">kāñjikaṃ ca samaṃ tailātkṣīraṃ tailāccaturguṇam | tailāttathāṣṭamāṃśena sarvakalkāni yojayet || 120||</seg> <seg type="unit" n="121">madhukaṃ pippalīmūlaṃ citrakaḥ saindhavaṃ vacā | prasāriṇī devadāru rāsnā ca gajapippalī || 121||</seg> <seg type="unit" n="122">bhallātaḥ śatapuṣpā ca māṃsīcaibhirvipācayet | etattailavaraṃ pakvaṃ vātaśleṣmāmayāñjayet || 122 ||</seg> <seg type="unit" n="123">kaubjaṃ paṅgutvakhañjatve gṛdhrasīmarditaṃ tathā | hanupṛṣṭhaśirogrīvākaṭīstambhaṃ ca nāśayet || 123 ||</seg> anyāṃśca viṣamānvātānsarvānāśu vyapohati |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="119-123"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> prasāriṇīti | prasāriṇī prasiddhā tanmūlaṃ kuṭṭayitvā palaśataṃ saṃgṛhya droṇaparimitena jalena saṃkvāthya pādāvaśeṣo grāhyaḥ, tena samaṃ tailaṃ tilasaṃbhavaṃ grāhyam, droṇastu caturāḍhaka iti | āḍhakaścatuḥṣaṣṭipalamityarthaḥ | dadhi ca tailasamaṃ kāñjikamapi tailasamaṃ kṣīraṃ caturguṇaṃ tailaparimāṇāt | tailasyāṣṭamāṃśena kṛtvā vakṣyamāṇadravyāṇāṃ bhāgaḥ | tatra madhukaṃ yaṣṭīmadhu, bhallāto bhallātakaphalaṃ, māṃsī jaṭākhyā | etacca tantrāntareṣu kubjaprasāriṇītailamiti saṃjñitaṃ kaubje'tyarthaṃ vihitatvāt | hanupṛṣṭhaśirogrīvākaṭīstambhamiti tena stambhaśabdo hanvādibhi: pratyekamabhisambadhyate||119-123||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="119-123"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> athaprasāriṇītailaṃ | prasāriṇī gandhamādālipūrvadeśe; palaśate droṇajale pācayet, pādaśeṣam āḍhakaṃ gṛhyate, tailaṃ tatsamam | āḍhakamiti | dadhi tailasamaṃ kāñjikaṃ ca tailātsamaṃ tailādaṣṭamāṃśena kalkāni dravyāṇi tāni madhukādīni madhukaṃ yaṣṭīmadhu spaṣṭamanyat || 119-123 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="124">atha māṣāditailaṃ vātavikārādau - māṣo yavātasī kṣudrā sarkaṭī ca kuraṇṭakaḥ || 124 ||</seg> <seg type="unit" n="125">gokaṇṭaṣṭuṇṭukaścaiṣāṃ kuryātsaptapalaṃ pṛthak | caturguṇāmbunā paktvā pādaśeṣaṃ śṛtaṃ nayet ||125||</seg> <seg type="unit" n="126">kārpāsāsthīni badaraṃ śaṇabījaṃ kulatthakam | pṛthakcaturdaśapalaṃ caturguṇajale pacet || 126 ||</seg> <seg type="unit" n="127">caturthāṃśāvaśiṣṭaṃ ca gṛhṇīyātkvāthamuttamam | prasthaikaṃ chāgamāṃsasya catuḥṣaṣṭipale jale ||127||</seg> <seg type="unit" n="128">nikṣipya pācayeddhīmānpādaśeṣaṃ śṛtaṃ nayet | tailaprasthe tata: sarvānkvāthānetānvinikṣipet ||128||</seg> <seg type="unit" n="129">kalkairebhiśca vipacedamṛtākuṣṭhanāgaraiḥ | rāsnāpunarnavairaṇḍaiḥ pippalyā śatapuṣpayā ||129 ||</seg> <seg type="unit" n="130">balāprasāriṇībhyāṃ ca māṃsyā kaṭukayā tathā | pṛthagardhapalairetaiḥ sādhayenmṛduvahninā || 130||</seg> <seg type="unit" n="121">hanyāttailamidaṃ śīghraṃ grīvāstambhāpabāhukau | ardhāṅgaśoṣamākṣepamūrustambhāpatānakau ||121||</seg> <seg type="unit" n="132">śākhākampaṃ śiraḥkampaṃ viśvācīmarditaṃ tathā | māṣādikamidaṃ tailaṃ sarvavātavikāranut || 132 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="124-132"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> samprati māṣāditailamāha - māṣa iti | māṣādiṭuṇṭukāntaṃ dravyaṃ pṛthaksaptapalamitaṃ militvā ṣaṭpañcāśatpalāni bhavanti | tatra atasī umābījaṃ, kṣudrā kaṇṭakārikā, markaṭī kapikacchuḥ, kuraṇṭakaḥ sahacaraḥ, gokaṇṭaḥ gokṣurakaḥ, ṭuṇṭukaḥ syonākaḥ, kārpāsāsthiprabhṛti kulatthāntaṃ pṛthakcaturdaśapalaṃ, tena militvā ṣaṭpañcāśatpalāni bhavanti | atra badaraṃ badarīphalāni | chāgamāṃsasyehāpyuktaparimāṇasya kvāthaḥ tailasya prasthaṃ | kvāthānetāniti pūrvoktān ebhistribhirdravairmilitvā cāturguṇyaṃ dravatvāt tailabhāgādityarthaḥ | kalkārthadravyāṇyapi pṛthagardhapalamitāni bhavanti | tatrāmṛtā guḍūcī, nāgaraṃ śuṇṭhī, eraṇḍaḥ eraṇḍamūlaṃ, śatapuṣpā misī, māṃsī jaṭākhyā, kaṭukā rohiṇī | etat tailaṃ prāyeṇa nāsyārthamāhuḥ | ‘sarvavātavikāranut’ ityanena vātanāśanāyātra pracurataramasya māhātmyaṃ darśitam ||124-132 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="124-132"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> māṣo'nnaviśeṣaḥ, yavaḥ, atasī, kṣudrā kaṇṭakārī, markaṭī kapikacchuḥ, kuraṇṭakaḥ pītavāsā, gokaṇṭakaḥ gokṣuru:, ṭuṇṭukaḥ syonākaḥ eṣāṃ pṛthak samapalaṃ caturguṇāmbunā paktvā pādaśeṣaṃ śṛtaṃ kvāthaṃ nayet| kārpāsakāsthi, badarī badaraṃ, śaṇabījaṃ, kulatthaṃ, pṛthakcaturdaśapalaṃ badarādikaṃ caturguṇe jale pacet | caturthāṃśāvaśiṣṭam uttamaṃ kvāthaṃ gṛhṇīyāt, chāgamāṃsasya prasthaikaṃ catuḥṣaṣṭipalairvinikṣipya pācayet | pādaśeṣe rasaṃ nayet tailaprasthe etān kvāthānnikṣipya pacet | punaḥ amṛtādyaiḥ kalkaiḥ pacet pṛthagardhapalairamṛtādyaiḥ, amṛtā guḍūcī, rāsnā, prasāriṇī gandhamādāli, māṃsī jaṭāmāṃsī, kaṭukī spaṣṭamanyat ||124-132 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="133">atha śatāvarītailaṃ vātādau - śatāvarī balāyugmaṃ parṇyau gandharvahastakaḥ | aśvagandhā śvadaṃṣṭraśca bilvaḥ kāśaḥ kuraṇṭakaḥ ||133||</seg> <seg type="unit" n="194">etān sārdhapalānbhāgānkalkayecca vipācayet | caturguṇena nīreṇa pādaśeṣaṃ śṛtaṃ nayet || 194 ||</seg> <seg type="unit" n="135">niyojya tailaprasthe ca kṣīraprasthaṃ vinikṣipet | śatāvarīrasaprasthaṃ jalaprasthaṃ ca yojayet || 135 ||</seg> <seg type="unit" n="136">śatāvarīdevadārumāṃsītagaracandanam | śatapuṣpā balā kuṣṭhamelā śaileyamutpalam ||136||</seg> <seg type="unit" n="137">ṛddhirmedā ca madhukaṃ kākolī jīvakastathā | eṣā karṣasamaiḥ kalkaistailaṃ gomayavahninā ||137 ||</seg> <seg type="unit" n="138">pacettanmūrdhatailena naraḥ strīṣu vṛṣāyate | nārī ca labhate putraṃ yoniśūlaṃ ca naśyati ||138||</seg> <seg type="unit" n="139">aṅgaśūlaṃ śiraḥśūlaṃ kāmalāṃ pāṇḍutāṃ garam | gṛdhrasīplīhaśoṣāṃśca mehāndaṇḍāpatānakam ||139||</seg> <seg type="unit" n="140">sadāhaṃ vātaraktaṃ ca vātapittagadārditam | asṛgdaraṃ tathādhmānaṃ raktapittaṃ ca naśyati ||140||</seg> <seg type="unit" n="141">śatāvarītailamidaṃ kṛṣṇātreyeṇa bhāṣitam | oum nārāyaṇyai svāhā || uttarābhimukho bhūtvā khanetkhadiraśaṅkunā ||141 ||</seg> oum sarvavyādhināśinyai svāhā | ityutpāṭanamantraḥ | oum kumārījīvanyai svāhā | iti pānamantraḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="133-141"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha śatāvarītailamapyāha - śatāvarīti | śatāvarī divyauṣadhiḥ balāyugmamiti balā atibalā nāgabalā, parṇyau dve te śāliparṇī pṛṣṭhiparṇī ceti, gandharvahastakaḥ eraṇḍaḥ, śvadaṃṣṭro gokṣurakaḥ, bilva ityatra bilvamūlaṃ, kāśaḥ prasiddhaḥ tasya mūlaṃ, kuraṇṭakaḥ sahacaraḥ, asyāpi mūlameva | etān sārdhapalān bhāgāniti | etān pūrvoktān bhāgāniti, pṛthagbhūtān sārdhapalāniti, ardhapalena saha palaṃ tena ṣaṭkarṣamitaṃ pratyekamāhuḥ | militvā prasthamekam | jalaprasthaṃ ca yojayediti | jalaṃ pānīyaṃ taccātra kalkapākārthamabhihitam | tat kalkadravyamāha śatāvarītyādi | tatra māṃsī gandhākhyā, tagaraṃ prasiddhaṃ, candanaṃ śvetaṃ, śaileyaṃ śilāpuṣpam, utpalaṃ kamalaṃ, tadabhāve padmabījam | ṛddhyādi jīvakāntadravyasyālābhāt tatsāmyaguṇadravyaṃ prayojyamiti sarvatra | gomayavahnineti grahaṇaṃ mṛdvagnisādhanārthaṃ | mūrdhataileneti śreṣṭhatailena tathā mūrdhni pūritena tailenetyarthaḥ | naraḥ puruṣaḥ asya pānādabhyaṅgato vā strīṣu vṛṣāyate harṣaṃ prāpnotītyarthaḥ | kṛṣṇātreyeṇeti kṛṣṇātreyaḥ punarvasuriti tena kathitamityarthaḥ | atra kvāthasvarasakalkārthaṃ yat śatāvarīmūlaṃ proktaṃ tadanenaiva mantreṇotpāṭyam, kutaḥ ? vandhyāpatyādikaraṇārthaṃ; tadyathā - vakṣyamāṇenoṅkārapūrvakāṣṭākṣaramantreṇa kṛtvottarābhimukho bhūtvā khadiraśaṅkunā khadirakāṣṭhakīlakena khanet | paścāt oumṅkārasahitenaikādaśākṣaramantreṇotpāṭanaṃ kuryāt | mantrastvasyāgre kathitaḥ | atha pānamantramāha oumkārayutena daśākṣareṇa mantreṇa snehapānamiti | ete mantrāḥ mūle prasiddhāḥ te tata eva jñātavyāḥ śatāvarī divyauṣadhirityanena yāḥ sarvāḥ śatāvarīsadṛśā oṣadhyastāḥ sarvā evameva grāhyā ityarthaḥ || 133-141 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="133-141"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> balāyugmaṃ gāṃgerukī, parṇyau śāliparṇī pṛṣṭhiparṇī, gandharvahastakaḥ eraṇḍaḥ, śvadaṃṣṭraḥ gokṣuraḥ, kāśaḥ, kuraṇṭakaḥ, pītavāsā eṣāmardhapalān pṛthageva | śaileyaḥ prasiddhaḥ | spaṣṭamanyat || 133-141 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="142">kāsīsaṃ lāṅgalī kuṣṭhaṃ śuṇṭhī kṛṣṇā ca saindhavam | manaḥśilāśvamāraśca viḍaṅgaṃ citrako drumaḥ ||142||</seg> <seg type="unit" n="143">dantī kośātakībījaṃ hemāhvā haritālakam | kalkaiḥ karṣamitairetaistailaprasthaṃ vipācayet ||143||</seg> <seg type="unit" n="144">snuhyarkapayasī dadyātpṛthagdvipalasaṃmite | caturguṇaṃ gavāṃ mūtraṃ datvā samyakprasādhayet ||144||</seg> <seg type="unit" n="145">kathitaṃ kharanādena tailamarśovināśanam | kṣāravatpātayatyetadarśāṃsyabhyaṅgato bhṛśam ||145||</seg> valīrna dūṣayatyetatkṣārakarmakaraṃ smṛtam ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="142-145"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīm aparāṇi kṣudratailānyāha - tatrādau arśādau kāsīsādyaṃ tailaṃ darśayannāha - kāsīsamiti | kāsīsaṃ dravyaviśeṣaḥ, bhasmavadalpamṛt tadbhedaḥ puṣpakāsīsaṃ kiṃcitpītam, lāṅgalī kalihārikā, kṛṣṇapippalī, aśvamāraḥ karavīrakaḥ drumaḥ, kuṭajo vṛkṣaviśeṣaḥ, kośātakī jālinī tasyā bīja- miti, hemāhvā svarṇakṣīrī sattā tu raktakṣīrasehuṇḍabhedaviśeṣā yasyā mūlaṃ coka iti prasiddham | tailaprasthamiti catuṣkuḍavam | snuhyarkapayasī iti snuhī sehuṇḍaḥ, arkaḥ prasiddhaḥ, tayoḥ payasā pṛthak dvipalamitena sādhitamityarthaḥ | gomūtraṃ caturguṇamatra tailaparimāṇāt | kharanādācāryeṇa kathitamidaṃ durnāmanikṛntanārtham, etacca kṣārakarmakaratvena na gudadūṣakamityarthaḥ || 142-145 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="142-145"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha kāsīsādyaṃ tailaṃ arśoroge | kāsīsaṃ, lāṅgalau kalihārī, manaḥśilā, snuhī arkaḥ, - anayordugdhaṃ pṛthak dvipalaṃ kāsīsādyaiḥ karṣamitaiḥ ebhistailaprasthaṃ pacet || 142-145 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="146">atha piṇḍatailaṃ vātarakte - mañjiṣṭhāsārivāsarjayaṣṭīsikthaiḥ palonmitaiḥ || 146||</seg> piṇḍākhyaṃ sādhayettailamabhyaṅgādvātaraktanut |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="146"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha piṇḍatailamāha - mañjiṣṭheti | atra sārivā āsphotā sā ca dvividhā śuklā kṛṣṇā ca yā jambūvatpatravratatiḥ sā śuklā yā kalahaṃsavatpatrā sugandhā sā kṛṣṇeti, sarjo dhūpanaḥ loke rāla iti prasiddhaḥ | yaṣṭī madhuyaṣṭī siktho madhūcchiṣṭaḥ ‘mayana’ śabdavācya:, etaddravyaṃ tailāṃśaṃ kalpyam aṃśaścaturthāṃśaḥ | granthāntare payonvitairiti pāṭhaḥ tatra payaḥ kṣīraṃ tacca dravatvāccaturguṇaṃ tailaparimāṇāt naitanmanoharam, yataḥ piṇḍākhyatvena sakalaṃ dravyaṃ kṣīreṇa piṇḍaphalasadṛśaṃ kalkībhūtaṃ kṛtvā sādhayediti saṃpradāyo bahūnāṃ dṛśyate ata eva piṇḍākhyamiti piṇḍībhūtattvāt piṇḍanāmakaṃ tailaṃ piṇḍatailamityarthaḥ | piṇḍarūpatvāt kalko'sya na gholanīya ityāhuḥ | tailamatrairaṇḍajamapi gṛhṇanti anyato darśanāt tathāhi - ‘sārivā sarjayaṣṭyāhvā madhūcchiṣṭaiḥ payonvitaiḥ| siddhamairaṇḍajaṃ tailaṃ vātaraktarujāpaham’ iti | payo'tra sāmānyatvādgavyam ||146 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="146"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> mañjiṣṭhā, sārivā anantā, sarjaḥ, madhukaṃ, siktham etaiḥ palonmitaiḥ kalkadravyāccaturguṇaṃ tailaṃ datvā pacet ||146||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="147">kuṣṭharogādau arkatailam -- arkapatrarase pakvaṃ haridrākalkasaṃyutam || 147 ||</seg> nāśayetsārṣape tailaṃ pāmāṃ kacchūṃ vicarcikām |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="147"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athārkatailamāha - arketi | arkapatrasvaraso'tra caturguṇastailaparimāṇāditi vyavahāraḥ dravyatvāt | haridrā caturthāṃśā tailamānāt asyāḥ kalkārthaṃ jalamāhuḥ | tasya mānaṃ yāvat kalkaṃ syāt sārṣapagrahaṇaṃ vyādhivihitatvāt | pāmādayo rogāḥ kuṣṭharoge paṭhitāḥ || 147 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="148">atha maricāditailaṃ kuṣṭhavraṇādau -- maricaṃ haritālaṃ ca trivṛtaṃ raktacandanam || 148 ||</seg> <seg type="unit" n="149">mustaṃ manaḥśilā māṃsī dve niśe devadāru ca | viśālā karavīraṃ ca kuṣṭhamarkapayastathā || 149 ||</seg> <seg type="unit" n="150">tathaiva gomayarasaṃ kuryātkarṣamitānpṛthak | viṣaṃ cārdhapalaṃ deyaṃ prasthaṃ ca kaṭutailakam || 150 ||</seg> <seg type="unit" n="151">gomūtraṃ dviguṇaṃ dadyājjalaṃ ca dviguṇaṃ bhavet | maricādyamidaṃ tailaṃ siddhaṃ kuṣṭhavraṇāpaham || 151 ||</seg> <seg type="unit" n="152">jayetkuṣṭāni sarvāṇi puṇḍarīkaṃ vicarcikām | pāmāṃ śvitrāṇi raktaṃ ca kaṇḍūṃ kacchūṃ praṇāśayet || 152||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="148-152"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> maricādyaṃ tailamāha - maricamiti | atra trivṛnniśo dve niśetha: haridre dve tena haridrā dāruharidrā viśālendravāruṇī, karavīra aśvaghnaḥ, arkapayaḥ, gomaya: rasaśca kiṃcidadhiko deyaḥ dravadravyatvāt | prasthamiti caturbhiḥ kuḍavaiḥ pramitaṃ kuḍavo catuṣpala iti gomūtraṃ dviguṇamiti | atra yadgomūtraṃ dviguṇaṃ kathitaṃ taddviguṇitajalagrahaṇāt, anyacca caturguṇaṃ gomūtramiti tatra jalaṃ nāsti jalamatra samyak pākārthamuktaṃ keciditi manyante | atra kalkāloḍanārthaṃ jalamuktaṃ na tu kevalajalapākārtham etadapi saṃgataṃ na virodhaḥ | kuṣṭhavraṇāpahamiti kuṣṭhāntaṃ vraṇāni tānapahantīti | śvitrapuṇḍarīkādayo bhedāḥ kuṣṭhasyaivāvagantavyāḥ || 148-152 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> trivṛt niḥsṛtā, māṃsī jaṭāmāṃsī, dve niśe, haridrā dāruharidrā, viśālā indravāruṇī, karavīram aśvamāraḥ, kuṣṭham, arkapayaḥ, gomayaḥ tadrasaṃ, maricādīni pṛthak karṣamitāni viṣam ardhapalaṃ kaṭutailaṃ prasthaṃ gomūtraṃ dviguṇaṃ tailāni deyaṃ pācanaṃ siddhaṃ bhavati pāmā dadruviśeṣaḥ, kacchūḥ vṛṣaṇasandhigatamalajo rogaḥ || 148 -152||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="153">arūṃṣikāyāṃ triphalāditailam - triphalāriṣṭabhūnimbaṃ dve niśe raktacandanam | etaiḥ siddhamarūṃṣīṇāṃ tailamabhyañjane hitam ||153||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="153"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha triphalādyaṃ tailamāha - triphalāriṣṭeti | atra triphalā harītakīprabhṛtikam, ariṣṭo nimbaḥ, bhūnimbaḥ kirātatiktaḥ, dve niśe haridre dve | etairiti dravyaiḥ kalkaṃ kṛtvā tailaṃ sādhyam; tatra tailāccaturguṇaṃ jalaṃ deyaṃ samyak pākārthaṃ dravānuktatvāt tailāṃśaṃ kalkadravyamiti etadapi tailaṃ kuṣṭhoktaṃ savarṇakaramāhuḥ || 153 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="153"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> ariṣṭo nimbaḥ, bhūnimba: kirātatiktaḥ, dvai niśe haridrādvayam etaiḥ kalkaistailaṃ pācitam, arūṃṣikāyāṃ ‘kaphāsṛkkṛmikopena nṛṇāṃ vidyādarūṣikā’ iti ||153||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="154">atha nimbabījatailaṃ palite - bhāvayennimbabījāni bhṛṅgarājarasena hi | tathāsanasya toyena tattailaṃ hanti nasyataḥ ||154||</seg> akālapalitaṃ sadyaḥ puṃsāṃ dugdhānnabhojinām |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="154"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ keśarañjanārthaṃ nimbabījatailamāha - bhāvayediti | etena nimbabījāni nistuṣāṇi gṛhītvā bhṛṅgarājarasena asakṛdbhāvya tadanu bījasārakvāthenāpi bahuśo bhāvayitvā punastāni saṃśoṣya yantre saṃpīḍya tailaṃ grāhyam | asya nāvanamakālapalitaghnaṃ bhavati | pathyamatra dugdhaudanaṃ bhavati ||154 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="154"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> bhṛṅgarājarasena nimbabījāni bhāvayet, athāsanasya bījakasya toyena bhāvayet | tattailaṃ pīḍanājjātam akālapalitaṃ nasyataḥ hanti ||154||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="155">atha yaṣṭīmadhukatailaṃ palite - yaṣṭīmadhukakṣārabhyāṃ<note place="foot" type="editorial" n="12">‘kṣīrābhyā’miti gūḍhārtha. sammata: pāṭhaḥ |</note> navadhātrīphalaiḥ śṛtam ||155||</seg> tailaṃ nasyakṛtaṃ kuryātkeśāñśmaśrūṇi saṅghaśaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="155"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha yaṣṭīmadhukatailamāha - yaṣṭīmadhuketi | atra yaṣṭīmadhukaṃ ‘mulahaṭī’ śabdavācyaṃ, kṣāraḥ yavakṣāraḥ, etaddvayaṃ samaṃ tailāccaturthāṃśaṃ bhavati | navadhātrīphalairiti nūtanāmalakīphalāni | etenābhinavadhātrīsvarasena tailāccaturguṇena kṛtvā tailaṃ pācyaṃ paścānmadhuyaṣṭīyavakṣārakalkena sādhyamityarthaḥ | asya nāvanāt keśān śiroruhān śmaśrūṇi mukhalomāni saṅghaśa iti sughanān kuryādityarthaḥ ||155||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="155"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yaṣṭīmadhukaṃ madhuyaṣṭī, kṣīraṃ gokṣīraṃ, tābhyāṃ tathā navadhātrīphalaiḥ śṛtaiḥ nasyena janayati keśān śmaśrūṇi cāpyatha || 155 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="156">atha karañjatailam indralupte - karañjaścitrako jātī karavīraśca pācitam || 156||</seg> tailamebhirdrutaṃ hanyādabhyaṅgādindraluptakam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="156"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ karañjādyaṃ tailamāha - karañja iti | karañjo bṛhatkarañjo vṛkṣaviśeṣaḥ tasya phalāni pallavāni vā, citrakaḥ prasiddhaḥ tasya mūlaṃ patrāṇi vā, jātī sumanā tasyāḥ patrāṇi, karavīro aśvaghnaḥ tasyā'pi patrāṇi, etadyathoktaparimitena kalkena pācitaṃ tailamindraluptāpahaṃ vātapittajaḥ bhavati indraluptaṃ keśapracyāvakaḥ<note place="foot" type="editorial" n="13">keśaśātanaṃ khīrāśabdavācyam dī.</note> śirorogaḥ asyābhyaṅgamāhuḥ ||156||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="156"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> keśanāśaḥ | spaṣṭamanyat || 156 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="157">atha nīlikādyaṃ tailaṃ keśakalpādau - nīlikā ketakīkandaṃ bhṛṅgarājaḥ kuraṇṭakaḥ ||157||</seg> <seg type="unit" n="158">tathārjunasya puṣpāṇi bījakātkusumānyapi | kṛṣṇāstilāśca tagaraṃ samūlaṃ kamalaṃ tathā ||158||</seg> <seg type="unit" n="159">ayorajaḥ priyaṅguśca dāḍimatvagguḍūcikā | triphalā padmapaṅkaśca kalkairebhiḥ pṛthak pṛthak ||159||</seg> <seg type="unit" n="160">karṣamātraiḥ pacettailaṃ triphalākvāthasaṃyutam | bhṛṅgarājarasenaiva siddhaṃ keśasthirīkṛtam ||160||</seg> akālapalitaṃ hanti dāruṇaṃ copajihvikām |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="157-160"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> adhunā nīlikādyaṃ tailamāha - nīliketi | nīlikā nīlinī prasiddhā tasyāḥ patrāṇi, ketakī vikhyātā tasyāḥ kandaṃ mūlaviśeṣa:, bhṛṅgarājakuraṇṭakayoḥ patrāṇi, kuraṇṭakaḥ sahacaraḥ, arjuno vṛkṣaviśeṣastasya kusumāni, bījako'sanastasya sāro grāhyaḥ, sumanā jātī tasyāḥ patrāṇi, tagaraṃ prasiddhaṃ, samūlakamalamiti, sakandakamalamityarthaḥ, ayorajo lohacūrṇaṃ, priyaṅgurlatāviśeṣastasyāḥ phalāni | dāḍimatvak dāḍimaphalatvak, triphalā harītakyāditrikam, padmapaṅkaṃ kamalamūlasthitamṛttikā tadabhāve'nyataḍāgodbhavā kṛṣṇamṛttikā grāhyā | etāni pṛthakkarṣapramāṇāni gṛhītvā kalkaḥ kāryaḥ | tailamatra tilatailaṃ, tatra sakaladravyāccaturguṇaṃ, triphalākvātho'tra caturguṇastailaparimāṇācca bhṛṅgarājaraso'pi triphalākvāthasamaḥ, etattailaṃ keśakṛṣṇīkaraṇayogyamityāhuḥ satatābhyaṅgatvāt, dāruṇastu kaphamārutajakopajaḥ śirorogaḥ ||157-160||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="157-160"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> nīlikā nīlaṃ, ketakīkandaṃ kelākandaṃ, bhṛṅgarājaḥ, kuraṇṭakaḥ pītavāsā, arjunavṛkṣasya puṣpāṇi kṛṣṇatilā yamalaṃ kamalakandaḥ, ayorajaḥ lohacūrṇaṃ, priyaṅguḥ, dāḍimatvak, guḍūcī, triphalā, kamalapaṅkaḥ etaiḥ karṣamātraiḥ pṛthak kalkadravyāccaturguṇaṃ tailaṃ tailātriphalākvāthaścaturguṇaṃ tathā bhṛṅgarājarasaḥ ebhiḥ siddhaṃ tailaṃ nīlikādyaṃ nāma ||157-160 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="161">akālapalitādau bhṛṅgarājatailam -- bhṛṅgarājarasenaiva lohakiṭṭaṃ phalatrikam ||161||</seg> <seg type="unit" n="162">sārivāṃ ca pacetkalkaistailaṃ dāruṇanāśanam | akālapalitaṃ kaṇḍūmindraluptaṃ ca nāśayet ||162||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="161"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha bhṛṅgarājatailamāha - bhṛṅgarājeti | bhṛṅgarājaraso'tra caturguṇaḥ snehāt lohakiṭṭādikaṃ sarvaṃ tailāccaturthāṃśaṃ kuryāt kalkatvāt; kecittu bhṛṅgarājapatrāṇi kalkamilitānyāhuḥ | tathāhi ‘bhṛṅgarājatriphalotpalaśāri lohapurīṣasamanvitakāri | tailamidaṃ paca dāruṇahāri kuñcitakeśaghanasthirakāri’ iti | etacca kasyacitsampradāye kartavyavidhānam ||161||</seg>162||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="161"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha bhṛṅgarājatailam akālapalitādau | bhṛṅgarājarasaṃ tailāccaturguṇaṃ, lohakiṭṭaṃ, phalatrikaṃ, sārivā anantā eṣāṃ kalkaiḥ pacet | dāruṇaṃ keśamūlanāśakaṃ rogaṃ nāśayet || 161 ||</seg> 162 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="163">irimedādyaṃ tailaṃ mukhadantarogādau - irimedatvacaṃ kṣuṇṇāṃ pacecchatapalonmitām | jaladroṇe tataḥ kvāthaṃ gṛhṇīyātpādaśeṣitam|| 163||</seg> <seg type="unit" n="164">tailasyārdhāḍhakaṃ dattvā kalkaiḥ karṣamitaiḥ pacet | irimedalavaṅgābhyāṃ gairikāgarupadmakaiḥ ||164||</seg> <seg type="unit" n="165">mañjiṣṭhālodhramadhukairlākṣānyagrodhamustakaiḥ | tvagjātīphalakarpūrakaṅkolakhadiraistathā ||165||</seg> <seg type="unit" n="166">pataṅgadhātakīpuṣpasūkṣmailānāgakeśaram | kaṭphalena ca saṃsiddhaṃ tailaṃ mukharujaṃ jayet ||166||</seg> <seg type="unit" n="167">praduṣṭamāṃsaṃ palitaṃ śīrṇadantaṃ ca sauṣiram | śyāvadantaṃ praharṣaṃ ca vidradhiṃ kṛmidantakam || 167 ||</seg> dantasphuraṇadaurgandhyaṃ jihvātālvoṣṭhajāṃ rujam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="163-167"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha irimedādyaṃ tailamāha - irimedeti | irimedo viṭkhadiraḥ<note place="foot" type="editorial" n="14">‘durgandhakhadira’ śabdavācyam |</note> ‘reuja’ śabdavācyaḥ tasya tvak challī palaśatonmitā tulaikamānā grāhyā tāṃ ca saṃkuṭya jaladroṇe niṣkvāthya pādaśeṣaṃ grāhyaṃ tailamānādviguṇitamityarthaḥ | tailasyārdhāḍhakamiti tailaṃ tilasaṃbhavamardhāḍhakaṃ dvātriṃśatpalamitam | kalkairiti kalkārthadravyaiḥ karṣamitaiḥ pratyekaṃ | tatra irimedo viṭkhadiraḥ; atredaṃ yat punargrahaṇaṃ kalkārthaṃ grāhyam | aguruḥ kṛṣṇāguruḥ, padmakaṃ kāṣṭhaviśeṣaṃ, madhukaṃ yaṣṭīmadhu; lākṣā'tra lākṣārasaḥ kiñcidadhiko deyaḥ dravatvāt | nyagrodho vaṭavṛkṣastasya patrāṇi tvagvā, tvak varāṅgaṃ, khadiraḥ khadirasāraḥ, pataṅgaṃ kucandanaṃ, kaṭphalaṃ prasiddham, karpūramatra prakṣepe sādhu bhavati | tailamidaṃ mukharoge prāyaśo gaṇḍūṣatvena pracarati praduṣṭamāṃsādidantasphuraṇāntaṃ sarvaṃ dantaroge jñātavyam | daurgandhyaṃ mukhekuharasya jihvātālvoṣṭhajāṃ rujamiti tena jihvārujaṃ tālurujam oṣṭharujaṃ vā || 163-167 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="163-167"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> irimedo durgandhakhadiraḥ tasya tvacaṃ kṣuṇṇāṃ kuṭṭitāṃ śatapalonmitajaladroṇe pacet pādaśeṣitaṃ kvāthaṃ gṛhītvā tailasyārdhāḍhakaṃ pacet | irimedādyaiḥ kārṣikaiḥ kalkadravyaiḥ punaḥ pacet | agaru, gairikaṃ, padmakakāṣṭhaṃ, madhukaṃ madhuyaṣṭī, nyagrodho vaṭaḥ, tvak tajaḥ, karpūraḥ, kaṅkolaḥ, khadiraḥ, pataṅgaḥ, dhātrīpuṣpāṇi, sūkṣmailā, nāgakeśaraṃ etaiḥ kalkadravyaiḥ pacet | spaṣṭamanyat || 163-167 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="168">jātyāditailam | (jātī<note place="foot" type="editorial" n="15">prakṣiptam | naktamāla:-karañja: |</note> nimbapaṭolānāṃ naktamālasya pallavāḥ ||168||</seg> <seg type="unit" n="169">sikthaṃ samadhukaṃ kuṣṭhaṃ dve niśe kaṭurohiṇī | mañjiṣṭhā padmakaṃ lodhramabhayā nīlamutpalam ||169||</seg> <seg type="unit" n="170">tutthakaṃ sārivā bījaṃ naktamālasya dāpayet | etāni samabhāgāni piṣṭvā tailaṃ vipācayet ||170||</seg> <seg type="unit" n="171">nāḍīvraṇe samutpanne sphoṭake kacchurogiṣu | sadyaḥ śastraprahāreṣu dagdhaviddheṣu caiva hi ||171||</seg> nakhadantakṣate dehe vraṇe duṣṭe praśasyate |)</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="172">atha hiṃgvādyaṃ tailaṃ karṇaśūle - hiṅgutumburuśuṇṭhībhiḥ kaṭutailaṃ vipācayet ||172||</seg> tasya pūraṇamātreṇa karṇaśūlaṃ praṇaśyati |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="168-172"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ hiṃgvādyaṃ tailamāha - hiṃgviti | hiṃgvādīnāṃ dravyāṇāmatra samabhāgena kalkamāhuḥ | vipācayediti grahaṇāt | kalkārthaṃ toyamāhuranuktatvāt | asmatsampradāye'pi chāgamūtreṇa kalkaṃ kṛtvā tenaiva mūtreṇāloḍya hiṃgvādi pacet | kaṭutailaṃ sārṣapamatra tīkṣṇatvāt | pūraṇamatra karṇapūraṇaṃ tacca granthāntarādavagantavyaṃ tadyathā - ‘dhārayet pūraṇaṃ karṇe karṇaśūlavimardanāt | rujaḥ syānmārdavaṃ yāvanmātrā śatamavedanaḥ’ iti | mātrālakṣaṇamapi prasaṅgato likhyate ‘yāvat paryeti hastāgraṃ dakṣiṇo jānumaṇḍale | nimeṣonmeṣakālaṃ vā sā mātrā parikīrtitā’ | tumburu svanāmaprasiddham ||168-172||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> kalkadravyāt hiṃgvādeścaturguṇaṃ tailam ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="173">atha bilvādyaṃ tailaṃ bādhirye - bālabilvāni gomūtre piṣṭvā tailaṃ vipācayet ||173||</seg> sājakṣīraṃ ca nīraṃ ca bādhiryaṃ hanti pūraṇāt |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="173"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha bālabilvatailaṃ yathā bāleti | bālabilvāni bilvaśalāṭūni, tāni gomūtreṇa kalkīkṛtāni gomūtreṇaivāvaloḍya taile pācyāni | tailamatra sārṣapaṃ pūrvayogānuvartanāt ājaṃ kṣīraṃ nīraṃ ca tailāccaturguṇaṃ pratyekamāhuḥ, kutracijjalapāko na dṛśyate kevalaṃ kṣīrapāko bilvakalkapākaśceti sampradāyo vṛddhānāṃ, tantrāntare'pi ‘phalaṃ bilvasya mūtreṇa piṣṭvā tailaṃ vipācayet | sakṣīraṃ tacca vipacedbādhirye karṇapūraṇam’ iti | atra yannīramuktaṃ tatsamyak pākārthaṃ pānīyaṃ vinā snehapāko na sugama iti kecit || 173 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="173"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> bālabilvāni laghubilvāni, gomūtre piṣṭvā tailaṃ pacet sājakṣīram ajādugdhaṃ caturguṇatailānnīraṃ jalaṃ ca datvā pacet || 173 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="174">atha kṣāratailaṃ karṇarogeṣu - bālamūlakaśuṅgānāṃ kṣāraḥ kṣārayugaṃ tathā || 174 ||</seg> <seg type="unit" n="175">lavaṇāni ca pañcaiva hiṅgu śigru mahauṣadham | devadāru vacā kuṣṭhaṃ śatapuṣpā rasāñjanam || 175 ||</seg> <seg type="unit" n="176">granthikaṃ bhadramustaṃ ca kalkaiḥ karṣamitaiḥ pṛthak | tailaprasthaṃ ca vipacetkadalībījapūrayoḥ || 176 ||</seg> <seg type="unit" n="177">rasābhyāṃ madhuśuktena cāturguṇyamitena ca | pūyasrāvaṃ karṇanādaṃ śūlaṃ badhiratāṃ kṛmīn || 177 ||</seg> anyāṃśca karṇajānrogānmukharogāṃśca nāśayet |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="174-177"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha kṣāratailamāha - bālamūlaketi | bālamūlakaṃ laghumūlakaṃ tasya śuṅgā nālaviśeṣāstajjātaṃ kṣāramiti | kṣārayugamiti kṣāradvandvaṃ tena svarjikākṣāro yavakṣāraśceti | pañjalavaṇāni prasiddhāni, śigruḥ śobhāñjanakaḥ asya mūlasvaraso grāhyaḥ, mahauṣadhaṃ śuṇṭhī, rasāñjanaṃ prasiddhaṃ nijanāmnā, tadabhāve dāruharidrā grāhyā tanmūlatvāt, granthikaṃ pippalīmūlaṃ, bhadramustaṃ nāgaramustaṃ, tailaṃ sarṣapamatrāpyāhuḥ, prasthaṃ ṣoḍaśapalāni kadalīkandasvarasaṃ bījapūraphalarasaṃ ca pratyekaṃ tailāccaturguṇamāhuḥ dravatvāt | madhuśuktamapi caturguṇam | pūyasrāvaṃ karṇasyeti śūlamapi karṇasambandhikṛmayastvatra karṇasaṃbhavāśca | etadapi tailaṃ mukharoge praśastaṃ gaṇḍūṣakaraṇatvāt || 174-177 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="174-177"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> bālamūlakaśuṇṭhīnāṃ kṣāraḥ bālamūlakaṃ teṣāṃ śuṃḍāni gaṃḍikāḥ śuṣkāsteṣāṃ dagdhvā kṣāraḥ kāryaḥ, tathā kṣārayugaṃ svarjī yavakṣāraḥ, śobhāñjanaṃ, mahauṣadhaṃ śuṇṭhī, rasāñjanaṃ, granthikaṃ pippalīmūlaṃ, bhadramustaṃ nāgaramustaṃ, etaiḥ karṣamitaiḥ tailaprasthaṃ pacet | kadalīsvarase bījapūraphalarase ca caturguṇālābhe tulyenāpi pacet madhuśuktena ca tailāccāturguṇyena pacet || 174-177 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="178">kecittu madhuśuktalakṣaṇametasyāgre paṭhanti tadyathā - madhuśuktam | jambīrāṇāṃ phalarasaḥ prasthaikaḥ kuḍavonmitam ||178||</seg> <seg type="unit" n="179">mākṣikaṃ tatra dātavyaṃ palaikā pippalī smṛtā | etadekīkṛtaṃ sarvaṃ mṛdbhāṇḍe ca nidhāpayet ||179||</seg> <seg type="unit" n="180">vacāmbho madhusaṃyuktaṃ śṛṅgaveraguḍānvitam | dhānyarāśau trirātristhaṃ madhuśuktamudāhṛtam ||180||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="178-180"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> tantrāntare tu - ‘yavāṃbho madhuyuktaṃ ca śṛṃgaveraguḍānvitam | dhānyarāśau trirātrasthaṃ madhuśuktamudāhṛtam’ iti | athavā ‘yanmastvaśucau bhāṇḍe sakṣaudraguḍakāñjikam | dhānyarāśau trirātrasthaṃ śuktaṃ cukraṃ taducyate’ iti | eteṣāṃ yathālābhaṃ deyamiti na doṣaḥ || || 178-180 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="181">atha pāṭhādyaṃ tailaṃ pīnase - pāṭhā dve ca niśe mūrvā pippalī jātipallavaiḥ||181||</seg> dantyā ca tailaṃ saṃsiddhaṃ nasyaṃ syāhuṣṭapīnase |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="181"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> saṃprati pāṭhādyaṃ tailaṃ darśayannāha - pāṭheti | pāṭhā prasiddhā, dve niśe iti haridrādvayaṃ, mūrvā corasnāyuḥ jātipallavairiti jātī sumanā tasyāḥ patrāṇi, dantī prasiddhā, pāṭhādidravyāṇāṃ samānamilitānāṃ kalkaṃ tailāṃśamāhuḥ || 181 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="181"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> pāṭhā, dve niśe haridrādvayaṃ, mūrvā moraṭā; pippalī jātī mālatīpatrāṇi, dantī jayapālamūlam ebhiḥ saṃsiddhaṃ kalkīkṛtaṃ kalkāttailaṃ caturguṇam ||181||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="182">atha vyāghrītailaṃ pīnase - vyāghrīdantīvacāśigrutulasīvyoṣasaindhavaiḥ ||182||</seg> kaphasya pācanaṃ tailaṃ pūtināsodakāpaham |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="182"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha vyāghrītailamāha - vyāghrīti | vyāghrīkaṇṭakārikā, dantī prasiddhā, śigruḥ śobhāñjanakaḥ, tulasī pratītā tasyāḥ patrāṇi, vyoṣaṃ trikaṭukaṃ, tena śuṇṭhīmaricapippalya iti | eteṣāṃ kalkaiḥ siddhaṃ tailaṃ kaphasya pācanamuktam pānatvāt | pūtināsodakāpahamiti ca pūtināso nāsādurgandhaḥ | nāsodakaṃ nāsāsrāvaḥ etaddvayaṃ hanti nasyābhyāsāt ||182||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="182"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> vyāghrī, kaṇṭakārī, dantī, śigruḥ śobhāñjanaṃ, tulasī, vyoṣaṃ, trikaṭu, pūtināsāgadaṃ pīnasam||182||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="183">atha kuṣṭhādyaṃ tailaṃ chikvāyāṃ - kuṣṭhaṃ bilvakaṇāśuṇṭhīdrākṣākalkakaṣāyavat || 183||</seg> sādhitaṃ tailamājyaṃ vā nasyātkṣavathunāśanam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="183"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ kuṣṭhatailamāha - kuṣṭhamiti | bilvamatra bilvaphalaṃ mūlaṃ vā tadabhāve kaṇā pippalī kalkakaṣāyavaditi kalkarūpastena sādhitamityarthaḥ | pañcakaṣāyāḥ kathitāḥ | yadvā kuṣṭhādīnāṃ kalkena kaṣāyeṇa ca tailaṃ sādhyam | kaṣāyaśabdaḥ kvāthe prāyaśaḥ pracarati tatra kvāthārthametaddravyaṃ snehasamaṃ grāhyaṃ, caturguṇena nīreṇa saṃkvāthya pādaśeṣeṇa sādhyaṃ, kalkārthaṃ ca tailāṃśena sāmyamityarthaḥ | evamājyaṃ ghṛtamapi sādhyam | kṣavathuśchikkā ||183||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="183"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> kuptādīnāṃ kalkaḥ kaṣāyavatkāryastena tailam ājyaṃ ghṛtaṃ vā sādhitaṃ na syāt kṣavathunāśanaḥ kṣavathuśchikkā ||183||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="184">gṛhadhūmatailaṃ nāsārśasi - gṛhadhūmakaṇādārukṣāranaktāhvasaindhavaiḥ || 184 ||</seg> siddhaṃ śikharibījaiśca tailaṃ nāsārśasāṃ hitam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="184"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha gṛhadhūmatailamāha - gṛhadhūmeti | gṛhadhūmaḥ vikhyātaḥ, kaṇā pippalī, dāru devadāru, kṣāraṃ yavakṣāraṃ, naktāhvaṃ karañjaphalaṃ | śikharibījaiśceti | śikharī apāmārgaḥ tasya bījai: phalaiḥ | eke siddhaṃ śirīṣabījaiśceti paṭhanti vyākhyānayanti ca | eteṣāṃ kalkaṃ tailāṃśamāhuḥ | siddhamidaṃ nāvane'bhyaṅge vā praśastam ||184||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="184"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> gṛhadhūmaḥ ‘aṅgāradhūmaḥ’, kaṇā pippalī, dāru devadāru, kṣāro yavakṣāraḥ naktāhva karañjaḥ, saindhavaṃ, śikharibījaṃ tugābījam ebhiḥ kalkitaiḥ siddhaṃ tailaṃ nāsārśasāṃ haraṃ bhavati || 184 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="185">atha vajrītailaṃ kuṣṭhādau - vajrīkṣīraṃ ravikṣīraṃ dravaṃ dhattūracitrajam || 185 ||</seg> <seg type="unit" n="186">mahiṣīviḍbhavaṃ drāvaṃ sarvāṃśaṃ tilatailakam | pacettailāvaśeṣaṃ ca gomūtre'tha caturguṇe || 186 ||</seg> <seg type="unit" n="187">tailāvaśeṣaṃ paktvā ca tattailaṃ prasthamātrakam | gandhakāgniśilātālaṃ viḍaṅgātiviṣāviṣam ||187||</seg> <seg type="unit" n="188">tiktakośātakīkuṣṭhavacāmāṃsīkaṭutrayam | pītadāru ca yaṣṭyāhvaṃ svarjikākṣārajīrakam ||188||</seg> <seg type="unit" n="189">devadāru ca karṣāṃśaṃ cūrṇaṃ taile vinikṣipet | vajratailamidaṃ khyātamabhyaṅgātsarvakuṣṭhanut || 189 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="185-189"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> adhunā vajrītailamāha - vajrīti | vajrī sehuṇḍastasya kṣīraṃ dugdhaṃ ravikṣīramityarkadugdhaṃ dhattūrakacitrakapatrayordravaṃ svarasamityarthaḥ | mahiṣīviḍbhavaṃ drāvaṃ mahiṣīśakṛtsvarasam | sarvāṃśaṃ tilatailakamiti sarvaṃ vajrīkṣīrādi pañcadravaṃ tasyāṃśaṃ caturthāṃśaṃ bhāgaṃ tatsamamiti tailamityarthaḥ | eke sarvāṃśaṃ tailamityanena sarvapañcadravyasāmyaṃ tailamiti vadanti etanna pracarati yataḥ pañcadravatvena pratyekaṃ tailasamamāhuḥ | tathācoktamatraiva paribhāṣāyām ‘dravāṇi yatra sneheṣu pañcādīni’ ityādivākyam | punarapi tadgomūtracaturguṇena paktvā tailāvaśeṣaṃ prasthamātraṃ gṛhītvā vakṣyamāṇadravyāṇāṃ pratyekaṃ karṣapramitānāṃ cūrṇaṃ tattaile miśrayitvā svanuguptaṃ dhārayet| gomūtraṃ pṛthaguktatvāccaturguṇam| cūrṇadravyāṇyāha -tatrāgnirbhallātakaḥ, citrakajaṭā vā, śilā manaḥśilā, tālaṃ haritālaṃ, viṣaṃ prasiddhaṃ, tiktakośātakī kaṭukośātakīphalamiti, māṃsī jaṭākhyā kaṭutrayaṃ trikaṭukaṃ, pītadāru dāruharidrā, yaṣṭyāhvaṃ madhuyaṣṭī, sva- rjikākṣāraṃ prasiddhaṃ tatteṣāṃ cūrṇārthaṃ dravyāṇāmapi kalkamāhureke sarvakuṣṭhanuditi | sarvakuṣṭham aṣṭādaśaprakāram|| ||185-189 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="185-189"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> vajrīkṣīraṃ, ravirarkastasya kṣīraṃ, dravaṃ tajjalaṃ, dhattūrapatrasvarasaḥ, citrakasvarasaśca, mahiṣīviḍdravaṃ, tilatailakaṃ sarvāṃśaṃ sarvasamaṃ, gomūtraṃ caturguṇaṃ tailāt | tatsiddhaṃ tailaṃ prasthamātrakaṃ tasmingandhakādīn kṣipet agniścitrakaḥ, śilā manaḥśilā, tālaṃ haritālaṃ, viṣā ativiṣā, viṣaṃ prasiddhaṃ, tiktakośātakī jālinī, pītadāruḥ, haridrā, kṣāro yavakṣāraḥ, karṣāṃśaṃ cūrṇitaṃ kṣipet | sarvakuṣṭhahṛt dadruvicarcikādikakuṣṭhaharam ||185-189 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="190">karavīrāditailam | karavīraśikhādantītrivṛtkośātakīphakṣam | rambhākṣārodake tailaṃ praśastaṃ lomaśātanam ||190||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="190"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha karavīrāditailamāha - karavīreti | sugamam ||190||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="191">candanāditailam - (candanāmbunakhairyābhyaṃ<note place="foot" type="editorial" n="16">prakṣiptapāṭhā:</note> yaṣṭīśaileyapadmakam | mañjiṣṭhā saralaṃ dāru sevyailaṃ pūtikesaram ||191||</seg> <seg type="unit" n="192">patrakailaṃ murā māṃsī kaṅkolaṃ vanitāmbudam | haridrā sārivā tiktā lavaṅgāgarukuṅkumam || 192||</seg> <seg type="unit" n="193">tvagreṇunalikā ceti tailaṃ mastu caturguṇam | lākṣārasasamaṃ siddhaṃ grahaghnaṃ balavardhanam || 193 ||</seg> <seg type="unit" n="194">apasmārajvaronmādakṛtyālakṣmīvināśanam | āyuḥpuṣṭikaraṃ caiva vaśīkaraṇamuttamam || 194 ||</seg> viśeṣātkṣayarogaghnaṃ raktapittaharaṃ param|)</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="191-194"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> ambu mustakaṃ, nakhaṃ sugandhauṣadhiḥ, yāmyaṃ candanaṃ, saralaṃ dhūpavṛkṣaḥ, sevyam uśīraṃ, pūtikesaraṃ gandhamārjārī, murā gandhadravyaṃ, vanitā priyaṅguḥ, ambudaṃ mustaṃ, tiktā latākastūrī, nalikā indīvarā || 191-194 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="195">vacātailam - (vacāṃ<note place="foot" type="editorial" n="17">prakṣiptapāṭhāḥ</note> śaṭhīṃ haridre dve devadāruhamahauṣadhī ||195||</seg> <seg type="unit" n="196">harītakīmativiṣāmustamaindrayavānsamān | etāndaśapalānbhāgāṃścaturdroṇe'mbhasaḥpacet||196||</seg> <seg type="unit" n="197">cakramardarasaistailaṃ kaṭukaṃ mṛdunā'gninā | pādaśeṣe vinikṣipya sindūramavatārayet ||197||</seg> <seg type="unit" n="195-197">etattailaṃ nihantyāśu gaṇḍamālāṃ sudāruṇām|) mahauṣadha: śuṇṭhī, kaṭukaṃ tailaṃ sārṣapam ||195-197||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="198">lāṅgalītailam | (nirguṇḍīsvarase tailaṃ lāṅgalī<note place="foot" type="editorial" n="18">lāṅgalī-kalihārī keṣucitpustakeṣvetat pāṭhabhedatrayaṃ dṛśyate |</note> mūlakalkitam ||198||</seg> tailaṃ nasyānnihantyāśu gaṇḍamālāṃ sudāruṇām |)</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="199">dhattūratailam - ‘dhattūrarasamādāya hayamārāntikārasam | bhṛṅgarājarasaścaiva sāriṇī nimbapatrakam || 199 ||</seg> <seg type="unit" n="200">śobhāñjanaścitrakaśca aśvagandhāprasāriṇī | śirīṣaḥ kuṭajo'nantā śālmalī naktapatrakam||200||</seg> <seg type="unit" n="202">ravipriyo mahānimbo ḍiṇḍighoṣā maheraṇā | balā jyotiṣmatī caiva śyāmākaścakramardakaḥ||20 1|| etaistu rasamādāya tailatulyaṃ ca dīyate | devadāru haridre dve māṃsī kuṣṭhaṃ sacandanam ||202||</seg> <seg type="unit" n="203">maricaṃ trivṛtā dantī haritālaṃ manaḥśilā | kampillako gandhakaśca khadiraḥ pippalī vacā ||203||</seg> <seg type="unit" n="204">rasāñjanaṃ ca sindūraṃ śrīvāso raktacandanam | irimedastathā tumbī mañjiṣṭhā sinduvārakaḥ ||204||</seg> <seg type="unit" n="205">karavīrajaṭā rāsnā viśvā śreṣṭhā ca pauṣkaram | śaṭhī tālīsapatraṃ ca priyaṅgū reṇukā tathā ||205||</seg> <seg type="unit" n="206">cāturjātakamañjīraṃ kaṅkolaṃ jātipatrikā | jyotiṣmatī ca palikā viṣasya dvipalaṃ bhavet ||206||</seg> <seg type="unit" n="207">āḍhakaṃ kaṭutailasya gomūtraṃ ca caturguṇam | mṛtpātre lohapātre ca śanairmṛdvagninā pacet ||207||</seg> <seg type="unit" n="208">majjāśritaṃ tvaggataṃ ca vātaṃ cāsthigataṃ tathā | ūrugrahaṃ cāḍhyavātaṃ kṛcchraṃ daṇḍāpatānakam ||208||</seg> <seg type="unit" n="209">kubjatvaṃ cātha śothaṃ ca pakṣāghātaṃ tathārditam | hanustambhaṃ śiraḥkampaṃ mūrcchitaṃ dṛṣṭivibhramam ||209||</seg> <seg type="unit" n="210">apasmāraṃ tathonmādaṃ tathācaivā'patantrakam | ākṣepakaṃ cāsthibhagnaṃ sandhibhagnaṃ ca nāśayet||210||</seg> ityapyadhikaḥ pāṭho dṛśyate | iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ ghṛtatailakalpanā nāma navamo'dhyāyaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="199-210"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> hayamāro karavīraḥ, naktapatrakaṃ kañjapatrakaṃ, ravipriyo raktakamalaṃ, ḍiṇḍīghoṣā raktairaṇḍaḥ, maheraṇā sallakīvṛkṣaḥ, śrīvāsaḥ saralaniryāsaḥ, sinduvārakaḥ nirguṇḍī, śreṣṭhā sthalapadminī || 199-210 ||</seg> <seg type="unit" n="9">iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāṃ madhyamakhaṇḍe snehakalpanā'dhyāyo navamaḥ ||9||</seg> iti kāśīrāmavaidyaviracitāyāṃ śrīśārṅgadharagūḍhārthadīpikāyāṃ tailādhikāraḥ ||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="10" xml:id="sd.2.10">
          <head>atha āsavāriṣṭakalpanādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">daśamo'dhyāyaḥ | draveṣu cirakālasthaṃ dramyaṃ yatsaṃdhitaṃ bhavet | āsavāriṣṭabhedaistu procyate bheṣajocitam ||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ saṃdhānakalpanāṃ darśayannāha - draveṣviti| tatra sāmānyaṃ yathā draveṣu kalpanāgaṇiteṣu dravadravyeṣu yaddravyaṃ cirakālaṃ saṃdhānībhūtaṃ bhavati tacca āsavāriṣṭādibhedaiḥ kṛtvā madyamityucyate | āsavāriṣṭabhedairiti bahuvacanatvena sīdhusurādikamapi gṛhyate | āsava iti prasiddhaḥ, surā paiṣṭī, āsavo guḍayoniḥ | sūyate toyakāryaṃ kriyate yasmin sa āsavaḥ | sthiramada iti cirakālamattatākārī | ariṣṭamiti dravyapradhānaḥ asya bhedaḥ | sīdhuriti | sīdhuśabdena madyabhedamāhuḥ, taccobhayapradhānam | etadapi trividhamiti kecit | paiṣṭikaṃ mādhvīkaṃ gauḍamiti | maireyaka ityapi bhedo'sya vadantyeke | sa yathā - surāsavayoḥ pratyekaniṣpāditayorekīkṛtya punaḥsandhāno maireya iti saṃkṣepeṇoktā madyabhedāḥ || 1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha āsavāriṣṭādhyāyamāha | yaddravyam auṣadhādidravyeṣu pānīyādiṣu cirakālasthaṃ sandhitaṃ tat ucitaṃ bheṣajaṃ āsavāriṣṭabhedaiḥ procyate | ucitaṃ svarogocitam || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">yadapakvauṣadhāmbubhyāṃ siddhaṃ madyaṃ sa āsavaḥ | ariṣṭaḥ kvāthasiddhaḥ syāttayormānaṃ jalonmitam ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="2"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ tasya viśeṣalakṣaṇānyāha - yaditi | tayorāsavāriṣṭayormānaṃ pānārthaṃ tulanārūpaṃ jalonmitamiti | jalapānamātraṃ jalapānaṃ tu alpameva kathitaṃ naitanmanoharam, kuto madātyayaviṣayatvāt | nīrujānāṃ tantrāntarīyamānaṃ yat tajjalaśabdena kalpyate | tadyathā - “śuddhakāyaḥ pibet prātaḥ sopadaṃśaṃ paladvayam | madhyāhne dviguṇaṃ tacca snigdhāhāreṇa pāyayet” ityādi vacanāt | eke tripalonmitamiti paṭhanti vyākhyānayanti ca || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="2"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> tatrāpi āsavāriṣṭayorbhedamāha -- yat apakvauṣadhāmbubhyāṃ siddhaṃ madyaṃ sa āsavaḥ tadguṇāḥ - ‘chedī madhvāsavastīkṣṇā’ iti procyate | apakvauṣadham ambu ca vahnipākarahitaṃ | yastu kvāthasiddhaḥ sa ariṣṭaḥ syāt | vahniyogādbhūyānbhedaḥ | tayorāsavāriṣṭayormānaṃ bhakṣaṇapramāṇaṃ, tadguṇāstu “yathā dravyaguṇo'riṣṭaḥ sarvamadyaguṇādhikaḥ” || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">anuktamānāriṣṭeṣu jalādipramāṇamāha - anuktamānāriṣṭeṣu dravadroṇe tulāṃ guḍam | kṣaudraṃ kṣipedguḍādardhaṃ prakṣepaṃ daśamāṃśikam || 3 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="3"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athāriṣṭeṣu dravyaparimāṇamanuktatvāddarśayannāha - anuktamāneti | dravyadroṇe droṇadvayaparimite drave kvāthādike | tatra tulāmiti sandhānikadravyāṇāṃ kṣipet | tāni madhukapuṣpaprabhṛtīni guḍaparimāṇādardhaparimāṇam | madhviti guḍamānamapi kvāthadravyaparimāṇādardhaṃ boddhavyam | tathāca paribhāṣāyāṃ - “kvāthyadravyasya hi samaṃ kvāthaṃ nītvā tu dhārayet | pātre mṛṇmayake bhūmau nikhāte tu guḍaṃ nyaset | kvāthādardhaṃ tato dravyaṃ pradeyaṃ cāṣṭamāṃśikam | kṣaudraṃ kṣipedguḍādardham śarkarāṃ ca tathā nyaset | karkandhūmūlaprabhṛtīn guḍatulyaṃ pradāpayet | dhātakīkusumaṃ deyaṃ śarkarākṣaudrayordvikam | samyak pakvaṃ tato jñātvā nyasedyantre prasādhayet” iti | prakṣepaṃ daśamāṃśikamiti | prakṣepaṃ paścāddeyaṃ dravyaṃ daśamāṃśikaṃ<note place="foot" type="editorial" n="1">‘tacca’ māṣāṃśakavācyam |</note> guḍaparimāṇādityarthaḥ || 3 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="3"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> anuktamānāriṣṭeṣu dravadroṇe sati guḍaṃ tulāṃ kṣipet | tulāṃ palaśatapramāṇaṃ, anuktamānaṃ guḍapramāṇaṃ yeṣu evaṃbhūteṣvāsavāriṣṭeṣu kṣaudraṃ madhu guḍādardhaṃ kṣipet | anukta evaṃ prakṣepaṃ cūrṇādiprakṣepam | daśamāṃśikaṃ cūrṇaprakṣepaṃ daśamāśikamiti || 3 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">atha kvāthabhedena sīdhulakṣaṇamāha - jñeyaḥ śītarasaḥ sīdhurapakvamadhuradravaiḥ | paripakvānnasandhānasamutpannāṃ surāṃ jaguḥ | siddhaḥ pakvarasaḥ sīdhuḥ saṃpakvamadhuradravaiḥ || 4 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="4"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ sīdhuprabhṛtīnāṃ pratyekalakṣaṇānyāha - jñeya iti | yaḥ sīdhuḥ apakvamadhuradravairikṣurasaprabhṛtikaiḥ siddho jñātaḥ sa śītarasasaṃjño jñeyaḥ | yaḥ saṃpakvamadhuradravaiḥ siddhaḥ sa pakvarasasaṃjñaḥ etaddvayaṃ tatkarmakārakasakāśādavagantavyam<note place="foot" type="editorial" n="2">loke ‘thānu’ śabdavācya iti vadanti | dī. |</note> ||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="4"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> apakvamadhuradravaiḥ siddhaḥ śītarasaḥ sīdhurjñeyaḥ yathā sirakāsam | pakvamadhuradravaiḥ siddhaḥ pakvarasaḥ sīdhurjñeyaḥ, apakvarasasīdhuḥ, pakvarasasīdhuśca bhedadvayaṃ jñeyaṃ, tadguṇāstu - “vātapittakaraḥ sīdhuḥ snehaśleṣmavikārahā | meda:śophodarārśoghnastatra pakvaraso varaḥ? iti ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">atha surāprasannādīnāṃ madyabhedānāṃ lakṣaṇamāha - paripakvānnasaṃdhānasamutpannāṃ surāṃ jaguḥ | surāmaṇḍaḥ prasannā syāttataḥ kādambarī ghanaḥ || 5 ||</seg> <seg type="unit" n="6">tadadho jagalo jñeyo medako jagalāddhanaḥ | vakvaso hṛtasāraḥ syātsurābījaṃ ca kiṇvakam ||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="5"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ surāviśeṣaṇalakṣaṇamāha - paripakvānneti | yat śālyādikaṃ sampācya punaḥ sandhitaṃ bhavati tena yat samutpannaṃ tāṃ surāṃ jaguḥ | eṣā paiṣṭī surā loke ‘vaganī’ śabdavācyā vikhyātā | athānye bahavo bhedāstānāha -surāmaṇḍa ityādi | yaḥ surāmaṇḍaḥ uparyaccho bhāgaḥ sā prasannā kathitā, yo ghanaḥ sa eva kādambarīśabdena vācya: | ghanastu surābhāga eva, yaḥ surāyā adhasthito bhavati sa jagalo jñeyaḥ | yo jagalāt kiñcidghanaḥ sa medakasurāsaṃjñaḥ kādambaryā bhinnaḥ kiñciddhanatvāt | yo hṛtasāraḥ sa ‘vakkasa’saṃjñaḥ | surābījaṃ tu kiṇvakamiti | śālipiṣṭaprabhavaṃ kiṇvakamiti kathitam | ete surābhedā darśitāḥ | te ca lokato jñātavyāḥ || 5 ||</seg> 6 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="5"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha surā | paripakvasya pācitānnasya yatsadhānaṃ tasmātsamutpannāṃ surāṃ jaguḥ | atha prasannāṃ kādambarīṃ cāha -uktāyāḥ surāyāḥ maṇḍaḥ phenaḥ prasannā syāt tataḥ ghanā dṛḍhā kādambarī syāt | atha jagalaṃ medakaṃ cāha - tadadhaḥ surāyā adhaḥ yo dravabhāgaḥ sa jagalastasmāt yaścyavaḥ medakaḥ | atha surābījaṃ kiṇvakamāha - sa medakaḥ hṛtasāraḥ surābījaṃ bhavati ca punaḥ kiṇvakaṃ bhavati bījamutpattisthānaṃ vivakalahastīti bhāṣāyām || 5 ||</seg> 6 ||</ab>
          <ab type="mula">atha vāruṇīmāha - yattālakharjūrarasaiḥ saṃdhitā sā hi vāruṇī |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha vāruṇīlakṣaṇamāha - yattāleti | idamapi surābhedaḥ | tālaḥ tālavṛkṣaḥ, kharjūro vṛkṣaviśeṣaḥ prasiddhaḥ, rasa iti phalarasaḥ, sandhitamiti pūrvavat, yadvā tālakharjūravṛkṣayoruparibhāgaṃ chitvā tatra ghaṭamāropya yo raso ghaṭe patitastatraiva cirakālastho bhavati sā vāruṇī; loke ‘sendhī’ śabdavācyā | ‘tadguṇā vāruṇī hṛdyā laghutīkṣṇā nihaṃti ca’ ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">atha śuktamāha - kandamūlaphalādīni sasnehalavaṇāni ca || 7 ||</seg> <seg type="unit" n="8">yatra drave'bhiṣūyante tacchuktamabhidhīyate | vinaṣṭamamlatāṃ yātaṃ madyaṃ vā madhuradravam || 8 ||</seg> <seg type="unit" n="9">vinaṣṭaḥ saṃdhito yastu taccukramabhidhīyate | guḍāmbunā satailena kandamūlaphalaistathā || 9 ||</seg> saṃdhitaṃ cāmlatāṃ yātaṃ guḍaśuktaṃ taducyate |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="7-9"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> adhunā śuktādilakṣaṇaṃ darśayannāha - kandamūleti | etacca sāmānyalakṣaṇamabhihitam, kandamūlaphalādīni iti | kandāni sūraṇaprabhṛtīni, mūlāni mūlakaprabhṛtīni, phalāni karamardakaraṃbhāphalaprabhṛtīni, ādiśabdāt patrapuṣpanālādayo gṛhyante | na kevalaṃ lavaṇatailaṃ, cakārādrājikāharidrādīnāmapi grahaṇaṃ, vyavahāratastu lavaṇatyāgenāpi pracarati | yatra drave pānīyaprabhṛtike etāni vastūni sūyante sandhānībhūtāni kriyante tat śuktamabhidhīyate iti | nanu ‘śuktaṃ cukramucyate’ iti vadanti tatkathamasya śuktasaṃjñā kathyate ? satyam | śuktavat sandhitānāṃ kandādīnāmapi cukrasaṃjñātrāpyabhihitā na tu sākṣāt śuktaṃ coktam | atha atrāpi madyalakṣaṇamāha etadapi śuktabhedamāhuḥ | taduktaṃ guṇāvalyāṃ “gauḍāni rasaśuktāni madyaśuktāni yāni ca | yathāpūrvaṃ gurutarā- ṇyabhiṣyandakarāṇi ca” iti | vinaṣṭamamlatāṃ yātaṃ madyamiti taducyate | sarvaṃ madyaṃ pañcarasaṃ kālāntaravaśād yadā saṃtyajya paramamlatvaṃ yāti śuktaṃ taducyate iti | madhuradravamiti | guḍekṣurasamadhuprabhṛtikam | tathāhi - ‘yanmadhvādau śucau bhāṇḍe saguḍakṣaudrakāñjikam | dhānyarāśau trirātrasthaṃ śuktaṃ cukraṃ taducyate’ iti | vinaṣṭa iti vigatarasaḥ | sandhitaḥ sandhānībhūtaḥ | idānīṃ guḍādiśuktalakṣaṇamāha - guḍeti | guḍaśuktamiti guḍapradhānaṃ śuktamityarthaḥ | śeṣaṃ sugamam || 7-9 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="7-9"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> śuktaguṇāḥ - ‘raktapittakaphotkledi śuktaṃ vātānulomanam ? abhiṣūyante kṣipyante, spaṣṭamanyat | cukramāhuḥ cukraṃ madyabhedaḥ, atha guḍaśuktam evamevekṣuśuktam iti madyabhedaḥ || 7-9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">ikṣuśuktam - evamevekṣuśuktaṃ syānmṛdvīkāsaṃbhavaṃ tathā ||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="10"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> evameveti | guḍaśuktavadikṣurasaśuktaṃ sandheyam | ikṣuśuktamitīkṣurasādikṛtaṃ, mṛdvīkā drākṣā tatsambhavaṃ śuktam | etadapi pūrvavat sandheyam | eke mṛdvīkāsambhavamityasya sthāne ‘madhunā saṃbhava’miti paṭhanti vyākhyānayanti ca | madhunā saṃbhavamiti madhukṛtaśuktamucyate taduktaṃ “jambīrāṇāṃ phalarasaṃ pippalīmūlasaṃyutam | madhubhāṇḍe vinikṣipya dhānyarāśau nidhāpayet || tryaheṇa tajjātarasaṃ madhuśuktamudāhṛtam” iti | madhubhāṇḍe madhupūrṇaprāye bhāṇḍe ityarthaḥ | tadguṇāḥ krameṇa “guḍekṣumadyamārdvīkaśuktaṃ laghu yathottaram” || 10 ||</seg></ab>
          <ab type="mula">idānīṃ tuṣāmbukāñjikamapyāha - tuṣāmbu saṃdhitaṃ jñeyamāmairvidalitairyavaiḥ | yavaistu nistuṣaiḥ pakvaiḥ sauvīraṃ saṃdhitaṃ bhavet || 1 1||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="11"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> tuṣāmbviti | āmairaparipakvairvidalitaiḥ khaṇḍitaiḥ īdṛśairyavairyat sandhānaṃ kriyate tat tuṣāmbu kathitaṃ, yavaistu nistuṣaiḥ pakvaiḥ sauvīramiti | nistuṣaistuṣarahitaiḥ pakvaiḥ svinnairyavairiti śeṣaḥ, yavaiḥ nistuṣairiti grahaṇenāpi godhūmasaṃbhavamiti sūcayati | tathāhi - ‘sauvīrakaṃ suvīrāmlaṃ jñeyaṃ godhūmasaṃbhavam’ iti | tuṣāmbu sauvīrakaṃ ca kāñjikabhedamāhuḥ, te tu virecanaprakaraṇe prāyaśaḥ pracarataḥ || 11 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="11"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha tuṣāmbu, vidalitaiḥ āmairapakvaiḥ yavaiḥ saṃdhitaṃ tuṣāmbu jñeyam | atha sauvīraṃ nistuṣaiḥ pakvaiḥ kvathitairyavaiḥ saṃdhitaṃ sauvīraṃ bhavet || 11 ||</seg></ab>
          <ab type="mula">atha kāñjikam - kulmāṣadhānyamaṇḍādi saṃdhitaṃ kāñjikaṃ viduḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> saṃprati kāñjikasyāpi lakṣaṇaṃ prakaṭayannāha - kulmāṣeti | kāñjikaṃ dhānyāmlaṃ, kulmāṣāḥ kutsitamāṣāḥ, dhānyaṃ raktaśālyādi, tena ca tṛṇāhvakodravādikamapi gṛhyate | maṇḍaṃ śāliprabhavaṃ prasiddham | eke kulmāṣabhavaṃ dhānyabhavaṃ maṇḍaṃ ca vyākhyānayanti, ādiśabdāt yavacūrṇādikṛtamapi boddhavyam, yataḥ asya bahavo bhedāḥ dṛśyante te tu dakṣiṇe'tīva prasiddhāḥ ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> kulmāṣadhānyamaṇḍādi yatsandhitaṃ tatkāñjikaṃ viduḥ | kulmāṣaḥ ardhasvinnamāṣaḥ, dhānyaṃ ṣaṣṭikādi tayormaṇḍasaṃdhitaṃ, tadguṇāḥ - ‘dhānyāmlaṃ bhedi tīkṣṇoṣṇaṃ pittakṛtsparśaśītalam ||’</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">atha saṇḍākī -- saṇḍākī saṃdhitā jñeyā mūlakaiḥ sārṣapādibhiḥ || 12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="12"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha saṇḍākīmāha - saṇḍākīti | sandhānakabhedaḥ<note place="foot" type="editorial" n="3">kāpi śabdavācyā dī. |</note> , mūlakaṃ prasiddham, sārṣapādibhiriti sārṣapaśākena saṃdhānam ādigrahaṇādanyaśākairapi kriyate || 12 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="12"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> mūlakaistathā sarṣapādibhiḥ saṃdhitaṃ saṇḍākīnāmnī jñeyā || 12 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">atha āsavāḥ - raktapittādau uśīrāsavaḥ - uśīraṃ vālakaṃ padmaṃ kāśmarīṃ nīlamutpalam | priyaṅguṃ padmakaṃ lodhraṃ mañjiṣṭhāṃ dhanvayāsakam ||13 ||</seg> <seg type="unit" n="14">pāṭhāṃ kirātatiktaṃ ca nyagrodhodumbaraṃ śaṭhīm | parpaṭaṃ puṇḍarīkaṃ ca paṭolaṃ kāñcanārakam || 14 ||</seg> <seg type="unit" n="15">jambūśālmaliniryāsaṃ pratyekaṃ palasaṃmitān | bhāgānsucūrṇitānkṛtvā drākṣāyāḥ palaviṃśatim||15||</seg> <seg type="unit" n="16">dhātakīṃ ṣoḍaśapalāṃ jaladroṇadvaye kṣipet | śarkarāyāstulāṃ dattvā kṣaudrasyaikatulāṃ tathā || 16 ||</seg> <seg type="unit" n="17">māsaikaṃ sthāpayedbhāṇḍe māṃsīmaricadhūpite | uśīrāsava ityeṣa raktapittavināśanaḥ || 17 ||</seg> pāṇḍukuṣṭhapramehārśaḥ kṛmiśothaharastathā |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="13-17"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīmāsavānāṃ prakārabhedamāha - uśīramiti | etaduśīrāsavavyākhyānaṃ subodhameva | māsaṃ māsaikaparyantaṃ sthāpayet saṃdhānavadityarthaḥ | bhāṇḍe māṃsīmaricadhūpite iti | māṃsī jaṭākhyā bhāṇḍe sādhanapātre kecittu atra māṃsīmaricacūrṇasya prakṣepamāhuḥ, raktapittamiti vyastaṃ militaṃ vā || 13-17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="13-17"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> uśīraṃ bālakaṃ padmaṃ kamalaṃ, kāśmarī gambhārī, nīlamutpalaṃ nīlakamalaṃ, priyaṅgu, padmakaṃ padmakāṣṭhaṃ, lodhraṃ prasiddhaṃ, mañjiṣṭhā, dhanvayāsakaṃ yavāsā, pāṭhā, bhūnimbaḥ, nyagrodho vaṭaḥ, udumbaro yajñīyavṛkṣaḥ, śaṭhī karcūraḥ, parpaṭaḥ kaṭupatraḥ, puṇḍarīkaṃ śvetakamalaṃ, paṭolaṃ patraṃ, kāñcanāraṃ jambūlā, jambūśālmalīniryāsaḥ mocarasaḥ, etānpratyekānpalasaṃmitāndrākṣā viṃśatipalāni dhātakīpuṣpāṇi ṣoḍaśapalāni jaladroṇadvaye kṣipet, śarkarāyāstulāṃ palaśataṃ kṣaudrasya madhunastulāṃ śatapalaṃ māṃsīmaricadhūpite bhāṇḍe māsamekaṃ sthāpayet | uśīrāsavaḥ raktapittādiharaḥ | iti uśīrāsavaḥ || 13-17 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">kumāryāsavaḥ -- (supakvarasasaṃśuddhaṃ<note place="foot" type="editorial" n="4">prakṣiptam | mākṣikaṃ madhu na tu mākṣikadhātu:, pakvalohaṃ lohacūrṇaṃ, cāturjātakaṃ cūrṇādhyāyoktaṃ, kramukaṃ pūgīphalaṃ, phalatrikaṃ harītakyādikaṃ, madhurasā drākṣā||</note> kumāryāḥ patramāharet || 18 ||</seg> <seg type="unit" n="12">yatnena rasamādāya pātre pāṣāṇamṛnmaye | droṇe guḍatulāṃ dattvā ghṛtabhāṇḍe nidhāpayet ||12 ||</seg> <seg type="unit" n="20">mākṣikaṃ pakvalohaṃ ca tasminnardhatulāṃ kṣipet | kaṭutrikaṃ lavaṅgaṃ ca cāturjātakameva ca || 20||</seg> <seg type="unit" n="21">citrakaṃ pippalīmūlaṃ viḍaṅgaṃ gajapippalī | cavikaṃ hapuṣā dhānyaṃ kramukaṃ kaṭurohiṇī || 21 ||</seg> <seg type="unit" n="22">mustā phalatrikaṃ rāsnā devadāru niśādvayam | mūrvā madhurasā dantī mūlaṃ puṣkarasaṃbhavam || 22 ||</seg> <seg type="unit" n="23">balā cātibalā caiva kapikacchūstrikaṇṭakam| śatapuṣpā hiṅgupatrī ākallakamuṭiṅgaṇam || 23 ||</seg> <seg type="unit" n="24">punarnavādvayaṃ lodhraṃ dhātumākṣikameva ca | eṣāṃ cārdhapalaṃ dattvā dhātakyāstu palāṣṭakam ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">palaṃ cārdhapalaṃ caiva paladvayamudāhṛtam | vapurvayaḥpramāṇena balavarṇāgnidīpanam || 25 ||</seg> <seg type="unit" n="26">bṛhaṇaṃ rocanaṃ vṛṣyaṃ paṅktiśūlanivāraṇam | aṣṭāvudarajānrogānkṣayamugraṃ ca nāśayet || 26 ||</seg> <seg type="unit" n="27">viṃśatiṃ mehajānrogānudāvartamapasmṛtim | mūtrakṛcchramapasmāraṃ śukradoṣaṃ tathāśmarīm || 27 ||</seg> kṛmijaṃ raktapittaṃ ca nāśayettu na saṃśayaḥ |)</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">pippalyāsavaḥ kṣayādau | pippalī maricaṃ cavyaṃ haridrā citrako ghanaḥ ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">viḍaṅgaṃ kramuko lodhraḥ pāṭhā dhātryelavālukam | uśīraṃ candanaṃ kuṣṭhaṃ lavaṅgaṃ tagaraṃ tathā || 29 ||</seg> <seg type="unit" n="30">māṃsī tvagelāpatraṃ ca priyaṅgurnāgakeśaram | eṣāmardhapalānbhāgānsūkṣmacūrṇīkṛtānśubhān ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">jaladroṇadvaye kṣiptvā dadyādguḍatulātrayam | palāni daśa dhātakyā drākṣā ṣaṣṭipalā bhavet ||31 ||</seg> <seg type="unit" n="32">etānyekatra saṃyojya mṛdbhāṇḍe ca vinikṣipet | jñātvā''gatarasaṃ tasya pāyayedagnyapekṣayā || 32 ||</seg> <seg type="unit" n="33">kṣayaṃ gulmodaraṃ kārśyaṃ grahaṇīṃ pāṇḍutāṃ gadam | arśāṃsi nāśayecchīghraṃ pippalyādyāsavastvayam||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="28-33"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha pippalyāsavamāha - pippalīti | ayaṃ pippalyādyāsavaḥ kṣayādiroge praśastaḥ | atra ghano mustaṃ, kramukaḥ pūgīphalaṃ, dhātrī āmalakī, elavālukaṃ svanāmakhyātaṃ, kuṣṭhaṃ gandhi kaṭphalasadṛśadravyaviśeṣaṃ, tvak varāṅgaṃ, śeṣaṃ prasiddham | śubhāniti ślakṣṇān vastragālitānityarthaḥ | jñātvāgatarasamiti āgatarasaṃ jñātvā tadanu daṇḍena kṛtvā gharṣayet | paścādvastragālitaṃ prāpayet | eke māsenāgatarasaṃ bhavatīti vadanti samīcīnametat | agnyapekṣayā agnibalāpekṣayā etadāturaviṣayaṃ, svasthānāṃ tu paribhāṣoktamātrayā pānaṃ | tadyathā - ‘dvāvañjalī hyuttamāyāṃ mātrā hīnā ca ṣaṭpalā | catuṣpalā madhyamā ca grāhyā sānnaṃ ca sāmiṣam | ato'nyathā bhakṣaṇe hi śaradgrīṣmaṛtau tathā | śoṣādikaṃ prakurute vidhivat tena gṛhyate’ iti || 28-33 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="28-33"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> ghano mustakaḥ, pūgīphalaṃ, dhātrī āmalakī, elavālukaṃ harivālukaṃ sugandhadravyaṃ, māṃsī jaṭāmāṃsī, pallavaṃ patraṃ, eṣāṃ pippalyādīnām ardhapalāṃścūrṇīkṛtān | jaladroṇadvaye kṣiptvā guḍatulātrayaṃ dadyāt | tulāpalaśataṃ dhātakyā daśapalāni drākṣā ṣaṣṭipalā etāni cātra yojyāni | mṛdbhāṇḍe vinikṣipet āgatarasaṃ prāptarasaṃ jñātvā agnyapekṣayā pāyayet | kṣayaṃ gulmādikaṃ ca nāśayet | ayaṃ pippalyāsavaḥ | iti pippalyāsavaḥ || 28-33 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">pāṇḍvādau lohāsavaḥ | lohacūrṇaṃ trikaṭukaṃ triphalāṃ ca yavānikām | viḍaṅgaṃ mustakaṃ citraṃ catuḥsaṃkhyāpalaṃ pṛthak || 34 ||</seg> <seg type="unit" n="35">dhātakīkusumānāṃ tu prakṣipetpalaviṃśatim | cūrṇīkṛtya tataḥ kṣaudraṃ catuḥṣaṣṭipalaṃ kṣipet || 35 ||</seg> <seg type="unit" n="36">dadyādguḍatulāṃ tatra jaladroṇadvayaṃ tathā | ghṛtabhāṇḍe vinikṣipya nidadhyānmāsamātrakam||36||</seg> <seg type="unit" n="37">lohāsavamamuṃ martyaḥ pibedvahnikaraṃ param | pāṇḍuśvayathugulmāni jaṭharāṇyarśasāṃ rujam || 37 ||</seg> <seg type="unit" n="38">kuṣṭhaṃ plīhāmayaṃ kaṇḍūṃ kāsaṃ śvāsaṃ bhagandaram | arocakaṃ ca grahaṇīṃ hṛdrogaṃ ca vināśayet || 38 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="34-38"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ lohāsavavivaraṇamāha - lohacūrṇamiti | imaṃ lohāsavaṃ martyaḥ puruṣaḥ pibet, yasmāt paraṃ vahnikaraṃ bhavati lohacūrṇamayacūrṇaṃ, trikaṭukaṃ prasiddham | triphalāṃ harītakyādikaṃ catuṣpalamitaṃ, pṛthagiti pratyekaṃ kuḍavapramāṇamityarthaḥ | ghṛtabhāṇḍa iti cikkaṇatvāddṛḍhatvāt | māsaikaṃ yāvat saṃdhitavyaṃ tato jātarasaṃ bhavati | dhātakyā viṃśatipalaṃ guḍasya ca ( tulāṃ kṣipet) || 34-38 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="34-38"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha lohāsavaḥ | lohacūrṇādikaṃ pṛthak catuḥsaṃkhyāpalaṃ | citraṃ citrakaṃ, kṣaudraṃ madhu catuḥṣaṣṭipalaṃ guḍatulāṃ jaladroṇadvaye ghṛtabhāṇḍe vinikṣipya māsamātraṃ sthāpayet | imaṃ lohāsavaṃ martyaḥ pibet | spaṣṭamanyat || 34-38 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">mṛdvīkāriṣṭaḥ | (mṛdvīkāyāḥ<note place="foot" type="editorial" n="5">prakṣiptam| tatra mṛdvīkā gostanīṃ, kesaraṃ nāgakesaram|</note> palaśataṃ caturdroṇe'mbhasaḥ pacet | droṇaśeṣe suśīte ca pūte tasminpradāpayet || 39 ||</seg> <seg type="unit" n="40">tule dve kṣaudrakhaṇḍābhyāṃ dhātakyāḥ prasthameva ca | kaṅkolakaṃ lavaṅgaṃ ca phalaṃ jātyāstathaiva ca || 40 ||</seg> <seg type="unit" n="41">palāṃśakaṃ ca maricatvagelāpatrakesaram | pippalī citrakaṃ cavyaṃ pippalīmūlareṇuke || 41 ||</seg> <seg type="unit" n="42">ghṛtabhāṇḍe vinikṣipya candanāgarudhūpite | karpūravāsito hyeṣa grahaṇyā dīpanaḥ paraḥ || 42 ||</seg> <seg type="unit" n="43">arśasāṃ nāśane śreṣṭha udāvartasya gulmanut | jaṭharakrimikuṣṭhāni vraṇāstu vividhāstathā || 43 ||</seg> akṣirogaśirorogagalarogāṃśca nāśayet |)</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">athāriṣṭāḥ, tatrādau kuṭajāriṣṭaḥ jvarādau - tulāṃ kuṭajamūlasya mṛdvīkārdhatulāṃ tathā || 44 ||</seg> <seg type="unit" n="45">madhūkapuṣpakāśmaryabhāgāndaśapalonmitān | caturdroṇe'mbhasaḥ paktvā kvāthe droṇāvaśeṣite ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">dhātakyā viṃśatipalaṃ guḍasya ca tulāṃ kṣipet | māsamātraṃ sthito bhāṇḍe kuṭajāriṣṭasaṃjñitaḥ ||46||</seg> jvarānpraśamayetsarvānkuryāttīkṣṇaṃ dhanañjayam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="44-46"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīmariṣṭaṃ darśayannāha - tulāmiti | ayaṃ kuṭajāriṣṭaḥ sarvajvarān hanti iti | sarvāniti aṣṭaprakārān | atha ca dhanañjayamagniṃ tīkṣṇaṃ pācanasāmarthyaṃ yathā syāt tathā kuryāt | atra kuṭajo vṛkṣaviśeṣaḥ, mṛdvīkā drākṣā, tulā palaśataṃ jñeyaṃ, madhūkapuṣpakāśmaryaphalānāṃ pṛthak daśapalāni deyāni | kāśmaryaphalābhāve challī grāhyā | etat sakalaṃ māsamātraṃ yāvatsaṃdhitavyam || 44-46 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="44-46"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> kuṭajamūlasya vatsakamūlasya tulāṃ palaśataṃ | mṛdvīkā drākṣā tasyā ardhatulāṃ pañcāśatpalāni, madhukadravā tatpuṣpaṃ, kāśmaryaṃ gambhārī, etau daśapalau bahuvacanaṃ puṣpāṇāṃ bahutvāt, ambhasaścaturdroṇaśeṣe kvāthe dhātakyā viṃśatipalaṃ guḍasya ca tulāṃ śatapalaṃ kṣipet māsamekaṃ ca sthāpayet | tataḥ pibet | ariṣṭaḥ kvāthasiddhatvāt kvāthakaraṇam || 44-46 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">atha viḍaṅgāriṣṭaḥ vidradhyādau - viḍaṅgaṃ granthikaṃ rāsnā kuṭajatvakphalāni ca || 47 ||</seg> <seg type="unit" n="48">pāṭhailavālukaṃ dhātrī bhāgānpañcapalānpṛthak | aṣṭadroṇe'mbhasaḥ paktvā kuryāddroṇāvaśeṣitam ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">pūte śīte kṣipettatra kṣaudraṃ palaśatatrayam | dhātakīṃ viṃśatipalāṃ trijātaṃ dvipalaṃ tathā || 49 ||</seg> <seg type="unit" n="50">priyaṅgukāñcanārāṇāṃ salodhrāṇāṃ palaṃ palam | vyoṣasya ca palānyaṣṭau cūrṇīkṛtya pradāpayet ||50||</seg> <seg type="unit" n="52">ghṛtabhāṇḍe vinikṣipya māsamekaṃ nidhāpayet | tataḥ pibedyathārhaṃ tu jayedvidradhimutthitam || 52||</seg> <seg type="unit" n="53">ūrustambhāśmarīmehānpratyaṣṭhīlābhagandarān | gaṇḍamālāṃ hanustambhaṃ viḍaṅgāriṣṭasaṃjñakam || 53 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="47-52"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha viḍaṅgāriṣṭamāha - viḍaṅgamiti | eṣa viḍaṅgāriṣṭo vidradhiprabhṛtīn rogān jayet | tatrāśmarīrogaṃ | dravyāṇi tu granthikaṃ pippalīmūlaṃ | kecidgranthikasthāne kramukamiti paṭhanti tatra kramukaṃ pūgīphalaṃ, rāsnā surabhī, phalānīti kuṭajaphalāni, pāṭhā ambaṣṭhā, elavālukaṃ prasiddham, dhātrī āmalakī etat pṛthakpañcapalaparimitaṃ pūte vastragālite śīte himasparśe | śītagrahaṇamatra madhumelanatvāt | ‘uṣṇairvirudhyate madhu’ iti vacanāt | trijātamiti trisugandhaṃ vikhyātaṃ,tacca militvā dvipalamityarthaḥ | vyoṣasya trikaṭukasya militvā'ṣṭau palāni | kartavyatā'sya vyavahārato boddhavyā | yathārhamiti yathāyogyaṃ tena doṣāgnyapekṣayā dātavyamityarthaḥ ||47-52 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">atha devadārvyādyariṣṭaḥ pramehādau - tulārdhaṃ devadāroḥ syādvāsā ca palaviṃśati: | mañjiṣṭhendrayavā dantī tagaraṃ rajanīdvayam || 53 ||</seg> <seg type="unit" n="54">rāsnā kṛmighnaṃ mustaṃ ca śirīṣaṃ khadirārjunau | bhāgāndaśapalāndadyādyavānyā vatsakasya ca || 54 ||</seg> <seg type="unit" n="55">candanasya guḍūcyāśca rohiṇyāścitrakasya ca | bhāgānaṣṭapalānetānaṣṭadroṇe'mbhasa: pacet ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">droṇaśeṣe kaṣāye ca pūte śīte pradāpayet | dhātakyāḥ ṣoḍaśapalaṃ mākṣikasya tulātrayam || 56||</seg> <seg type="unit" n="57">vyoṣasya dvipalaṃ dadyāttrijātasya catuṣpalam | catuṣpalaṃ priyaṅgośca dvipalaṃ nāgakeśaram || 57 ||</seg> <seg type="unit" n="458">sarvāṇyetani saṃcūrṇya ghṛtabhāṇḍe nidhāpayet | māsādūrdhvaṃ pibedenaṃ pramehaṃ hanti durjayam || 458 ||</seg> <seg type="unit" n="59">vātarogāngrahaṇyarśomūtrakṛcchrāṇi nāśayet | devadārvādiko'riṣṭaḥ kaṇḍūkuṣṭhavināśanaḥ<note place="foot" type="editorial" n="6">’dadrukuṣṭhanivāraṇaḥ pāya-</note> || 59 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="53-59"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha devadārvādikāriṣṭamāha - tulārdhamiti | devadāroriti ṣaṣṭhyantatvāt kāṣṭhaṃ grāhyaṃ, vāsā āṭarūṣakastasya mūlaṃ grāhyaṃ, indrayavāḥ kuṭajabījāni, dantī prasiddhā, tagaraṃ prasiddhaṃ, rajanīdvayaṃ haridrādvayaṃ, rāsnā prasiddhā, kṛmighnaṃ viḍaṅgaṃ, śirīṣo vṛkṣaviśeṣaḥ, khadiro'pi vṛkṣaḥ, arjuna iti ca vṛkṣaviśeṣaḥ, etat sakalaṃ pṛthak daśapalaparimitam| sakalamiti mañjiṣṭhādi arjunāntaṃ yamānyādicitrakāntaṃ pṛthak cāṣṭapalamitaṃ tatra vatsakaḥ kuṭajaḥ rohiṇī kaṭukīśabdavācyā pūte vastragālite śīte śītībhūte vyoṣasya militvā dvipalaṃ trijātasyāpi militvā catuṣpalāni| trijātaṃ trisugandhaṃ | priyaṅgoriti phalāni | eṣa pūrvayuktyā kartavyaḥ dṛṣṭavyavahāreṇa vā ||53-59||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="53-59"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> kṛmighnaṃ viḍaṅgam, arjunaṃ arjunavṛkṣaḥ, vatsakasya kuṭajasya, candanasya raktasya, rohiṇyā kaṭurohiṇyā aṣṭadroṇe jale | spaṣṭamanyat || 53-59 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">atha khadirāriṣṭaṃ kuṣṭhādau - khadirasya tulārdhaṃ tu devadāru ca tatsamam | bākucī dvādaśapalā dārvī syātpalaviṃśatiḥ || 60 ||</seg> <seg type="unit" n="61">triphalā viṃśatipalā hyaṣṭadroṇe'mbhasaḥ pacet | kaṣāye droṇaśeṣe ca pūte śīte vinikṣipet || 61 ||</seg> <seg type="unit" n="62">tulādvayaṃ mākṣikasya tulaikā śarkarā matā | dhātakyā viṃśatipalaṃ kaṅkolaṃ nāgakeśaram || 62 ||</seg> <seg type="unit" n="63">jātīphalaṃ lavaṅgailātvakpatrāṇi pṛthakpṛthak | palonmitāni kṛṣṇāyā dadyātpalacatuṣṭayam || 63 ||</seg> <seg type="unit" n="64">ghṛtabhāṇḍe vinikṣipya māsādūrdhvaṃ pibennaraḥ | mahākuṣṭhāni hṛdrogaṃ pāṇḍurogārbude tathā || 64 ||</seg> <seg type="unit" n="65">gulmaṃ granthiṃ kṛmīnkāsaṃ śvāsaṃ plīhodaraṃ jayet | eṣa vai khadirāriṣṭaḥ sarvakuṣṭhanivāraṇaḥ ||65||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="60-65"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha khadirāriṣṭamāha - khadirasyeti | khadiraḥ prasiddhaḥ tathāsya sāro grāhyaḥ, devadāroḥ kāṣṭhaṃ tatsamamiti khadirasāraparimāṇaṃ, bākucī somarājī tasyāḥ phalāni dārvī dāruharidrā, triphalā harītakīprabhṛtikaphalatrayaṃ tacca militvā viṃśatipalāni etat sakalaṃ saṃkuṭya aṣṭadroṇe pānīye saṃkvāthya droṇaśeṣaṃ grāhyam | tatra vakṣyamāṇadravyāṇi prakṣipet | tāni kāni ityatrāha - mākṣikasya madhunaḥ tulaiketi | tulā palaśatamiti | dhānakyā iti dhātakīkusumāni, kaṃkolaṃ prasiddham, tvag varāṅgaṃ | kṛṣṇā pippalī tasyāḥ palacatuṣṭayaṃ | ghṛtabhāṇḍe iti | ghṛtāvalipte bhāṇḍe iti vā yojyam | eṣa khadirāriṣṭaḥ kuṣṭheṣvapi prasiddhaḥ || 60-65 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="60-65"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> bākucī bakucī, dārvī dāruharidrā, kaṃkolaṃ maricakaṃkolaṃ, spaṣṭamanyat || 60-65 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">atha babbūlāriṣṭaḥ kṣayakāsādau -- tulādvayaṃ tu babbūlyāścaturdroṇe jale pacet | droṇaśeṣe rase śīte guḍasya ca tulāṃ kṣipet ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">dhātakīṃ ṣoḍaśapalāṃ kṛṣṇāṃ ca dvipalāṃ tathā | jātīphalāni kaṅkolamelātvakpatrakeśaram || 67 ||</seg> <seg type="unit" n="68">lavaṅgaṃ maricaṃ caiva palikānyupakalpayet | māsaṃ bhāṇḍe sthitastveṣa babbūlāriṣṭako jayet|| 68||</seg> kṣayaṃ kuṣṭhamatīsāraṃ pramehaśvāsakāsakam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="66-68"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha babbūlāriṣṭamāha - tulādvayaṃ ceti | babbūlaḥ kaṇṭakīvṛkṣaviśeṣaḥ | tasya tvag grāhyā, kṛṣṇā kṛṣṇapippalī, śeṣaṃ sugamam | kartavyatā'sya pūrvavat || 66-68 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="66-38"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> babbūlyā babbūlatvacaḥ tulādvayaṃ dviśatapalāni caturdroṇajale pacet, pādaśeṣe tulāṃ guḍasya kṣipet | spaṣṭamanyat || 66-38 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">atha drākṣāriṣṭaḥ puṣṭyādau - drākṣātulārdhaṃ dvidroṇe jalasya vipacetsudhīḥ || 69 ||</seg> <seg type="unit" n="70">pādaśeṣe kaṣāye ca pūte śīte vinikṣipet | guḍasya dvitulāṃ tatra tvagelāpatrakeśaram || 70 ||</seg> <seg type="unit" n="71">priyaṅgurmaricaṃ kṛṣṇā viḍaṅgaṃ ceti cūrṇayet | pṛthakpalonmitairbhāgaistato bhāṇḍe nidhāpayet ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">samantato ghaṭṭayitvā pibejjātarasaṃ tataḥ | uraḥkṣataṃ kṣayaṃ hanti kāsaśvāsagalāmayān || 72 ||</seg> drākṣāriṣṭāhvayaḥ prokto balakṛnmalaśodhanaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="69-72"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha drākṣāriṣṭamāha - drākṣeti | samantato ghaṭṭayitveti samantataḥ sarvataḥ saṅgharṣayedityarthaḥ | jātarasamiti māsamekaṃ yāvadbhavati tāvad saṃdhitaṃ dhārayet tasmājjātarasaṃ bhavati | malaśodhano vātādīnāṃ śodhanaḥ purīṣādiśodhano vā, śeṣaṃ sugamam || 69-72 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="69-72"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> drākṣātulārdhaṃ jalasya dvidroṇe pacet pādaśeṣe kaṣāye sati pūte vastrapūte śīte vā guḍasya dvitulāṃ kṣipet samantataḥ mudrayitvā jātarasaṃ pibet ||69-72||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">atha rohitakāriṣṭaḥ gudajagrahaṇyādau - rohitakatulāmekāṃ caturdroṇe jale pacet || 73 ||</seg> <seg type="unit" n="74">pādaśeṣe rase śīte pūte palaśatadvayam | dadyādguḍasya dhātakyāḥ palaṣoḍaśikaṃ matam || 74 ||</seg> <seg type="unit" n="75">pañcakolaṃ trijātaṃ ca triphalāṃ ca vinikṣipet | cūrṇayitvā palāṃśena tato bhāṇḍe nidhāpayet ||75||</seg> <seg type="unit" n="76">māsādūrdhvaṃ ca pibatāṃ gudajā yānti sakṣayam | grahaṇīpāṇḍuhṛdrogaplīhagulmodarāṇi ca || 76 ||</seg> kuṣṭhaśophāruciharo rohitāriṣṭasaṃjñakaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="73-76"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha rohitakāriṣṭamāha - rohitako vṛkṣaviśeṣo vikhyātaḥ tasya mūlatvak grāhyā, pādaśeṣe droṇāvaśiṣṭe rase kvāthe pūte vastragālite śīte himasparśe palaśatadvayamiti tulādvayaṃ guḍasyetyanvayaḥ | pañcakolamiti | pippalī pippalīmūlaṃ, cavyaṃ, citrakaṃ, nāgaram iti pañcakolam, trijātamiti trisugandhaṃ tacca elātvakpatrakaṃ, triphalā harītakyādikaṃ etatpañcakolaprabhṛdikaṃ pṛthakpalaparimitaṃ grāhyaṃ śeṣaṃ sugamam || || 73-76 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> rohitakaṃ rohiṣatṛṇaḥ, pañcakolaṃ pippalī pippalīmūlaṃ cavyacitrakanāgarairiti, trijātaṃ elātvakpatrajamiti, triphalā harītakyādikā || 73 -76 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">atha daśamūlāriṣṭaḥ vātādau - (parṇyau bṛhatyau gokaṇṭo bilvo'gnimanthako'raluḥ || 77 ||</seg> <seg type="unit" n="78">pāṭhalā kāśmarī ceti daśamūlamihocyate |) daśamūlāni kurvīta bhāgaiḥ pañcapalaiḥ pṛthak || 78 ||</seg> <seg type="unit" n="79">pañcaviṃśatpalaṃ kuryāccitrakaṃ pauṣkaraṃ tathā | kuryādviṃśatpalaṃ lodhraṃ guḍūcī tatsamā bhavet ||79 ||</seg> <seg type="unit" n="80">palaiḥ ṣoḍaśabhirdhātrī ravisaṃkhyairdurālabhā | khadiro bījasāraśca pathyā ceti pṛthakpalaiḥ || 80 ||</seg> <seg type="unit" n="81">aṣṭabhirgaṇitaiḥ kuṣṭhaṃ mañjiṣṭhā devadāru ca | viḍaṅgaṃ madhukaṃ bhārgī kapittho'kṣaḥ punarnavā || 81 ||</seg> <seg type="unit" n="82">cavyaṃ māṃsī priyaṅguśca sārivā kṛṣṇajīrakam | trivṛtā reṇukaṃ rāsnā pippalī kramukaḥ śaṭhī ||82 ||</seg> <seg type="unit" n="83">haridrā śatapuṣpā ca padmakaṃ nāgakeśaram | mustamindrayavaḥ śuṇṭhī jīvakarṣabhakau tathā ||83||</seg> <seg type="unit" n="84">medā cānyā mahāmedā kākolyau ṛddhivṛddhike | kuryātpṛthagvipalikānpacedaṣṭaguṇe jale || 84 ||</seg> <seg type="unit" n="85">caturthāṃśaṃ śṛtaṃ nītvā mṛdbhāṇḍe saṃnidhāpayet | tataḥ ṣaṣṭipalāṃ drākṣāṃ pacennīre caturguṇe || 85 ||</seg> <seg type="unit" n="364">tripādaśeṣaṃ śītaṃ ca pūrvakvāthe śṛtaṃ kṣipet | dvātriṃśatpalikaṃ kṣaudraṃ dadyādguḍacatuḥśatam || 364 ||</seg> <seg type="unit" n="87">triṃśatpalāni dhātakyāḥ kaṅkolaṃ jalacandanam | jātīphalaṃ lavaṅgaṃ ca tvagelāpatrakeśaram || 87 ||</seg> <seg type="unit" n="88">pippalī ceti saṃcūrṇya bhāgairdvipalikaiḥ pṛthak | śāṇamātrāṃ ca kastūrīṃ sarvamekatra nikṣipet ||88||</seg> <seg type="unit" n="89">bhūmau nikhātayedbhāṇḍaṃ tato jātarasaṃ pibet | katakasya phalaṃ kṣiptvā rasaṃ nirmalatāṃ nayet ||89||</seg> <seg type="unit" n="90">grahaṇīmaruciṃ śvāsaṃ kāsaṃ gulmaṃ bhagandaram | vātavyādhiṃ kṣayaṃ chardiṃ pāṇḍurogaṃ ca kāmalām ||90||</seg> <seg type="unit" n="91">kuṣṭhānyarśāṃsi mehāṃśca mandāgnimudarāṇi ca | śarkarāmaśmarīṃ mūtrakṛcchraṃ dhātukṣayaṃ jayet || 91 ||</seg> <seg type="unit" n="92">kṛśānāṃ puṣṭijanano vandhyānāṃ garbhadaḥ paraḥ | ariṣṭo daśamūlākhyastejaḥśukrabalapradaḥ ||92||</seg> iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ madhyamakhaṇḍe āsavāriṣṭakalpanā nāma daśamo'dhyāyaḥ ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="10"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha daśamūlāriṣṭamāha – daśamūlāni kurvīteti | daśamūlaṃ vikhyātameva | tathāhi - ‘parṇyau bṛhatyau gokaṇṭo bilvo'gnimanthano'ralu: | pāṭalā kāśmarī ceti daśamūlamihocyate’ iti | tacca pṛthak pañcapalamitaṃ bhavati | militvā pañcāśatpalāni ityarthaḥ | puṣkaraṃ tatheti puṣkaraṃ puṣkaramūlaṃ tadabhāve kuṣṭhaṃ grāhyam | tatheti grahaṇenaitadapi pañcaviṃśatipalamitaṃ syāt | guḍūcī tatsamā bhavediti | tatsamā lodhraparimāṇasamā tena viṃśatipalapramāṇeyamapi boddhavyā | ravisaṃkhyairdurālabheti durālabho dhanvayāsakaḥ | sa ca ravisaṃkhyairdvādaśakaiḥ palairiti śeṣaḥ | khadiraḥ khadirasāraḥ, bījasāraḥ, raktapītako vṛkṣaviśeṣaḥ, pathyā harītakī etattrayaṃ pṛthak palāṣṭakaṃ deyaṃ kuṣṭhapūrvakaṃ vṛddhiprāptaṃ dravyaṃ pañcatriṃśadgaṇitaṃ ca pṛthak dvipalapramāṇaṃ jñeyam | tatra madhukaṃ madhuyaṣṭī, ikṣuratra ikṣurasaḥ etanna pracarati | tatra ‘kapittho'kṣaḥ, punarnavā’ iti pāṭhaḥ | tenākṣaḥ vibhītakaṃ, priyaṅgurlatāviśeṣaḥ, sārivā āsphotā, trivṛnniśothaḥ, reṇukā svanāmataḥ khyātā, kramukaḥ pūgīphalaṃ, śaṭhī karcūrabhedaḥ, padmakaṃ kāṣṭhaṃ na tu kamalam | ihāṣṭavarge'syāprasiddhatvāt| samadravyāṇi yojyāni | aṣṭaguṇe jala iti sakalakvāthyadravyaparimāṇāt | śṛtaṃ kvathitaṃ caturthāṃśaṃ pādaśeṣam | tataḥ iti paścāt | ṣaṣṭipalamitāṃ drākṣāṃ caturguṇe pānīye kvāthayitvā tripādaśeṣaṃ grāhyaṃ pādahīnamityarthaḥ | caturguṇatā'tra drākṣāparimāṇāt etadapi pūrvakvāthe kṣipedityarthaḥ | dadyād guḍacatuḥśatamiti | guḍasya tulācatuṣkaṃ grāhyamityarthaḥ | kaṃkolaprabhṛtipippalīparyavasānaṃ daśadravyaṃ pṛthak dvipalamitaṃ bhavati tatra jalaṃ vālakaṃ, candanaṃ śvetam | jātarasaḥ jātarasatā'tra tatkarmakārakasakāśādavagantavyā | katakaphalaprakṣepaṃ tannirmalārtham | idānīmete ariṣṭādayo'pi kacchapayantreṇa sādhitā dṛśyante tadguṇā eva bhavanti ca atastajjñāpanārthaṃ yantravidhimāha - ‘āsavādikamuktaṃ yat sandhānaṃ cedvipācayet | kacchape<note place="foot" type="editorial" n="7">kacchapayantraṃ ‘bhaṭṭī’ śabdavācyam |</note> bhiṣajāṃ śreṣṭhastadguṇaṃ tasya nirdiśet | samyak pakvaṃ tato jñātvā nyasedyantre prasādhayet | dravyaṃ saugandhikaṃ yacca nyaset paścācca pātayet | dhārā'dho dāpayedanyaṃ mṛganābhiṃ ca kuṅkumam | tenāsau tu bhavennūnaṃ sugandhaśca manoramaḥ | kledadāhādidoṣaṃ yacchīghraṃ tenopaśāmyati | iti āsavādikasidhyarthamayameva vidhiḥ smṛtaḥ| kāñcane rājate pātre kāce vāpi manohare | rakṣaṇīyaḥ prayatnena vṛddhavaidyopadeśataḥ’ iti | saugandhikaṃ dravyamiti candanādi prabhṛtikaṃ nyasediti | ‘saṃdhānapātre kecidāsavādikamuktaṃ yat’ ityādi pāṭhaṃ na paṭhanti ākṣepako'yamiti vadanti yato bahupustakeṣu na dṛśyate ||77 -92 || iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāṃ madhyamakhaṇḍe saṃdhānakalpanādhyāyo daśamaḥ || 10 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="77-92"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> parṇyau śāliparṇī pṛṣṭhiparṇī, bṛhatyau kaṇṭakārīdvayaṃ kṣudrā bṛhatī ca, gokaṇṭakaḥ gokṣuraḥ, bilvaḥ, agnimanthaḥ araṇiḥ, araluḥ syonākaḥ, pāṭalā, kāśmarī gambhārī, idaṃ daśaṃmūlaṃ daśamūlāni pañcapalaiḥ, pratyekamardhapalaṃ, pañcaviśatpalaṃ citrakaḥ tāvat, puṣkaraṃ puṣkaramūlaṃ, guḍūcī viṃśatpalā, dhātrī āmalakī ṣoḍaśapalaiḥ, durālabhā yavāsā ravisaṃkhyairdvādaśapalaiḥ, khadiraḥ, vijayasāraḥ, pampā harītakī, ete pṛthak aṣṭabhiḥ palairgaṇitāḥ | kuṣṭhādyai: ṛddhivṛddhyantaiḥ pṛthak dvipalaiḥ | granthāntare - ‘āsavādikamuktaṃ yatsaṃdhānaṃ cedvipācitaṃ | kacchape bhiṣajā śreṣṭhaṃ tadguṇaṃ tasya nirdiśet | samyakpakvaṃ tato jñātvā nyasedyaṃtre prasādhayet | dravyaṃ saugandhikaṃ yacca nyaset paścācca pācayet | dhārādho dāpayennūnaṃ mṛganābhiṃ ca kuṃkumam | tena saumyaṃ bhavennūnaṃ sugandhaṃ ca manoramam | kledadāhādidoṣaṃ yat śīghraṃ tenopaśāmyati | āsavādikasiddhyarthamayameva vidhiḥ smṛtaḥ | kāñcane rajate pātre kāce vāpi manohare | rakṣaṇīyaṃ prayatnena ādivaidyopadeśataḥ’ iti | āsavādyariṣṭasattvapātanam || 77-92 ||</seg> <seg type="unit" n="10">iti śrīkāśīrāmavaidyakṛtāyāṃ gūḍhārthadīpikāyāṃ cikitsāsthāne āsavāriṣṭādhyāyaḥ || 10 ||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="11" xml:id="sd.2.11">
          <head>atha dhātuśodhanamāraṇakalpanādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">ekādaśo'dhyāyaḥ | athedānīṃ dhātūnāṃ samudāyena śodhanamāraṇaṃ darśayannāha - svarṇatārāratāmrāṇi nāgavaṅgau ca tīkṣṇakam | dhātavaḥ sapta vijñeyāstatastān śodhayedbudhaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">idānīṃ tacchodhanamāraṇamāha -- svarṇatārāratāmrāyaḥpatrāṇyagnau pratāpayet| | niṣiñcettaptataptāni taile takre ca kāñjike || 2 ||</seg> <seg type="unit" n="3">gomūtre ca kulatthānāṃ kaṣāye ca tridhā tridhā | evaṃ svarṇādilohānāṃ viśuddhiḥ saṃprajāyate || 3 ||</seg> <seg type="unit" n="4">nāgavaṅgau prataptau ca gālitau tau niṣiṃcayet | tridhā tridhā viśuddhiḥ syādravidugdhena ca tridhā ||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> tāvat pūrvaṃ tatsaṃkhyāha yathā svarṇeti | svarṇāditīkṣṇāntāḥ sapta dhātavo vijñeyāḥ | viśeṣeṇa sapta dhātavo boddhavyā: | yatastantrāntare aṣṭa dhātava iti manyante tatrā'ṣṭadhā lohasaṃjñā | tathāhi - ‘svarṇaṃ tāraṃ tāmranāgaṃ raṅgaṃ kāntaṃ ca tīkṣṇakaṃ | muṇḍāntamaṣṭadhā lohaṃ kāṃsyāraṃ ghoṣakaṃ tridhā | upalohaṃ samākhyātam’ ityādi | tatastān śodhayedadha iti budhastadviśeṣajñaḥ | tān svarṇādīn atra svarṇaṃ prasiddham, tāraṃ raupyam, āraṃ pītalohaṃ tacca tāmraghoṣabhedābhyāṃ saṃjātamityeke bhāṣante | atraiva ghoṣabhedo loke jasada iti vācyaḥ | śivamate tu devajātatvena ṣaḍeva grāhyāḥ | tathāhi - śivasya tejaḥ prathito rasendro devībhavaṃ gandhamathābhrakaṃ ca | śulvaṃ tu sūryasya sahasraraśmeścandrasya raupyaṃ parameśvarasya || hemaṃ tu viṣṇoḥ prabhavaṃ vadanti nāgaṃ ca nāgasya tu vāsukeśca | lohaṃ yamasyaiva tu kālamūrtervaṅgaṃ ca śukrasya purāvido budhāḥ’ iti | tasmādārasaṃjñastvaupādhikaḥ || 1 ||</seg> <seg type="unit" n="2-4">svarṇeti | suvarṇādīnāṃ caturṇāṃ patrāṇi kṛtvā tāni cāgnau punaḥ saṃtaptāni kṛtvā vakṣyamāṇadravyeṣu tridhā trivelaṃ yathā syānniṣiṃcayet pratyekamiti śeṣaḥ | evaṃ suvarṇādīnāṃ caturṇāṃ viśuddhirbhavati svarṇādilohānamiti grahaṇena tīkṣṇādīnāmapi śuddhirevaṃ boddhavyā | atra tailaṃ tilasaṃbhavaṃ ca takraṃ tribhāgabhinnaṃ kāñjikaṃ prasiddham kulattho'nnaviśeṣaḥ | atha nāgavaṅgayorviśeṣaśuddhiṃ darśayanāha - nāgeti | prataptāvityagnau saṃtāpitau ata eva gālitāviti dravībhūtau kṛtvā tairniṣiñcayediti<note place="foot" type="editorial" n="1">haṃḍikāyāṃ dravāṇi pūrayitvā haṃḍikāmukhe ‘cilama’ saṃjñakaṃ dhūmrapānayantroparyagnipātramadhonālīṃ kṛtvā bandhayet, tacchidreṇaiva nāgavaṅgau punaḥpunaḥ nirvāpyau na tu drāvite vaṅge dravāṇi sphuṭatayā niṣiṃcayet | utplutya hi tau upadravaṃ kurutaḥ |</note> , taiḥ pūrvoktatailatakrādidravaiḥ, tridhā tridheti pratyekaṃ tailādi- bhirniṣiñcayedityabhiprāyaḥ | viśeṣamapi na kevalaṃ pūrvoktadravyairniṣiñcayet kiṃtu ravidugdhenārkakṣīreṇā'pi tridhā kṛtvā śodhayediti pūrvaśodhanādayameva viśeṣaḥ || 2-4 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha dhātuśodhanam | svarṇādayaḥ ete saptadhātavo vijñeyāstān budhaḥ taddoṣaniḥsāraṇārthaṃ śodhayet | tāraḥ raupyam iti, pittalo nāgaḥ, sīsakaḥ sīsakaṃ, tīkṣṇaloham || 1 ||</seg> <seg type="unit" n="2-4">atha dhātuśodhanaṃ | svarṇādidhātūnāṃ patrāṇi tailādau tridhā trivāraṃ agnau pratāpayet taptvā taptvā niṣiṃcayet nirvāpayet | evaṃ svarṇādilohānāṃ śuddhiḥ saṃprajāyate | nāgavaṅgayorviśeṣeṇa śodhanamāha - tadā viśuddhiḥ syāt| nanu pittalaḥ kṛtrimastatkathaṃ sapta ? -- ucyante, eke yaśadena saha sapta āhuḥ | tathāca ‘svarṇaṃ rūpyaṃ ca tāmraṃ ca raṅgaṃ yaśadameva ca | sīsaṃ lohaṃ ca saptaite dhātavo girisambhavā iti | athaṃ svarṇādidhātumāraṇaṃ tatrādau śārṅgadharānuktamapi svarṇotpattibhedaśuddhāśuddhalakṣaṇamāha - athotpattiḥ ‘purā nijāśramasthānāṃ saptarṣīṇāṃ jitātmanāṃ | patnyo vilokya lāvaṇyaṃ lakṣmīsampannayauvanāḥ || kandarpadarpavidhvastacetaso jātavedasaḥ | patitaṃ yaddharāpṛṣṭhe retaḥ sauvarṇatāmagāt ||’ atha bhedāḥ ‘prākṛtaṃ sahajaṃ vahnisaṃbhūtaṃ khanijaṃ tathā | rasendravedhasaṃjātaṃ svarṇaṃ pañcavidhaṃ mataṃ || brahmāṇḍaṃ saṃvṛtaṃ yena durlabhaṃ prākṛtaṃ hi tat | brahmavrataṃ tu sahajaṃ vahnijaṃ parikīrtitam | etatsvarṇatrayaṃ divyaṃ varṇairyaccāśubhiryutaṃ | dhāraṇādeva tatkuryāccharīramajarāmaraṃ || khanijaṃ khananājjātaṃ vedhajaṃ rasavedhataḥ | taccaturdaśavarṇāḍhyaṃ bhakṣitaṃ sarvarogajit’ || athāśuddhasvarṇaparīkṣā - ‘śvetāṅgaṃ kaṭhinaṃ rūkṣaṃ vivarṇaṃ ca samardalam | dāhe cchede sitaṃ śvetaṃ gharṣe cāpi malaṃ tyajet’ ||2-4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">atha svarṇamāraṇam -- svarṇāñca dviguṇaṃ sūtamamlena saha mardayet | tadgolakasamaṃ gandhaṃ nidadhyādadharottaram || 5 ||</seg> <seg type="unit" n="6">golakaṃ ca tato rundhyāccharāvadṛḍhasaṃpuṭe | triṃśadvanopalairdadyātpuṭānyevaṃ caturdaśa ||6 ||</seg> nirutthaṃ jāyate bhasma gandho deyaḥ punaḥ punaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="5"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha dhātumadhye svarṇamāraṇamāha - svarṇācceti | sūtaṃ pāradaṃ tacca suvarṇaparimāṇāt dviguṇaṃ grāhyam | amlena bījapūrādinā tadgolakasamaṃ gandhamiti tat svarṇapāradakṛtena golakena sāmyaṃ śodhitagandhakaṃ saṃgṛhya tadgolakasyādhaḥ upari ca datvā śarāvasaṃpuṭe saṃdhārya puṭediti granthābhiprāyaḥ | sampradāye kiñcidgandhakaṃ datvā golakaṃ kāryaṃ paścāt śeṣaṃ gandhamupari deyam | dṛḍhasaṃpuṭa iti | dṛḍhagrahaṇena mṛtkarpaṭakaṃ sūcyate tena mṛtkarpaṭakenā'tra dṛḍhatā kāryā | evaṃ caturdaśapuṭaiḥ kṛtvā nirutthaṃ jāyate suvarṇamiti śeṣaḥ | nirutthatā'trātyarthamūrcchanā kathyate na tu svarṇasya mṛtirbhavati<note place="foot" type="editorial" n="2">ādhunikā rasāyanaśāstrajñāḥ svarṇasyātyantamūrcchanaiva bhavati na tu bhasma iti vadanti | vividhaprakāraiḥ niṣpannasvarṇavibhūte rasāyanaśāstrato viśleṣaṇāt parīkṣāyāṃ jīvatyeva | kevalaṃ tu cikkaṇaprastara(saṅgamarmara) caṇakāmlalavaṇayogataścotpannaṃ svarṇāmlaṃ nirutthaṃ bhavati iti vadanti |</note> | puṭamatra triṃśadvanopalaiḥ kṛtvā deyam | tacca kukkuṭapuṭasaṃjñayā vihitam | vanopalaṃ śuṣkagomayam, tacca karaṇḍāśabdavācyam | gandho deyaḥ punaḥ punaḥ iti | śuddhagandhakaṃ ca pūrvoktavidhānena pratyekaṃ puṭaṃ yojyamityarthaḥ || 5 ||</seg> 6 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="5"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> svarṇasya bhūrjavatpatrīkṛtasya kuṭṭanenetyarthaḥ | sūtaṃ śuddhaṃ hiṅgulotthaṃ vā dviguṇam amlena nimbukādirasena saha mardayet | tadgolakasamaṃ gandhakam adharottaraṃ dadyāt ūrdhvādhaḥ sa eva madhye mudrayitvā triṃśadvanopalaiḥ puṭet | evaṃ caturdaśapuṭāt nirūtthaṃ jāyate | gandhakastulyaḥ puṭe puṭe deyaḥ || 5 ||</seg> 6||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">athāparo vidhiḥ- kāñcane gālite nāgaṃ ṣoḍaśāṃśena nikṣipet || 7 ||</seg> <seg type="unit" n="8">cūrṇayitvā tathāmlena ghṛṣṭvā kṛtvā ca golakam | golakena samaṃ gandhaṃ dattvā caivādharottaram || 8 ||</seg> <seg type="unit" n="9">śarāvasaṃpuṭe dhṛtvā puṭet triṃśadvanopalaiḥ | evaṃ saptapuṭairhema nirūtthaṃ bhasma jāyate || 9 ||</seg> <seg type="unit" n="10">anyacca svarṇamāraṇamāha - kāñcanārarasairghṛṣṭvā samasūtakagandhayoḥ | kajjalyā hemapatrāṇi lepayetsamamātrayā || 10 ||</seg> <seg type="unit" n="11">kāñcanāratvacaḥ kalkairmūṣāyugmaṃ prakalpayet | dhṛtvā tatsaṃpuṭe golaṃ mṛnmūṣāsaṃpuṭe pacet || 11 ||</seg> <seg type="unit" n="12">nidhāya saṃdhirodhaṃ ca kṛtvā saṃśoṣya kokilaiḥ | vahniṃ kharataraṃ kuryādevaṃ dadyātpuṭatrayam || 12 ||</seg> <seg type="unit" n="13">nirutthaṃ jāyate bhasma sarvakāryeṣu yojayet | kāñcanāraprakāreṇa lāṅgalī hanti kāñcanam || 13 ||</seg> <seg type="unit" n="14">jvālāmukhī yathā hanyāttathā hanti manaḥśilā | athānyadapi svarṇamāraṇaprakāramāha - śilāsindūrayoścūrṇaṃ samayorarkadugdhakaiḥ ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">saptaiva bhāvanā dadyācchoṣayecca punaḥ punaḥ | tatastu gālite hemni kalko'yaṃ dīyate samaḥ || 15||</seg> <seg type="unit" n="16">punardhamedatitarāṃ yathā kalko vilīyate | evaṃ velātrayaṃ<note place="foot" type="editorial" n="3">kṣāratrayaṃ iti pā. |</note> dadyātkalkaṃ hemamṛtirbhavet || 16 ||</seg> <seg type="unit" n="17">athānyaprakāramāha - pārāvatamalairlimpedathavā kukkuṭodbhavaiḥ | hemapatrāṇi teṣāṃ ca pradadyādantarāntaram ||17 ||</seg> <seg type="unit" n="18">gandhacūrṇaṃ samaṃ dhṛtvā śarāvayugmasaṃpuṭe | pradadyātkukkuṭapuṭaṃ pañcabhirgomayopalaiḥ || 18 ||</seg> <seg type="unit" n="19">evaṃ navapuṭāndadyāddaśamaṃ ca mahāpuṭam | triṃśadvanopalairdeyaṃ jāyate hemabhasmakam || 19 ||</seg> <seg type="unit" n="20">(suvarṇaṃ<note place="foot" type="editorial" n="4">kecidimaṃ na paṭhanti |</note> ca bhavetsvādu tiktaṃ snigdhaṃ himaṃ guru | buddhividyāsmṛtikaraṃ viṣahāri rasāyanam || 20 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="7-5"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> aparamapi svarṇamāraṇamāha - kāñcana iti | kāñcane svarṇe gālite drāvite sati tatra nāgaṃ sīsakaṃ nikṣipet ṣoḍaśāṃśena kāñcanaparimāṇāt nāgaṃ grāhyam | amlaṃ mātuluṅgapratīkaṃ | adharottaramiti | golakasyopari cādhaśca gandhakaṃ deyam | saṃpuṭavidhānaṃ ca pūrvavat kāryam | kecidatra vanopalairviṃśatisaṃkhyakaireva manyante evamityanena prakāreṇa saptapuṭaiḥ kṛtvā hemabhasma bhavati ||7-5||</seg> <seg type="unit" n="14-16">kāñcanāreti | kāñcanāro vṛkṣaviśeṣaḥ prasiddhaḥ | tasya patrāṇāṃ tvaco vā rasaḥ svarasaḥ, sūtakaḥ pāradaḥ gandhakaśca samānastayoḥ kajjalī kāryeti sambandhaḥ | hemapatrāṇi svarṇapatrāṇi samamātrayeti | tayā kajjalyā samayā svarṇapatraparimāṇayā śeṣaṃ vidhānaṃ pūrvavat | kokilairiti śuṣkagomayasaṃjñaiḥ aṅgārairvā yataḥ vahniṃ kharataraṃ kuryāditi grahaṇāt evamityamunā prakāreṇa puṭatrayamityatrāgnerboddhavyam | athavā kāñcanāraprakāreṇa lāṅgalīprakāramapi jānīyāt | lāṅgalī kalihārī, athavā jvālāmukhīprakāramapi kāñcanāraprakāravadboddhavyam| jvālāmukhī jayantī sā caturvidhā bhavati ‘śvetā raktā tathā pītā kṛṣṇā jvālāmukhī bhavet’ iti | etajjāticatuṣṭayaṃ śvetā raktā raktādikusumaiḥ kṛtvā jānīyāt || 10-13 | śileti | śilā manaḥśilā, sindūraḥ prasiddhaḥ, samayoḥ samānamānayoḥ, bhāvanāparimāṇaṃ ca yāvaddravyaṃ plutaṃ bhavati gālite pradrāvite hemni suvarṇe kalko'yamiti | ayaṃ kalkaḥ śilāsiṃdūrajaḥ | kalkagrahaṇena sāndro yojyaḥ | sama iti | svarṇamānasamaḥ kalka evamityamunā prakāreṇa velātrayaṃ trivāramityarthaḥ || 14-16 ||</seg> <seg type="unit" n="17-20">pārāvateti | pārāvataḥ prasiddhaḥ malaṃ purīṣaṃ liṃpet iti hemapatrāṇītyarthaḥ | athavā kukkuṭodbhavairiti kukkuṭastāmracūḍaḥ tadudbhavairmalairiti sambandhaḥ, teṣāṃ svarṇapatrāṇāmantarāntarāntaraṃ yathā syāt tathā svarṇapatrasamaṃ gandhakacūrṇaṃ deyaṃ tāni ca śarāvayugmasaṃpuṭe dhṛtvā tatsaṃpuṭaṃ kukkuṭapuṭavidhānena pācyam, pañcabhirgomayopalairiti pañcasaṃkhyākaiḥ śuṣkagomayaiḥ evamityanena prakāreṇa navasaṃkhyākāni puṭāni dadyāt | daśamaṃ ca mahāpuṭamiti mahāpuṭaṃ triṃśadvanopalaiḥ kṛtvā deyam || 17-20 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="7-9"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> kāñcane svarṇe gālite nāgaṃ sīsakaṃ ṣoḍaśāṃśena nikṣipet | taccūrṇayitvā amlena ghṛṣṭvā golakaṃ kṛtvā samaṃ gandhakaṃ ūrdhvādhaḥ śarāvasaṃpuṭe pūrvavat || 7-9 ||</seg> <seg type="unit" n="10-13">anyacca kāñcanārarasaiḥ samasūtakagandhayoḥ kajjalī hemapatrāṇi lepayet | samamātrayā svarṇasamamātrayā, spaṣṭamanyat || 10-13 ||</seg> <seg type="unit" n="14-16">anyadapi svarṇamāraṇaṃ | śilā manaḥśilā sindūraṃ tayoḥ samayostulyayoścūrṇam arkadugdhaṃ dadyāt | dhamettato hemni dugdhakaiḥ samaiva bhāgato dadyāt dhamettato hemni gālite samaḥ hemasamaḥ kalkaḥ dīyeta tato dhamet | yathā kalko na tiṣṭhati evaṃ kṣāratrayaṃ dadyāt svarṇamṛtirbhavet || 14-16 ||</seg> <seg type="unit" n="17-20">tathāca pārāvateti sugamam | anyacca granthāntarāt | daradaṃ hiṃgulaṃ svarṇatulyaṃ nāgaṃ sīsakaṃ mṛtanāgacūrṇaṃ vajrīkṣīreṇa marditam asya madhye suvarṇasya kalkaśca mriyate iti svarṇamāraṇam || 17-20 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">idānīṃ raupyamāraṇaṃ prakaṭayannāha - bhāgaikaṃ tālakaṃ mardyaṃ jambenāmlena kenacit | tena bhāgatrayaṃ tārapatrāṇi parilepayet || 21 ||</seg> <seg type="unit" n="22">dhṛtvā mūṣāpuṭe ruddhvā puṭet triṃśadvanopalaiḥ | samuddhṛtya punastālaṃ dattvā ruddhvā puṭe pacet || 22 ||</seg> evaṃ caturdaśapuṭaistāraṃ bhasma prajāyate |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="21"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> bhāgaikamiti | tālakaṃ haritālaṃ bhāgaikaṃ tārapatrabhāgādityarthaḥ, jambena jambīrakarasena amlagrahaṇaṃ madhurajambīraniṣedhārthaṃ, kenacidityanena kenāpyamlena vā kutaḥ jambīrābhāvāt tena cukrādikamapi grāhyam, tena tālakena saha bhāgatrayamiti tārapatrāṇi raupyapatrāṇi pralepayet bhāgatrayaṃ tālakaparimāṇāt puṭavidhānaṃ pūrvavat triṃśadvanopalairityanena mahāpuṭaṃ darśitam | evamityuktapuṭavidhānena caturdaśapuṭakaṃ boddhavyam || 21 ||</seg> 22 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="21"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha rajatotpattibhedānāha granthāntarāt - ‘tripurasya vadhārthāya nirnimeṣairvilocanaiḥ | nirīkṣayāmāsa śivaḥ krodhena paripūritaḥ || tatastūlkābhisamaye tasmāt kasmācca locanāt | tato rudraḥ samabhavadvaiśvānara iva jvalan || dvitīyasmāt paraṃ netrāddaśabindustu krāmukāt | tasmādrajatamudbhūtaṃ śukrakarmasu saṃsthitam’ iti | atha tadbhedāḥ - ‘sahajaṃ khanisaṃbhūtaṃ kṛtrimaṃ ca tridhā mataṃ | rajataṃ pūrvapūrvaṃ hi svaguṇairuttarottaraṃ | kṛtrimaṃ rasavādotthaṃ kiṃ vā rāmapadodbhavaṃ | ni:kalmaṣaṃ prabhāhīnaṃ dāhe cchede sitaṃ śubhaṃ | aśuddhaṃ sarvathā śodhyaṃ nāgaṃ dattvā vicakṣaṇaiḥ? iti | atha māraṇaṃ bhāgaikamiti | spaṣṭamanyat || 21 ||</seg> 22 |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">aparamapi tāramāraṇamāha - snuhīkṣīreṇa saṃpiṣṭaṃ mākṣikaṃ tena lepayet || 23 ||</seg> <seg type="unit" n="24">tālakasya prakāreṇa tārapatrāṇi buddhimān | puṭeccaturdaśapuṭaistāraṃ bhasma prajāyate ||24 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="23"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> snuhīkṣīreṇeti | pūrvoktaharitālavidhānavanmākṣikavidhānena kṛtvā caturdaśapuṭāni yāvat bhavanti tāvat tāraṃ raupyaṃ bhasma syāt | mākṣikaṃ dhātumākṣikaṃ snuhīkṣīreṇeti snuhī sehuṇḍabhedaḥ || 23 ||</seg> 24 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="23"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> anyacca | snuhīkṣīreṇa sehuṇḍadugdhena saṃpiṣṭamākṣikaṃ svarṇamākṣikaṃ mūtrādau śuddhaṃ tālakasya prakāreṇa bhāgaikatārapatrāṇi vibhāgaṃ trilepayet punaḥ mūṣāsaṃpuṭena ruddhvā caturdaśapuṭaiḥ puṭet | tāraṃ bhasma prajāyate | granthāntare pāradena māraṇaṃ kṛtaṃ tadapi likhyate tathāca ‘vidhāya piṣṭaṃ sūtena rajatasyātha melayet| | tālaṃ gandhaṃ samaṃ paścānmardayennimbukadravaiḥ | dvitripuṭairbhavedbhasma yojyametadrasādiṣu’ iti | atha guṇāḥ ‘rūpyaṃ śītaṃ kaṣāyāmlaṃ svādupākarasaṃ saraṃ | vayasaḥ sthāpanaṃ snigdhaṃ lekhanaṃ vātapittajit | pramehādikarogāṃśca nāśayatyaciraṃ dhruvam || 23 ||</seg> 24 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">pītalohamāraṇamāha - arkakṣīreṇa saṃpiṣṭo gandhakastena lepayet | samenārasya patrāṇi śuddhānyamladravairmuhuḥ || 25 ||</seg> <seg type="unit" n="26">tato mūṣāpuṭe dhṛtvā puṭedgajapuṭena ca | evaṃ puṭadvayenaiva bhasmāraṃ bhavati dhruvam || 26 ||</seg> <seg type="unit" n="27">āravatkāṃsyamapyevaṃ bhasmatāṃ yāti niścitam | aparamapyāha - arkakṣīravadājaṃ<note place="foot" type="editorial" n="5">arkakṣīraṃ vaṭakṣīraṃ nirguṇḍī kṣīrikā tathā i. pā. |</note> syātkṣīranirguṇḍikā tathā || 27 ||</seg> tāmrarītidhvanivadhe samagandhakayogataḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="25"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> arkakṣīreṇeti | āraṃ pītalohaṃ tacca tāmrasaṃbhavaṃ vadantyeke, tena gandhakakalkena samenārasamānena śuddhānyamladravairmuhuriti pūrvam ārapatrāṇi amladravairjambīraprabhṛtikaiḥ muhuriti velātrayaṃ viśuddhāni kṛtvā paścādgandhakakalkena lepayedityabhiprāyaḥ | gajapuṭaṃ pūrvaṃ darśitameva evamityamunā prakāreṇa puṭadvayaṃ kāryam | āravadityādi | kāṃsyaṃ prasiddham | āravadityanena śodhanamāraṇe cāsya tadvadeveti boddhavyam | ekamiti grahaṇena ghoṣamapi āravaditi jñeyam | viśuddhau māraṇe ca | tathāhi ‘kāṃsyāraghoṣapatrāṇi tena kalkena lepayet | ruddhvā gajapuṭe paktvā śuddhimāyānti niścitam | tāmravacca mṛtiṃ teṣāṃ kṛtvā sarvatra yojayet’ iti | ghoṣaṃ kāṃsyabhedaḥ ‘jasada’ iti loke || 25 ||</seg> <seg type="unit" n="27">26 || arkakṣīravadityādi | arkakṣīraprakāravadajākṣīreṇa gandhakakalkaṃ kāryam | tathā'nena prakāreṇa nirguṇḍīsvarasena gandhakakalkaṃ kāryamiti prayogāntaram | tāmradīnāṃ vadhe māraṇe | tāmrārarītyāraṃ, dhvaniḥ kāṃsyaṃ, samagandhakayogata iti | dhātusamānagandhako grāhya ityabhiprāyaḥ || 27 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="25"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha āramāraṇam | ārasya pītalohasya patrāṇi amladravairnimbukādyaiḥ śuddhe mūṣāpuṭe pacet || 25 ||</seg> <seg type="unit" n="27">26 || nirguṇḍikā, tāmraṃ prasiddhaṃ, rītiḥ pittaliḥ, dhvaniḥ kāsyaṃ tadvadhe tanmāraṇe spaṣṭamanyat ||27 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">samprati tāmramāraṇaṃ darśayannāha - sūkṣmāṇi tāmrapatrāṇi kṛtvā saṃsvedayedbudhaḥ | vāsaratrayamamlena tataḥ khalve vinikṣipet || 28 ||</seg> <seg type="unit" n="29">pādāṃśaṃ sūtakaṃ dattvā yāmamamlena mardayet | tata uddhṛtya patrāṇi lepayeddviguṇena ca || 29 ||</seg> <seg type="unit" n="30">gandhakenāmlaghṛṣṭena tasya kuryācca golakam | tataḥ ṣiṣṭvā ca mīnākṣīṃ cāṅgerīṃ vā punarnavām ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">tatkalkena bahirgolaṃ lepayedaṅgulonmitam | dhṛtvā tadgolakaṃ bhāṇḍe śarāveṇa ca rodhayet ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">vālukābhiḥ prapūryātha vibhūtilavaṇāmbubhiḥ | dattvā bhāṇḍamukhe mudrāṃ tataścullyāṃ vipācayet||32||</seg> <seg type="unit" n="33">kramavṛddhāgninā samyagyāvadyāmacatuṣṭayam | svāṅgaśītalamuddhṛtya mardayetsūraṇadravaiḥ || 33 ||</seg> <seg type="unit" n="34">dinaikaṃ golakaṃ kuryādardhagandhena lepayet | saghṛtena tato mūṣāṃ puṭe gajapuṭe pacet || 34 ||</seg> <seg type="unit" n="35">sāṅgaśītaṃ samuddhṛtya mṛtaṃ tāmraṃ śubhaṃ bhavet | vāntiṃ bhrāntiṃ klamaṃ mūrcchāṃ na karoti kadācana ||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="28-35"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> sūkṣmāṇi tāmrapatrāṇi iti | sūkṣmatvamatra kaṇṭakavedhisaṃjñam | saṃsvedayedbudha iti amlena kāñjikādinā vāsaratrayaṃ dinatritayaṃ yāvaddolāyantreṇa svedanaṃ kuryāditi bhāvaḥ | patrāṇāmiti śeṣaḥ | samyakgrahaṇaṃ tāmrasyātidoṣanivṛttiṃ sūcayati | yadyapi śuddhirasya pūrvaṃ kathitā, tathā'pi punaḥ śodhanamasya viṣanivṛttyarthaṃ kālimā'pagamārthaṃ ca vihitam, | yataḥ ‘na viṣaṃ<note place="foot" type="editorial" n="6">‘na viṣaṃ viṣamityāhustāmraṃ tu viṣamucyate | eka eva viṣe tāmre tvaṣṭau doṣāḥ prakīrtitāḥ | bhramo mūrcchā vidāhaśca svedaḥ kledo vamistathā | aruciścittasaṃtāpa iti doṣā viṣopamāḥ | tasmāt śuddhaṃ tu saṃgrāhyaṃ tāmraṃ rogapraśāntaye ||’ i. pā. |</note> viṣamityāhustāmrameva mahāviṣaṃ | viṣasya caikadoṣastu śulbadoṣo'ṣṭadhā mataḥ’| tadyathā - ‘viṣaṃ mūrcchā vidāhaśca chardiḥ kledanabhedane | santāpaścāruciścaiva śulbadoṣo viṣopamaḥ’ isi | kālimārahitamapi | ‘śukatuṇḍakiṃśukābhaṃ chede raktaṃ tathā mṛdusnigdham | tāmraṃ bhavati sakṛṣṇaṃ tacchuddhaṃ kālimārahitam’ ata evāmlena punaḥ śodhanamabhihitaṃ na doṣaḥ | budha iti tajjātyādiviśeṣajñaḥ | yatastat tāmraṃ dvividham | ekaṃ mlecchasaṃjñamaparaṃ nepālamiti | tathāhi - ‘mlecchaṃ nepālakaṃ tāmraṃ tayornepālamuttamam | nepālādanyadeśotthaṃ śulbaṃ mlecchamiti smṛtaṃ | sitakṛṣṇāruṇacchāyaṃ vāntibhedakaraṃ ca yat | kṣālanācca punaḥ kṛṣṇaṃ tāmraṃ mlecchamudāhṛtam | susnigdhaṃ mṛdulaṃ raktaṃ viśodhanakṣamaṃ guru | tridoṣaharaṇaṃ śreṣṭhaṃ kṣārāmlairnaiti vaikṛtim | tannepālakamityuktaṃ dehalohavidhāyakam | vāntibhrāntijvaraharaṃ kledabhedabhramāpaham’ iti | tata iti paścāt | pādāṃśaṃ sūtakamiti | sūtakaṃ pāradaṃ pādāṃśaṃ, tāmramānacaturthāśaṃ yāmaṃ praharamekaṃ yāvat amlena jambīranimbukaprabhūtirasena mardayet iti bhāvaḥ | punastenaivā'mlena ghṛṣṭena dviguṇagandhakena kṛtvā lepayet patrāṇīti śeṣaḥ | dviguṇatā rasaparimāṇāt | na tu tāmramānāt asmatsampradāye tu gandhakaṃ bahutaraṃ yojyaṃ tena tāmramānāddviguṇamityarthaḥ | anyatrā'pyuktam ‘tāmrapādena sūtena sārdhaṃ patraṃ pralepayet | tāmrāddviguṇagandhena hyamlapiṣṭena tat punaḥ | liptvā hyadhordhvagaṃ deyaṃ supiṣṭāṃ cāmlapatrikām | tat piṇḍaṃ bhāṇḍagarbhe tu ruddhvā cullyāṃ vipācayet ityādi | tasya kuryācca golakamiti tasya tāmramayadravyasya mīnākṣī ‘machechī’ śabdavācyā | cāṅgerī amlapatrikā prasiddhā tatkalkeneti trayāṇāṃ dravyāṇāṃ vyastānāṃ militānāṃ vā kalkaṃ vadanti tajjñāḥ | aṅgulonmitamiti aṅgulotsedhaṃ trayāṇāmekasya vā aṅgulamatra madhyamāṅgulimadhyaparvasaṃjñam | rodhayedityanena vibhūtilavaṇāmbubhiḥ kṛtvā śarāvasandhau mudrāṃ kārayediti bhāvaḥ | bhāṇḍamukhe ca kārayet | vibhūtirgomayabhasma lavaṇamatra pāṃśulavaṇam | ambu pānīyaṃ kramavṛddhāgnineti mṛdumadhyakharā'gninā śeṣaṃ subodham | (atha<note place="foot" type="editorial" n="7">nāsti ‘kha’ pustake|</note> ca māritasyā'sya śuddhyarthaṃ vidhimapyāha -‘svāṃgaśītalamuddhṛtyetyādi tattāmraṃ svāṅgaśītalaṃ saṃgṛhya paścāt sūraṇadravaiḥ kṛtvā dinamekaṃ saṃmardya paścādgolakaṃ kṛtvā saghṛtenārdhagandhakakalkena golakaṃ lepayitvā tadanu mūṣāntardhṛtvā nirodhya ca gajapuṭe pacet | anena tat kṣaṇena bhakṣaṇayogyaṃ bhavati ardhagandhakaṃ tāmraparimāṇāt | tena tāmraṃ bhāgadvayaṃ gandhakamekabhāgamityarthaḥ | ghṛtamapi gandhakasāmyaṃ bhavati) || 28-35 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="28-35"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha tāmrādyutpattibhedamāraṇaguṇāḥ - ‘ulbaṃ yatkārtikeyasya patitaṃ dharaṇītale | tasmādetatsamudbhūtaṃ tāmramāhuḥ purāvidaḥ’ iti | atha bhedāḥ ‘dvāvarkau nepālamlecchau rase nepālamuttamaṃ | sitaṃ kṛṣṇāruṇacchāyaṃ mlecchakaṃ tvativāmi ca | susnigdhaṃ mṛdulaṃ śoṇaṃ nepālaṃ nirvikārakam | imaṃ rūkṣamatistabdhaṃ śvetaṃ vāpi ca vāsahaṃ | lohanāgayutaṃ ceti śrutvā tad doṣasaptakam | eko doṣo viṣe, tāmre tvaṣṭau doṣāḥ prakīrtitāḥ | bhramo mūrcchā vidāhaśca svedotkledanavāntayaḥ | aruciścittasaṃtāpaḥ pāne doṣā viṣopamāḥ | viṣavatsthāpitaṃ tāmraṃ yatnataḥ sādhyate hi tat’ iti | atha māraṇaṃ | mīnākṣī matsyagandhā cāṃgerī spaṣṭamanyat | anyacca ‘sūkṣmāṇi tāmrapatrāṇi paladvitayamātrayā | gomūtre svedayennityamekaviṃśativāsaraṃ || punaramle vinikṣipya sthāpayeddinasaptakaṃ | sūtatūryāṃśakaṃ datvā tattulyaṃ viḍacūrṇakaṃ || patrāṇi khalve nikṣipya mardayetsarvameva tat | dinasaptapramāṇena sarvatulyaṃ ca gandhakaṃ || kajjalīkṛtya patreṣu adha ūrdhvaṃ pradāpayet | haṃḍikāyāṃ śarāveṇa mudrayitvā vidhānataḥ || vālukābhiḥ prapūryātha pācayetpraharadvayaṃ | svāṅgaśītaṃ samuddhṛtya bhakṣayedraktikādvayam || lavaṅgaṃ pippalīsārdhaṃ kapharogavināśanam | śvāsakāsaharaṃ tāmraṃ vātaghnaṃ vahnimāṃdyajit || atyantakapharogeṣu vāsā kṣudrā pibedanu’ iti granthāntarāttāmreśvaraḥ | ‘tāmraṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ satiktamamlaṃ ca pāke kaṭu sārakaṃ ca | pittāpahaṃ śleṣmaharaṃ ca śītaṃ tadropaṇaṃ syāllaghulekhanaṃ vā || pāṇḍurarśo jvaraḥ kuṣṭhaṃ kāsaśca kṣatasakṣayān’ | ‘pītaṃ samastapittaṃ śothakaphaṃ śūlamupākaroti | prāhuḥ pare bṛṃhaṇamalpametat’ iti tāmraguṇāḥ || 28-35 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">atha sīsakamāraṇamāha - tāmbūlīrasasaṃpiṣṭaśilālepātpunaḥ punaḥ || 36 ||</seg> dvātriṃśadbhiḥ puṭairnāgo niruttho yāti bhasmatām |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="36"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> tāmbūlīti | tāmbūlī tāmbūlavallī prasiddhā | nāgaḥ sīsakam | śilā manaḥśilā, sā caturthāṃśā sampra- dāyāt | punaḥ punariti | pratyekapuṭe manaḥśilayā pralipya puṭet | evaṃ dvātriṃśatpuṭāni prasiddhāni bhavanti | na tu pratyekapuṭe vāraṃvāraṃ pralepanam | pralepanaṃ tvekavāramekapuṭaṃ pratītyarthaḥ || 36 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="36"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha nāgotpattibhedavivaraṇam ‘dṛṣṭvā bhogisutāṃ ramyāṃ vāsukirvyamucadyataḥ | vīryaṃ jātastato nāgaḥ sarvarogāpaho nṛṇāṃ || dravadrāvaṃ mahābhāraṃ chede kṛṣṇaṃ samujjvalaṃ | pūtigandhi bahiḥ kṛṣṇaṃ śuddhaṃ sīsamato'nyathā’ iti | atha māraṇaṃ | śilā manaḥśilā tāmbūlarasasaṃpiṣṭanāgapatralepaḥ triṃśadbhiḥ puṭairbhogī nirutthaṃ bhasmatāṃ yāti || 36 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">aśvatthaciñcātvakcūrṇaṃ caturthāṃśena nikṣipet || 37 ||</seg> <seg type="unit" n="38">mṛtpātre drāvite nāge lohadarvyā pracālayet | yāmaikena bhavedbhasma tattulyāṃ ca manaḥśilām ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">kāñjikena dvayaṃ piṣṭvā pacedṛḍhapuṭena ca | svāṅgaśītaṃ punaḥ piṣṭvā śilayā kāñjikena ca ||39||</seg> punaḥ puṭeccharāvābhyāmevaṃ ṣaṣṭipuṭairmṛtiḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="37-39"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> aśvatthaciñcātvakcūrṇamiti | aśvatthaḥ, pippalaḥ, ciñcā amlikā, caturthāṃśaṃ bhasmataḥ sīsakaparimāṇāt, etena vāraṃvāraṃ bhasmanaḥ kṣepaṇamuktam, na tu ekavāraṃ, yato vakṣyamāṇavaṅgamāraṇe proktaṃ ‘kṣiptvā’ iti tadvadatrāpi | tena yāvannāgasya bhasma bhavati tāvat kṣāraṃ deyaṃ; paścānnāgabhasmanaḥ śilāṃ ca kāñjikena samaṃ piṣṭvā saha dṛḍhapuṭe gajapuṭasaṃjñake pacet | evaṃ ṣaṣṭipuṭaiḥ kṛtvā mṛtirbhavati | ṣaṣṭipuṭānyatra śilayaiva saha kāryāṇi na tu ciñcāśvatthayorbhasmanā, bhasmasaṃskārastvekadaiva ||37-39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="37-39"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> anyacca | aśvatthaḥ pippalaḥ, ciñcā amlikā, tasyostvakcūrṇam | anyacca ‘tribhiḥ kumbhipuṭairnāgo vāsārasavimarditaḥ | saśilo bhasmatāmeti tadrajaḥ sarvarogahṛt’ iti granthāntarāt | kumbhapuṭaiḥ gajapuṭaiḥ saśilaḥ manaḥśilayā sahitaḥ | iti nāgamāraṇam || 37-39 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">idānīṃ vaṅgamāraṇaṃ darśayannāha - mṛtpātre drāvite baṅge ciñcāśvatthatvaco rajaḥ || 40 ||</seg> <seg type="unit" n="41">kṣiptvā kṣiptvā caturthāṃśamayodarvyā pracālayet | tato dviyāmamātreṇa vaṅgabhasma prajāyate || 41 ||</seg> <seg type="unit" n="42">atha bhasmasamaṃ tālaṃ kṣiptvāmlena pramardayet | tato gajapuṭe paktvā punaramlena mardayet || 42 ||</seg> <seg type="unit" n="43">tālena daśamāṃśena yāmamekaṃ tataḥ puṭet | evaṃ daśapuṭaiḥ pakvo vaṅgastu mriyate dhruvam || 43 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="40-43"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> mṛtpatreti | mṛtpātraṃ kharparaṃ, ciñcā amlikā, aśvatthaḥ pippalaḥ, rajaścūrṇamanayorvalkalasya kṣiptvā kṣiptvā iti vāraṃvāraṃ caturthāṃśamiti vaṅgaparimāṇāt, valkalacūrṇasya etat parimāṇamekavāraṃ kṣepaṇārthaṃ atastāvat kṣipedyāvadbhasma bhavati tena vaṅgaparimāṇasamaṃ valkalarajaḥ kāryamiti sampradāyaḥ | ayodarvyā lohamayadaṇḍena atheti paścāt kāryakarmāha - bhasmasamamityādi | tālaṃ haritālaṃ, tadvaṅgabhasma sāmyaṃ bhavati, tena kimuktaṃ ? vaṅgabhasma haritālaṃ ca samamātraṃ saṃgṛhya amlena kāñjikādinā vimardya tadgolakākāraṃ kṛtvā śarāvasampuṭe dhāryaṃ saṃpuṭanirodhaṃ ca kṛtvā gajapuṭe pacet tatpaścāttamuddhṛtya punardaśamāṃśena tālakena saha saṃmardyāmlarasaiḥ kṛtvā tataḥ puṭet| daśa evaṃ sampuṭavidhānavaditi śeṣaḥ | agnipuṭaṃ tu kiñcinnyūnamiti sampradāyaḥ evaṃ daśapuṭaiḥ kṛtvā vaṅgo mṛto bhavati || 40-43 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="40-43"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha vaṅgaṃ | ‘miśrakaṃ khurakaṃ ceti dvividhaṃ vaṅgamucyate | khurakaṃ tu guṇaiḥ śreṣṭhaṃ miśrakaṃ na rase hitaṃ || capalaṃ mṛdulaṃ snigdhaṃ drutadrāvaśca gauravaṃ | niḥśabdaṃ khuravaṅgaṃ syāt miśrakaṃ śyābhaśubhrakam’ iti | spaṣṭamanyat atha māraṇaṃ | ‘vaṅgo dāhakaraḥ śītaḥ kaphapīḍāmayān jayet | krimīnaṣṭādaśavidhān pramehānnātra saṃśayaḥ’ iti | keciddāhaharaḥ śīta’ iti paṭhanti tatra madanavinodapathyāpathyanighaṇṭvādau vaṅgasyoṣṇaguṇasya likhitatvāt| viśeṣatastālena mṛta uṣṇa eva bhavatīti | granthāntarāt vaṅgeśvaraḥ ‘śuddhaṃ sūtaṃ śuddhavaṅgaṃ drāvayitvaikataścaret | tālakaṃ tu dvayostulyaṃ śaṭhīdrāveṇa mardayet | śuṣkaṃ kācamaye pātre pacedyāmacatuṣṭayaṃ | turyāṃśaṃ tālakaṃ datvā punarvāratrayaṃ pacet | guñjārdhaṃ vātha guñjaikaṃ bala- mānena bhakṣayet | jayedvātaṃ kaphaśvāsaṃ kuṣṭhaṃ kāsaṃ bhagandaraṃ | vātaraktaṃ kṣayaṃ vāpi vahnimāṃdyaṃ tridoṣakaṃ | nāmnā vaṅgeśvaraḥ sūtaḥ sarvarogeṣu pūjitaḥ | pakṣāghātādivāteṣu prasūtyādau viśeṣataḥ’ iti vaṅgeśvaraḥ granthāntarāt | atha vaṅgaśodhanamāraṇānupānāśca viśeṣata ucyate ‘gomūtre prathamaṃ dadyāt takre dadyāddvitīyakaṃ | tṛtīyaṃ kāñjike deyaṃ caturthaṃ kaṭutailake | śubhalagnena yogena śodhanaṃ kārayedbhiṣak | nirliptaṃ drāvitaṃ vaṅgaṃ sarvarogeṣu yojayet’ iti vaṅgaśodhanam | athamāraṇaṃ ‘cullyupari sthitaṃ pātraṃ pācayedyāmakadvayaṃ | gharṣaṇaṃ lohadaṇḍena cūrṇaṃ deyaṃ punaḥ punaḥ | prathamaṃ rajanīcūrṇaṃ dīpyakaṃ ca dvitīyakaṃ | tṛtīyaṃ jīrakaṃ dvayaṃ caturthaṃ tiṃtiḍītvacam | evaṃ krameṇa cūrṇena vaṅgaṃ niścandrikaṃ bhavet | svāṅgaśītaṃ samuddhṛtya bhasma candrasamaṃ sitaṃ | guñjāmātraṃ pradātavyaṃ vaṅgabhasma subhakṣitam | anupānaṃ pravakṣyāmi yathāvyādhyanupānataḥ | dhātrīsvarasasaṃyuktaṃ pramehaṃ hanti dustaraṃ | śatāvarīrasenaiva mūtrakṛcchravināśanaṃ | bahumūtraharaṃ tattu pāribhadrarasena tu | rajanīcūrṇamadhukaṃ dhātrīphalarasena tu | catuḥprakāraṃ pradaraṃ nāśayennātra saṃśayaḥ | pañcatiktakaṣāyeṇa pāyayetsarvakuṣṭhajit | śarkarāmadhusaṃyuktaṃ kūṣṇāṃḍasya rasena tu | raktapittakṣayaṃ kāsaṃ śvāsaṃ hanti sudustaraṃ| kaṇṭakārīrasenaiva pātavyaṃ pañcakāsajit | mudgaṃ saśarkaraṃ kṣaudraṃ jāṃgalaṃ piśitaṃ rasam | uduṃbaraphalaṃ caiva tandulīyakavāstukaṃ | rambhāprasūtaṃ cāṅgerīmayakaṃ kadalīphalaṃ | navanītaṃ tathā kṣīramabhyaṅgasnānamācaret’ | iti vaṅgakalpaḥ || 40-43 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">atha lohamāraṇamāha - śuddhaṃ lohabhavaṃ cūrṇaṃ pātālagaruḍīrasaiḥ | mardayitvā puṭedvahnau dadyādevaṃ puṭatrayam || 44 ||</seg> <seg type="unit" n="45">puṭatrayaṃ kumāryā ca kuṭhārakulattharasaiḥ | puṭaṣaṭkaṃ tato dadyādevaṃ tīkṣṇamṛtirbhavet || 45 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="44"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> śuddhamiti | śuddhaṃ śodhitaṃ jātyutkṛṣṭaṃ vā śodhanamasya pūrvaṃ kathitameva | jātibhedāḥ keṣāñcijjñāpanārthaṃ likhyante yathā - ‘devāḥ surasamājena mathyamāne mahodadhau | samutpannaṃ purā tasminnamṛtaṃ devajīvanam || pīyamānātsuraistasmādutthitāḥ kṣudrabindavaḥ | jñātvā tān bhūgatān bindūn yogamāsādya dhūrjaṭiḥ || lohapāṣāṇarūpeṇa kṛtvā tān vasudhātale | pāparogābhibhūtā ye mānavāste bhajantu tān || ityevaṃ śivaguptā ye sudhāyā bindavaḥ param | teṣāṃ mayā samāsena kathyate sādhanaṃ sphuṭam’ iti | atha jātibhedā yathā yadyapi nāgārjunamate aṣṭādaśa lohajātayaḥ santi tadyathā māṇḍūraṃ, māṇḍūkaṃ, sāraṃ, lohaṃ, madhyasāralohaṃ, sthūlasāralohaṃ, cakramardalohaṃ, bandhalohaṃ, vajrakalohaṃ, surāyasaṃ, kaliṅgaṃ, bhadralohaṃ, garalasthitalohaṃ, vajraṃ, pāṇḍiniravam, arbudakam, kāntaṃ, kuliśamiti tathāpyanyeṣāṃ mate tvaṣṭaiva śreṣṭhatamā | tathāhi ‘sāmānyāddviguṇaṃ sāraṃ tasmādaṣṭaguṇaṃ kaliḥ | kaleḥ śataguṇaṃ bhadraṃ bhadrādvajraṃ sahasradhā | vajrāt ṣaṣṭiguṇaṃ pāṇḍinirivāddaśabhirguṇaiḥ | tataḥ koṭiguṇaṃ tasmādayasaḥ kāntakaṃ matam’ iti | eteṣāṃ vyañjanaṃ ca tantrāntarādeva likhyate lakṣaṇaviśeṣaṃ vinā śreṣṭhamaśreṣṭhaṃ na jñāyate tasmāllikhyate | yathā ‘kṣamābhṛcchikharākāraliṅgānyevāmlite sati | dṛśyante yatra sūkṣmāṇi sāraṃ ca tadudāhṛtam || yatra kṛṣṇāyase viṃśallakṣaṇāni sitāni ca | pallavālpakṛtīnyāhustadbudhāḥ kṛṣṇavajrakam || yatra kṛṣṇatarā bhūmirvartulāṅgāni sarvaśaḥ | rekhā syāddhemavarṇā ca tatpiṇḍī ca vidhīyate || kalistarasamāvarto yaduktaṃ ca vicakṣaṇaiḥ | kiṃcittatsthe jale kṣiptaṃ tailabindurna sarpati || api kenāpi kālena nirmalatvaṃ na muñcati | bhraśyate yanna kālena nirdravaṃ tadayo matam | yena parvatasāreṇa bhidyante śuṣkakāṣṭhavat | anyāni girisārāṇi tattīkṣṇaṃ kāntamucyate’ || kāntasya lakṣaṇamanya- trāpyuktam | ‘pātre yasmin praviśati jale tailabindurniṣikto hiṅgurgandhaṃ visṛjati nijaṃ tiktatāṃ nimbakalkaḥ | pāke dugdhaṃ bhavati śikharākārakaṃ naiti bhūmau kāntaṃ lohaṃ bhavati tadidaṃ lakṣaṇoktaṃ na cānyat ||’ iti tasmādeteṣāṃ madhye kāntalohaṃ śreṣṭhatamaṃ, yataḥ - ‘kiṭṭāddaśaguṇaṃ muṇḍaṃ muṇḍāttīkṣṇaṃ śatonmitam | tīkṣṇāllakṣaguṇaṃ kāntaṃ bhakṣaṇātkurute guṇam || tasmāt kāntaṃ sadā sevyaṃ jarāmṛtyuharaṃ nṛṇām’ iti | tacca kāntaṃ caturvidhaṃ bhavati | tathāhi ‘bhrāmakaṃ śakaṭaṃ caiva cumbakaṃ drāvakaṃ tathā | caturvidhaṃ bhavet kāntamekaikaṃ dviguṇaṃ matam’ iti | jātibhedāḥ saṃkṣepeṇoktāḥ | samprati māraṇavidhirapi teṣāṃ kathyate - lohabhavaṃ cūrṇamityādi | pātālagaruḍī pātālamūlī prasiddhā sā ca cchinnaruhā'kṛtistadbhedaśca tadabhāve chirahaṇṭaiva grāhyā puṭamatra jagapuṭam | kumārī prasiddhā<note place="foot" type="editorial" n="8">sā ca vāri śabdavācyā dī. |</note> kuṭhārakulattharasairiti| kuṭhāraḥ<note place="foot" type="editorial" n="9">sā ca kuraiyā śabdavācyo dravyaviśeṣaḥ |</note> kuṭhāracchinnā kuṭajabheda ityanye tadabhāve jambūtvak gṛhṇantyapare; asmatsampradāye kuṭhāracchinnā loke tipānītiśabdavācyo dravyaviśeṣo grāhyaḥ | kulattho'nnaviśeṣaḥ prasiddhaḥ | puṭaṣaṭkamityanena pratyekaṃ puṭatrayaṃ pūrvavadboddhyam || 44 ||</seg> 45 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="44"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha lohamāraṇaṃ | pātālagaruḍī pātālamūlī kuṭhāraḥ anyacca daradaṃ hiṃgulaṃ tīkṣṇagatavallīcūrṇam ||||44 ||</seg>45||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">anyaccetyaparamapi māraṇamāha - kṣipedvā daśamāṃśena daradaṃ tīkṣṇacūrṇataḥ | mardayetkanyakādrāvairyāmayugmaṃ tataḥ puṭet || 46 ||</seg> <seg type="unit" n="47">evaṃ saptapuṭairmṛtyuṃ lohacūrṇamavāpnuyāt | rasaiḥ kuṭhāracchinnāyāḥ pātālagaruḍīrasaiḥ ||47 ||</seg> stanyena cārkadugdhena tīkṣṇasyaivaṃ mṛtirbhavet |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="46"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> kṣipediti | daradaṃ hiṅgulam | daśamāṃśaṃ daradaṃ lohacūrṇāt | kanyakā kumārī | puṭamatra gajapuṭavidhānaṃ yāmayugmamiti mardanaparimāṇam | evamityanena saptapuṭaiḥ kṛtvā siddhaṃ bhavati | athavā kuṭhāracchinnāyā rasaiḥ kṛtvā daradaṃ lohacarṇaṃ ca pūrvavat saṃmardya puṭet | anenāpi saptapuṭaiḥ siddhametat | athavā pātālagaruḍīrasaistadvadeva vā athavā stanyena pūrvavadyogaḥ kartavyaḥ | arkadugdhena tadvadeva pracāraḥ | etadyogacatuṣṭayaṃ daradasaṃbandhi bhavati | saptapuṭasaṃbandhi vā vijñeyam | atra kuṭhāracchinnā prasiddhā ‘tipānī’ śabdavācyetyapare, pātālagaruḍī chirahaṇṭaḥ stanyaṃ strībhavaṃ nānyat prayogāntaradarśanāt | tathāca ‘hiṅgulasya palān pañca nārīstanyena peṣayet | tena lohasya patrāṇi lepayet palapañcakam’ ityādi || 46 ||</seg> 47 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="46"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> anyacca | rasairiti | anyadapi sugamam ||46 ||</seg> 47 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">anyadapi māraṇamāha - sūtakāddviguṇaṃ gandhaṃ dattvā kuryācca kajjalīm ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">dvayoḥ samaṃ lohacūrṇaṃ mardayetkanyakādravaiḥ | yāmayugmaṃ tataḥ piṇḍaṃ kṛtvā tāmrasya pātrake ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">gharme dhṛtvā rubūkasya patrairācchādayedbudhaḥ | yāmārdhenoṣṇatāṃ bhūyāddhānyarāśau nyasettataḥ ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">dattvopari śarāvaṃ tu tridinānte samuddharet | piṣṭvā ca gālayedvastrādevaṃ vāritaraṃ bhavet || 51 ||</seg> <seg type="unit" n="52">evaṃ sarvāṇi lohāni svarṇādīnyapi mārayet | śilāgandhārkadugdhāktāḥ svarṇādyāḥ sarvadhātavaḥ||52||</seg> mriyante dvādaśapuṭaiḥ satyaṃ guruvaco yathā |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="48-52"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> sūtakāditi | sūtaṃ pāradaṃ, gandhaṃ gandhakaṃ, dvayoriti pāradagandhakayoḥ | kanyakā kumārī, yāmārdhenoṣṇatā bhūyādityanena taddravyapiṇḍaṃ ghaṭikācatuṣṭayaṃ yāvaddharme dhārayedityarthaḥ | tata iti paścāt | dattvopari śarāvamityanena taddravyapiṇḍaṃ pūrvam | eraṇḍapatrairveṣṭayitvā paścāttāmrasaṃpuṭe mṛṇmayasaṃpuṭe vā sannidhāya tadanu dhānyarāśau sthāpayedityarthaḥ | tathāhi - śuddhaṃ sūtaṃ dvidhā gandhaṃ kṛtvā khalvena kajjalīm | dvayoḥ samaṃ lohacūrṇaṃ mardayet kanyakādravaiḥ|| yāmadvayāt samuddhṛtya tadgolaṃ tāmrapātrake | ācchādyairaṇḍapatraiśca yāmārdhenoṣṇatā bhavet’ ityādi | evamiti pūrvoktavidhinā sarvāṇi lohāni kāntatīkṣṇamuṇḍaprabhṛtīni svarṇādīni api anayā yuktyā ca mārayediti bhāvaḥ | ādiśabdagrahaṇāt raupyatāmrādayaḥ | aparamapi śilāgandhārkadugdhāktā ityādi sugamam | satyamityanena vāritaraṃ bhavedityarthaḥ | yathā guruvacastathā'tra boddhavyam | etena kimuktaṃ ? mṛtaṃ lohaṃ tu paścāt saṃskāritaṃ kuryādityabhiprāyaḥ | tathāhi - ‘ghṛtatulyaṃ mṛtaṃ lohaṃ lohapātragataṃ pacet | jīrṇe ghṛtaṃ samādāya yogavāheṣu yojayet | ityādi || 48-52||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="48-52"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha lohakalpaḥ | ‘pātañjale tathā tantre lohā bahuvidhā matāḥ | duṣprāpyatvānniṣphalatvācca likhyate hi bhidā mayā| cārutvādbhadravajraṃ tu pāṇḍikāntādayo yathā | rūpairguṇaiśca kathyante te nāgārjunadeśataḥ || sāmānyāddviguṇaṃ proktaṃ tasmādaṣṭaguṇaṃ kaliḥ | kalerdaśaguṇa bhadraṃ bhadrādvajraṃ sahasradhā || vajrāt sahasraguṇitāt pāḍinī daśabhirguṇaiḥ | tataḥ koṭisahasratvādayaḥ kāntaṃ mahāphalam ||’ iti | tatra viśeṣa ucyate ‘kāñjījitaṃ tulāṅgaṃ syādājyavarṇamayo viduḥ | kāśatāḍaṃ kṛśāṅgaṃ ca śulāṃ gandho dudeśatam || paṃḍitaṃ dvividhaṃ kṛṣṇaṃ śuklañca samatārdrakaṃ | bhadrameraṇḍabījābhaṃ snuhīpatranibhaṃ tathā || vajraṃ damanapatrābhamīṣat svarṇacchavistathā | kāntaṃ mṛdutaraṃ tārarukmakānto sitākaraṃ || svāduryatra bhavennimbakalko rātridivoṣitaḥ | kāntaṃ taduttamaṃ yacca śilārūpeṇa vārtikaṃ || kahvoṇamuttamaṃ kāntamato'nyanmadhyamaṃ mataṃ | kṣudrāṃḍaṃ gurutāḍaṃ syātkaliṅgajamayo mataṃ || rukmārukmapratīkāśaṃ tīkṣṇaṃ mṛduphalaṃ mataṃ tattadā'karasaṃbhūtaṃ tattadrogavināśanaṃ || tena tasya parīkṣāyāṃ yāte madimadetakam’ iti | lohabhedāḥ| atha māraṇaṃ - ‘vajraṃ pañcādikaṃ teṣāṃ bhedā yājyatamaṃ śubhaṃ | prākpañcapalādūrdhvaṃ yāvadāṣoḍaśaṃ palam’ | atha lohaśodhanaṃ ‘triphalātriguṇaistoyaistriphalā ṣoḍaśaṃ palaṃ | tatkvāthe pādaśeṣe tu lohasya palapañcakaṃ || kṛtvā patrāṇi taptāni saptavāraṃ niṣecayet | evaṃ pralīyate doṣo girijo lohasaṃbhavaḥ’ iti | atha māraṇe puṭapraśaṃsā - ‘puṭairdoṣavināśaḥ syāt puṭādeva guṇodayaḥ | mriyate ca puṭāllohaṃ puṭāṃstasmātsamācaret || yathā yathā pradīyante puṭāśca bahavo'yasi | tathā tathā pravardhante guṇāḥ śatasahasraśaḥ | tāvallohaṃ puṭedvaidyo yāvaccūrṇīkṛtaṃ jale | tannistarellaghutvena nīre tarati haṃsavat || tāvanna cūrṇayedevaṃ yāvatkajjalisaṃnibhaṃ | karoti nihitaṃ netre naiva pīḍāṃ manāgapi || puṭe puṭe kvāthayitvā sthālīpākaṃ pradāpayet | puṭaikamantare vāpi kṣālanaṃ vyayabhītitaḥ’ iti | atha doṣabhedena puṭānāha - ‘pākaḥ phalāmbudaśamūlarasena vāyau pitte tu śītamadhuraistriphalairvidāryāḥ | tajjñaiḥ śatāvarijaṭāsvarasena deyaḥ śleṣmāṇake tu daśamūlarasārdrakeṇa || vātaśleṣmavikāreṣu śvayathau vividhātmake | varṣābhūśṛṅgaverābhyāṃ māṇakena viśeṣataḥ’ iti | māṇakaḥ māṇakandaḥ, ‘pittānile pittayute ca rakte drākṣāvidārīśatamūlikābhiḥ | kṣīrakākolī kākolyā ca madhūkapuṣpaiḥ kharjūrakeṇāpi tathaiva deyāḥ | atha vyādhibhedena puṭānāha - ‘jīrṇajvare guḍūcī kāse śvāse ca śasyate vyāghrī| yakṣmā'sṛk pittarujorvāsā śastā balā nāma || nāsāvraṇaśoṇitaśāṃtyarthaṃ svarasayavadūrvāyāḥ| kaṅkellicchallasalilaṃ śastaṃ pradareṣu sarveṣu || niculadalodbhavasalilaiḥ pravāhikāyāṃ ca śasyate sutarāṃ | grahaṇīṣu mustakānāṃ kuṭajakvāthātisāreṣu || mehe varāvare kṛcchre pāṣāṇabhedikātivane | varṣābhūnāgarayoḥ kvāthaḥ śvayathupraśāntyarthaṃ || gomūtraṃ triṣu śastam udarāpasmārapāṇḍurogeṣu | astreṣu māṇakaṃdo gulme rohītakaḥ kvāthaḥ || hikvāśvāse brāhmībhārgīsvarasena śastaśca | eraṇḍanāgarayoḥ kvāthaḥ sāme'tiśastaḥ || śūleṣu daśamūlena gomūtreṇa phalāmbunā | yakṛti plīhni dātavyo gṛhanyārkajaṃ payaḥ || devadāruviḍaṅgena palāśena kṛmau mataḥ | kuṣṭhesaṃpākaniṃbena saptaparṇāṭarūṣakaiḥ|| bhallātakena bākucyavṛndārkeṇāśanena ca | madhurekṣurasaṃpākaiḥ abhīrūvaruṇena ca | eraṇḍatṛṇapañcānāṃ mūlai śailūṣakena ca | triphalena ca kartavyo mūlastambhe tridoṣaje || aśmarīṣu ca sarvāsu mūtrāghāte viśeṣataḥ | vṛkṣakṣīrāmṛtā drākṣā abhīrūdaśamūlakaiḥ || vājigandhānvitairebhiḥ kṣayeṣu ca nigadyate | amlapitte śatā- varyāḥ puṭā deyāśca sarvataḥ’ | muṇḍikā śatamūlī ca citrāṅgakarikarṇakeśarājaistu | madhukaguḍūcīmārkavamuśalībhallā- takaiḥ kalpe, rasāyane nāgabalā hayagandhā gokarṇakavṛddhadārakāmalakī, vājīkaraṇe vihitā vānarīśatamūlikā kṣurikā jñātvaivaṃ | rogaviśeṣānebhirvāratrayaṃ puṭena sthālīpāke adhikataḥ puruṣasvabhāvaṃ buddhimān kathitamapi hemamauṣadhamucitamupādeyamanyadapi | ‘yaḥ kalpakāmaḥ kurute ca lohaṃ sa sarvaśaṅkāparivarjitāṅgaḥ | dviraṣṭavarṣākṛtireṣa nityaṃ jīvet pṛthivyāmamaropamānaḥ’ iti | lohakalpaḥ samāptaḥ || atha kiṭṭaṃ - ‘gomūtratriphalākvāthe taptaṃ śodhyaṃ trisaptadhā | svarṇādisarvalohānāṃ kiṭṭasya ca guṇāvaham’ iti lohādikiṭṭamāraṇam | atha svarṇādidhātubhakṣaṇapramāṇaṃ - ‘yavadvayaṃ prayoktavyaṃ hemaguñjāṣṭakā'vadhi | tāraṃ taddviguṇaṃ lohamanyattattriguṇātmakam’ || 48-52 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">athopadhātuśodhanamāraṇaṃ, te ke upadhātavaḥ ? iti darśayannāha - mākṣikaṃ tutthakābhre ca nīlāñjanaśilālakāḥ ||53||</seg> rasakaśceti vijñeyā ete saptopadhātavaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="53"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> mākṣikamiti | mākṣikaṃ dhātumākṣikaṃ | taddvividham ekaṃ svarṇamākṣikam aparaṃ tāramākṣikaṃ kāṃsyamākṣikamiti | tutthakaṃ prasiddham | abhram abhrakaṃ, nīlāñjanaṃ prasiddham, śilā manaḥśilā, tālakaṃ haritālaṃ, rasakaṃ kharparakaḥ, sa ca tutthakabhedaḥ | ete saptopadhātavaḥ kathitāḥ || 53 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="53"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> athopadhātuśodhanaṃ māraṇaṃ | mākṣikaṃ svarṇamākṣikaṃ, tutthaṃ tutthakam, abhram abhrakaṃ, nīlāñjanaṃ kṛṣṇāñjanam, manaḥśilā, ālakaḥ haritālakaḥ, rasakaḥ kharparam | ete sapta upadhātavo jñeyāḥ || 53 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">atha mākṣikaśodhanamāraṇam - mākṣikasya trayo bhāgā bhāgaikaṃ saindhavasya ca ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">mātuluṅgadravairvātha jambīrotthadravaiḥ pacet | cālayellohaje pātre yāvatpātraṃ tu lohitam ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">bhavettatastu saṃśuddhiṃ svarṇamākṣikamṛcchati | kulatthasya kaṣāyeṇa ghṛṣṭvā tailena vā puṭet || 56 ||</seg> <seg type="unit" n="57">takreṇa vājamūtreṇa mriyate svarṇamākṣikam | karkoṭīmeṣaśṛṅgyutthairdravairjambīrajairdinam || 57 ||</seg> bhāvayedātape tīvre vimalā śudhyati dhruvam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="54-57"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānī pratyekena śodhanamāraṇamāha - athetyādi | mākṣikasyeti spaṣṭam | karkoṭīti | vimalā svarṇa- mākṣikabhedaḥ, karkoṭī vandhyākarkoṭī grāhyā, meṣaśṛṅgī vallīsaṃjñā prasiddhā, etayordravaiḥ sadyorasaiḥ patrāṇāmiti śeṣaḥ | jambīrajairiti jambīraphalarasaiḥ dinamiti mardayet iti śeṣaḥ | tena pratyekarasena kṛtvā dinaikaṃ mardayedityarthaḥ | ātape tīvra iti tīvragharme | tīvragharmābhāve agnau śodhayedityapi sampradāyaḥ | uktaṃ ca ‘jambīrāṇāṃ rasaiḥ svinnaṃ meṣaśṛṅgīrase'thavā | rambhātoyena vā pācyaṃ ghasraṃ vimalaśodhanam’ iti || 54-57 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="54-57"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yāvat pātraṃ lohitaṃ raktaṃ bhavati tāvat pacet | tadā mākṣikaṃ śuddhimṛcchati śuddhiṃ prāpnoti | ṛ gatāvityasya ṛcchādeśe prayogaḥ | mākṣikaṃ kṛdbhūbhūtaṃ napuṃsakatvāt | atha māraṇaṃ | kulatthasyeti spaṣṭamanyat | atha tāramākṣikaśodhanamāraṇaṃ | karkoṭī vandhyākarkoṭī, meṣaśṛṃgī prasiddhā | atha māraṇaṃ svarṇamākṣikavat || 54-57 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">atha tutthakaśodhanamāha -- viṣṭhayā mardayettutthaṃ mārjārakakapotayoḥ || 58 | daśāṃśaṃ ṭaṅkaṇaṃ dattvā pacenmṛdupuṭena tu | puṭaṃ dadhnā puṭaṃ kṣaudrairdeyaṃ tutthaviśuddhaye || 59 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="58"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> viṣṭhayā mardayet iti viṣṭhā purīṣam | mārjārakakapotayoriti mārjārako biḍālaḥ, kapotaḥ prasiddhaḥ anayoḥ purīṣaṃ tvanumānato grāhyam, ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyakṣāraṃ daśāṃśamiti tutthakaparimāṇāt | mṛdupuṭaṃ tu kukkuṭapuṭaprabhṛtikaṃ paścāddadhnā kṛtvā puṭamekaṃ deyam | tadanu kṣaudrairapi puṭamekaṃ dadyādityarthaḥ || 58 ||</seg> 59 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="58"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha tutthaśodhanaṃ viṣṭhayeti | granthāntare caivaṃ śodhanam - ‘ataḥ viṣṭhāsamaṃ tutthaṃ sakṣaudraṃ ṭaṃkaṇaṃ kṛtam | trivāraṃ puṭitaṃ śuddhaṃ vāntibhrāntivivarjanam’ ||58||</seg>59||</ab>
          <ab type="mula">athābhrakaśodhanam - kṛṣṇābhrakaṃ dhamedvahnau tataḥ kṣīre vinikṣipet | bhinnapatraṃ tu tatkṛtvā taṇḍulīyāmlayordravaiḥ ||60| bhāvayedaṣṭayāmaṃ tadevaṃ śuddhyati cābhrakam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="60"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> adhunā abhrakaśodhanamāha - kṛṣṇeti | kṛṣṇābhrakaṃ vajrajātisaṃjñaṃ kathitam | yatastvabhrakaṃ tu caturvidhaṃ bhavati | tathāhi tantrāntarādutpattiprabhṛtikaṃ likhyate yathā ‘purā vadhāya vṛtrasya vajriṇā vajramuddhṛtam | visphuliṅgāstatastasya gaganaṃ parisarpitāḥ || nipeturmeghanirghoṣāt śikhareṣu mahībhṛtām | tebhya eva samutpannaṃ tattadgiriṣu cābhrakam || tadvajraṃ vajrajātatvādabhramabhraravodbhavāt | gaganacyutajātatvādūcire gaganaṃ surāḥ || tadbrāhmaṇakṣatriyaviṭśūdrabhedāccaturvidhaṃ | krameṇaiva sitaṃ raktaṃ pītaṃ kṛṣṇaṃ ca varṇataḥ || pinākaṃ darduraṃ nāgaṃ vajraṃ ceti caturvidham| pinākādyāstrayo varjyā vajrajātiṃ samāharet || muñcatyagnau vinikṣiptaṃ pinākaṃ dalasaṃcayam | darduraṃ nihitaṃ hyagnau kurute darduradhvanim || nāgaṃ cāgnau vinikṣiptaṃ phūtkāraṃ ca vimuñcati | vajrābhrakaṃ tu vahnisthaṃ na kvacidvikṛtiṃ vrajet || tasmādvajrābhrakaṃ yojyaṃ vyādhivārdhakyamṛtyujit | tatra dakṣiṇaśaile'rkaśoṣādalpaguṇaṃ hi tat || alpasatvaṃ tadā dhatte abhre satvaṃ guṇapradam | atha cottaraśailotthaṃ bahusatvaṃ guṇādhikaṃ | śaṃsanti munayaḥ sarve prayoge kṛṣṇamabhrakam’ iti | śodhanaṃ cāha - taṇḍulīyāmlayoriti | taṇḍulīyo<note place="foot" type="editorial" n="10">caurāīśabdavācya:|</note> meghanādaḥ, amlaḥ kāñjikaṃ, tadabhāve jambīraprabhṛtikaṃ grāhyam | aṣṭayāmaṃ dvayordravyayostena pratyekaṃ caturyāmamityarthaḥ ||60||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="60"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> kṛṣṇābhrakamiti | nanu granthāntare caturvidhamabhrakamuktaṃ, tadyathā - ‘pinākaṃ darduraṃ nāgaṃ vajraṃ ceti caturvidham | tat punnapuṃsakaṃ jñeyaṃ pratyekaṃ tatra lakṣaṇaiḥ | vaṅgasenādāyastrividhamāhuḥ ‘vajraṃ bhekavapuḥ kṛṣṇābhrakaṃ ca trividhaṃ mataṃ | tataḥ kṛṣṇaṃ samādāya pācayetkāṃjike śubhe’ iti | etadvivṛṇoti trivikramaḥ | tataḥ kṛṣṇaṃ samādāyetyanena kṛṣṇatvasāmyādvajrakṛṣṇābhrayorgrahaṇaṃ | bhekavapuḥ haritapītādivarṇaṃ tyājyam | ataḥ śārṅgadhareṇa kṛṣṇasyaiva grahaṇaṃ kṛtam ||60||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">atha māraṇam | kṛtvā dhānyābhrakaṃ tattu śoṣayitvātha mardayet || 61||</seg> <seg type="unit" n="62">arkakṣīrairdinaṃ khalve cakrākāraṃ ca kārayet | veṣṭayedarkapatraiśca samyaggajapuṭe pacet || 62 ||</seg> <seg type="unit" n="63">punarmardyaṃ punaḥ pācyaṃ saptavāraṃ prayatnataḥ | tato vaṭajaṭākvāthaistadvaddeyaṃ puṭatrayam || 63||</seg> <seg type="unit" n="64">mriyate nātra saṃdehaḥ sarvayogeṣu yojayet | tulyaṃ ghṛtaṃ mṛtābhreṇa lohapātre vipācayet || 64 ||</seg> <seg type="unit" n="65">ghṛte jīrṇe tadabhraṃ tu sarvayogeṣu yojayet | mṛtaṃ tvabhraṃ harenmṛtyuṃ jarāpalitanāśanam || 65 ||</seg> anupānaiśca saṃyuktaṃ tattadrogaharaṃ param |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="61-65"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha māraṇaṃ yathā - kṛtvā dhānyābhrakamityādi | dhānyābhrakavidhānaṃ tu tantrāntarādavagantavyaṃ | tadyathā -‘baddhvā dhānyayute vastre mardayet kāñjikaiḥ saha | ādāyā'dhogataṃ śuddhaṃ śuṣkaṃ dhānyābhrakaṃ bhavet’ iti | athavā ‘cūrṇābhraṃ śālisaṃyuktaṃ baddhvā kambalake tathā trirātraṃ kāṃjike sthāpyaṃ tat klinnaṃ mardayeddṛḍham | kambalādgalitaṃ ślakṣṇo māraṇādau praśasyate iti | veṣṭayedarkapatraiścetyanena cakrākāraṃ dravyaṃ patrairveṣṭayitvā'gnau puṭet | samyagiti grahaṇena tat patraveṣṭitaṃ cakrākāraṃ dravyaṃ kharpare nidhāya, upari ca kharparaṃ datvā tadūrdhvādhaḥ āraṇyakopalāni ca dattvāgniṃ prajvālya gajapuṭe puṭediti tātparyārthaḥ | evaṃ saptavāraṃ yāvat puṭet | arkakṣīrairevetyarthaḥ | tataḥ paścādvaṭajaṭākvāthaiḥ kṛtvā puṭatrayameva deyam | atha mṛtābhrasyā'pi śuddhimāha - tulyamityādi sugamam | adhunā mṛtābhrasya guṇamapyāha - mṛtamiti | kecidamuṃ ślokaṃ na paṭhanti, bahusthāneṣvapracāratvāt || 61-65 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="61-65"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> sugamam || 61-65 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">athānyaprakāro'bhrakamāraṇasya tamapi vyācaṣṭe - śuddhaṃ dhānyābhrakaṃ mustaṃ śuṇṭhīṣaḍbhāgayojitam||66||</seg> <seg type="unit" n="67">mardayetkāñjikenaiva dinaṃ citrakajai rasaiḥ | tato gajapuṭaṃ dadyāttasmāduddhṛtya mardayet || 67 ||</seg> <seg type="unit" n="68">triphalāvāriṇā tadvatpuṭedevaṃ puṭaistribhiḥ | balāgomūtramusalītulasīsūraṇadravaiḥ || 68 ||</seg> marditaṃ puṭitaṃ vahnau tritrivelaṃ vrajenmṛtim |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="66-68"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> śuddhaṃ dhānyābhrakamiti | śuddhiḥ pūrvaṃ kathitā | dhānyābhrakavidhānaṃ pūrvameva pradarśitam | mustaṃ śuṇṭhī ca ṣaḍbhāgayojitaṃ pratyekaṃ | ṣaḍbhāgatā'tra abhrakaparimāṇāt | kāñjikena mardanaṃ caikadinamityarthaḥ | triphalāvāriṇā triphalākvāthenetyarthaḥ | tadvat puṭediti gajapuṭavidhānena | evaṃ puṭaistribhiriti triphalākvāthena puṭatrayaṃ dadyā- dityabhiprāyaḥ | evamiti gajapuṭavidhānādinā balāprabhṛtīnāṃ pañcadravyāṇāṃ dravaiḥ kṛtvā pratyekena trivelaṃ marditaṃ pañcādvahnau puṭitaṃ cābhrakaṃ mṛtiṃ vrajedityarthaḥ | eke cātra yogatrayaṃ manyante tanmate tu mustaprabhṛti citrakāntaireko yogaḥ | kevalatriphalāyā dvitīyaḥ | balāprabhṛti sūraṇāntaistṛtīya iti || 66-68 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="66-68"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> athānyaprakāraḥ | puṭe saṃpuṭe puṭatrayaṃ deyaṃ | balā prasiddhā | spaṣṭamanyat | ityabhrakamāraṇam || || 66-68 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">abhrasatvaprakāraḥ |<note place="foot" type="editorial" n="11">kṣepakamidam|</note> dhānyābhrakasya bhāgaikaṃ dvau bhāgau ṭaṅkaṇasya na | piṣṭvā tadandhamūṣāyāṃ ruddhvā tīvrāgninā pacet ||69||</seg> svabhāvaśītalaṃ cūrṇaṃ sarvayogeṣu yojayet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">atha nīlāñjanam - nīlāñjanaṃ cūrṇayitvā jambīradravabhāvitam || 70 ||</seg> <seg type="unit" n="71">dinaikamātape śuddhaṃ bhavetkāryeṣu yojayet | evaṃ gairikakāsīsaṭaṅkaṇāni varāṭikā || 71||</seg> taurī śaṅkhaṃ ca kaṅkuṣṭhaṃ śuddhimāyāti niścitam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="70"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> samprati nīlāñjanaśodhanavidhimāha - nīlāñjanamiti | nīlāñjanaṃ prasiddham | asya bhedaḥ sauvīrāñjanaṃ śvetakṛṣṇavarṇabhedāt | etasmādapi sīsakotpattirjāyate | jambīradravabhāvitamiti jambīraphalarasena bhāvitaṃ śeṣaṃ sugamam | evamityādi | evaṃ nīlāñjanaśodhanaprakāreṇaiva gairikādayo viśodhyāḥ | gairikaṃ prasiddham | gairikaṃ svarṇagairikaṃ ca | kāsīsamiti | tacca dvividhaṃ | kāsīsaṃ puṣpakāsīsaṃ ca | kāsīsaṃ bhasmavadalpamṛt puṣpakāsīsaṃ tadbhedaḥ kiñcitpītaḥ, ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyakṣāraḥ, varāṭikā kapardikā, śeṣaṃ prasiddham | taurī sphaṭikā ‘phiṭkārī’ śabdavācyo mṛdbhedaḥ | kaṅguṣṭhaṃ suvarṇakṣīrī, asya bhedaḥ coka iti prasiddhaḥ | sa ca raktakṣīrasehuṇḍa iti pratīteḥ | niścitamityanenānyat śodhanamapi nāpekṣayet | yatastanttrāntareṣvapi nānāprakāreṇa śodhanamasti tasmādanenaivā'tra śodhanameteṣāṃ pratipāditam || 70 ||</seg> 71 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="70"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha gairikakāsīsaṭaṃkaṇavarāṭakāśaṅkhatorīśodhanaṃ sugabham | evaṃ nīlāñjanaprakāreṇa jambīrabhāvanayetyarthaḥ | gairikaṃ prasiddhaṃ, kāsīsaṃ prasiddhaṃ, ṭaṅkaṇaṃ kṣāraḥ, varāṭikā, śaṅkhaṃ, torī sphaṭikā, kaṅkuṣṭhaṃ cokaniryāsaḥ||70||</seg> 71||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">atha manaḥśilāśodhanam -- pacettryahamajāmūtrairdolāyantre manaḥśilām || 72 ||</seg> bhāvayetsaptadhā pittairajāyāḥ śuddhimṛcchati |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="72"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha mana:śilāśodhanamāha - pacediti | manaḥśilā prasiddhā | dolāyanttravidhānaṃ ca sampradāyato likhyate | manaḥśilāṃ kaṇaśaḥ kṛtvā kadalīdalaiḥ saṃveṣṭya tadanu caturguṇena vastreṇa ca poṭṭalīṃ baddhvā mūtrapūrite bhāṇḍe vidhivat svedayet yāvaddinatrayaṃ bhavati | dinagrahaṇena rātrirapi gṛhyate | tenāhorātramapi svedayet ityabhiprāyaḥ eke tu dinatrayameva na tu rātrau svedanaṃ vihitam, yato rātrāvadṛḍhatve dagdhādibhayāt tathāhi - ‘sudṛḍhe kadalīpatre vastrakhaṇḍe caturguṇe | tanmadhye tān vinikṣipya badhnīyācca supoṭṭalīm | kṣārāmlamūtravargeṇa svedayecca dinatrayam | tathā svedaḥ prakartavyo majjayet poṭalī yathā | bhavenna ca talasparśā bhāṇḍasyāpi kadācana’ iti manyante | tato dolāyantrapramāṇamapi | ‘dravadravyeṇa bhāṇḍasya pūritārdhasya tasya ca | mukhe tiryakkṛte daṇḍe yaddravyaṃ sūtralambitam | svedayettanmadhyagataṃ dolāyanttramiti smṛtam’ iti | bhāvayet saptadhā<note place="foot" type="editorial" n="12">nāsti khapustake |</note> pittairiti | tadanu sveditā manaḥśilā ajāyāḥ pittadravaiḥ kṛtvā saptadhā gharme bhāvayet| bhāvanārthadravastu yāvaddravyaṃ drāvitaṃ bhavati evaṃ śuddhimṛcchatīti | eke ‘kṣālayedāranāle vā sarvayogeṣu yojayet’ iti paṭhanti tathā vyākhyānayanti ca || 72 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="72"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> pacettryahamiti | anye evamāhuḥ - ‘jayantīrasasaṃpiṣṭhā śilā śuddhyati gharmaṇā | viṣaghnī ca tridoṣaghnī sā śuddhā parikīrtitā ’|| 72 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">atha tālakaśuddhiḥ - tālakaṃ kaṇaśaḥ kṛtvā sacūrṇaṃ kāñjike kṣipet ||73||</seg> <seg type="unit" n="74">dolāyantreṇa yāmaikaṃ tataḥ kūṣmāṇḍajairdravai | tilataile pacedyāmaṃ yāmaṃ ca triphalājalaiḥ || 74 ||</seg> evaṃ yantre caturyāmaṃ pācyaṃ śudhyati tālakam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="73"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ tālakaśodhanaṃ prakaṭayannāha - tālakamiti | tālakaṃ haritālaṃ sacūrṇakāñjike kṣipediti cūrṇaṃ kaṇikābhāvamityarthaḥ | kathaṃ ? yathā īṣaccūrṇayuktaṃ kāñjikaṃ bhāṇḍe kṣiptvā dolāyantravidhānena svedayet| dolāyantravidhistu pūrvaṃ darśita eva | tata ityanena yāmaikaṃ svedanaṃ sūcitam | kūṣmāṇḍajairdravairiti kūṣmāṇḍaphalasya sadyorasaiḥ kvāthairvā | triphalājalairiti | kvathitatriphalājalaiḥ kvathitatriphalātoyaiḥ | śeṣaṃ sugamam ||73||</seg>74||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="73"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> kaṇaśaḥ khaṇḍaśastālaṃ haritālacūrṇaṃ kalicūrṇasahitakāñjike kṣipet | dolāpātre yāmaṃ pacet haṇḍikāyāṃ kāṣṭhaṃ datvā kāṣṭhe lambamānāṃ poṭṭalikāṃ sthāpayet | idaṃ dolāyantraṃ | spaṣṭamanyat ||73||</seg>74||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">atha rasakaśuddhiḥ -- naramūtraiśca gomūtraiḥ saptāhaṃ rasakaṃ pacet || 75 ||</seg> dolāyantreṇa śuddhiḥ syāttataḥ kāryeṣu yojayet |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="75"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha rasakaśodhanaṃ vyācaṣṭe - naramūtrairiti | rasakaṃ kharparakaṃ, tacca tutthabhedaḥ | naramūtrairgomūtraiśca pṛthak pacet na tu militamūtradvayaiḥ | naramūtraṃ saptāhaṃ yāvat cet dolāyantreṇa athavā gomūtraiḥ ‘saptāhāt sveditaḥ śuddho rasako naravāriṇā’ ityādi vacanāt || 75 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="75"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> rasakaṃ kharparam<note place="foot" type="editorial" n="13">saṃgavasarīti loke |</note> || 75 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">athedānīṃ samudāyena sattvanirgamaṃ prakaṭayannāha - lākṣā mīnā payaśchāgaṃ ṭaṅkaṇaṃ mṛgaśṛṅgakam ||76||</seg> <seg type="unit" n="77">piṇyākaṃ sarṣapāḥ śigrurguñjorṇāguḍasaindhavāḥ | yavāstiktā ghṛtaṃ kṣaudraṃ yathālābhaṃ vicūrṇayet ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">ebhirvimiśritāḥ sarve dhātavo gāḍhavahninā | mūṣādhmātāḥ prajāyante muktasatvā na saṃśayaḥ ||78||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="76-78"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> lākṣeti | lākṣā prasiddhā | śigrurśobhāñjanatvak mūlaṃ vā | guñjāphalāni, ūrṇā meṣaromāṇi, guḍasaindhave prasiddhe | yavatiktā sarpākṣī | yathālābhamiti vyastaṃ samastaṃ vā grāhyam | sarve dhātava iti dhātugrahaṇena upadhātava uparasāśca grāhyāḥ | yataḥ ‘yantropari svabhāge'sti rase tatsarvabhājane | kartavyaṃ tadguṇādhikyādrasajñairiti niścitam’ iti | gāḍhavahninā mūṣādhmātā iti | tena pātālayantreṇa vā yathāyogyaṃ satvanirgamaṃ kārayedityarthaḥ | tathāhi -‘sarvatulyaṃ ca dhānyāmlaṃ bhūnāgaṃ mṛttikā punaḥ | tathā pāṣāṇacūrṇāni kaṭhinoparasāśca ye | melayenmāhiṣaiḥ pañcadugdhādiśakṛdantakaiḥ| dṛḍhaṃ mardya vaṭīṃ kuryāt karṣamātraṃ ca śoṣayet | koṭīyantrairdhamedvahnāvaṅgāre khādirodbhavaiḥ | trivāraṃ dhmāpayedevaṃ satvaṃ patati nirmalam | asādhyānmocayet satvamabhrakādestu kā kathā’ koṭīyantraṃ prasiddhametat | pātālayantranalikāyantrayoḥ svarūpaṃ likhyate - nāla sāgaragolikā bhū- | mūṣāsatva. garta nalikāsampuṭayantrametat atrāgniḥ bhū bhū kṣīram ga. pātālayantram eteṣāṃ satvanirgamaḥ sampradāyato yathā gurusakāśaṃ dṛṣṭvā vā kāryo na doṣaḥ || 76-78 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha satvanirgamaḥ | dhamanadravyāt lākṣādayaḥ pratyekamaṣṭamāṃśāḥ ṭaṅkaṇaṃ caturthāṃśamiti grathāntarāt | dhamanāddhātava iti nirukteḥ | abhrādisatvadravyāṇi tena nāgatāmrādidravyāṇi grāhyāṇi | mīnāḥ kṣudramatsyāḥ | yavattiktā sarpākṣī | yadvā yavaḥ prasiddhaḥ | tiktā kaṭukī || 76 -78 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">atha ratnānāṃ śodhanamāraṇam - kulatthakodravakvāthairdolāyantre vipācayet | vyāghrīkandagataṃ vajraṃ tridinaṃ tadviśudhyati || 79 ||</seg> <seg type="unit" n="80">taptaṃ taptaṃ tu tadvajraṃ kharamūtrairniṣecayet | punastapyaṃ punaḥ secyamevaṃ kuryāttrisaptadhā || 80 ||</seg> <seg type="unit" n="81">matkuṇaistālakaṃ piṣṭvā yāvadbhavati golakam | tadgole nihitaṃ vajraṃ tadgolaṃ vahninā dhamet || 81 ||</seg> <seg type="unit" n="82">siñcayedaśvamūtreṇa tadgole ca kṣipetpunaḥ | ruddhvā dhmātaṃ punaḥ secyamevaṃ kuryāttrisaptadhā ||82||</seg> evaṃ ca mriyate vajraṃ cūrṇaṃ sarvatra yojayet |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="79-82"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> ratnānāṃ śodhanamāraṇamapyāha - tāvatpūrvaṃ vajrasya śodhanamāha - kulatthaketi | vajraṃ hīrakaṃ | taccaturvidhaṃ bhavati | tathāhi - ‘śvetaraktapītakṛṣṇāścaturdhā vajrajātayaḥ | rasāyane bhavedvipraḥ śubhraḥ siddhyaṣṭadāyakaḥ || kṣatriyo mṛtyujidrakto valīpalitarogahā | dhanaprado bhavedvaiśyaḥ pīto dehasya dārḍhyakṛt || kṛṣṇaḥ śūdro rujāṃ hantā vapustambhaṃ karoti ca | puṃstrīnapuṃsakāścaite lakṣaṇena tu lakṣayet|| suvṛttāḥ phalasaṃpūrṇāstejovanto bṛhattarāḥ | puruṣāste samākhyātā rekhābinduvivarjitā: || rekhābindusamāyuktāḥ ṣaḍasrāstāḥ striyaḥ smṛtāḥ | trikoṇadehadīrghaṃ ca tannapuṃsakameva ca || pūrvapūrvaṃ tu te śreṣṭhāḥ puruṣā rasabandhakāḥ | śarīrakāntijanakā bhogadā vajrayoṣitaḥ | napuṃsakāstvalpavīryā akāmā: satvavarjitāḥ | striyaḥ strīṇāṃ pradātavyāḥ klībe klībaṃ tathaiva ca || sarveṣāṃ sarvadā yojyāḥ puruṣā balavattarāḥ’ iti | anyatrā'pi ‘pañca doṣā guṇāḥ pañca chāyā caiva caturvidhā | śvetā raktā tathā pītā kṛṣṇā caiva nigṛhyate || ṣaṭkoṇaṃ laghu tīkṣṇaṃ ca bṛhadaṣṭadalaṃ ca yat | jale tarati tadvajraṃ tadgrāhyaṃ rasakarmaṇi’ iti | etasya śodhanādikamapyāha - kulatthetyādi | kulattho'nnaviśeṣaḥ prasiddhaḥ | kodravo'pyannaviśeṣaḥ | kvāthena kṛtvā dolāyantre vipācayedityabhiprāyaḥ | taptamiti dolāyantrasveditaṃ tadvajraṃ paścādagnau saṃtaptaṃ kṛtvā tadanu kharamūtre niṣecayet | evaṃ trisaptadhā kṛtvā mṛtaṃ vajraṃ śreṣṭhaṃ bhavatītyarthaḥ | kecittu dolāyantre svedanam ahorātreṇaiva bhavati | tathāca tantrāntare ‘kulatthakodravakvāthe dolāyantreṇa pācayet | ahorātrāt samuddhṛtya hayamūtreṇa bhāvayet’ iti || 79-82 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="79-82"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> athetyanantaraṃ śārṅgadharānuktamapi ratnasaṃkhyāmāha - tatra pañca navaratnāni bhavanti tānyāha - ‘pañcaratnāni mukhyāni uparatnacatuṣṭayaṃ | vajraṃ muktāphalaṃ caiva pravālaṃ mārkataṃ tathā | puṣparāgaṃ nīlavajraṃ gomedaṃ ca viḍūryakaṃ | navaratnāni caitāni śodhayenmārayedbhiṣak’ iti | vajraṃ hīrakaṃ, pravālaṃ vidrumaṃ, marakataḥ taddharitavarṇaṃ, puṣparāgaṃ campakahemavarṇābhaṃ, nīlaṃ indranīlaṃ nīlavarṇaṃ, vaiḍūryakaṃ vaidūryamaṇirbiḍālanetravarṇaṃ nīlapītavarṇam | atha vajraśodhanaṃ -vyāghrīkandaṃ guharīkandam iti śodhanam | atha māraṇaṃ | kharo gardabhaḥ | matkuṇaḥ khaṭvamallaḥ | anyadapi hiṃgviti | anyacca sugamam ||79-82||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">athānyadapi vajramāraṇamāh<note place="foot" type="editorial" n="14">vajrakamṛtirnaiva sugamā | kharadaṃṣṭrāmadhye bhavatyeva iti kecana |</note> - hiṅgusaindhavasaṃyukte kvāthe kaulatthaje kṣipet || 83 ||</seg> <seg type="unit" n="84">taptaṃ taptaṃ punarvajraṃ bhūryāccūrṇaṃ trisaptadhā | aparamapi vajramāraṇamāha - maṇḍūkaṃ kāṃsyaje pātre nigṛhya sthāpayetsudhīḥ ||84||</seg> <seg type="unit" n="85">sa bhīto mūtrayettatra tanmūtre vajramāvapet | taptaṃ taptaṃ ca bahudhā vajrasyaivaṃ mṛtirbhavet || 85 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="83"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> hiṅgusaindhaveti | kulatthaṃ prasiddham | tadbhave kvāthe hiṅgusaindhavakalkena vajraṃ liptvā'gnau saṃtāpya kula- tthakvāthenaiva secayediti sampradāyaḥ || 83 ||</seg> <seg type="unit" n="84">maṇḍūkamiti | maṇḍūkānāṃ mūtravidhānamatra subodhaṃ jñātavyam | tatrādau vajramagnau saṃtaptaṃ kṛtvā tanmaṇḍūkamūtre āvapet | secayedityarthaḥ | taptaṃ ca bahudhā iti ko'rthaḥ saptavāraṃ yāvatkuryādityarthaḥ ||84||</seg>85||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">idānīṃ vaikrāntamāraṇamāha - vaikrāntaṃ vajravacchodhyaṃ nīlaṃ vā lohitaṃ tathā | hayamūtreṇa tatsecyaṃ taptaṃ taptaṃ dvisaptadhā || 86 ||</seg> <seg type="unit" n="87">tatastu meṣadugdhasya pañcāṅge golakaṃ kṣipet | puṭenmūṣāpuṭe ruddhvā kuryādevaṃ ca saptadhā || 87 ||</seg> vaikrāntaṃ bhasmatāṃ yāti vajrasthāne niyojayet |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="86"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> vaikrāntamiti | vajravacchodhyamiti | yathā, vajraṃ pūrvaṃ śodhitaṃ kulatthādikvāthena tathā vaikrāntamapi saṃśodhya paścānmārayedityabhiprāyaḥ | yato ‘vaikrāntaṃ vajrabhedaṃ syāt’ iti | keṣāṃcinmate caturvidhaṃ bhavati | vajram atra dvividhameva grāhyaṃ śreṣṭhatvāt hayamūtreṇa ghoṭakamūtreṇa | taptaṃ taptamiti ko'rthaḥ ? taptvāgnau saṃtāpya mūtre āvapedityarthaḥ | evaṃ caturdaśavāraṃ yāvat kuryāt | tataḥ paścāt | vaikrāntaṃ meṣadugdhaṃ tasya pañcāṅgaṃ tasya golakaṃ kṛtvā tatra vaikrāntaṃ melayitvā paścānmūṣāpuṭe saṃrudhyā'gnau pacet | meṣadugdhaṃ meṣadugdhikā tasyāḥ pañcāṅgamityarthaḥ, pañcāṅgaṃ tvakpatrapuṣpaphalamūlāni | evaṃ saptadhā kṛtvā bhasmatāṃ yāti | kecittu meṣadugdhasyetyasya sthāne ‘latāstvottara- vāruṇyā’ iti paṭhanti tasmāt pañcāṅgaṃ laghvindravāruṇyā grāhyam | granthāntaradarśanācca | (tathāhi ‘tataścottaravā- ruṇyā pañcāṅgaṃ golakaṃ kṣipet | ruddhvā mūṣāpuṭe paścātpaceduddhṛtya golakāt | kṣiptvā ruddhvā paceścaivaṃ saptadhā bhasmatāṃ nayet’ iti | vajrasthāne niyojayediti tadvaikrāntaṃ tasya kārye niyojayedityabhiprāyaḥ | ata eva vaikrāntaṃ vajravacchodhyamiti kathitam || 86 ||</seg> 87 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="86"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha vaikrāntamāraṇaṃ | vaikrāntaṃ vikṛtimāpannaṃ hīrakaṃ hīrakajātiviśeṣaḥ | kapha iti ratnaparīkṣakāḥ prāñcaḥ | meṣadugdhī prasiddhā || 86 ||</seg> 87 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">idānīṃ śeṣaratnaśodhanamāraṇamapyāha -- svedayeddolikāyantre jayantyāḥ svarasena ca || 88 ||</seg> <seg type="unit" n="89">maṇimuktāpravālāni yāmaikaṃ śodhanaṃ bhavet | kumāryāstaṇḍulīyena stanyena ca niṣecayet ||89||</seg> <seg type="unit" n="90">pratyekaṃ saptavelaṃ ca taptataptāni kṛtsnaśaḥ | mauktikāni pravālāni tathā ratnānyaśeṣataḥ || 90 ||</seg> <seg type="unit" n="91">kṣaṇādvividhavarṇāni mriyante nātra saṃśayaḥ | uktamākṣikavanmuktāḥ pravālāni ca mārayet ||91||</seg> vajravatsarvaratnāni śodhayenmārayettathā |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="88-91"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> svedayediti | jayantī śākabhedaḥ | maṇimuktapravālānīti | maṇayo nānāvidhāste māṇikyapuṣpa- rāganīlamaṇivaidūryagārutmataprabhṛtayaḥ | muktā mauktikaṃ | te'pi bahudhā bhavanti | pravālaṃ vidrumaṃ tadapi bahuvidham, kumārī nārīśabdavācyā, taṇḍulīyo meghanādaḥ<note place="foot" type="editorial" n="15">caurāīśabdavācyaḥ|</note> , stanyaṃ kṣīraṃ, tena kimuktam | ratnādīni pūrvaṃ dolāyantre jayantyāḥ svarasena saṃsvedya yāmaikaṃ yāvat paścāt tadagnau saṃtaptaṃ kṛtvā kumāryādīnāmekatamarasena niṣiṃcayet | evaṃ saptadhā kṛtvā mṛtāni bhavantītyarthaḥ | mauktānīti bahuvacanatvenāṣṭaprakārāṇi teṣāmucyante | tadyathā - ‘meghānāmatha śaṅkhānāṃ varāhasya ca dantinaḥ | mīnajaṃ vaṃśajaṃ caiva phaṇijaṃ śuktijaṃ tathā | aṣṭau muktāphalānyeva sadā jāraṇakarmaṇi | guṇayuktāni gṛhyante doṣayuktāni varjayet’ | yataḥ - ‘sthūlaṃ vṛttaṃ guru snigdhaṃ raśmitārajalānvitam | śvetamāhlādakaṃ svacchaṃ muktāyāśca guṇā daśa’ iti | pravālānīti bahuvacanenā'trāpi jātiguṇadoṣādikaṃ sūcayati | tathāhi ‘atiriktaṃ ca dīptaṃ ca vidrumaṃ parimaṇḍalam | snigdhaṃ ca svaccharūpaṃ ca baddhaṃ śuddhaṃ samaṃ guru || aṅgārasadṛśaṃ piṇḍaṃ pravāle'mī guṇā daśa | gauraṃ raṅgajalākrāntaṃ sūkṣmaṃ vakraṃ sakoṭaraṃ || rukṣaṃ kṛṣṇaṃ laghu śvetaṃ pravālamaśubhaṃ tyajet | tathā ratnānyaśeṣata’ iti | aśeṣato'pi tajjñasakāśādavagantavyāni | teṣāṃ ca lakṣaṇāni likhyante yathā - ‘padmarāgaṃ kuruvindaṃ sugandhaṃ nīlagandhakam | māṇikyaṃ caiva vijñeyaṃ brāhmaṇādikrameṇatu || nirdhūmaṃ jvaladaṅgāramindrago- pasamaprabham | guñjārāgapratīkāśaṃ māṇikyaṃ rasakarmaṇi || cāmpeyakasamo varṇairhemavarṇaḥ sunirmalaḥ | atidīpto bhavedyastu padmarāgaḥ sa ucyate | sthūlavṛddhamadhucchāyaṃ bhrājiṣṇu śvetamujjvalam || guru snigdhaṃ tathā proktaṃ rasarājasya karmaṇi | indranīlo mahānīlo nīlaśca kṛṣṇanīlakaḥ | ete nīlāstu catvāro brāhmaṇādikrameṇa tu | atasīpuṣpasaṅkāśaṃ nīlajīmūtasannibham|| yaḥkaroti payonīlaṃ mahānīlaṃ taducyate | biḍālanetrasaṃkāśaṃ nīlapītaṃ sunirmalam || calaṃ lasunamadhyasthaṃ vaidūryaṃ rasakarmaṇi | vijñeyo garuḍodgāraḥ kīrapakṣo dvitīyakaḥ || tṛtīyo vaṃśapatraśca caturtho dhūlidhūsaraḥ | khadyotadyutisaṃkāśo mayūrakaṃṭhasannibhaḥ || komalatvaṃ caturṇāṃ supraśastaṃ rasakarmaṇi, iti | kimuktaṃ bahunā ‘pañcadoṣā guṇāḥ pañca cchāyā caiva caturvidhā | śvetā pītā tathā raktā kṛṣṇā caiva nigṛhyate || sarve bhānunibhā dīptā doṣāḥ paṭalavarjitāḥ | nijairvarṇaiḥ samāyuktā utkṛṣṭā rasakarmaṇi’ iti | atha prayogāntaramāha -uktamākṣikavadityādi | pūrvoktasvarṇamākṣikaśodhanavidhānavat muktāpravālāni śodhayet sarvaratnāni ca vajraśodhanamāraṇavidhivat samprasādhayedityabhiprāyaḥ || 88-91 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="88-91"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha śeṣaratnaśodhanamāraṇaṃ | jayantīsvarasena dolāyantre maṇikādīni svedayet | maṇiḥ sūryacandrakāntādimaṇiḥ | yadvā maṇiḥ | tathāca ‘bhramaraśikhikaṇṭhavarṇaśikhā samaprabho bhujaṅgānāṃ bhavati maṇiḥ kila mūrdhapriyo'narghyaguṇaḥ sa vijñeya’ iti | pravālaṃ vidrumam | atha māraṇaṃ tandulīyakaḥ meghanādaḥ śākaḥ, stanyena strīdugdhena uktamākṣikavat svarṇamākṣikavat māraṇaṃ jambīrarasādau || 88-91 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="92">athedānīṃ śilājatuśodhanaprakāraṃ darśayannāha -- śilājatu samānīya grīṣmataptaśilācyutam ||92||</seg> <seg type="unit" n="93">godugdhaistriphalākvāthairbhṛṅgadrāvaiśca mardayet | ātape dinamekaikaṃ tacchuddhaṃ śuddhatāṃ vrajet || 93 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="92"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> śilājatvityādi | jaturlākṣā tatprakāśavat śilābhyaḥ prasrutaṃ dravaviśeṣaṃ tat śilājatuśabdavācyam | tantrāntare'pi ‘māsi śukre śucau caiva śilāḥ sūryāṃśutāpitāḥ | catuḥprakāśaṃ svarasaṃ śilābhyaḥ prasravanti hi | śilājatviti vikhyātaṃ sarvavyādhivināśanam’ iti | nanu rūkṣakaṭhinānāṃ śilānāṃ kathaṃ snigdhadravaḥ svarasaḥ saṃbhavati ? | satyam | atra śilopalakṣitatvāt tattaddhātava eva prasravanti | tathācoktam ‘śailasya dhātoḥ svarasaṃ śilābhyaḥ sūryapratāpājjatusaṃprakāśam | kṛṣṇaṃ bhavenmūtrasamānagandhi tadeva ramyaṃ tu śilājatu syāt’ iti | matāntare'pi ‘hemādyāḥ sūryasaṃtaptāḥ sravanti giridhātavaḥ| jatvābhaṃ mṛdu mṛtsnācchaṃ yanmalaṃ tacchilājatu’ iti | iti tantrāntare'pi prasiddhametat| tadyathā ‘taptādīnāṃ tu lohānāṃ ṣaṇṇāmanyatamānvayam | jñeyaṃ svagandhataścāpi ṣaḍyoniprathitaṃ kṣitau’ iti | yataḥ lohādbhavati tadyasmācchilājatu jatuprabhaṃ | tasya lohasya yadvīryaṃ rasaṃ vāpi bibharti tat’ iti | prasaṅgato'pi catuṣṭayaṃ yathā - ‘hemno vai rajatāt tāmrāt tathā syādayasādapi | gomūtragandhi sarveṣāṃ yathāpūrvamanuttamam’ iti | anyatrāpyuktam ‘trapusīsāyasādīni pradhānānyuttarottaram | yathā tathā prayoge'pi śreṣṭhāḥ śreṣṭhaguṇāḥ smṛtāḥ’ iti | caturṇāmapi mukhyānāṃ prasravaṃ śilājatu catuṣṭayamatra guṇakhyāpanāya cānyayonivāraṇāya ca bhavatīti| samānīyeti atra samyag grahaṇaṃ śreṣṭhagrahaṇanimittamavagantavyam | kathamasya śreṣṭhatvamityatrāha kaścit - ‘teṣu kṛṣṇaṃ malaṃ snigdhaṃ laghu ni:śarkaraṃ bhavet| gomūtragandhavaccāpi tat pradhānaṃ pracakṣate’ iti | grīṣmataḥ praśilācyutamiti yadyapyanyasmin kāle śilājatuprasravaṃ dṛśyate tathāpi grīṣme kharatarakiraṇatāpitābhyaḥ śilābhyo guṇavattaraṃ bhavati | godugdhairityādibahuvacanāntaiḥ kṛtvā bahuvāraṃ bhāvayedityabhiprāyaḥ | bhṛṅgo mārkavaḥ ‘ghamarā’ iti loke | atra bhāvyasamānakvathanīyaṃ dravyaṃ grāhyam | kvathanīyadravyamaṣṭaguṇe jale niṣkvāthya caturbhāgāvaśiṣṭe kaṣāye bhāvayet | tacchuddhaṃ śuddhatāṃ vajrediti | nanu pūrvaṃ yacchuddhaṃ syāt tat kathaṃ paścācchuddhatāṃ vrajedityatra śuddhaśabdadvayaṃ ca kimartham ? ucyate, pūrvaṃ śilājatupiṇḍaṃ dhūpādinā saṃśodhya paścādanena vidhinā śodhayedityadoṣaḥ | tathāhi - ‘duṣṭauṣadhikīṭapataṅgadaṃśasaṃtālikādoṣanivāraṇārtham | lohāḍhakau nimbaguḍūcisarpiryavairyathāvat paridhūpayecca’ iti | pūrvaśodhitameveti sarvasaṃmatam || 92 ||</seg> 93 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="92"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha śilājatuśodhanaṃ | grīṣme grīṣmakāle taptaśilācyutaṃ śilājatu samānīya yathā bhūmau na patati godugdhādibhirmardayet śuddhyatīti | atha bhūmipati tasya śodhanaṃ mukhyam | uttamaśilājatupāṣāṇaṃ sūkṣmakhaṇḍaprakalpitaṃ kṛtam atyuṣṇapānīye nikṣipya yāmaikaṃ sthāpayet | mardayitvā tannīraṃ vastragālitaṃ gṛhṇīyāt, mṛtpātre sthāpayitvā ātape dhārayet | granthāntare lohapātre niṣkāsanamuktaṃ | catvāri pātrāṇyasitāyasānītyuktatvāt | uparisthe yat ghanaṃ tat anyapātre kṣipet | tatra jalaṃ datvā tasmādanyasmin evaṃ dvimāsābhyāṃ jveṣṭhāṣāḍhābhyāṃ niḥsārayet tato vahnikṣiptau liṅgopamaṃ liṅgākāraṃ bhavet tadā kāryakṣamaṃ kāryasādhakaṃ bhūyāditi parīkṣā | spaṣṭamanyat || 92 ||</seg> 93 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">athānyakaraṇaprakāramāha -- mukhyāṃ śilājatuśilāṃ sūkṣmakhaṇḍaprakalpitām | nikṣipyātyuṣṇapānīye yāmaikaṃ sthāpayetsudhīḥ || 94 ||</seg> <seg type="unit" n="95">mardayitvā tato nīraṃ gṛhṇīyādvastragālitam | sthāpayitvā ca mṛtpātre dhārayedātape budhaḥ || 95 ||</seg> <seg type="unit" n="96">uparisthaṃ dhanaṃ yatsyāttatkṣipedanyapātrake | dhārayedātape tasmāduparisthaṃ ghanaṃ nayet || 96 ||</seg> <seg type="unit" n="97">evaṃ punaḥ punarnītvā dvimāsābhyāṃ śilājatu | bhūyātkāryakṣamaṃ vahnau kṣiptaṃ liṅgopamaṃ bhavet || 97 ||</seg> <seg type="unit" n="98">nirdhūmaṃ ca tataḥ śuddhaṃ sarvakarmasu yojayet | adhaḥsthitaṃ ca yaccheṣaṃ tasminnīraṃ vinikṣipet || 98 ||</seg> vimardya dhārayeddharme pūrvavaccaiva tannayet |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="94-58"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> mukhyāṃ śilājatuśilamiti | mukhyā pūrvaṃ darśitā tajjātiṣu śreṣṭhā | śilājatuśilāmiti śilājatoḥ śilāvat saghanapiṇḍaṃ saṃgṛhya paścāt pūrvoktavidhinā saṃśoṣya tadanu sūkṣmakhaṇḍaṃ yathā syāt prakalpyātyuṣṇapānīyaṃ prakṣipya yāmaikaṃ yāvat sthāpayet | tatastapyate sudhīriti sadvaidyaḥ | sudhīriti grahaṇamatra sukaraṇavidhānārthaṃ | yato'sya karaṇaṃ kālādikamapekṣate | yathoktam ‘athoṣṇakāle ravitāpayukte vyabhre vivāte samabhūmibhāge | pātreṣu kṛṣṇāyasanirmiteṣu vidhānavaddrāvayituṃ pacettu’ | katham ? yathā ‘śilājatu śreṣṭhamavāpya pātre prakṣipya tasmādviguṇaṃ ca toyam | uṣṇaṃ tadartha bhṛśamatra dattvā viśoṣayet tanmṛditaṃ yathāvat || tatastu yatkṛṣṇamupaiti cordhvaṃ vilīyamānaṃ raviraśmitaptam | tat kācapātre'nyatame vidhāya tatrāparaṃ koṣṇajalaṃ kṣipettu || punaśca tasmādaparantu pātrādasmācca pātrādaparantu bhūyaḥ | punastato'rdhvaṃ tu nidhāya kṛṣṇaṃ yaduddhṛtaṃ tat punarāharecca || yadā viśuddhaṃ jalamacchamardya pracchannabhāvān malayettu tasmāt | tadā tyajet tacchrimalaṃ śilājatu syājjalamaśuddhamevamiti bhūyāt | kāryakṣamamiti anena prakāreṇa yacchilājatu snehaṃ śuddhaṃ (kṛtaṃ<note place="foot" type="editorial" n="16">nāsti khapustake</note> tat sarvakāryeṣu yojayedityabhiprāyaḥ | tathāhi - ‘śuddhaṃ bhāvitayuktaṃ tu vidhinānena mānavaḥ | śilājatu prayuñjānaḥ sarvarogaiḥ pramucyate’ iti | vahnau kṣiptamiti evaṃ saṃskāritasyā'sya śreṣṭhatvaṃ tadā syād yadā'gnau kṣipte sati nirdhūmaṃ bhavati | liṅgopamaṃ ca bhavati | tathāhi - ‘vahnau kṣiptaṃ tu nirdhūmaṃ yacca liṅgopamaṃ bhavet | śuddhaṃ yojyaṃ samuddiṣṭaṃ hārītādyairmaharṣibhiḥ’ || 94-58 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">atha maṇḍūrakaraṇam - akṣāṅgārairdhametkiṭṭaṃ lohajaṃ tadgavāṃ jalaiḥ || 99 ||</seg> <seg type="unit" n="100">secayettaptataptaṃ ca saptavāraṃ punaḥ punaḥ | cūrṇayitvā tataḥ kvāthairdviguṇaistriphalābhavai: ||100||</seg> āloḍya bharjayedvahnau maṇḍūraṃ jāyate varam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="99"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha maṇḍūrakaraṇavidhānamāha - akṣeti | akṣāṅgārairiti bahuvacanatvenānyakāṣṭhodbhavairapi dhamediti na doṣaḥ | kiṭṭaṃ lohamalaṃ tadbahuvārṣikaṃ grāhyaṃ śreṣṭhatvāt| tathāhi - ‘śatotthamuttamaṃ kiṭṭaṃ madhyaṃ cāśītivārṣikam | adhamaṃ ṣaṣṭivarṣīyaṃ tato hīnaṃ viṣopamam’ iti | lohajamiti sāmānyalohagrahaṇena muṇḍādisamastalohasaṃbhavaṃ tadguṇamapi ca jñātavyaṃ | yataḥ - ‘yāni lohāni tat saṃjñālakṣaṇāni guṇāni ca | maṇḍūraṃ tadguṇaṃ dṛṣṭaṃ yallohamapi yadguṇam | ata eva ‘kiṭṭāddaśaguṇaṃ muṇḍaṃ muṇḍāt tīkṣṇaṃ śatonmitam’ ityādi | anyacca - ‘ye guṇā mārite muṇḍe te guṇā muṇḍakiṭṭake | tasmāt sarvatra maṇḍūraṃ rogaśāntau niyojayet’ iti | gavāṃjalairgomūtraiḥ | tathāca nirvāpya bahumūtre secayediti | evaṃ saptavāraṃ kuryāt | punaḥ punariti grahaṇenā'tra saptavāraṃ niyataṃ, kiṃtu yāvat śīryate tāvannirvāpayedityabhiprāyaḥ | tathācoktaṃ ‘lohakiṭṭaṃ susaṃtaptaṃ yāvat tat śīryate svayaṃ | tacchīrṇaṃ grāhayet teṣāṃ maṇḍūraṃ tu prayojayet’ iti | evaṃ saptavāraṃ kuryāt triphalākvāthasya dviguṇitā'tra | maṇḍūraṃ cūrṇayet varamiti śreṣṭhaṃ | śreṣṭhatā'syāñjanasādṛśyāt bhavati ||99 ||</seg>100||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="99"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> aṅgārairbibhītakāṅgāraistriphalākvāthairmaṇḍūradviguṇaḥ || 99 ||</seg> 100 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">atha kṣārakalpanāṃ darśayitumāha -- kṣīravṛkṣasya kāṣṭhāni śuṣkāṇyagnau pradīpayet || 101||</seg> <seg type="unit" n="102">nītvā tadbhasma mṛtpātre kṣiptvā nīre caturguṇe | vimardya dhārayedrātrau prātaracchaṃ jalaṃ nayet || 102 ||</seg> <seg type="unit" n="103">tannīraṃ kvāthayedvahnau yāvatsarvaṃ viśuṣyati | tataḥ pātrātsamullikhya kṣāro grāhyaḥ sitaprabhaḥ || 103||</seg> <seg type="unit" n="104">cūrṇābhaḥ pratisāryaḥ syātpeyaḥ syātkvāthavatsthitaḥ | iti kṣāradvayaṃ dhīmānyuktakāryeṣu yojayet || 104 ||</seg> iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa viracittāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ madhyamakhaṇḍe dhātuśodhanamāraṇaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="101-104"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> kṣīravṛkṣasyeti | kṣīravṛkṣo'tra muṣkakaḥ kathitaḥ; sa ca parvatajaḥ morava iti loke | kecit sāmā- nyagrahaṇenaivānye kṣīravṛkṣā api gṛhyante ityāhuḥ | tadyathā - ‘kuṭajapalāśāśvakarṇapāribhadrabibhītakāragvadha- bilvakā'rkasnuhyapāmārgapāṭalānaktamālavṛkṣakadalīcitrakapūtīkendravṛkṣāsphotāśvamārakasaptacchadāgnimanthaguñjāśca-tasraḥ kośātakī samūlaphalapatraśākhā dahet’ iti | kāṣṭhānīti bahuvacanenātra kṣīravṛkṣasya kāṣṭhānāṃ bahūn khaṇḍān kṛtvā pāṭya dahedityabhiprāyaḥ | tathā tantrāntare ‘taṃ cikīrṣuḥ śaradi girisānujaṃ śucirupoṣya praśaste'hani praśastadeśajātamanupahatamadhyamavayasaṃ mahāntamasitamuṣkakamadhivāsyāparedyuḥ pāṭayitvā khaṇḍaśaḥ prakalpyāvapāṭya nivātadeśe nicitaṃ kṛtvā tilanālairādīpayet | athopaśānte'gnau tadbhasma pṛthag gṛhṇīyāt’ iti | cūrṇābhaḥ pratisārya iti pratisāryaḥ pratisāraṇīyaḥ | yaḥ kvāthavat sthitaḥ peyaḥ sa pānīya iti saṃjñaḥ | evaṃ kṣārasya dvaividhyaṃ bhavati | iti yuktakāryeṣu yuktavyādhiṣu yathāyogyaṃ yojayedityarthaḥ | yuktavyādhiṣu yathā tatra pratisāraṇīyaḥ | kuṣṭhakiṭibhadadrumaṇḍalakilāsabhagandarārbudārśoduṣṭavraṇanāḍīcarmakīlatilakālakanyacchavyaṅgamaśakabāhyavidradhikṛmi-viṣādiṣūcyate | saptasu ca mukharogeṣūpajihvā'dhijihvopakuśadantavaidarbheṣu tisṛṣu ca rohiṇīṣvete- ṣvanuśastravidhānamuktam| pānīyastu gulmodaragarāgniśūlājīrṇānāha śarkarāśmaryābhyantaravidradhiḥ kṛmiviṣārśaḥ - sūpayujyate iti | pānīyaḥ pānārhaḥ kṣārodakamityarthaḥ | ye cānye'pi pākyasvarjikāyavakṣārā yathāyogyaṃ vaktavyā- steṣāṃ cūrṇavaṭakāvalehādiṣu prayogaḥ kartavyaḥ | dhīmāniti | grahaṇaṃ kṣārakarmaṇi caturo bhiṣak tathā prayateta na yathā kṣāro'guṇo bhavati | tadyathā ‘naivātitīkṣṇe na mṛduḥ śuklaḥ ślakṣṇo'tha picchilaḥ | abhiṣyandī śivaḥ śīghraḥ kṣāro hyaṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ’ iti | doṣāścāsya yathā - ‘atyauṣṇyamatipaicchilyamatitīkṣṇavisarpitā | atyarthaṃ mārdavaṃ śaityama- tyarthaṃ sāndrameva ca | nyūnauṣadhavipakvatvaṃ kṣāradoṣā nava smṛtāḥ’ iti || 101-104 ||</seg> <seg type="unit" n="11">iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāṃ madhyamakhaṇḍe śodhanamāraṇakalpanaikādaśo'dhyāyaḥ ||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="101-104"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha kṣārakalpanā | kṣīravṛkṣasya kāṣṭhāni apāmārgaciṃcākadalīpalāśasehuṇḍacitrakaśigrūkaṇṭakārīprabhṛtīni | pradīpayet jvālayet, acchaṃ nirmalaṃ jalaṃ lohapātre kvāthayet| yastu cūrṇābhaḥ kṣāraḥ sa pratisāryaḥ, masakādau prayojyaḥ, yastu kvāthavat dravarūpaḥ sthitaḥ, sa gulmādau peyaḥ ityuktaṃ kṣāradvayaṃ | cūrṇalakṣaṇaṃ yuktakāryeṣu gulmādau cārayet| tathāca vāgbhaṭaḥ - ‘peyokṣārāgnisādāśmagulmodarajarādiṣu | yojyaḥ sākṣo masaścitrabāhyārśaḥkuṣṭhasuptiṣu’ || 101-104 ||</seg> <seg type="unit" n="11">iti śrīkāśirāmamiśrakṛtāyāṃ gūḍhārthadīpikāyāṃ cikitsāsthāne dhātuśodhanamāraṇakalpanādhyāyaḥ || 11 ||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="12" xml:id="sd.2.12">
          <head>atha rasakalpanādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">dvādaśo'dhyāyaḥ athedānīṃ rasapraśaṃsāpūrvakaṃ tacchodhanamāraṇādikamāha - pāradaḥ sarvarogāṇāṃ jetā puṣṭikaraḥ smṛtaḥ | sudine<note place="foot" type="editorial" n="1">‘sujñena’ gū.dī. sammata: |</note> sādhitaḥ kuryātsaṃsiddhiṃ dehalohayoḥ || 1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> pārada iti | bhavasindhoḥ pāraṃ dadātīti pāradaḥ | ata eva rasapraśaṃsāyāmuktam ‘tejo mṛgāṅkamauleḥ soḍhaṃ svenaiva tejasāṃ puñjaiḥ | ajarāmaratvavitaraṇakalpataruṃ taṃ raseśvaraṃ vande’ | aparamapi - ‘aṇimādyaṣṭaguṇairvibhūtidoṣaṃ na saṃsāramapārapāradaḥ | muktvaikaṃ rasarājaṃ konyo'thāste jarāpaho hyaparaḥ’ iti | īdṛk pāradaḥ sudine sādhitaḥ | sa ca dehalohayoḥ siddhiṃ kuryāditi tātparyārthaḥ | dehasiddhirvyādhiharatvena | śarīrārogyatā lohasiddhiśca svarṇarajataśodhanakaraṇādikaḥ | punaḥ kīdṛśo rasaḥ | sarvarogāṇāṃ jetā | sarve ca te rogāḥ śarīramano'bhipannā jvaramadamūrcchādayaḥ, teṣāṃ jetā vināśakara ityarthaḥ | punaḥ kiṃbhūto rasaḥ ? puṣṭikara iti | puṣṭirdhātupoṣaṇaṃ tāṃ karoti iti puṣṭikaraḥ | ata eva poṣaṇādvājīkaraṇaśaktyāyamapi vikhyātaḥ | sudine iti | śobhanadivase jyotiḥśāstroktasaumyatithinakṣatrādiyukte dine ityarthaḥ | tathācoktam - ‘natvā guruṃ bhairavakanyakābaṭuṃ dvīpānanaṃ siddhamamuṣya rakṣitam | anta: sunīlaṃ bahirujjvalaṃ rasaṃ niveśayet khalvatale śubhe dine’| anyatrāpyuktam - ‘vijane pavanādivarjite vā deśe saumyadine dinādikāle | balimatra vidhāya pūjanaṃ ca tadanuvidhiḥ pratimantritaṃ vidhijñaiḥ’ iti | sādhita iti parimāṇādikena saṃskāritaḥ | tadyathā - ‘raso grāhyaḥ sunakṣatre palānāṃ śatamātrakaṃ | pañcāśatpa- ñcaviṃśadvā daśapañcaikameva vā | palānnyūnaṃ na kartavyaṃ rasasaṃskāramuttamam | tasmāt sūtaviśuddhyarthaṃ sahāyairnipuṇairyutaḥ | sarvopaskaramādāya rasakarma samārabhet’ ityādi | saṃsiddhimiti | aihikīmāmuṣmikīṃ ca | uktaṃ ca yataḥ - ‘baddhaḥ khecaratāṃ padaṃ nayeddharate vyādhisamūhaṃ mūrcchitaḥ | jārito janmajarāvināśanaḥ krāmito rañjito bhaktimuktidaḥ || yadi pañcatvagataṃ hi sūtakaṃ bhakṣitaṃ syādamaratvakārakam | jalaukāranibaddhaḥ sarvajo grathito manmatharasadāyakaḥ | bhasmākā- ragataṃ girīśajam asitaṃ bhūcarabhūtisiddhidaṃ | pārāpāramapārapāradaṃ tasmāt kaḥ karuṇākaro'paraḥ’ iti | deha- lohayoriti | dehaṃ śarīraṃ tasya siddhirjarāvyādhirāhityaṃ lohaṃ suvarṇādi tasya siddhiḥ saṃskāratvamatra vistarabhayānna likhitam || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha rasakalpanā | pāradaḥ sarvarogāṇāṃ jvarādīnāṃ jetā | tathā puṣṭikaraḥ smṛtaḥ | sujñena tatsādhakena sādhitaḥ tadā dehalohayoḥ siddhaṃ kuryāt || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">idānīṃ rasarājasya paryāyanāmānyāha - rasendraḥ pāradaḥ sūto harajaḥ sūtako rasaḥ | budhaistasyeti<note place="foot" type="editorial" n="2">‘mukundaśce’ti gū.dī. sammata: |</note> nāmani jñeyāni rasakarmasu || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="2"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> rasendreti | rasendretyādirasāntāni pāradasya nāmāni rasakarmasu jñeyāni | kaiḥ budhaiḥ | tasyeti rasasya, iti grahaṇena saṃkṣepanāmānyabhihitāni | anyānyapi santi vistareṇa | tathāhi - ‘raso mahārasaḥ sūtastrinetraśca trilocanaḥ | harabījaścalaścaiva bījendro'tha rasāyanaḥ | pāradaśca suvarṇākhyo mahāvahnistathaiva ca ||lokeśa: khecaro divyaḥ saubhāgyaḥ paramā'mṛtaḥ | śaśihemanidhiścaiva ananto jñānameva ca || sūkṣmaḥ śāntaḥ prabhuścaiva kalikāntakaraḥ smṛtaḥ | etāni rasanāmāni tathānyāni śive yathā’ iti || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="2"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha pāradanāmānyāha - rasendraḥ rasānāmindra adhyakṣaḥ, rasendraḥ pāradaḥ | rogādisamudrātpāradānātpāradaḥ sūtaḥ | svarṇādisiddhiprasavāt sūtaḥ | harajaḥ harāt jāta iti harajaḥ | sūtakaḥ sūta eva sūtakaḥ svārthe kaḥ | rasyata āsvādyate ṣaḍrasatvādrasaḥ | mukundaḥ mukunmokṣaṃ dadātīti mukundaḥ | auṇādikatvādaḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">tāmratārāranāgāśca hemavaṅgau ca tīkṣṇakam | kāṃsyakaṃ kāntalohaṃ ca dhātavo nava ye smṛtāḥ ||3||</seg> sūryādīnāṃ grahāṇāṃ te kathitā nāmabhiḥ kramāt |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="3"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> pūrvaṃ dehalohayoriti yallohagrahaṇaṃ, teṣāṃ lohānāṃ navagrahanāmāṅkitatvena navasaṃkhyākathanamāha - tāmreti | tāmrādayo navasaṃkhyā dhātavo matāste sūryādīnāṃ navagrahāṇāṃ nāmabhiḥ kṛtvā kramāt kathitāḥ | etena kim uktam - tāmramādityasaṃjñaṃ, tāraṃ raupyaṃ somasaṃjñam, āraṃ pītalohaṃ tanmaṅgalasaṃjñaṃ, nāgaṃ sīsakaṃ tadbudhasaṃjñaṃ, hemaṃ suvarṇaṃ tadbṛhaspatisaṃjñaṃ, vaṅgaṃ śukrasaṃjñaṃ, tīkṣṇakamayastacchanisaṃjñaṃ, kāṃsyaṃ rāhusaṃjñaṃ, vṛttalohaṃ ketusaṃjñamiti kramaḥ | ete dhātavo navagrahanāmabhirboddhavyā: || 3 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="3"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha tāmrādidhātūnāṃ sūryādīnāmadhiṣṭhānamāha - sugamam | āraḥ pittaliḥ, nāgaḥ sīsakaḥ, hema svarṇaṃ, vaṅgaṃ raṅgaṃ, tīkṣṇaṃ tīkṣṇalohaṃ, kāntalohaṃ vṛtaloham || 3 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">idānīṃ rasaśodhanakarmāha - rājīrasonamūṣāyāṃ rasaṃ kṣiptvā vibandhayet || 4 ||</seg> <seg type="unit" n="5">vastreṇa dolikāyantre svedayetkāñjikaistryaham | dinaikaṃ mardayetsūtaṃ kumārīsaṃbhavairdravaiḥ || 5 ||</seg> <seg type="unit" n="6">tathā citrakajaiḥ kvāthairmardayedekavāsaram | kākamācīrasaistadvaddinamekaṃ ca mardayet || 6 ||</seg> <seg type="unit" n="7">triphalāyāstathā kvāthai raso mardyaḥ prayatnataḥ | tatastebhyaḥ pṛthakkuryātsūtaṃ prakṣālya kāñjikaiḥ || 7 ||</seg> <seg type="unit" n="8">tataḥ kṣiptvā rasaṃ khalve rasādardhaṃ ca saindhavam | mardayennimbukarasairdinamekamanāratam || 8 ||</seg> <seg type="unit" n="9">tato rājī rasonaśca mukhyaśca navasādaraḥ | etai rasasamaistadvatsūto mardyastuṣāmbunā || 9 ||</seg> <seg type="unit" n="10">tataḥ saṃśoṣya cakrābhaṃ kṛtvā liptvā ca hiṅgunā | dvisthālīsaṃpuṭe dhṛtvā pūrayellavaṇena ca || 10 ||</seg> <seg type="unit" n="11">adhaḥ sthālīṃ tato mudrāṃ dadyādṛḍhatarāṃ budhaḥ | viśoṣyāgniṃ vidhāyādho niṣiñcedambunopari || 11 ||</seg> <seg type="unit" n="12">tatastu kuryāttīvrāgniṃ tadadhaḥ praharatrayam | evaṃ nipātayedūrdhvaṃ raso doṣavivarjitaḥ || 12 ||</seg> athordhvapiṭharīmadhye lagno grāhyo rasottamaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="4-12"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> rājīti | rājīrasonetyādinā prathamataḥ svedanasaṃskāravidhirārabhyate | yato santi bhūyāṃsaḥ saṃskārāḥ, te ke ityatrāha - ‘saṃsvedanaṃ mardanamūrcchane ca utthāpanaṃ pātanabodhane ca | niyāmanaṃ dīpanameva cāṣṭau pūrve kṛtāḥ karmaṇi sūtakasya’ iti | anyatrāpyuktam - ‘aṣṭau ca rasasaṃskārā dravye rāsāyane samāḥ | ete prathamaṃ kāryāḥ syuḥ paścāt sarvatra yojayet’ | rasāditi rasaśodhanakarma yatpūrvamuktaṃ tatkarmaśabdaḥ upaskārādīn praśaṃsayati | yataḥ - ‘sarvopaskaramādāya rasakarma samārabhet’ ityādivacanam | tathāhi - ‘upaskaraṃ na yo vetti tasya siddhiḥ kathaṃ bhavet’ ityapi | tasmādupa- skarāṇi katipayāni likhyante | tadyathā - tulābhājanaṃ tacca dvividhaṃ tulā ghaṇṭakaṃ ceti; khalvabhājanaṃ tacca trividhaṃ pāṣāṇakhalvaṃ, lohakhalaṃ, tāmrakhalvaṃ ca; kaṇḍanī sā ca dvividhā śilākaṇḍanī, pāṣāṇakaṇḍanī ca; vicitrakha- rparāṇi tāmrādīnāṃ bhājanāni mṛṇmayāni ca; koṣṭhikā sā ca trividhā jālakoṣṭhikā kharparakoṣṭhikā bhūmikoṣṭhikā ceti; bhasrikā sā ca trividhā carmabhastrikā, karparabhastrikā, mukhabhastrikā ceti, nalikā sā ca dvividhā nalikā, vakranalikā ceti | nalikā lohamayī vakranalikā mṛṇmayī, mūṣā sā ca dvividhā pakvā apakvā ca, apakvāyā bhedo vajramūṣāyāḥ kumbhakāreṇa sumṛttikayā kṛtā sā pakvamūṣā; tayorbhedā yathā mūṣā, gostanā, andhamūṣā, nalikāmūṣā, sampuṭīmūṣā, ḍholīmūṣā, iṣṭikāmūṣā, kṣāramūṣā, saindhavādilavaṇamūṣā kharparamūṣā, kokilākhyamūṣā, hematāratāmralohasīsakamūṣādayaḥ | saṇḍiśaśca taddvividhaḥ patrasaṇḍiśaḥ, kākamukhasaṇḍiśaśceti | hastakuṭṭakanirghā- tādayaḥ sarvāṇi suvarṇakāropaskarāṇi ca | puṭaṃ taccaturvidhaṃ tuṣapuṭaṃ, karīṣapuṭam, upalapuṭaṃ, khadirādikāṣṭhapuṭaṃ ceti | yantrāṇi ca tadyathā - śilāyantraṃ, pāṣāṇayantraṃ, bhūdharayantraṃ, vaṃśanalikāyantraṃ, gajadantabhājanayantraṃ, dolāyantraṃ, adhaḥpātanayantram, ūrdhvapātanayantraṃ, niyāmakayantraṃ, ḍamarukayantraṃ, kaṭāhayantraṃ, kāṃsyabhājanayantraṃ, pātālayantraṃ, tulāyantraṃ, kacchapayantraṃ, cakrayantraṃ, cākīyantraṃ, vālukāyantram, agnisomayantraṃ, gandhakaṭahikāyantraṃ, mūṣāyantraṃ, bāṇayantraṃ, garuḍayantraṃ, sāraṇayantraṃ, jālikāyantraṃ, cāraṇayantrādīni anyānyapi yathāyogyaṃ bhavanti | tatra tatra eva jñātavyāni | tatra teṣvādau svedanavidhimāha - ‘rājīrasonamūṣāyāṃ rasaṃ kṣiptvā vibandhayet’ ityādivyākhyānaṃ sampradāyato likhyate | yathā rājīkādikalkena mūṣāṃ kṛtvā tatra rasaṃ melayitvā upari kadalīdalairveṣṭayitvā tadupari caturguṇena vastreṇa poṭṭalikāṃ baddhvā kāñjikādipūrite bhāṇḍe dolāyantravidhānena svedayet | yāvaddinatrayaṃ bhavati | dinagrahaṇena rātrirapi gṛhyate tenāhorātraṃ svedayedityabhiprāya:, etadapi vidhānaṃ tantrāntare coktaṃ tadyathā - ‘rājikā lavaṇaṃ hiṅgu citrakaṃ vyoṣasaṃyutam | sūtapādamitaṃ sarvaṃ svarjikākṣārasaṃyutam || śigrapatrarasenaiva piṣṭvā kuṇḍalikākṛtam | kuryādbhūrjadale samyagathavā kadalīdale || supakve ca dṛḍhevā'pi vastrakhaṇḍe caturguṇe | rasaṃ madhye vinikṣipya badhnīyāttu supoṭṭalīm || kṣārāmlamūtravargeṇa svedayecca dinatrayam | tathā svedaḥ prakartavyo majjitā poṭṭalī yathā || bhavenna ca talasparśo bhāṇḍasyā'pi kadācana’ iti | dolāyanttrapramāṇam | ‘dravadravyeṇa bhāṇḍasya pūrito'rdhasya tasya ca | mukhe tiryakkṛte daṇḍe rasaṃ sūtreṇa lambitam | taṃ svedayenmadhyagataṃ dolāyantramiti smṛtam|’ atha pratyekasaṃskārānte mardanamuktaṃ tatkarma darśayannāha - dinaikaṃ mardayet sūtaṃ kumārīsambhavairdravairityādi | eteṣāṃ vakṣyamāṇadravyāṇāṃ dravaiḥ kṛtvā khalve sūtaṃ mardayet, tena pratyekarasena kṛtvā dinaikaṃ mardayedityarthaḥ | kumārī prasiddhā, citrakaṃ citrakajaṭā, kākamācī loke ‘kāmaiyā’śabdavācyā, triphalā harītakyādikam ebhiryantrapūrvakaṃ saṃmardya paścāt kāñjikaiḥ prakṣālya śodhayedityarthaḥ| kāñjikairiti bahuvacanatvena jalena takreṇa vā kṣālanīyam | tathāca - tantrāntare-‘bhavedekaikasaṃskāraprānteṣu dṛḍhamardanam | marditaṃ sthāpayeddharme yāvacchuṣkataro bhavet | takreṇa kāñjikenātha śuktenoṣṇodakena vā | tataḥ sarvaṃ samānīya kṣālayediti buddhimān || tathā yantraṃ prakurvīta yathā na kṣīyate rasaḥ’ iti | atha svedanasaṃskāramabhidhāya samprati mardanasaṃskāraṃ darśayannāha - tataḥ kṣiptvā rasaṃ khalve rasādardhaṃ ca saindhavamityādi | tata iti | svedanapūrvakamardanānantara tadrasaṃ khalve kṣiptvā mardayediti | kaiḥ kṛtvā ? vakṣyamāṇasaindhavapramukhadravyaiḥ, etanmardanaṃ taptakhalve'bhihitamiti sampradāyaḥ | tathāhi ‘yuktaṃ sūtasya sarvasya taptakhalve vimardanam | ajāśakṛttuṣāgniṃ tu bhūgarbhe tritayaṃ kṣipet || tasyopari sthitaṃ khalvaṃ taptakhalvamidaṃ bhavet’ iti | ‘athavā tīvragharme ca kārayecca pramardanam’ iti sampradāyaḥ | anāratamiti anālasyaṃ yathā bhavati tathā mardayediti bhāvaḥ | anāratagrahaṇenāpi anyavihitadravyairapi mardanīyaṃ na doṣo granthāntare darśanāt | tathāhi ‘kṣārāmlairlavaṇairmūtrairviṣairupaviṣaistathā | divyauṣadhisamūhena mardayeddivasatrayam’ | anuktamānānāṃ mardanārthadravyāṇāṃ ca parimāṇaṃ granthāntarādavagantavyam | tadyathā - ‘pāradasya kalāṃśena bheṣajena pramardayet | dravyeṇa yāvatā sarvaṃ plutaṃ bhavati mardane’ iti | idānīṃ mardanasaṃskārādanantaraṃ mūrcchanasaṃskāravidhimāha - tato rājī rasonaścetyādi | tata iti mardanasaṃskārādanantaram | rājī rājikā, rasonaḥ lasuna iti prasiddhaḥ, mukhyaśca navasādara iti| navasādaraśculikālavaṇa: mukhya: śreṣṭho grāhya ityarthaḥ | tasya śreṣṭhatā paigāmīśabdavācyā prasiddhā | tadvaditi | mardanoktaprakāreṇa mardyaṃ tuṣāmbuneti | kāñjikena kṛtvā kṣālanaṃ svedanaṃ ca pūrvavat kāryaṃ, rasasyotthāpanārthaṃ yato mūrcchanānantaramutthāpanamapi kāryamiti sarvatra | tathāhi - ‘utthitaḥ kāñjikasvedāt pātayet khalvasaṃyutam’ iti saṃpradāyaḥ | yathā - ‘dolāsvedaṃ prakurvīta madhukṣārāmlamūtrakaiḥ | utthāpya mūrcchayet paścāt trivāraṃ ca punaḥ punaḥ’ iti | athavā ‘tataḥ khalvena taptena amlenotthāpayedrasam | kṣārā mukhakarāḥ sarve sarve hyamlāḥ prabodhakāḥ’ iti || mūrcchanotthāpanavidhimabhidhāya samprati pātanānyāha - tataḥ saṃśoṣya cakrābhamityādi | tata iti mūrcchanotthāpanānantaram | saṃśoṣyeti | eke saṃśoṣyetyanena mūrcchitameva rasaṃ cakrābhaṃ kṛtvā pātayediti vyākhyānayanti tanna saṃmataṃ bahusampradāyeṣu, mūrcchitasyotthāpanaṃ kṛtvā paścāduktadravyaiḥ saha piṣṭikāṃ kṛtvā cakrikāṃ kuryādityabhiprāyaḥ | anyatrāpyuktam | ‘bhāgāstrayo rasasyārkacūrṇa- pādāṃśasaṃyutam | datvā'mlaṃ mardayet - tāvadyāvat piṣṭiḥ prajāyate | yadā na jāyate piṣṭiḥ - kiñcittutthaṃ tadā kṣipet’ iti sarvatra | piṣṭikṛtarasacakrī hiṅgunā liptvā dhāryā | hiṅgumānamapi ṣoḍaśāṃśaṃ pāradaparimāṇāt, dvisthālīsampuṭa iti | vikhyātaṃ lavaṇapūraṇaṃ sampradāyadarśanādboddhavyam | dṛḍhatarāṃ mudrāmiti mudrā'tra sāmpradāyikī kāryā yathā gurusakāśādvā dṛṣṭvā | tathā athavā sadbuddhīnāṃ jñāpanārthaṃ sadābhyastā mudrā'tra likhyante tathāca ‘valmīkamṛttikāpārapūraṇaṃ lohakiṭṭakam | śvetapāṣāṇakaṃ caiva tatsarvaṃ cūrṇayet samam || sarvatulyaṃ viṣaṃ dagdhaṃ sarvaṃ toyairvimardayet | mūṣādisampuṭaṃ kuryāt sarvasandhipralepane’ | athavā ‘tuṣaṃ bhāgadvayaṃ grāhyaṃ, bhāgaikaṃ vastrakhaṇḍakaṃ | mṛdaścaturguṇo bhāgo jalaṃ datvā pramardayet || narakeśaṃ śaṇaṃ kiñcit datvā tāvat prakuṭṭayet | yāvat sikthasamābhāsaṃ mṛtpiṇḍaṃ jāyate tadā || yathā na śuṣkatāṃ yāti tathā yantraṃ samācaret | evaṃ saptadinādūrdhvaṃ mṛdaṃ yoge prayojayet || kūpikādivilepārthaṃ yantrārthaṃ ca bhiṣak kramāt’ | aparamapi | ‘harītakīṭaṅkaṇaparṇacūrṇaṃ kharī guḍaṃ pāṃśu paṭuṃ samāṃśam| valmīkamṛt sarvasamā tadardhaṃ vastraṃ tathā gomayakaṃ ca sarvam || jalena mardyaṃ madanopamaṃ tad yantrādisandhau viniveśanīyam’ iti | aparāṇyapi - ‘lohakiṭṭaṃ tuṣaṃ dagdhaṃ śukticūrṇaṃ ca karkarā | etāni samabhāgāni tāvadbhāgena mṛttikā | karpaṭena samāyuktā sā hi vajropamā bhavet | dagdhatuṣasyaikabhāgo mṛdbhāgatrayameva ca | karpaṭaṃ śaṇasaṃyuktaṃ vajramṛtsneti yojayet | iṣṭakācūrṇabhāgaikaṃ samabhāgā tu mṛttikā || mūṣābandhaḥ prakartavyo dhamanādvajratāṃ vrajet | bhāgaikaṃ lohakiṭṭasya tuṣadagdhadvayaṃ tathā || mṛdbhāgatrayasaṃyuktaṃ kiñcit kupyaṃ pradāpayet | ekatra kuṭṭayet sarvaṃ mṛttikāvajravadbha- yet || niṣiñcedambunopari’ iti | upari ambunā niṣiñcediti ko'rthaḥ ? tatsthālīsampuṭayantraṃ cullyāṃ nidhāyāgniṃ prajvālya tadupari śītaṃ jalaṃ punaḥ punaḥ kṣipedityabhiprāyaḥ | sajalavastrakhaṇḍamapi tadupari dhāryamiti sampradāyaḥ | anyatrāpyuktam - ‘saṃruddhya bhāṇḍadvayagarbhamadhye piṣṭiṃ tataḥ sampuṭamavraṇaṃ tam | niveśya cullyāṃ tu śanaiḥ pradīpapramāṇamasyādyatale vidadhyāt || agniṃ śirasyasya jalārdramekaṃ vastraṃ kṣipedalpamanuṣṇameva’ iti | doṣavivarjita iti yadgrahaṇaṃ kṛtaṃ tatsarvaṃ doṣarahitaḥ pāradaḥ ebhiḥ pañcabhiḥ saṃskāropāyaireva bhavatītyasyābhiprāyaḥ | tasmāt pañcaiva saṃskārā anenā'tra svīkṛtāḥ | ke te doṣāḥ ? tathāhi - ‘malaṃ viṣaṃ vahnigurutvacāpalaṃ naisargikaṃ doṣamuśanti tajjñāḥ | upādhikau dvau trapunāgasambhavau rasendrarāje kathayanti vaidyāḥ’| nanu pātanatrayeṇaiva nāgavaṅgakṛtadoṣo vinaṣṭo bhavati nānyaiḥ, tathāhi - ’miśritau cedrase nāgavaṅgau vikrayahetunā | syāt tābhyāṃ kṛtrimo doṣastanmuktiḥ pātanatrayāt’ iti| tatkathamatra pañcabhireva sarvadoṣavivarjito bhavati ? satyam, ūrdhvapātanāntargatamadhastiryakpātanamastīti tasyābhiprāyaḥ, tatpātanadvayaṃ tantrāntarādavagantavyam | athavā ‘athordhvapiṭharīmadhye lagno grāhyo rasottamaḥ’ ityatrā'thagrahaṇenāvaśiṣṭasaṃskārāṇi sūcyante tāni ca pātanabodhananiyāmakānītyadoṣaḥ || atha keṣāṃcijjñāpanārthaṃ prasaṅgataḥ pātanatrayamāha - ūrdhvapātanamatraiva kathitam | adhaḥpātanaṃ tiryakpātanaṃ ca darśayannāha - tathāca tantrāntare -‘kaṭāhaṃ nūtanaṃ kṛtvā tasyādho lepayedrasam | dviguṇena ca gandhena jārayedbradhnakādayaḥ || vastrāntāni mṛdā liptvā jalaṃ sthālyupari nyaset | sthālīkaṭāhayoḥ sandhiṃ lepayet sudṛḍhaṃ mṛdā || kaṭāhopari kartavyamupalāgnipradīpanam | jalamadhye raso yāti śuddhaṃ tiṣṭhati bradhnake || śulbādraso rasāt tāmraṃ pātanīyaṃ pṛthak kṛtam | sasūtabhāṇḍavadanepyanyanmilati bhāṇḍakam | tathā sandhirdvayoḥ kāryā pātanatrayayantrake | jalasthāne kāñjikaṃ ca dāpayennātra saṃśayaḥ’ iti | tiryakpātanamapyāha - tathāhi ‘ghaṭe rasaṃ vinikṣipya sajalaṃ ghaṭamanyakam | tiryaṅmukhaṃ dvayoḥ kuryāt tanmukhaṃ rodhayet sudhīḥ || rasādho jvālayedagniṃ yāvat sūto jalaṃ viśet | tiryakpātanamityuktaṃ siddhairnāgārjunādibhiḥ’ iti | athāparāṇyapi prasaṅgato likhyante tathāhi - ‘sthūlasaindhavapoṭṭalyāṃ kāryaṃ mūṣāpuṭadvayam | sthāpayitvā rasaṃ tatra navasāraṃ kalāṃśakam | sandhiṃ nirudhya yatnena veṣṭayet karpaṭaṃ mṛdā | sthāpayedbhūdhare yantre vahniṃ kuryāddinatrayam | yantrāduddhṛtya sūto'sau svedayet tadanantaram | bījapūraphalaṃ vātha vṛntaṃ santyajya kārayet || saindhavena samaṃ sūtaṃ tasya madhyaṃ vinikṣipet | svedayeddolikāyantre hyamlavarge dinatrayam || evaṃ hyagnisaho jāto rasendraḥ sarvakarmasu’ iti niyāmakam | atha bodhanamāha - ‘atha sūtaṃ samuddhṛtya kācakūpye vinikṣipet | śuktāmlenātha sampūrya dvāre mudrāṃ pradāpayet || sthāpayedbhūdhare yantre svedayeddinasaptakam | svāṅgaśītaṃ samuddhṛtya kaṣāyaiḥ svedayet punaḥ || karkoṭīkañcukīvahnisarpākṣyambujamādravaiḥ | dinatrayaṃ sāranālaiḥ svedyaścāñcalyaśāntaye’ iti bodhanam | atha dīpanamāha - ‘lavaṇaṃ rājikāhiṅgukanyākṣāracatuṣṭayam | tryūṣaṇaṃ lasunaṃ caiva mātuluṅgarasaplutam || piṇḍamadhye rasaṃ kṛtvā svedayet saptadhā punaḥ | anudgārī bhavettena grāsājīrṇe'pi jīryati || anenaiva bhavecchuddhaḥ sarvadoṣavivarjitaḥ’ | athavā - ‘kīratuṇḍagaruḍī ṛṣicchaṭā kanyakā kumārikā ca vāyasī | āsurī ca vijayā jayā tathā vahnidīpanakarāśca sūtake’ ityaṣṭau saṃskārāḥ saṃkṣepeṇoktāḥ<note place="foot" type="editorial" n="3">catu:prasthe pārade gandhakanavasādarayordvitrivārākṛṣṭamatitīkṣṇaṃ tejāpasaṃjñaṃ pañcapañca tolakaṃ datvā darvyā cālayedūrdhvagataṃ malaṃ bhūyobhūstyajedevaṃ vinaiṣa saṃskārairlaghunopāyena śudhyati|</note> || 4-12 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="4-12"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha rasaśodhanaṃ | rājikā, rasono lasunaḥ, etayormūṣāyāṃ rasaṃ pāradaṃ vibandhayet | iti svedanam | atha mardanaṃ | dinaikaṃ mardayet khalve iti | kākamācī prasiddhā | ayānyairmardanaṃ mūrcchanaṃ vā ityūrdhvapātanam || || 4-12 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">atha gandhakaśodhanam - lohapātre vinikṣipya ghṛtamagnau pratāpayet || 13 ||</seg> <seg type="unit" n="14">tapte ghṛte tatsamānaṃ kṣipedgandhakajaṃ rajaḥ | vidrutaṃ gandhakaṃ jñātvā dugdhamadhye vini:kṣipet || 14||</seg> evaṃ gandhakaśuddhiḥ syātsarvakāryeṣu yojayet |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="13"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ gandhakaśodhanaṃ darśayannāha - lohapātre iti | gandhakajaṃ raja iti | gandhājjāto gandhakaḥ| tadyathā ‘śvetadvīpe purā devyāḥ krīḍantyāḥ prasṛtaṃ rajaḥ | kṣīrārṇave tu snātāyā dukūlaṃ rajasā'nvitam || dhautaṃ yanmathitaṃ vastraṃ gandhavadgandhakaṃ smṛtam | caturdhā gandhakaḥ prokto rakta: pīto'sitaḥ sitaḥ ||rakto hemakriyāsūkta: pītaścaiva rasāyane | vraṇādilepane śvetaḥ śreṣṭhaḥ kṛṣṇaḥ sudurlabhaḥ | evaṃ gandhakaśuddhiḥ syāt sarvakarmasu yojayet’ iti | evamiti grahaṇena śodhanāntaramapi darśitaṃ tadgranthāntarādavagantavyam | yathā ‘kṣīreṇa bhāṇḍamāpūrya vastreṇāveṣṭya tanmukham | vastramadhye kṣipedgandhaṃ mukhaṃ yatnāt pidhāpayet || śarāveṇa tato vahniṃ prajvālyordhvamavasthitam | bhāṇḍake nipatedyāvat gandhastāvat samindhayet || kṛśānau tu svayaṃ nīte gandhakaṃ tu samuddharet’ iti || 13 ||</seg> 14 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">idānīṃ daradaśodhanamapyāha - meṣīkṣīreṇa daradamamlavargaiśca bhāvitam || 15 ||</seg> saptavāraṃ prayatnena śuddhimāyāti niścitam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="15"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> meṣīkṣīreṇeti | meṣī avi: | amlavargaiśceti | ‘jambīramātuluṅgādyairamlavargagaṇo mataḥ’ iti | amlavargaiścetyatra cakāragrahaṇenānyacchodhanamamumīyate | tathāca - ‘śuddha: syāddaradaḥ saptakṛtvo lākṣāmbubhāvitaḥ | maladoṣādikaṃ nāsti sarvakāryeṣu yojayet’ iti | asya jātyādikaṃ ca likhyate keṣāñcit subodhāryam | yathā ‘rasagandhakasambhūtaṃ hiṅgulaṃ procyate budhaiḥ | tasmātsūtaṃ ca yadgrāhyaṃ sarvadoṣavivarjitam || daradastrividho jñeyaścarmāraḥ śukatuṇḍakaḥ | haṃsapādastṛtīyaḥ syāt guṇavānuttarottaram || haṃsapādaṃ ca tatrādyaṃ tārakarmaṇi yojayet | taddhemakiṭṭasadṛśaṃ tadanyastīkṣṇamāraṇe || carmāraḥ kṛṣṇavarṇaḥ syāt sapītaḥ śukatuṇḍakaḥ | satvapāte ca tatproktaṃ śodhyamaurabhradugdhake’ || tathāca - ‘japākusumasaṃkāśo haṃsapādo mahottamaḥ | rasāyane sarvalohamāraṇe rasarañjane’ iti || 15 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">atha daradādrasākṛṣṭirbhavati tāmapi darśayannāha - nimbūrasairnimbapatrarasairvā yāmamātrakam || 16 ||</seg> <seg type="unit" n="17">piṣṭvā daradamūrdhvaṃ ca pātayetsūtayuktivat | tataḥ śuddharasaṃ tasmānnītvā kāryeṣu yojayet ||17 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="16"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> nimbūrasairiti | nimbūrasanimbapatrarasamānaṃ bhāvanāyuktivadboddhavyam | kecittu nimbūrasaiḥ nimbapa- trarasairityasya sthāne jambīraiḥ pāribhadrarasairiti paṭhanti vyākhyānayanti ca granthāntaradarśanāt | tathāhi - ‘pāri- bhadrarasaiḥ peṣyaṃ hiṅgulaṃ yāmamātrakam | jambīrāṇāṃ dravairvā'tha pātyaṃ pātanayantrake’ iti | atra pāribhadraḥ ‘phalahadā’ śabdavācyo na tu nimbakaṇṭakapālāśa ityapare | pātayet sūtayuktivaditi sūtayuktiḥ pūrvaṃ kathitā sā tu pātanayantrādhikṛtā bhavati || 16 ||</seg> 17 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="16"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha daradāt pāradānniṣkāsanaṃ | daradaṃ hiṅgulaḥ, daradaṃ ūrdhvaṃ pātayet ḍamaruyantre<note place="foot" type="editorial" n="4">ḍamaruyantretyupalakṣaṇam, tena daradāddviguṇavastrakhaṇḍai: golakaṃ kṛtvā prajvālya vastranirdhūmaṃ haṇḍikayā pidhāya sthālyāṃ rakṣet | tata: śītībhūtāyāṃ haṃḍikāyāmudghāṭya pāradaṃ gṛhṇīyāditi sugamaḥ prakāraḥ |</note> sūtavat | smaṣṭamanyat ||16 ||</seg> 17 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">athoddhṛtasya sukhakaraṇam - kālakūṭo vatsanābhaḥ śṛṅgakaśca pradīpaka: | hālāhalo brahmaputro hāridraḥ saktukastathā ||18 ||</seg> <seg type="unit" n="19">saurāṣṭrika iti proktā viṣabhedā amī nava | arkasehuṇḍadhattūralāṅgalīkaravīrakam || 19 ||</seg> <seg type="unit" n="20">guñjāhiphenāvityetāḥ saptopaviṣajātayaḥ | etairvimarditaḥ sūtaśchinnapakṣaḥ prajāyate || 20||</seg> mukhaṃ ca jāyate tasya dhātūṃśca grasate kṣaṇāt |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="18-20"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha rasamukhakaraṇamāha - kālakūṭa iti | kālakūṭaprabhṛtikaṃ viṣabhedaṃ tatparīkṣakasakāśādavagantavyam | kiñcillakṣaṇamapi likhyate yathā - ‘ghanaṃ rūkṣaṃ ca kaṭhinaṃ bhinnāñjanasamaprabham | kandākāraṃ samākhyātaṃ kālakūṭaṃ mahāviṣaṃ || vatsanābhaṃ pāṇḍuraṃ ca kiñcidrūkṣaṃ ghanaṃ tathā | ghanaṃ guru ca nibiḍaṃ śṛṅgākāraṃ ca śṛṅgikaṃ || pradīpanaṃ śikhiśikhākāraṃ ca gurucikkaṇam | cakrākāraṃ bhavedvakraṃ nīlaṃ hālāhalaṃ mataṃ || brahmaputraḥ pāṇḍuraḥ syāt haridrābhaṃ haridrakam | citramutpalakandābhaṃ saktukaṃ saktuvadbhavet || saurāṣṭrikaṃ śaṅkhavarṇaṃ vijñeyaṃ viṣalakṣaṇam’ iti | eteṣāṃ madhye ekadvitrisakalāni yathālābhaṃ saṃgṛhya rasasya ṣoḍaśāṃśena kṛtvā mardanīyāni | ṣoḍaśāṃśatā'tra ekasyaivetyarthaḥ | upaviṣeṣu lāṅgalīkakaravīrakamahiphenamiti | ahiphenaṃ viṣamatsyasamudbhavamiti jñeyam | tathāhi - ‘samudre caiva jāyante viṣamatsyāścaturvidhāḥ | tebhyaḥ phenaṃ samutpannamahiphenaṃ caturvidham || kecidvadanti sarpāṇāṃ phenaṃ syādahiphenakam |’ yathā - ‘dhāraṇaṃ śvetavarṇaṃ ca raktavarṇaṃ ca jārakam | sāraṇaṃ pītavarṇaṃ ca kṛṣṇavarṇaṃ ca māraṇam || viṣavaddhyuttamaṃ phenaṃ yujyate rasakarmaṇi’ iti | kecittu khākhasajaṃ kṣīraviśeṣamiti manyante tadabhāvāt | evaṃ sarvatra śeṣaṃ sugamam | mānamapyeteṣāṃ pūrvavat || 18-20 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="18-20"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> amī kālakūṭādayo nava viṣabhedāḥ prakīrtitāḥ kathitāḥ | eṣāṃ lakṣaṇaṃ viṣaparīkṣakebhyo jñeyam | atha upaviṣāṇyāha - lāṅgalī kalihārī, karavīrakaḥ aśvamārajaṭārasaḥ, ahiphenam āphūkam, etāḥ sapta upaviṣajātayaḥ | etairmarditaḥ sūtaḥ chinnapakṣaḥ jāyate mukhaṃ dhātugrasanaśīlaṃ ato dhātūn tvarayā grasate || kālakūṭādīnāṃ dravaiḥ sapta sapta dinaṃ mardanaṃ prakṣālanaṃ ca || || 18-20 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">anyadapi mukhakaraṇamāha - athavā kaṭukakṣārau rājī lavaṇapañcakam || 21 ||</seg> <seg type="unit" n="22">rasono navasāraśca śigruścaikatra cūrṇitaiḥ | samāṃśaiḥ pāradādetairjambīreṇa draveṇa vā || 22 ||</seg> <seg type="unit" n="23">nimbutoyaiḥ kāñjikairvā soṣṇakhalve vimardayet | ahorātratrayeṇa syādrase dhātucaraṃ mukham || 23 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athavā kaṭukakṣārāviti | kaṭukaṃ trikaṭukaṃ, kṣāro yavakṣāraprabhṛtikaḥ, lavaṇapañcakaṃ prasiddham | rasona iti laśunaḥ, navasāraścūlikālavaṇaḥ, śigruḥ śobhāñjanam, etatsakalaṃ samamātreṇa kṛtvā pāradasāmyaṃ grāhyam | śeṣaṃ sugamam | dhātucaramiti ko'rthaḥ dhātugrasanārthamiti bhāvaḥ || 21 -2 3 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="21-23"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> anyadapi mukhakaraṇaṃ | kṣārau svarjīyavakṣārau, rājī rājikā, rasonaṃ laśunaṃ, navasāro navasāgaraḥ, śigruḥ śobhāñjanaṃ | dhātucaraṃ dhātugrasanaśāli||21-23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">aparamapi mukhakaraṃ darśayitumāha - athavā bindulīkīṭai raso mardyastrivāsaram | lavaṇāmlairmukhaṃ tasya jāyate dhātuhṛttvarā<note place="foot" type="editorial" n="5">‘dhātughasmaraṃ’ gū. dī. sammataḥ |</note> || 24 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="24"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athaveti | ebhirvakṣyamāṇadravyaistridinaṃ mardyam raso yadā bhavati tadā tasya tvarā śīghraṃ dhātuhṛt suvarṇādidhātugrahaṇasamarthaṃ mukhaṃ bhavati | bindulīti kaṭiviśeṣaḥ sa ca ṣaḍbinduriti prasiddhaḥ | tathāhi - ‘ṣaḍbindukasya kīṭasya śvetāḥ syuḥ pañca bindavaḥ | bhinnavarṇastathā caikaḥ susnigdhaścātivarṇataḥ’ iti | lavaṇā- mlairiti | lavaṇaṃ pañcalavaṇam, amlo'mlavargaḥ sa ca jambīramātuluṅgaprabhṛtikaḥ || 24 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="24"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> anyacca | bindulīkīṭaiḥ kīṭaviśeṣaiḥ, lavaṇaṃ saindhavam, amlairnimbukādyai: dhātughasmaraṃ dhātubhakṣakaṃ mukhaṃ jāyate ||24 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">idānīṃ gandhakajāraṇanimittaṃ karma darśayannāha - atha kacchapayantreṇa gandhajāraṇamucyate | mṛtkuṇḍe nikṣipettoyaṃ tanmadhye ca śarāvakam||25||</seg> <seg type="unit" n="27">mahatkuṇḍapidhānābhaṃ madhye mekhalayā yutam | liptvā ca mekhalāmadhyaṃ cūrṇenātra rasaṃ kṣipet||2 6|| rasasyopari gandhasya rajo dadyātsamāṃśakam | dattvopari śarāvaṃ ca bhasmamudrāṃ pradāpayet || 27 ||</seg> <seg type="unit" n="28">tasyopari puṭaṃ dadyāccaturbhirgomayopalaiḥ | evaṃ punaḥ punargandhaṃ ṣaḍguṇaṃ jārayedbudhaḥ || 28 ||</seg> gandhe jīrṇe bhavetsūtastīkṣṇāgniḥ sarvakarmasu |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="25-28"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atheti | athaśabdo'tra mukhakaraṇānantaryaḥ | kacchapayantraṃ prasiddham | tatsvarūpaṃ darśitameva | tatparimāṇaṃ yathā ‘prasūtagopalonmānaṃ sūtakotpalakaḥ smṛtaḥ | lāvakaḥ puṭako jñeyaḥ pradattaḥ saptadhāḍhakaiḥ | kacchapastriguṇaistaistu kaukkuṭaḥ kacchapaistribhiḥ | kaukkuṭaiḥ pañcabhi: siṃho meghanādo'sya yugmakaiḥ | durge gajapuṭaḥ khyāto deyaḥ ṣaṣṭikapālakaiḥ | taistu triguṇitairjñeyo dṛḍhāgniśca mahāpuṭaḥ’ iti | cūrṇeneti śuktikācūrṇena samāṃśakamiti rasasāmyaṃ gandhakaṃ yojyam | sāmyatā'tra pratyekapuṭamityarthaḥ | tena ṣaḍguṇagandhakaṃ ṣaṭpuṭaiḥ kṛtvā bhavati pāradaparimāṇāt || bhasmamudrāmiti | vibhūtipāṃśulavaṇābhyāṃ kṛtamiti sampradāyaḥ | śarāvo'tra lohamayaḥ | manyante kecit tathāhyuktam - ‘jalapūrṇaṃ dṛḍhaṃ pātraṃ suviśālaṃ samāharet | tadantaḥ kharparaṃ dadyāt suvistīrṇaṃ dṛḍhaṃ navam || binduṃ datvā tadupari bījapūrarasaṃ kṣipet | upariṣṭādbiḍaṃ dadyāt tato lohakaṭorikām || ayaskāntamayīṃ vāpi paittalīṃ bhūtavigraham | upariṣṭādadhovakrāṃ datvā samyag vilepayet || khaṭīpuṭaṃ śivībhaktaṃ samyaṅniṣpiṣya mudrayet | ūrdhvaṃ deyaṃ puṭaṃ tasya yantraṃ kacchapasaṃjñakam || jāraṇārthaṃ rasasyoktaṃ gandhādīnāmaśeṣataḥ’ iti | atra gandhakavidhānaṃ tu asyaiva sampradāyato vyākhyātam | anyatra rasasyopari cādhaśceti | tīkṣṇāgniriti atyarthaṃ bubhukṣito bhavati rākṣasasaṃjñaka ityapare sarvakarmasviti yojya ityabhiprāyaḥ || 25-28 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="25-28"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha kacchapayantreṇa gandhakajāraṇamucyate | tatrādau kacchapayantramāha - atheti, mṛtkuṇḍe nīraṃ nikṣipet tanmadhye mṛtkuṇḍapidhānaṃ śarāvakaṃ sthāpāyet | kiṃbhūtaṃ ? madhyaṃ mekhalayā yutaṃ tryaṅgulonnatā mṛdracitā mekhalā madhyaṃ cūrṇena lepayet | tanmadhye pāradaṃ datvā tulyagandhakacūrṇaṃ datvā upari śarāvaṃ datvā bhasmalavaṇamudrāḥ kāryāścaturbhirutpalaiḥ puṭet| evaṃ ṣaḍguṇaṃ gandhaṃ jīryate | gandhakasaṃge viṣaṃ ca deyam | atra svarṇajāraṇaṃ noktaṃ granthāntarāllikhyate abījajīrṇasya māritasya doṣarūpatvāt | tathāca ‘ajīrṇaṃ śambhubījaṃ tu sūtakaṃ yastu jārayet| brahmahā sa durācārī mama drohī maheśvari ||’ atha jāraṇaṃ - ‘catuḥṣaṣṭyāṃśaṃ hemapatraṃ māyūramāyunā | viliptaṃ taptakhalvasthaṃ rasaṃ datvā vimardayet| punarjambīratoyena grāse grāse tvayaṃ vidhiḥ | śanaiḥ saṃsvedayedbhūyo baddhvā sampuṭakāṃjike | bhāṇḍike tridinaṃ sthāsya sūtaṃ jīrṇaṃ samuddharet | adhikaṃ tolitaṃ cetsyātpunaḥ svedyaṃ samāvadhi | dvātriṃśat ṣoḍaśāṣṭāṃśaṃ krameṇa vasujāraṇaṃ | rūpyādiṣu ca satveṣu vidhireva paraṃ smṛtaḥ’ | māyūramāyunā māyūrapittena ca hemapatraṃ susvarṇam ||25-28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">atha pāradamāraṇam - dhūmasāraṃ rasaṃ torīṃ gandhakaṃ navasādaram || 29 ||</seg> <seg type="unit" n="30">yāmaikaṃ mardayedamlairbhāgaṃ kṛtvā samāṃśakam | kācakupyāṃ vinikṣipya tāṃ ca mṛdvastramudrayā ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">vilipya parito vakre mudrāṃ dattvā ca śoṣayet | adhaḥsacchidrapiṭharīmadhye kūpīṃ niveśayet || 31 ||</seg> <seg type="unit" n="32">piṭharīṃ vālukāpūrairbhṛtvā cākūpikāgalam | niveśya cullyāṃ tadadhaḥ kuryādvahniṃ śanaiḥ śanaiḥ ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">tasmādapyadhikaṃ kiṃcitpāvakaṃ jvālayetkramāt | evaṃ dvādaśabhiryāmairmriyate sūtakottamaḥ || 33 ||</seg> <seg type="unit" n="34">sphoṭayetsvāṅgaśītaṃ tamūrdhvagaṃ gandhakaṃ tyajet | adhaḥsthaṃ mṛtasūtaṃ ca sarvakarmasu yojayet || 34 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="29-34"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> saṃprati rasamāraṇavidhimāha - dhūmasāramiti | dhūmasāraṃ gṛhadhūmaṃ, rasaṃ pāradam, torī sphaṭikā navasādaraṃ prasiddham | amlairiti | jambīranimbūkarasairityarthaḥ | samāṃśakaṃ bhāgamiti | etena kimuktaṃ ? pūrvoktaṃ sakaladravyaṃ pratyekaṃ rasamānaṃ melayediti krama iti bhāvaḥ | tathāhyuktaṃ ‘pṛthak samaṃ samaṃ kṛtvā pāradaṃ gandhakaṃ tathā navasāraṃ dhūmasāraṃ sphaṭikaṃ yāmamātrakam || nimbūnīreṇa saṃmardya kācakūpyāṃ vipācayet | mukhe pāṣāṇakhaṭikāṃ datvā mudrāṃ pradāpayet || saptabhirmṛttikāvastraiḥ pṛthak saṃśoṣya veṣṭayet | sachidrāyāṃ mṛdaḥ sthālyāṃ kūpikāṃ sanniveśayet | pūrayet sikatāpūrairāgalaṃ matimān bhiṣak | niveśya cullyāṃ dahanaṃ mandamadhyakharakramāt|| prajvālya dvādaśayāmaṃ svāṅgaśītaṃ samuddharet | visphoṭayitvā'tha yuktyā ca ūrdhvalagnaṃ baliṃ tyajet’ || ‘adhaḥsthaṃ<note place="foot" type="editorial" n="6">adhaḥsthaṃ gandhakanalikādhaḥsthaṃ na tu kupyadhaḥstham |</note> rasasindūraṃ sarvakarmasu yojayet’ iti | kecittu dhūmasārasthāne sīsakaṃ paṭhanti tacca saṅgataṃ tantrāntaradarśanāt ‘pṛthak pṛthak samaṃ kṛtvā pāradaṃ gandhakaṃ tathā | navasāraṃ ca sphaṭikaṃ sanāgaṃ yāmamātrakaṃ || nimbūnīreṇa saṃmardya kācakūpyāṃ vinikṣipet | budhaśca vālukāyantre yāmadvādaśakaṃ pacet || svāṅgaṃ śītaṃ sphoṭayitvā ūrdhvalagnaṃ baliṃ tyajet | adhaḥsthaṃ rasasindūraṃ yojayedrasakarmaṇi’ iti | śeṣaṃ subodham || 29-34 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="29-34"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> dhūmasāram aṅgāradhūmaṃ śuddhaṃ pāradaṃ torī gurjaradeśodbhavā sphaṭikā yā raktavarṇā bhavati | gandhakaṃ śuddhaṃ, navasādaraṃ navasāgaraṃ | etatsarvaṃ samaṃ | spaṣṭamanyat || 29-34 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">anyadapi rasamāraṇamāha - apāmārgasya bījānāṃ mūṣāyugmaṃ prakalpayet | tatsaṃpuṭe nyasetsūtaṃ malayūdugdhamiśritam || 35 ||</seg> <seg type="unit" n="36">droṇapuṣpīprasūnāni viḍaṅgamirimedakaḥ | etaccūrṇamadhordhvaṃ ca dattvā mudrāṃ pradīyate || 36 ||</seg> <seg type="unit" n="37">taṃ golaṃ sandhayetsamyagmṛnmūṣāsaṃpuṭe sudhīḥ | mudrāṃ dattvā śoṣayitvā tato gajapuṭe pacet ||37||</seg> ekamekapuṭenaiva jāyate bhasma sūtakam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="35-37"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> apāmārgeti | apāmārgaḥ prasiddhaḥ tasya bījāni jalena piṣṭvā sampuṭākārā mūṣā kāryā tatsampuṭamadhye sūtaṃ pāradaṃ malayūdugdhamardanaṃ kṛtvā nyaset pārayedityarthaḥ | malayū kāṣṭhodumbarikā paścāduktadravyacūrṇaṃ tadupari adhaśca datvā saṃmardya mṛṇmūṣāyāṃ mudrayet| droṇapuṣpī nahula iti prasiddhā | loke ‘gūmā’ śabdavācyā | tasyāḥ prasūnāni puṣpāṇi viḍaṅgaṃ prasiddham | iti | irimedako viṭkhadiraḥ tasya tvak grāhyā tadgolaṃ mardayediti | taṃ rasādijanitagolakaṃ samyagavarodhayet mūṣāyāmiti śeṣaḥ || 35-37 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="35-37"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> tathāparaṃ ca | apāmārga urdhvakaṇṭakaḥ, malayūdugdhaṃ kāṣṭhodumbīrakādugdhaṃ, droṇapuṣpī prasiddhā tatpuṣpaṇi, viḍaṅgam, irimedo viṭkhadiraḥ cūrṇam etaccūrṇamūrdhvordhvaṃ dīyate spaṣṭamanyat || 35-37 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">anyadapi rasamāraṇaṃ prakaṭayannāha - kāṣṭhodumbarikādugdhai rasaṃ kiṃcidvimardayet || 38 ||</seg> <seg type="unit" n="39">taddugdhaghṛṣṭahiṅgośca mūṣāyugmaṃ prakalpayet | kṣiptvā tatsaṃpuṭe sūtaṃ tatra mudrāṃ pradāpayet || 39 ||</seg> <seg type="unit" n="40">dhṛtvā taṃ golakaṃ prājño mṛnmūṣāsaṃpuṭe'dhike | pacenmṛdupuṭenaiva sūtako yāti bhasmatām ||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="38-40"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> kāṣṭhodumbarikādugdhairiti | kāṣṭhodumbarikā kuḍumbarī śabdavācyā | taddugdhaghṛṣṭahiṅgośceti kāṣṭhoḍu- mbarikādugdhenaiva hiṅguṃ plāvya tena mūṣāṃ kṛtvā tanmadhye rasaṃ melayitvā sarvaṃ golakaṃ kṛtvā paścāt mṛṇmayamūṣāyām andhayet avarodhayedityarthaḥ | mṛdupuṭenaiveti laghugajapuṭenaivetyarthaḥ | laghugajapuṭalakṣaṇaṃ tantrāntare'bhihitam | tadyathā -‘nipuṇavihitagartaḥ ṣoḍaśairaṅgulairyo mitasakalavibhāgastasya madhye nidhāya | jvalanamativiśuṣkairgomayaiḥ pāradasya laghugajapuṭametat proktamevaṃ munīndraiḥ’ || 38-40 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="38-40"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> anyañca |kāṣṭhodumbarikā prasiddhā ||38-40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">aparamapi pāradamāraṇaṃ darśayannāha - nāgavallīrasairghṛṣṭaḥ karkoṭīkandagarbhitaḥ | mṛṇmūṣāsaṃpuṭe paktvā sūto vātyeva bhasmatām || 41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="41"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> nāgavallīti | nāgavallī tāmbūlavallī tasyāḥ patrarasena ghṛṣṭo marditaḥ pāradaḥ karkoṭīkandagarbhitaḥ san mṛṇmūṣāsampuṭe nirudhya mudrayitvā gajapuṭe pacet | karkoṭī vandhyākarkoṭakīvallī tasyāḥ kandam | śeṣaṃ subodham ||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="41"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> anyacca | nāgavallīti spaṣṭam || 41 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">atha jvarādau rasāḥ procyante – jvarāṅkuśaḥ | khaṇḍitaṃ mṛgaśrṛṅgaṃ ca jvālāmukhyā rasaiḥ samam | ruddhvā bhāṇḍe pacecculyāṃ yāmayugmaṃ tato nayet ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">aṣṭāṃśaṃ trikaṭuṃ dadyānniṣkamātraṃ ca bhakṣayet | nāgavallīrasaiḥ sārdhaṃ vātapittajvarāpaham || 43 ||</seg> <seg type="unit" n="44">ayaṃ jvarāṃkuśo nāma rasaḥ sarvajvarāpahaḥ | aikāhikaṃ dvyāhikaṃ ca tryāhikaṃ vā na saṃśayaḥ ||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="42-44"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ saṃsiddharasānāmadhyāyaṃ prakaṭayannāha - tatrādau jvarāṅkuśanāmarasaṃ vyācaṣṭe - khaṇḍitamiti | hariṇasyedaṃ hāriṇaṃ śṛṅgaṃ viṣāṇaṃ tacca khaṇḍitaṃ śakalīkṛtaṃ, saṃkṣuṇṇamityarthaḥ | jvālāmukhyā rasairiti jvālāmukhī jayantī tasyāḥ patrāṇāṃ svarasaḥ | sā jvālāmukhī caturdhā bhavati | tathāhi - ‘śuklā pītā tathā raktā kṛṣṇā jvālāmukhī bhavet’ iti | loke ‘khasinī’śabdavācyā | kecittu jvālāmukhītyanena bhallātakamiti vyākhyānayanti tanna sarvasaṃmatam | samamityatra samaśabdo militārthe vartata iti kecit | na tu samamatra sāmyaṃ, yataḥ sampradāyeṣvapi jvālāmukhyā rasaiḥ kṛtvā mṛgaśṛṅgaṃ bahuśo bhāvayitvā jārayedityabhiprāyaḥ | yaduktam - ‘asakṛdbhāvitaṃ śṛṅgaṃ hāriṇaṃ kuṭṭitaṃ rasaiḥ | jvālāmukhyāḥ pacedbhāṇḍagataṃ tadbhasma cūrṇayet’ ityādi | aṣṭāṃśaṃ trikaṭuṃ dadyāditi śṛṅgabhāgānmilitakaṭutrayasya sarvajvarāpaha ityanenānvayaḥ | tena sannipātajanitamapi nāśayedityarthaḥ ||42-44 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="42-44"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> jvālāmukhī<note place="foot" type="editorial" n="7">agīyā |</note> prasiddhā || 42-44 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">atha jvarārirasaḥ -- pāradaṃ rasakaṃ tālaṃ tutthaṃ ṭaṅkaṇagandhakaṃ | sarvametatsamaṃ śuddhaṃ kāravellīrasairdinam || 45 ||</seg> <seg type="unit" n="46">mardayellepayettena tāmrapātrodaraṃ bhiṣak | aṅgulyardhapramāṇena tato ruddhvā ca tanmukham || 46 ||</seg> <seg type="unit" n="47">pacettaṃ vālukāyanttre kṣiptvā dhānyāni tanmukhe ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">yadā sphuṭanti dhānyāni tadā siddhaṃ vinirdiśet | tato nayetsvāṅgaśītaṃ tāmrapātrodarādbhiṣak ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">rasaṃ jvarārināmānaṃ vicūrṇya maricaiḥ samam | māṣaikaṃ parṇakhaṇḍena bhakṣayennāśayejjvaram || 49 ||</seg> tridinairviṣamaṃ tīvramekadvitricaturthakam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="45-49"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha jvarārirasavivaraṇamāha - pāradamiti | atra rasakaṃ kharparakaṃ, tālaṃ haritālaṃ, tutthaṃ prasiddham, ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyakṣāram | eke ‘tutthakaṃ kaṇā gandham’ iti paṭhanti | tatra kaṇā manaḥśilā | etadbahusthāneṣu na pracarati, anyato darśanāt | ‘rasaṃ ca rasakaṃ tālaṃ śikhituṇḍaṃ ca ṭaṅkaṇaṃ | gandhakaṃ ca samaṃ piṣṭvā kāravellyā rasairdinam’ ityādi | kāravellī loke ‘karelā’ śabdavācyā | hastaparipāṭyāṃ ca pūrvoktaṃ sakaladravyaṃ samamātraṃ saṃgṛhya kāravellīpatrarasena trivāraṃ rasaṃ saṃmardya tatkalkena tāmrapātrodaramaṅgulārdhapramāṇaṃ pralipya haṇḍikāmadhye'dhomukhaṃ saṃsthāpya mudrāṃ kṛtvā tadanu vālukāyantre pacedyāvattadupari vrīhayaḥ sphuṭanti, aṅgulamaṅguṣṭhodaramadhyam | māsamānamatra viṣamatīvrajvaranimittamanyatrālpamiti | tathāhi - ‘raso jvarārisiddho'yaṃ dviguñjo vātaje jvare | dātavyaḥ parṇakhaṇḍena tatkṣaṇānnāśayejjvaram iti || || 45-49 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="45-49"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> pāradaṃ śuddhaṃ, rasakaṃ kharparaṃ, tālaṃ, tutthaṃ śuddhaṃ, ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyakṣāraṃ, kāravellī śākaviśeṣaḥ | tāmrapātraṃ, gomūtrapañcāmṛtādau śuddhaṃ | spaṣṭamanyat | pathyaṃ dugdhaudanaṃ mudgaṃ vā || 45-49 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">atha śītajvarārirasaḥ | tālakaṃ tutthakaṃ tāmraṃ rasaṃ gandhaṃ manaḥśilām ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">karṣaṃ karṣaṃ prayoktavyaṃ mardayettriphalāmbubhiḥ | golaṃ nyasetsaṃpuṭake puṭaṃ dadyātprayatnataḥ || 51 ||</seg> <seg type="unit" n="52">tato nītvārkadugdhena vajrīdugdhena saptadhā | kvāthena dantyāḥ śyāmāyā bhāvayetsaptadhā punaḥ ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">māṣamātraṃ rasaṃ divyaṃ pañcāśanmaricairyutam | guḍaṃ gadyāṇakaṃ caiva tulasīdalayugmakam || 53 ||</seg> <seg type="unit" n="54">bhakṣayettridinaṃ bhaktyā śītārirdurlabhaḥ paraḥ | pathyaṃ dugdhaudanaṃ deyaṃ viṣamaṃ śītapūrvakam || 54 ||</seg> <seg type="unit" n="55">dāhapūrvaṃ haratyāśu tṛtīyakacaturthakau | dvyāhikaṃ satataṃ caiva vaivarṇyaṃ ca niyacchati || 55 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="50-55"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ śītajvarāriṃ prakaṭayannāha - tālakamiti | tālakaṃ haritālaṃ, tāmramiti śuddhatāmrabhasma, rasaṃ pāradam, gandhaṃ gandhakaṃ | karṣamiti dviruktena pratyekaṃ karṣapramāṇamityarthaḥ | triphalāmbubhiriti triphalā harītakyādikaṃ tasyā kvāthenetyarthaḥ | puṭaṃ dadyāditi | sakaladravyacūrṇaṃ triphalākvāthena saṃmardya golakaṃ kṛtvā tadanu śarāvasampuṭe dhṛtvā tadupari mṛttikāṃ liptvā gajapuṭe pacedityarthaḥ | prayatnata iti | gurusakāśātkarmanaipuṇyāt | paścāt tadrasaṃ śarāvābhyantarāt saṃgṛhya arkadugdhena dantīmūlasvarasena śyāmārasena ca saptadhā bhāvyaṃ saptadhā bhāvanā pratyekenetyarthaḥ | vajrī sehuṇḍabhedaḥ, dantīmūlasvarasabhāve kvātho grāhyaḥ, śyāmā niśotha:, tasyā mūlasvarasabhāve kvāthaṃ vā, evaṃ siddho bhavati | asmatsa- mpradāye'pi dravyacatuṣṭayena bhāvanāṃ dattvā paścāt pūrvoktavidhānena gajapuṭe paktvā siddho bhavatīti | anyatrāpi dṛśyate tathāhi - ‘paścādvajrīravikṣīrairdantīśyāmārasena ca | saṃmardya saptadhā gharme śarāvapuṭakaṃ pacet’ ityādi | etanmāṣaparimitaṃ pañcāśanmaricaiḥ saha guḍagadyānakayutaṃ ca tulasīpatradvayaṃ ca saṃveṣṭya bhakṣayedityarthaḥ | divyamiti śreṣṭhaṃ ṛṣipraṇītatvāt | pañcāśanmaricairiti gaṇanāmātram | gadyānakamiti ṣaṇmāsakasaṃjñam | eke guḍatulasī- patrayoranupānamāhuḥ | bhaktyeti pūrvaṃ dvijagurupūjanaṃ sambhāvya paścādāstikyapūrvakaṃ bhakṣayediti bhāvaḥ | vaivarṇyamatra jvarajanitam anyarogajanitaṃ vā || 50-55 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="50-55"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> tāmraṃ mṛtaṃ, vajrī sehuṇḍabhedaḥ, dantī jayapālamūlaṃ, trivṛnniśothaḥ, māṣamātraṃ siddhaṃ rasaṃ pañcāśanmaricaṃ guḍaṃ gadyāṇakaṃ ṣaṇmāṣakaṃ tulasīdalapalaṃ dvayaṃ dvigadyāṇakaṃ etatpramāṇaṃ tridinaṃ kṛtvā bhakṣayet | yadvā sapta- dinamauṣadhabāhulyāt || 50-55 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">jvaraghnī guṭikā | bhāgaikaḥ syādrasācchuddhādaileyaḥ pippalī śivā | ākārakarabho gandhaḥ kaṭutailena śodhitaḥ ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">phalāni cendravāruṇyāścaturbhāgamitā amī | ekatra mardayeccūrṇamindravāruṇikārasaiḥ || 57 ||</seg> <seg type="unit" n="58">māṣonmitāṃ guṭīṃ kṛtvā dadyātsarvajvare budha: | chinnārasānupānena jvaraghnī guṭikā matā || 58 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="56-58"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha jvaraghnīṃ guṭikāmāha - bhāgaikaḥ syādrasācchuddhāditi | śuddhiścāsya pūrvaṃ kathitā | rasaṃ pāradaṃ tasyaiko bhāgaḥ| elīyaḥ kumārīrasajanitaniryāsadravyaviśeṣaḥ ‘eluvā’ iti prasiddhaḥ | tadabhāve kumārīpatrarasameva grāhyamityapare, kecidelīyaśabdena elavālukaṃ vadanti | tacca kuṣṭhagandhikaphalasadṛśaṃ bhavati loke prasiddhaṃ ca | etanna sarvamatam | śivā harītakī ākārakarabha iti ākallakaḥ prasiddhaḥ | kaṭutailena śodhitagandhaka iti śeṣaḥ | kaṭutailaṃ sārṣapam | phalāni cendravāruṇyā iti | indravāruṇī cirbhaṭī, tasyāḥ phalāni | eke mūlāni cendravāruṇyā vadanti tadbahupustakeṣu na dṛśyate | tasmādasaṅgato'yaṃ pāṭhaḥ | caturbhāgamitā amī iti | amī elīyapramukhaṣaṭdravyaviśeṣāścaturbhāgamitā bhavanti bhāgo'tra pāradaparimāṇāt | etatsakalaṃ cūrṇībhūtaṃ kṛtvā indravāruṇikāmūlarasena mardayedityarthaḥ | svarasaparimāṇamatra dravyabhāvanāyogyaṃ deyam | tacca yāvaccūrṇaṃ plāvitaṃ bhavati tāvaddeyamiti bhāvaḥ | chinnārasānupāneneti | chinnā guḍūcī tasyāḥ svarasenānupānam | anupānamātrā'tra tantrāntarādavagantavyā | tadyathā ‘rasānāmanupānaṃ syāddvipalaṃ palamardhakam | vātapittakaphaprāye yathāyogyamanukramāt’ iti | jvaraghnīti sāmānyena sarvajvaraharetyarthaḥ || 56-58 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="56-58"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> rasāt pāradāt śuddhāt bhāgaikaḥ, elīyaḥ elavālukaṃ, pippalī, śivā harītakī, ākārakarabhaḥ ākallakaḥ, gandho gandhakaḥ kaṭutailena drāvayitvā śodhitaḥ, indravāruṇyāḥ phalāni, amī elīyādayaḥ caturbhāgāḥ pratyekaṃ punaḥ indravāruṇikārasaiḥ mardayet, māṣamātrāṃ vaṭīṃ khādet | indravāruṇikāphalaṃ śuṣkaṃ cūrṇaṃ kāryam || 56-58 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">atha lokanātharasaḥ kṣayādau - śuddho bubhukṣitaḥ sūto bhāgadvayamito bhavet | tathā gandhasya bhāgau dvau kuryātkajjalikāṃ tayoḥ ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">sūtāccaturguṇeṣveva kapardeṣu vinikṣipet | bhāgaikaṃ ṭaṅkaṇaṃ dattvā gokṣīreṇa vimardayet || 60 ||</seg> <seg type="unit" n="61">tathā śaṅkhasya khaṇḍānāṃ bhāgānaṣṭau prakalpayet | kṣipetsarvaṃ puṭasyāntaścūrṇaliptaśarāvayoḥ || 61 ||</seg> <seg type="unit" n="62">garte hastonmite dhṛtvā puṭedgajapuṭena ca | svāṅgaśītaṃ samuddhṛtya piṣṭvā tatsarvamekataḥ || 62 ||</seg> <seg type="unit" n="63">ṣaḍguñjāsaṃmitaṃ cūrṇamekonatriṃśadūṣaṇaiḥ | ghṛtena vātaje dadyānnavanītena pittaje || 63 ||</seg> <seg type="unit" n="64">kṣaudreṇa śleṣmaje dadyādatīsāre kṣaye tathā | arucau grahaṇīroge kārśye mandānale tathā || 64 ||</seg> <seg type="unit" n="65">kāsaśvāseṣu gulmeṣu lokanātharaso hitaḥ | tasyopari ghṛtānnaṃ ca bhuñjīta kavalatrayam || 65 ||</seg> <seg type="unit" n="66">mañce kṣaṇaikamuttānaḥ śayītānupadhānake | anamlamannaṃ saghṛtaṃ bhuñjīta madhuraṃ dadhi || 66 ||</seg> <seg type="unit" n="67">prāyeṇa jāṅgalaṃ māṃsaṃ pradeyaṃ ghṛtapācitam | sudugdhabhaktaṃ dadyācca jāte'gnau sāṃdhyabhojane ||67||</seg> <seg type="unit" n="68">saghṛtānmudgavaṭakānvyañjaneṣvavacārayet | tilāmalakakalkena snāpayetsarpiṣā'thavā || 68 ||</seg> <seg type="unit" n="69">abhyañjayetsarpiṣā ca snānaṃ koṣṇodakena ca | kvacittailaṃ na gṛhṇīyānna bilvaṃ kāravellakam ||69||</seg> <seg type="unit" n="70">vārtākaṃ śapharīṃ ciñcāṃ tyajedvyāyāmamaithune | madyaṃ saṃdhānakaṃ hiṅgu śuṇṭhīṃ māṣānmasūrakān ||70||</seg> <seg type="unit" n="71">kūṣmāṇḍaṃ rājikāṃ kopaṃ<note place="foot" type="editorial" n="8">‘kola’ pā.|</note> kāñjikaṃ caiva varjayet | tyajedayuktanidrāṃ ca kāṃsyapātre ca bhojanam ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">kakārādiyutaṃ sarvaṃ tyajecchākaphalādikam | pathyo'yaṃ<note place="foot" type="editorial" n="9">‘grāhyo’ pā.|</note> lokanāthastu śubhanakṣatravāsare || 72 ||</seg> <seg type="unit" n="73">pūrṇātithau site pakṣe jāte candrabale tathā | pūjayitvā lokanāthaṃ kumārī bhojayettataḥ || 73||</seg> <seg type="unit" n="74">dānaṃ dattvā dvighaṭikāmadhye grāhyo rasottamaḥ | rasāccejjāyate tāpastadā śarkarayā sutam || 74 ||</seg> <seg type="unit" n="75">sattvaṃ guḍūcyā gṛhṇīyādvaṃśarocanayā yutam | kharjūraṃ dāḍimaṃ drākṣāmikṣukhaṇḍāni cārayet<note place="foot" type="editorial" n="10">‘śca dāpayet’ pā.|</note> ||75||</seg> <seg type="unit" n="76">arucau nistuṣaṃ dhānyaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ saśarkaram | dadyāttathā jvare dhānyaguḍūcīkvāthamāharet || 76 ||</seg> <seg type="unit" n="77">uśīravāsakakvāthaṃ dadyātsamadhuśarkaram | raktapitte kaphe śvāse kāse ca svarasaṃkṣaye || 77 ||</seg> <seg type="unit" n="78">agnibhṛṣṭajayācūrṇaṃ madhunā niśi dīyate | nidrānāśe'tisāre ca grahaṇyāṃ mandapāvake ||78||</seg> <seg type="unit" n="79">sauvarcalābhayākṛṣṇācūrṇamuṣṇodakaiḥ pibet | śūle'jīrṇe tathā kṛṣṇā madhuyuktā jvare hitā ||79||</seg> <seg type="unit" n="80">plīhodare vātarakte chardyāṃ caiva gudāṅkure | nāsikādiṣu rakteṣu rasaṃ dāḍimapuṣpajam || 80 ||</seg> <seg type="unit" n="81">dūrvāyāḥ svarasaṃ nasye pradadyāccharkarāyutam | kolamajjā kaṇā barhipakṣabhasma saśarkaram || 81 ||</seg> <seg type="unit" n="82">madhunā lehayecchardihikkākopopaśāntaye | vidhireṣa prayojyastu sarvasminpoṭṭalīrase || 82 ||</seg> <seg type="unit" n="83">mṛgāṅke hemagarbhe ca mauktikākhye'pareṣu ca | ityayaṃ lokanāthākhyo rasaḥ sarvarujo jayet ||83||</seg> <seg type="unit" n="84">(varāṭabhasma maṇḍūraṃ cūrṇayitvā ghṛte pacet | tatsamaṃ maricaṃ cūrṇaṃ nāgavallyā vibhāvitam || 84 ||</seg> <seg type="unit" n="85">taccūrṇaṃ madhunā lehyamathavā navanītakaiḥ | māṣamātraṃ kṣayaṃ hanti yāme yāme ca bhakṣitam ||85||</seg> lokanātharaso hyeṣa maṇḍalādrājayakṣmanut |)</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="59-85"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ lokanātharasaṃ prakaṭayannāha - śuddha iti | sūtaḥ pāradaḥ śuddhaḥ saṃskāritaḥ, saṃskārā hyasya pūrvaṃ kathitāḥ, bubhukṣitaḥ kṣudhitaḥ, kāritaḥ dravyairiti śeṣaḥ, sa ca bhāgadvayaparimitaḥ, tathā gandhasya dvau bhāgau tatheti grahaṇena gandhakasyāpi śodhanaṃ darśitam | tayoriti gandhakapāradayoḥ, sūtāccaturguṇeṣvevetyādi sūtāt sūtaparimāṇāt | kapardakeṣu varāṭakeṣu kapardakalakṣaṇaṃ ca tantrāntarādavagantavyam | tadyathā - ‘tulanāyāṃ gurutarān pañca gulmān daśa dvijān | varāṭān sthūlapītāṃśca rasakarmaṇi yojayet’ iti | bhāgaikaṃ ṭaṅkaṇaṃ dadyāditi ko'rthaḥ pāradaparimāṇādardhabhāgaṃ saubhāgyakṣāraṃ saṃgṛhya gokṣīreṇa saha kalkīkṛtyānenaiva kalkena tān rasagarbhitavarāṭān vimudrayedityabhiprāyaḥ | tathā śaṅkhasya khaṇḍānāmiti śodhitaśaṅkhasya khaṇḍānāṃ śakalānāṃ bhāgā aṣṭau grāhyāḥ | pāradasyaikabhāgāpekṣayetyarthaḥ | saṃpradāyastu śaṅkhaśakalāni kṣīre saṃśodhya paścāttenaiva kṣīreṇa saha ślakṣṇāni sampiṣya paścādanenaiva kalkena tān varāṭān lepayedityabhiprāyaḥ | anye tu śaṅkhaśakalāni varāṭikābhiḥ saha puṭet| cūrṇaliptaśarāvayoriti | cūrṇaṃ śuktikādisaṃbhavaṃ tacca kaliśabdavācyaṃ tenāliptaśarāvakau kṛtvā tābhyāṃ sampuṭaṃ kārayedityarthaḥ | śarāvasampuṭasandhiṣu sāmpradāyikī mudrā kāryeti vyavahāraḥ | tadupari ca mṛllepaḥ kārya ityapi vyavahāraḥ | gajapuṭeneti | yathā gajapuṭavidhānaṃ tathaivā'tra puṭedityarthaḥ | tacca gomayādinā garte kṛtam | ekonatriṃśadūṣaṇairiti ekena yadūnaṃ maricānāṃ triśattena saha ṣaḍraktikapramāṇaṃ bhakṣayet| ghṛtena vātaje dadyādityādi | atra vātaje pittaje kaphaje ca atīsārādāvagre vakṣyamāṇā niyamā boddhavyāḥ | tasyopari ghṛtānnamiti pūrvaṃ rasaṃ bhakṣayitvā paścāttadupari kavalatrayaṃ ghṛtānnaṃ bhuñjīta ghṛtena yuktamannaṃ ghṛtānnam | annamatrodanam | mañce khaṭvāyām | anupadhānake upadhānaṃ gendukaṃ tena rahite mañce iti śeṣaḥ | etena samyaguttānaṃ yathā syāttathā saṃviśedityarthaḥ | paścāt pathyāpathyamāha - anamlamityādi | anamlam amlarasarahitam amlañca mātuluṅgaprabhṛtikam | annaṃ saṃskṛtamannaṃ tena bhaktādikam | ghṛtamiti ghṛtayuktaṃ | madhuraṃ dadhīti | madhuraṃ komalajīvitaṃ yadvā madhurayuktaṃ tattu rasālādi | prāyeṇa jāṅgalaṃ māṃsamiti māṃsabhakṣaṇaṃ cātra vihitaṃ bāhulyena jāṅgalaṃ pradhānatamaṃ tadapi ghṛtapācitaṃ kāryaṃ | yadyapi jāṅgalavargo'ṣṭavidhaḥ | tadyathā - jāṅgalā viṣkarāḥ pratudā guheśayāḥ prasahā parṇamṛgā bileśayāḥ grāmyāśceti | tathāpyete tu rogāpekṣayā deyāḥ, ghṛtapācitamiti tailaniṣedhāt guṇādhikyācca | tathāhi - ‘māṃsaṃ yattailasiddhaṃ tu vīryoṣṇaṃ pittakṛdguru | laghvagnidīpanaṃ grāhyaṃ ruciṃ dṛṣṭiprasādanam | anuṣṇavīryaṃ pittaghnaṃ manojñaṃ ghṛtasādhitam’ iti | ghṛtāniti ghṛtasādhitān athavā sarpiṣā ghṛtena snānaṃ kuryāt, koṣṇodakena snānaṃ tu adhaḥkāyasyeti | yataḥ ‘uṣṇāmbunādha:kāyasya pariṣeko balāvahaḥ | tenaiva tūttamāṅgasya balahṛt keśacakṣuṣām’ iti | kvacit tailaṃ na gṛhṇīyāditi kvacit kutrāpi tailagrahaṇaṃ na kāryaṃ tena dīpādiṣvapi tailaṃ niṣiddhaṃ syāt | atha tyājyamāha -bilvamiti| bilvaphalaṃ, kāravellakaṃ loke ‘karelā’śabdavācyam | phalamiti | vārtākaṃ vṛntākaṃ, śapharīṃ kṣudramatsyān, ciñcā prasiddhā, vyāyāmaṃ śarīrāyāsajananaṃ karma, maithunaṃ strīsevā, madyādikamiti sugamam | tyajedayuktanidrāṃ ceti ayuktanidrā divānidrādikaṃ | kakārādiyutaṃ sarvamiti sarvamāhāranimittaṃ kakārapūrvakaṃ śākaphalādikaṃ tyajet | site pakṣe śukle pakṣe agnibhṛṣṭaṃ | jayācūrṇamiti jayābhaṅgā, barhipakṣabhasmeti barhī mayūra: | mṛgāṅke mṛgāṅkapoṭṭalike, hemagarbhe hemagarbhapoṭṭalike, mauktikākhye mauktikākhyapoṭṭalike apareṣvapi pañcarajapoṭṭalikaprabhṛtiṣu eṣa vidhiḥ prayojya iti || 59-85 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="59-85"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> śuddho sūtaḥ pāradaḥ bhāgadvayamiti ṭaṃkadvayaṃ karṣadvayaṃ tathā gandhakasya śuddhasya dvau bhāgau tayoḥ pāradagandhakayoḥ kajjalikāṃ kuryāt | sūtāt caturguṇeṣu aṣṭabhāgeṣu kapardeṣu kṣipet bhāgaikaṃ ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ datvā gokṣīreṇa mardayitvā varāṭānāṃ mukhaṃ mudrayet, śaṃkhasya śaṃkhānām aṣṭau bhāgān śarāvamadhye varāṭakānām adha ūrdhvaṃ datvā mudrāṃ vidhāya gajapuṭe pacet kapardo varāṭakaḥ<note place="foot" type="editorial" n="11">kauḍīti loke |</note> puṭasyāntaḥ saṃpuṭasyāntaḥ sarvaṃ kṣipet cūrṇaṃ kajjalīcūrṇaṃ talliptaśarāvayoḥ saṃpuṭasyāntaḥ madhye ṣaṅguñjāsammite rasaṃ siddham ekonatriṃśat ūṣaṇairmaricairdeyaṃ vātaroge ghṛtena dadyāt | śapharī kṣudramatsyaḥ | pathyavarge hi tasya gṛhītatvāt | ‘varo matsyeṣu rohita’ iti suśrutokteḥ | ayuktanidrāṃ divājanyāṃ jayā vijayā taccūrṇaṃ kolamajjāṃ badaramajjāṃ kaṇā pippalī barhirmayūrastatpakṣabhasma || 59-85 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">atha mṛgāṅkapoṭṭalīrasaḥ kṣayādau - bhūrjavattanupatrāṇi hemnaḥ sūkṣmāṇi kārayet ||86||</seg> <seg type="unit" n="87">tulyāni tāni sūtena khalve kṣiptvā vimardayet | kāñcanārarasenaiva jvālāmukhyā rasena vā || 87 ||</seg> <seg type="unit" n="88">lāṅgalyā vā rasaistāvadyāvadbhavati piṣṭikā | tato hemnaścaturthāṃśaṃ ṭaṅkaṇaṃ tatra nikṣipet || 88 ||</seg> <seg type="unit" n="89">piṣṭemauktikacūrṇaṃ ca hemadviguṇamāvapet | teṣu sarvasamaṃ gandhaṃ kṣiptvā caikatra mardayet || 89 ||</seg> <seg type="unit" n="90">teṣāṃ kṛtvā tato golaṃ vāsobhiḥ pariveṣṭayet | paścānmṛdā veṣṭayitvā śoṣayitvā ca dhārayet||90||</seg> <seg type="unit" n="91">śarāvasaṃpuṭasyāntastatra mudrāṃ pradāpayet | lavaṇāpūrite bhāṇḍe dhārayettaṃ ca saṃpuṭam || 91 ||</seg> <seg type="unit" n="92">mudrāṃ dattvā śoṣayitvā bahubhirgomayaiḥ puṭet | tataḥ śīte samāhṛtya gandhaṃ sūtasamaṃ kṣipet ||92||</seg> <seg type="unit" n="93">ghṛṣṭvā ca pūrvavatkhalve puṭedgajapuṭena ca | svāṅgaśītaṃ tato nītvā guñjāyugmaṃ prayojayet ||93 ||</seg> <seg type="unit" n="94">aṣṭabhirmaricairyuktaḥ kṛṣṇātrayayuto'thavā | vilokya deyo doṣādīnekaikā rasaraktikā || 94 ||</seg> <seg type="unit" n="95">sarpiṣā madhunā vāpi dadyāddoṣādyapekṣayā | lokanāthasamaṃ pathyaṃ kuryātsvasthamanāḥ śuciḥ ||95||</seg> <seg type="unit" n="96">śleṣmāṇaṃ grahaṇīṃ kāsaṃ śvāsaṃ kṣayamarocakam | mṛgāṅko'yaṃ raso hanyātkṛśatvaṃ balahīnatām ||96||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha mṛgāṅkapoṭṭalīrasaṃ vyācaṣṭe - bhūrjavaditi | bhūrjo vṛkṣaviśeṣaḥ tasya tvak tadākārāṇi tanupatrāṇi | tanugrahaṇena yathā aṅgādīnāṃ manoharārthaṃ svarṇakārāḥ kurvanti tadvadatrāpi kāryāṇītyarthaḥ | sūkṣmāṇīti tāni tanupatrāṇi tilavat khaṇḍitāni kṛtvetyartha: | sūtena pāradena samaṃ saṃgṛhya khalve kṣiptvā mardanīyam | kathaṃ yathā kāñcanārarasenetyādi | kāñcanāro vṛkṣaviśeṣaḥ prasiddha eva jvālāmukhī jayantī sā caturvidhā bhavati | tathāhi -‘śvetā raktā tathā pītā kṛṣṇā jvālāmukhī bhavet’ iti | lāṅgalī kalahārikā, yāvadbhavati piṣṭiketi ko'rthaḥ ? tatsuvarṇarasadravyaṃ yāvaddravatvaṃ prāpya piṣṭikā syāt tāvadrasairmardanīyam | asmatsampradāye tu pūrvoktaśodhitarase suvarṇapatrāṇi datvā tadanu īṣadgandharajo datvā upari pātraṃ saṃsthāpya gāḍhaṃ mardayet, yāvaddhanabhasmavadbhavati paścāduktarasaiḥ saha saṃmardya golakārthaṃ piṣṭikāṃ kārayedityarthaḥ | tato hemnaścaturthāṃśaṃ ṭaṅkaṇaṃ tatra nikṣipet iti | tataḥ piṣṭīkaraṇānantaraṃ tatra piṣṭīkṛtadravye ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyakṣāraṃ hemnaḥ suvarṇasya caturthāṃśaṃ kṣipet, tena yadā suvarṇaṃ catuḥśāṇaṃ bhavati tadā ṭaṅkaṇaṃ śāṇamekamityarthaḥ | piṣṭamauktikacūrṇamiti | śodhitamauktikacūrṇaṃ suvarṇaparimāṇāddviguṇaṃ saṃgṛhya melayediti bhāvaḥ | teṣu pūrvoktadravyeṣu sarvasamaṃ samastadravyasāmyaṃ gandhakaṃ kṣiptvā sarvamekatra mardayedityabhiprāyaḥ | mardanamatra pūrvoktarasairiti vyavahāraḥ | sarvasamamiti sarvaṃ pāradasuvarṇaṭaṅkaṇamauktikamityartha:| teṣāṃ kṛtvā tato golaṃ vāsobhiḥ pariveṣṭayediti hastapāṭyāṃ tuṃ tadgolakarūpaṃ dravyaṃ pūrvaṃ śarāvasampuṭe kṛtvā tatsandhau sāmpradāyikīṃ mudrāṃ ca datvā tadbhāṇḍaṃ gajapuṭavidhānena puṭet | paścāt svāṅgaśītatvaṃ dravyaṃ saṃgṛhya yāvat parimāṇaṃ pāradaṃ pūrvaṃ tāvat parimāṇamanyadgandhakaṃ ca datvā saṃmardya ca pūrvavat puṭet mardanamatra pūrvoktarasaiḥ evaṃ siddho bhavati | śeṣaṃ subodhanam || 86- 96 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="86-96"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> bhūrjapatravattanu sūkṣmaṃ yathā syāttathā hemnaḥ suvarṇasya patrāṇi kārayet | tāni sūtena śuddhapāradena tulyāni khalve kṛtvā mardayet | kāñcanārastadrasena jvālāmukhī jayantī tadrasena vā lāṃgalyā kalihāryā vā rasena yāvat piṣṭikā bhavati tato hemnaścaturthāṃśaṃ ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyapiṣṭamauktikācūrṇaṃ hema dviguṇam āvapet melayet teṣu sarvasamaṃ svarṇādisamaṃ gandhaṃ gandhakaṃ kṣipet śuddhaṃ teṣāṃ sarveṣāṃ golaṃ vāsobhirveṣṭayitvā śoṣayitvā ca dhārayet | kutra ? śarāvasaṃpuṭasya ante madhye tatra mudrāṃ pradāpayet lavaṇapūrite bhāṇḍe taṃ saṃpuṭaṃ dhārayet | mudrāṃ datvā śoṣayitvā bahubhirgomayaiḥ puṭet cullyāṃ vā agniṃ dāpayet tataḥ śīte samākṛṣya gandhasūtaṃ samaṃ golakaṃ samaṃ kṣipet pūrvavat khalve piṣṭvā gajapuṭe pacet svāṅgaśītaṃ guñjayugmam atra yojayet | aṣṭābhiḥ maricairvā tribhi: sarpiṣā ghṛtena madhunā vā doṣāpekṣayā deyā | pathyaṃ lokanāthasamaṃ | svacchamanāḥ punaḥ śuciḥ pavitro rogī ayaṃ mṛgāṅkaḥ śleṣmādīn hanyāt mṛgāṅkaścandrastannāmā mṛtāmayatvādroganāśakaḥ | yadvā pūrve mṛgāṅke ca kṣayarogatvāt pūrvaṃ dattastasmādayaṃ mṛgāṅkaḥ | kecit mṛtasvarṇena mṛtapāradena gaṃdhakaṃ ṭaṅkaṇaṃ muktācūrṇena mṛgāṅkasādhanamāhuḥ | tacca yathā “bhasmīkṛtasvarṇasamaṃ rasasya bhasmāsureṇāpi rasena tulyaṃ | dinauktikaṃ pādikaṭaṅkaṇaṃ ca jambīranīre vaṭakīkṛtaṃ tat | mṛttakarpaṭairāvṛtavajrayantre pakvoditaṃ syāt kṣayajinmṛgāṅkaḥ”| rasarājasya asureśo gaṃdhakaḥ | granthāṃtare kumudeśvaratvena kathitaḥ | tathāca ‘hemabhasma rasabhasma mauktikaṃ pāradaṃ kaṇakagandhakaṃ ca kuru sarvatulyakaṃ | kāñjikena parimardya golakaṃ mūṣayā ca pariveṣṭya pācayet | uddharettamatha sampuṭāttataḥ siddhimeti kumudeśvaro rasaḥ | pītamasya tu kaṇairmadhuplutai rājadugdhamatha yojayettathā | pathyamatra ghṛtapācitopari kṣārahiṃgurahite himaṃ mataṃ’| bhasmīkṛtasvarṇaṃ tolakaṃ, mṛtapāradaṃ tolakaṃ, mṛtamauktikaṃ tolakaṃ, kāñjikena nimbūkena vā golaṃ kṛtvā mūṣābhyantare niruddhya lavaṇena pūrya haṇḍikāyāṃ madhye sthāpayitvā vahniṃ jvālayet | śīte raktikaikāṃ madhunā khādet | chāgadugdhaṃ pibet pathyaṃ yathoktaṃ kumudeśvara eva mṛgāṅkaḥ ||86-96||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">kṣayaśvāsādau hemagarbhapoṭṭalīrasaḥ | sūtātpādapramāṇena hemnaḥ piṣṭaṃ prakalpayet | tayoḥ syāddviguṇo gandho mardayetkāñcanārakaiḥ ||97||</seg> <seg type="unit" n="98">kṛtvā golaṃ kṣipenmūṣāsaṃpuṭe mudrayettataḥ | pacedbhūdharayantreṇa vāsaratritayaṃ budhaḥ || 98 ||</seg> <seg type="unit" n="99">tata uddhṛtya tatsarvaṃ dadyādgandhaṃ ca tatsamam | mardayedārdrakarasaiścitrakasvarasena ca || 99 ||</seg> <seg type="unit" n="100">sthūlapītavarāṭāṃśca pūrayettena yuktitaḥ | etasmādauṣadhātkuryādaṣṭamāṃśena ṭaṅkaṇam || 100||</seg> <seg type="unit" n="101">ṭaṅkaṇārdhaṃ viṣaṃ dattvā piṣṭvā sehuṇḍadugdhakaiḥ | mudrayettena kalkena varāṭānāṃ mukhāni ca || 101||</seg> <seg type="unit" n="102">bhāṇḍe cūrṇapralipte ca dhṛtvā mudrāṃ pradāpayet | garte hastonmite dhṛtvā puṭedgajapuṭena ca || 102 ||</seg> <seg type="unit" n="103">svāṅgaśītaṃ rasaṃ jñātvā pradadyāllokanāthavat | pathyaṃ mṛgāṅkavajjñeyaṃ tridinaṃ lavaṇaṃ tyajet || 103 ||</seg> <seg type="unit" n="104">yadā chardirbhavettasya dadyācchinnāśṛtaṃ<note place="foot" type="editorial" n="12">‘rasaṃ’ pā. |</note> tadā | madhuyuktaṃ tathā śleṣmakope dadyāduḍārdrakam || 104 ||</seg> <seg type="unit" n="105">vireke bharjitā bhaṅgā pradeyā dadhisaṃyutā | jayetkāsaṃ kṣayaṃ śvāsaṃ grahaṇīmaruciṃ tathā || 105 ||</seg> <seg type="unit" n="106">agniṃ ca kurute dīptaṃ kaphavātaṃ niyacchati | hemagarbhaḥ paro jñeyo rasaḥ poṭṭalikābhidhaḥ || 106 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="97-106"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha hemagarbhapoṭṭalīnāmakarasaṃ prakaṭayannāha - sūtāt pādapramāṇenetyādi | sūtaḥ pāradaḥ sa ca śodhito grāhyastasya pādaścaturthāṃśastena samaṃ hema grāhyam | hemna iti grahaṇenāsya patrāṇi kāryāṇītyarthaḥ | tāni pūrvoktānīti sambandhaḥ | piṣṭīvidhānaṃ tu pūrvavadboddhavyam | tayoḥ syāt dviguṇo gandha iti | tayoḥ pāradasuvarṇayordviguṇaḥ parimāṇāt tena pāradasuvarṇayoreko bhāgaḥ, gandhakasya dvau bhāgau, kāñcanāro vṛkṣaviśeṣaḥ, tasya patrāṇāṃ svarasena mardayet yāvat piṣṭikākāraṃ bhavati, mūṣāsampuṭe śarāvasampuṭe sandhau ca mudrāṃ kārayet, mudrā sāmpradāyikī kāryā | tata iti grahaṇena tatsampuṭaṃ mṛtkarpaṭakaiśca lepayediti bhāvaḥ | pacedbhūdharayantreṇa vāsaratritayaṃ budha iti | vāsaratrayaṃ yāvadbhūdharayantreṇa kṛtvā pacet | asmatsampradāye'pi gomayaiḥ kṛtvā punaḥ punaragniṃ prajvālayet yāvaddinatrayaṃ bhavati ityabhiprāyaḥ | tatastu puṭaṣaṭkaṃ dadyādityarthaḥ | puṭaṣaṭkaṃ ca gomayāgninā na tu śarāvasampuṭaṃ ṣaḍvāraṃ kāryaṃ tadekavārameva | paścātkāryamāha - tata uddhṛtyetyādi tatsarvaṃ dravyaṃ gandhakena samaṃ kṛtvā paścādārdrakarasena citrakajaṭāsvarasena ca saṃmardya tena piṣṭadravyeṇa varāṭakān pūrayet, paścāttanmukhāni ṭaṅkaṇaviṣaṃ sehuṇḍadugdhena piṣṭvā tena mudrayet ṭaṅkaṇamānaṃ pūrvadravyasambhārādaṣṭamāṃśaṃ grāhyaṃ viṣaṃ tu ṭaṅkaṇārdhamityarthaḥ | śeṣaṃ subodham ||97-106 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="107">atha dvitīyo hemagarbhapoṭṭalīrasaḥ - rasasya bhāgāścatvārastāvantaḥ kanakasya ca | tayośca ṣiṣṭikāṃ kṛtvā gandho dvādaśabhāgikaḥ ||107 ||</seg> <seg type="unit" n="108">kuryātkajjalikāṃ teṣāṃ muktābhāgāśca ṣoḍaśa | caturviṃśacca śaṅkhasya bhāgaikaṃ ṭaṅkaṇasya ca || 108 ||</seg> <seg type="unit" n="109">ekatra mardayetsarvaṃ pakvanimbūkajai rasaiḥ | kṛtvā teṣāṃ tato golaṃ mūṣāsaṃpuṭake nyaset ||109||</seg> <seg type="unit" n="110">mudrāṃ dattvā tato hastamātre garte ca gomayaiḥ | puṭedgajapuṭenaiva svāṅgaśītaṃ samuddharet || 110 ||</seg> <seg type="unit" n="911">piṣṭvā guñjācaturmānaṃ dadyādgavyājyasaṃyutam | ekonatriṃśadunmānamaricaiḥ saha dīyate || 911 ||</seg> <seg type="unit" n="112">rājate mṛnmaye pātre kācaje<note place="foot" type="editorial" n="13">‘kāñcane’ pā. |</note> vā'valehayet | lokanāthasamaṃ pathyaṃ kuryācca svasthamānasaḥ<note place="foot" type="editorial" n="14">‘prayata’ pā. |</note> || 112||</seg> <seg type="unit" n="113">kāse śvāse kṣaye vāte kaphe grahaṇikāgade | sūtīsāre prayoktavyā poṭṭalī hemagarbhikā || 113 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="107-113"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha dvitīyā hebhagarbhapoṭṭalī tāmapi darśayannāha - rasasyeti | vyākhyāyāmasyābhiprāyaḥ sakalaṃ svasvaparimitaṃ rasasuvarṇādikamekatra saṃmardya pacediti tātparyārthaḥ | keṣāñciddhastapāṭyāmeva yathā śuddhapāradaṃ prathamato mūrcchitaṃ kṛtvā paścāttaduktadravyai: golakaṃ kārayet | asmatsampradāye tu lokanāthapoṭṭalīvat kartavyā, sā ca pūrvaṃ kathitaiva muktāścātra śaṅkhavat prakṣiptā jñeyāḥ | śeṣaṃ sugamam || 107-113 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="107-116"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> rasasya śuddhapāradasya catvāro bhāgāḥ kanakasya svarṇasya tāvantaḥ, spaṣṭamanyat || 107-116 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="114">atha mahājvarāṅkuśaḥ viṣamajvarādau - śuddhasūto viṣaṃ gandhaḥ pratyekaṃ śāṇasaṃmitam | dhūrtabījaṃ triśāṇaṃ syātsarvebhyo dviguṇā bhavet ||114||</seg> <seg type="unit" n="115">hemāhvā kārayedeṣāṃ sūkṣmaṃ cūrṇaṃ prayatnataḥ | deyaṃ jambīramajjābhiścūrṇaṃ guñjādvayonmitam || 115||</seg> <seg type="unit" n="116">ārdrakasvarasairvāpi jvaraṃ hanti tridoṣajam | aikāhikaṃ dvyāhikaṃ vā tryāhikaṃ vā caturthakam ||116||</seg> viṣamaṃ ca jvaraṃ hanyādvikhyāto'yaṃ jvarāṅkuśaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="114-116"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha dvitīyajvarāṅkuśarasamāha - śuddhasūta iti | śuddhaḥ saṃskāritaḥ | saṃskārā hyasya pūrvaṃ kathitāḥ, viṣamapi śuddhaṃ taccāpi pūrvaṃ vihitameva, gandhogandhakastamapi śuddhaṃ kṛtvā grāhyam, śāṇaṃ ṭaṅkaikaṃ pratyekamityarthaḥ | dhūrtabījamiti dhattūrabījāni tāni triṭaṅkamitāni, hemāhvā svarṇakṣīrī sā ca cokaśabdavācyā | eṣā tu sarvebhyaścaturdravyebhyo dviguṇā grāhyā tena ṣaṭśāṇadviguṇitetyarthaḥ | jambīraphalamajjārdrakaraso'pi doṣāpekṣayā boddhavyaḥ | parasparābhāve'pi tridoṣajamiti vyastaṃ samastaṃ, viṣamajvaramiti punargrahaṇena prāyaśo viṣamajvaranāśanārthamasya prabhāvo na doṣaḥ; kutaḥ? vikhyātatvāt || 114-116 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="114-116"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> śāṇasaṃmitaḥ ṭaṃkaṇapramāṇaḥ śuddhaṃ sūtaṃ viṣaṃ gandhaṃ ceti, dhattūrabījaṃ triśāṇaṃ sarvebhyo dviguṇā dvādaśabhāgā hemāhvā hemakṣīrī tasya sthāne vyoṣaṃ trikaṭurityeke | spaṣṭamanyat || 114-116 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="117">daradaṃ vatsanābhaṃ ca maricaṃ ṭaṅkaṇaṃ kaṇām || 117 ||</seg> <seg type="unit" n="118">cūrṇayetsamabhāgena raso hyānandabhairavaḥ | guñjaikaṃ vā dviguñjaṃ vā balaṃ jñātvā prayojayet ||118 ||</seg> <seg type="unit" n="119">madhunā lehayeccānu kuṭajasya phalaṃ tvacam | cūrṇitaṃ karṣamātraṃ tu tridoṣotthātisārajit || 119||</seg> <seg type="unit" n="120">dadhyannaṃ dāpayetpathyaṃ gavājyaṃ takrameva ca | pipāsāyāṃ jalaṃ śītaṃ vijayā ca hitā niśi ||120||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="117-120"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athānandabhairavarasasya vyākhyānaṃ darśayitumāha - daradamiti | daradaṃ hiṅgulaṃ, vatsanābhaṃ viṣaṃ, ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyakṣāraṃ, kuṭajasya phalamindrayavaṃ tvak challī kuṭajasyaiva militvā karṣamityarthaḥ | etadanupānaṃ pathyaṃ ca prāyaśo'tīsāre praśastam | gavyājaṃ gosambhavam ajāsambhavaṃ ca takraṃ tattu tribhāgabhinnam | tathāhi - ‘udaśvitvardhavārikam | takraṃ tribhāgabhinnaṃ tu kevalaṃ mathitaṃ smṛtam’ iti | kevalo'yaṃ kaphāgnimadhye yojyaḥ iti vyavahāro vṛddhavaidyānāṃ dṛśyate | pipāsāyāṃ satyāṃ śītalaṃ jalaṃ deyaṃ, na tūṣṇaṃ rasanimittatvāt | niśi rātrau vijayā bhaṅgā hitā pathyā atraiva prayoge tena prātarevāyaṃ rasaḥ śīlanīya iti bhāvaḥ || 117-120 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="117-120"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> athānandabhairavaḥ atīsārādau - daradaṃ hiṃgulaṃ, vatsanābhaṃ viṣaṃ, maricaṃ, ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ samabhāgaṃ cūrṇaṃ guñjaikaṃ deyam, anupānaṃ kuṭajasya phalam indrayavaṃ tathā kuṭajatvacaṃ karṣamātraṃ madhunā deyaṃ gavyam ājyaṃ vā takram | sugamamanyat || 117-120 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="121">atha laghusūcikābharaṇo rasastridoṣe - viṣaṃ palamitaṃ sūtaḥ śāṇikaścūrṇayeddvayam | taccūrṇaṃ saṃpuṭe kṣiptvā kācaliptaśarāvayoḥ || 121 ||</seg> <seg type="unit" n="122">mudrāṃ dattvā ca saṃśoṣya tataśculyāṃ niveśayet | vahniṃ śanaiḥ śanaiḥ kuryātpraharadvayasaṃkhyayā || 122 ||</seg> <seg type="unit" n="123">tata udghāṭayenmudrāmuparisthāṃ śarāvakāt | saṃlagno yo bhavetsūtastaṃ gṛhṇīyācchanaiḥ śanaiḥ || 123||</seg> <seg type="unit" n="124">vāyusparśo yathā na syāttathā kupyāṃ niveśayet | yāvatsūcyā mukhe lagnaṃ kupyā niryāti bheṣajam ||124||</seg> <seg type="unit" n="125">tāvanmātro raso deyo mūrcchite saṃnipātini | kṣureṇa pracchite mūrdhni tatrāṅgulyā ca gharṣayet||125||</seg> <seg type="unit" n="126">raktabheṣajasaṃparkānmūrcchito'pi hi jīvati | tathaiva sarpadaṣṭastu mṛtāvastho'pi jīvati || 126 ||</seg> yadā tāpo bhavettasya madhuraṃ tatra dīyate |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="121-126"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha laghusūcikābharaṇarasaṃ vyākhyāsyāmaḥ | viṣamiti | viṣaṃ prasiddhaṃ palamitaṃ ṣoḍaśaśāṇamitaṃ, sūtaḥ pāradaḥ śāṇikaṣṭaṅkaikaḥ, prathamato'bhyantare kācaliptaṃ kṛtvā tayoḥ sampuṭe cūrṇaṃ melayitvā sāmpradāyikī mudrā tatsandhau kāryā tataścullyāṃ niveśayet | iti ko'rthaḥ ? tadrasagarbhasampuṭaṃ vālukāyantre nidhāyādhaḥ śarāvalagnaṃ yathā syādvipacedityabhiprāyo'smatsāmpradāyikaḥ | yathā karpūrapākārthaṃ yantravidhistadvadatrāpi uparisthasarāvakalagno dhūmasadṛśaḥ kajjalavadrasaḥ, sūcī tu rasagrahaṇārthaṃ śalākā kathyate sā tu masūradalasaṃsthā mukhī bhavati tanmukhe yāvallagno raso bhavati tāvaddeyo rasa iti rasavādināṃ vyavahāraḥ mūrcchite mṛtaprāye sannipātini puruṣe tathaiva sarpadaṣṭe'pīti | yathā sannipāte bhakṣaṇaṃ mūrdhni mardanaṃ cābhihitaṃ tathaiva sarpadaṣṭe ityarthaḥ | tāpaḥ santāpo rasajanita ityādi | madhuramikṣuvikāraṃ drākṣā dāḍimakharjūrādikamapi sampradāyataḥ || 121-126 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="121-126"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> sugamam || 121-126 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="127">atha jalabandhurasaḥ sannipāte - sūtabhasmasamaṃ gandhaṃ dhātryā dadyānmanaḥśilā || 127||</seg> <seg type="unit" n="128">mākṣikaṃ pippalī vyoṣaṃ pratyekaṃ śilayā samam | cūrṇayedbhāvayetpittairmatsyamāyūrasaṃbhavaiḥ || 128 ||</seg> <seg type="unit" n="129">saptadhā bhāvayecchuṣkaṃ deyaṃ guñjādvayaṃ hitam | tālaparṇīrasaścānu pañcakolaśṛto'thavā || 129 ||</seg> <seg type="unit" n="130">jalabandhuraso nāma saṃnipātaṃ niyacchati | jalayogaśca kartavyastena vīryaṃ bhavedrase || 130 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="127-130"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ jalabandhusaṃjñako nāma rasastamāha - bhasmasūtasamaṃ gandhamiti | sūtasya pāradasya bhasma tatsamānaṃ gandhakamityarthaḥ | dhātryā dantyāḥ phalānyatra yojyāni etanmanoharam | atra gandhātpādaṃ mana:śilā iti pāṭhaḥ saṅgataḥ | tena gandhakaparimāṇasya caturthāṃśasamānā manaḥśilā grāhyā, ata eva ‘pratyekaṃ śilayā samam’ iti vacanam | mākṣikaṃ svarṇamākṣikaṃ, vyoṣaṃ śuṇṭhīmaricapippalīsaṃjñakam | pippalī dviruktatayā dviguṇā grāhyā | ekadravyaparimāṇāt, eke jalapippalītyatra vyākhyānayanti tanna sarvamatam | matsyo mīnaḥ sāmānyatvena parijñātamatsyo grāhyaḥ, sa ca rohitaḥ, tādṛśaścānyo'pi | mayūro nīlakaṇṭhaḥ | ‘saptadhā bhāvayet’ iti pratyekaṃ saptavāramityarthaḥ | hitamiti doṣānupāne yojyam | pañcakolaṃ yathā - ‘pippalī pippalīmūlaṃ cavyacitrakanāgaraiḥ | pañcakolamiti khyātam’ ityādi | jalayogaśca kartavya iti | etena śītalajalapānaṃ tajjalenā'pi hṛdayanetraproñchanamiti sampradāyaḥ || || 127-130||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="127-130"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> tālaparṇī musalīraso deyaḥ | pañcakolaśṛto vā kvātho deyaḥ | kaphādhikāḥ sannipātāḥ || || 127-130 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="131">pañcavakrarasaḥ | śuddhaṃ sūtaṃ viṣaṃ gandhaṃ maricaṃ ṭaṅkaṇaṃ kaṇām | mardayeddhūrtajadrāvairdinamekaṃ ca śoṣayet || 131 ||</seg> <seg type="unit" n="132">pañcavakro raso nāma dviguñjaḥ saṃnipātajit | arkamūlakaṣāyaṃ tu satryūṣamanupāyayet || 132 ||</seg> <seg type="unit" n="133">yuktaṃ dadhyodanaṃ pathyaṃ jalayogaṃ ca kārayet | rasenānena śāmyanti sakṣaudreṇa kaphodbhavāḥ || 133||</seg> <seg type="unit" n="134">madhvārdrakarasaṃ cānu pibedagnivivṛddhaye | yatheṣṭaṃ ghṛtamāṃsāśī śakto bhavati pāvakaḥ || 134 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="131-134"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> adhunā pañcavakrarasaṃ darśayannāha - śuddhamityādi | sūtaṃ pāradaṃ, viṣaṃ prasiddham, gandhaṃ gandhakam etattrayaṃ śuddhamapi boddhavyam | śuddhireṣā pūrvakathitaiva | ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyakṣāram etasyāpi śodhanaṃ vihitaṃ tadbharjitameke bhāṣante | dhūrto dhattūrastasya patrāṇāṃ svarasairityarthaḥ | dhattūraphalarasairvā vadanti | parato vakṣyamāṇonmattarase dhattūraphalarasairiti vacanāt | dinamekaṃ ca śoṣayediti | tatsakalaṃ dravyaṃ vastragālitaṃ kṛtvā paścāddhattūrarasena saptavāraṃ bhāvayedityabhiprāyaḥ | pratyekabhāvanāyāṃ mardanaṃ ca kāryam | tryūṣamiti | tryūṣaṇaṃ trikaṭukaṃ tacca śuṇṭhīmaricapippalīsaṃjñam | eteṣāṃ cūrṇena saṃyuktamarkamūlakaṣāyaṃ tvanupānamāhuḥ | yuktaṃ dadhyodanaṃ pathyamiti doṣāgnibalādikānurūpam | jalayogaścātra jalabandhurasavatkāryaḥ | tatpūrvaṃ pratipāditameva | sakṣaudreṇeti | kṣaudraṃ madhu tena sahāvalehitaḥ | kaphodbhavāḥ śophakṣayādaya iti | agnivṛddhaye tu madhvārdrakarasamanu pibet | rasaparimāṇaṃ tu pūrvoktameva | anena pāvako'gniḥ śaktaḥ samartho bhavati pākārthamiti yāvat || 131-134 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="135">athonmatto rasaḥ sannipāte - rasaṃ gandhakatulyāṃśaṃ dhattūraphalajadravaiḥ | mardayeddinamekaṃ tu tattulyaṃ trikaṭu kṣipet || 135 ||</seg> unmattākhyo raso nāmnā nasye syātsaṃnipātajit |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="135"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athonmattarasastamapi darśayannāha - rasagandhakatulyāṃśamiti | ayaṃ raso nāvane yojyaḥ | sa tu pradhamanarūpo jñeyaḥ | utkaṭasannipāte raktikādvayaparimitaṃ ca, bhakṣaṇe'pi deyamityasmatsaṃpradāye'nubhūtam | tattulyaṃ trikaṭu kṣipediti tattulyaṃ rasagandhakasamam | trikaṭu śuṇṭhīmaricapippalīkaṃ | śeṣaṃ subodham || 135||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="135"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> sugamam ||135||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="136">atha sannipāte'ñjanaṃ rasāḥ - nistvagjaipālabījaṃ ca daśaniṣkaṃ vicūrṇayet ||136||</seg> <seg type="unit" n="137">maricaṃ pippalīṃ sūtaṃ pratiniṣkaṃ vimiśrayet | bhāvyo jambīrajairdrāvaiḥ saptāhaṃ saṃprayatnataḥ || 137 ||</seg> raso'yamañjane dattaḥ saṃnipātaṃ vināśayet |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="136"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha sannipātāñjanaṃ vyācaṣṭe - nistvagjaipālabījamiti | jaipālabījaṃ tannistvak nistuṣaṃ kṛtvetyarthaḥ | etādṛśaṃ daśaṭaṅkamitaṃ grāhyam | maricapippalīsūtaṃ ca pratyekaṃ ṭaṅkaikaṃ sūtaṃ pāradaṃ taccātra mūrcchitaṃ grāhyam | jambīrajairiti| jambīraphalarasaiḥ sannipātamiti sāmānyena sarvaṃ sannipātaṃ viśeṣeṇa tāndrike yojyo'yamityabhiprāyaḥ ||136||</seg> 137 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="136"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> nistvak tvacārahitaṃ jaipālaṃ daśaniṣkaṃ daśaṭaṅkaṃ maricaṃ pippalīmūlaṃ pāradaṃ gandhamūrcchitaṃ pratiniṣkaṃ pratyekaṃ ṭaṅkaṃ | saptāhaṃ saptadinaṃ jambīrajairdrāvairbhāvyaṃ | tadā vaṭī kāryā sā añjanena sannipātaṃ hanti || ||136 ||</seg>137||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="138">atha mahānārācarasaḥ śūlādau - sūtaṃ ṭaṅkaṇakaṃ tulyaṃ maricaṃ sūtatulyakam || 138 ||</seg> <seg type="unit" n="139">gandhakaṃ pippalīṃ śuṇṭhīṃ dvau dvau bhāgau vicūrṇayet| sarvatulyaṃ kṣipeddantībījaṃ nistuṣitaṃ bhiṣak || 139||</seg> <seg type="unit" n="140">dviguñjaṃ recanaṃ siddhaṃ nārāco'yaṃ mahārasaḥ | ādhmānaṃ malaviṣṭambhānudāvartaṃ ca nāśayet || 140||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="138-140"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha mahānārāco'yaṃ rasaḥ sūtamiti | sūtaṃ pāradaṃ, ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyakṣāraṃ tulyaṃ samaṃ maricamapi pāradasamamiti, gandhakaḥ, pippalī, śuṇṭhī ca dvibhāgā jñeyā | tenaikadravyabhāgāpekṣayā pratyekaṃ dvau bhāgau sarvatulyaṃ dantībījamiti pūrvoktaṣaḍdravyasāmyaṃ dantībījaṃ grāhyamityarthaḥ | nistuṣitaṃ tuṣarahitaṃ jaipālamiti yāvat | recanamiti bhedanaparyāyam| nanu recanabhedanayoḥ ko bhedaḥ ? ucyate, tatraiva dīpanapācanādhyāye yadapakvaṃ cetyādi boddhavyam || 138-140 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="138-140"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ bharjitaṃ ca | sugamamanyat || 138-140 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="141">atha icchābhedī rasaḥ śūlādau -- daradaṃ ṭaṅkaṇaṃ śuṇṭhī pippalī caikakārṣikā | hemāhvā palamātrā syāddantībījaṃ ca tatsamam ||141 ||</seg> <seg type="unit" n="142">vicūrṇyaikatra sarvāṇi godugdhenaiva sādhayet | triguñjaṃ recanaṃ dadyādviṣṭambhādhmānarogiṣu || 142 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="141"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athecchābhedīnāmarasastamāha - daradamiti | ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyakṣāraṃ, hemāhvā svarṇakṣīrī loke coka iti prasiddhā | dantībījaṃ ca tatsamamiti | svarṇakṣīrīparimāṇasamam etatsarvaṃ saṃcūrṇya godugdhena kṛtvā sādhayet | sādhanaṃ tu vahnau tāvaduktaṃ yāvatkṣīrahīnaṃ bhavati | kṣīraparimāṇaṃ tu dravyasambhārāccaturguṇaṃ grāhyamiti sampradāyaḥ || 141 ||</seg> 142 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="140"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> daradaṃ hiṅgulaṃ, hemāhvā cokapatramātraṃ, hiṅgulādyā: karṣamātraṃ, dantībījaṃ tatsamaṃ godugdhena triguñjaṃ pibet | spaṣṭamanyat || 140 ||</seg> 141 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="143">vasantakusumākararasaḥ<note place="foot" type="editorial" n="15">prakṣiptamidaṃ | hemabhūtiḥ svarṇabhasma, gaganam abhrakabhasma, pravālaṃ vidrumabhasma, mauktikaṃ muktāphalabhasma, āṭaruṣakaḥ sahacaraḥ | haridrāvāriṇā haridrāsvarasenetyarthaḥ | tadabhāve haridrākvāthena kāryā | mocakandaḥ śālmalīniryāsaḥ, śatapatraḥ sevaṃtīkusumaḥ ‘gulāba’ hati prasiddhaḥ | candraḥ karpūra: bhīmasenī grāhya: ||</note> | dvau bhāgau hemabhūteśca gaganaṃ cāpi tatsamam | lohabhasma trayobhāgāścatvāro rasabhasmanaḥ || 143 ||</seg> <seg type="unit" n="144">vaṅgabhasma tribhāgaṃ syātsarvamekatra mardayet | pravālaṃ mauktikaṃ caiva rasasāmyena dāpayet ||144||</seg> <seg type="unit" n="145">bhāvanāṃ gavyadugdhena rasairghṛṣṭvāṭarūṣakaiḥ | haridrāvāriṇā caiva mocakandarasena ca || 145 ||</seg> <seg type="unit" n="146">śatapatrarasenāpi mālatyāḥ svarasena ca | paścānmṛgamadaścandratulasīrasabhāvitaḥ ||146 ||</seg> <seg type="unit" n="147">kusumākara ityeṣa vasantapadapūrvaka: | guñjādvayaṃ dadītāsya madhunā sarvamehanut || 147 ||</seg> sitācandanasaṃyuktaścāmlapittādirogajit |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="148">kṣayādau rājamṛgāṅkarasaḥ | sūtabhasma trayo bhāgā bhāgaikaṃ hemabhasmakam ||148 ||</seg> <seg type="unit" n="149">mṛtatāmrasya bhāgaikaṃ śilāgandhakatālakam | pratibhāgadvayaṃ śuddhamekīkṛtya vicūrṇayet || 149 ||</seg> <seg type="unit" n="150">varāṭānpūrayettena chāgīkṣīreṇa ṭaṅkaṇam | piṣṭvā tena mukhaṃ ruddhvā mṛdbhāṇḍe tannirodhayet ||150||</seg> <seg type="unit" n="151">śuṣkaṃ gajapuṭaṃ paktvā cūrṇayetsvāṅgaśītalam | raso rājamṛgāṅko'yaṃ caturguñjaḥ kṣayāpahaḥ || 151 ||</seg> <seg type="unit" n="152">daśapippalikākṣaudrairekonatriṃśadūṣaṇaiḥ | saghṛtaṃ<note place="foot" type="editorial" n="16">keṣucinnāsti |</note> dāpayetpathyaṃ strīkopāgniśramāṃstyajet || 152 ||</seg> pathyaṃ vā laghumāṃsāni rājarogapraśāntaye |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="148-152"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha rājamṛgāṅkarasamāha - sūtabhasmeti | atra mṛtapāradasya trayo bhāgāḥ, mṛtasvarṇasya bhāgaikaṃ, mṛtatāmrasya ca bhāgaikam | eke mṛtābhrakasya bhāgaikamiti paṭhanti | tanna sarvasaṃmatam | śilāgandhakaṃ tālakamiti śilā manaḥśilā, gandhakaṃ pratītaṃ, tālakaṃ haritālaṃ, śuddhānāmeteṣāṃ ca bhāgadvayaṃ pratyekam | varāṭīlakṣaṇaṃ ca pūrvoktalokanātharase draṣṭavyam | tena pūrvoktasakaladravyacūrṇena ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyakṣāraṃ mṛdbhāṇḍe mṛtkarpaṭanirmite pātre gajapuṭopalakṣaṇatvāt ṣoḍaśāṅgulagarte pacediti sampradāyaḥ | anyathā bahutarajvalanasamparkāddagdhena tvanarthakaro bhavati anupānaṃ doṣāpekṣayā pṛthageva; tena daśapippalikākṣaudraiḥ sahāvaleho rasasya jñātavyaḥ | ekonatriṃśadūṣaṇairiti, athavā ekahīnatriṃśatsaṃkhyākamaricaiḥ sakṣaudraiścāvaleho boddhavyam | eke ‘sājyena triṃśadūṣaṇai’riti paṭhanti, tatra ghṛtamaricaiḥ saha pracāraḥ sādhuḥ | kevalakṣaudreṇāpīti kecit | tathāca bhinnaṃ mṛgāṅkaṃ tantrāntare dṛṣṭvā pratipāditam | yataḥ ‘aṣṭabhirmaricairyuktā kṛṣṇātrayayutā'thavā | vilokya deyā doṣādi hyekaikarasaraktikā | sarpiṣā madhunā vā'pi dadyāddoṣādyapekṣayā’ ityādi || 148-152 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha rājamṛgāṅko rasaḥ kṣayādau | śilā manaḥśilā, tālakaṃ haritālaṃ, varāṭīḥ kapardikāstena pūrayet | chāgīkṣīreṇa ṭaṅkaṇaṃ piṣṭvā mukhaṃ rundhayet | punaḥ mṛdbhāṇḍe ruddhvā gajapuṭe pacet, spaṣṭamanyat ||148 - 152||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="153">athāgnināmā rasa kṣayaśvāsādau - śuddhaṃ sūtaṃ dvidhā gandhaṃ kuryātkhalvena kajjalīm ||153||</seg> <seg type="unit" n="154">tayoḥ samaṃ tīkṣṇacūrṇaṃ mardayetkanyakādravaiḥ | dviyāmānte kṛtaṃ golaṃ tāmrapātre vinikṣipet ||154||</seg> <seg type="unit" n="155">ācchādyairaṇḍapatreṇa yāmārdhe'tyuṣṇatā bhavet | dhānyarāśau nyasetpaścādahorātrātsamuddharet || 155||</seg> <seg type="unit" n="156">saṃcūrṇya gālayedvastre satyaṃ vāritaraṃ bhavet | (bhāvayetkanyakādrāvaiḥ<note place="foot" type="editorial" n="17">dīpikā'sammata: pāṭha: |</note> saptadhā bhṛṅgajaistathā ||156||</seg> <seg type="unit" n="157">kākamācīkuraṇṭotthadravairmuṇḍyāpunarnavaiḥ | sahadevyamṛtānīlīnirguṇḍīcitrajaistathā || 157 ||</seg> <seg type="unit" n="158">saptadhā tu pṛthagdrāvairbhāvyaṃ śoṣyaṃ tathātape | siddhayogo hyayaṃ khyātaḥ siddhānāṃ ca mukhāgataḥ ||158||</seg> <seg type="unit" n="159">anubhūto mayā satyaṃ sarvarogagaṇāpahaḥ | svarṇādīnmārayedevaṃ cūrṇīkṛtya tu lohavat ||159||</seg><seg type="unit" n="160">) triphalāmadhusaṃyuktaḥ sarvarogeṣu yojayet| trikaṭutriphalailābhirjātīphalalavaṅgakaiḥ || 160 ||</seg> <seg type="unit" n="161">navabhāgonmitairetaiḥ samaḥ pūrvaraso bhavet | saṃcūrṇya loḍayetkṣaudrairbhakṣyaṃ niṣkadvayaṃ dvayam || 161||</seg> svayamagniraso nāmnā kṣayakāsanikṛntanaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="153-161"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha agnirasavivaraṇamāha - śuddhaṃ sūtamiti| dvidhā gandhamiti | śuddhapāradaparimāṇāt | gandhakamapyatra śodhitaṃ grāhyaṃ, tayoḥ samaṃ tīkṣṇacūrṇamiti tīkṣṇacūrṇaṃ pāṣāṇādigharṣaṇānniṣpannaṃ mṛtalohacūrṇaṃ ceti; tayoḥ samamiti gandhakapāradasāmyaṃ bhavati | kanyakā kumārī, mardanasya yāvat ślakṣṇatvaṃ syāt bahutarāyāsenetyarthaḥ | hastapāṭyāṃ tu pūrvoktadravyapiṇḍaṃ saṃgṛhya eraṇḍapatrairāveṣṭya paścāttāmrasampuṭake dhṛtvā tadanu sampuṭamapi patrairācchādya gharme dhārayedyāvaduṣṇaṃ bhavati paścāt tatsampuṭaṃ yathoktameva dhānyarāśau saṃsthāpayet | ahorātraṃ yāvat sampradāye tu tridinaparyantaṃ dhārayet | vakṣyamāṇaloharasāyane vihitatvāt | evaṃ siddho raso'paradravyaiḥ saha sāmyo bhakṣyaḥ | tadyathā - ‘trikaṭukaṃ prasiddham, triphalā harītakyādikam, elā bṛhadelā, jātīphalaṃ pratītam, lavaṅgamapi vikhyātam, etacca navadravyaṃ pūrvarasasāmyaṃ saṃcūrṇya niṣkadvayaṃ ṭaṅkadvayaṃ kṣaudraiḥ sahāvalehyamityarthaḥ || 153-161 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="153-161"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> śuddhaṃ sūtaṃ pāradaṃ bhāgaikaṃ, dvidhā dvibhāgaṃ gandhakaṃ, tīkṣṇacūrṇaṃ dvayoḥ samaṃ tribhāgaṃ, bhṛṅgajo bhṛṅgarājaḥ, kākamācī prasiddhā, kuraṇṭaḥ pītavāsā | muṇḍī punarnavā, sahadevī, amṛtā guḍūcī, nīlapuṣpī parājitā, nirguṇḍī, citraṃ citrakaṃ, teṣāṃ dravaiḥ sapta sapta bhāvanā deyā | elā bṛhadelā niṣkadvayaṃ ṭaṅkadvayaṃ bhakṣyam || 153-161 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="162">amṛtārṇavarasaḥ<note place="foot" type="editorial" n="18">prakṣiptam |</note> | pāradaṃ gandhakaṃ śuddhaṃ mṛtalohaṃ ca ṭaṅkaṇam || 162 ||</seg> <seg type="unit" n="166">rāsnāviḍaṅgatriphalā devadāru kaṭutrayam| amṛtā padmakaṃ kṣaudraṃ viśvaṃ tulyāṃśacūrṇitam||166||</seg> <seg type="unit" n="164">triguñjaṃ sarvakāsārtaḥ sevayedamṛtārṇavam | atha sūryāvarto rasaḥ śvāse - sūtārdho gandhako mardyo yāmaikaṃ kanyakādravaiḥ || 164 ||</seg> <seg type="unit" n="165">dvayostulyaṃ tāmrapatraṃ pūrvakalkena lepayet | dinaikaṃ sthālikāyantre pakvamādāya cūrṇayet || 165 ||</seg> sūryāvarto raso hyeṣa dviguñjaḥ śvāsajidbhavet |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="164"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha sūryāvartarasamāha - sūtārdho gandhako mardya iti | sūtaḥ pāradaḥ sa ca gandhakaparimāṇādardho grāhya ityabhiprāyaḥ | tathāca tantrāntare - ‘sūtamekaṃ dvidhā gandhaṃ yāmaṃ kanyāvimarditam | dvayostulye tāmrapātre sthālyāṃ garbhe nirodhayet | samyaṅmṛllavaṇaiḥ sārdhaṃ caturyāmaṃ pacet sudhīḥ’ ityādi | śeṣaṃ subodham | anupānamapyatra doṣaviśeṣeṇa deyaṃ na doṣa: || 164 ||</seg> 165 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="164"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> sthālikāyantre dvihaṇḍikāsampuṭe kayacīyantre || 164 ||</seg> 165 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="166">atha svacchandabhairavaraso vātaroge - śuddhaṃ sūtaṃ mṛtaṃ lohaṃ tāpyaṃ gandhakatālake || 166 ||</seg> <seg type="unit" n="167">pathyāgnimanthaṃ nirguṇḍī tryūṣaṇaṃ ṭaṅkaṇaṃ viṣam | tulyāṃśaṃ mardayetkhalve dinaṃ nirguṇḍikādravaiḥ ||167||</seg> <seg type="unit" n="168">muṇḍīdrāvairdinaikaṃ tu dviguñjaṃ vaṭakīkṛtam | bhakṣayedvātarogārto nāmnā svacchandabhairava: || 168||</seg> <seg type="unit" n="169">rāsnāmṛtādevadāruśuṇṭhīvātārijaṃ śṛtam | lagugguluṃ pibetkoṣṇamanupānaṃ sukhāvaham || 169 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="166-169"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha svacchandabhairavarasamāha - śuddhaṃ sūtamiti | saṃskāritaṃ rasaṃ mūrcchitamityarthaḥ | tāpyaṃ svarṇamākṣikam, etadapi śodhitaṃ grāhyam | gandhakatālakamapi śuddhamatra deyam | tālakaṃ haritālaṃ, pathyā harītakī, agnimantho'raṇibhedaḥ, tryūṣaṇaṃ trikaṭukaṃ, ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyakṣāraṃ, taccātra bharjitaṃ grāhyaṃ, viṣamapi ekadravyabhāgasāmyaṃ sakaladravyamapi samamātram | nirguṇḍikādravairiti nirguṇḍīpatrasvarasaiḥ, muṇḍī kedāramuṇḍī vikhyātā, asyāḥ svarasairapi dinaikaṃ mardanīyam | anupānamāha - rāsnā surabhī, amṛtā guḍūcī, vātārijameraṇḍamūlaṃ, devadāru, śuṇṭhī ca prasiddhā eteṣāṃ samānāṃ śṛtaṃ kvathitamityarthaḥ | guggulumatra prakṣepamāhuḥ || 166-169 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="166-169"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> tāpyaṃ svarṇamākṣikaṃ śuddhaṃ, pathyā harītakī, agnimanthaḥ araṇī, nirguṇḍī prasiddhā, ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ tacca bharjitaṃ, viṣaṃ śuddhaṃ dviguñjaṃ bhakṣayet rāsnādikvāthānupānaṃ vā | vātāriḥ eraṇḍamūlam ||166-169||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="170">atha haṃsapoṭṭalīrasaḥ grahaṇīroge - dagdhvā kapardakaṃ piṣṭvā tryūṣaṇaṃ ṭaṅkaṇaṃ viṣam | gandhakaṃ śuddhasūtaṃ ca tulyaṃ jambīrajairdravaiḥ || 170 ||</seg> <seg type="unit" n="171">mardayedbhakṣayenmāṣaṃ maricājyaṃ lihedanu | nihanti grahaṇīrogaṃ pathyaṃ takraudanaṃ hitam ||171 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="170"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha haṃsapoṭṭalīrasaḥ | dagdhvā kapardakamiti | kapardakaṃ varāṭakaṃ tadabhāve śaṅkho'pyatra grāhyaḥ | mardanamatra yāmacatuṣṭayaṃ yāvaditi sampradāyaḥ | maricājyapramāṇaṃ tu doṣāpekṣayā'vagantavyam | atrājyaṃ ghṛtam | takraudanamiti takraṃ tribhāgabhinnam | tathāhi - ‘tripādāmbūddhṛtasnehaṃ takraṃ grāhi laghu smṛtam’ iti | nihanti rogamiti rogamatīsāraprabhṛtikam || 170||</seg> 171||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="170"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> sugamam || 170 ||</seg> 171 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="172">atha trivikramarasaḥ aśmaryāṃ - mṛtaṃ tāmramajākṣīraiḥ pācyaṃ tulyairgatadravam | tattāmraṃ śuddhasūtaṃ ca gandhakaṃ ca samaṃ samam ||172||</seg> <seg type="unit" n="173">nirguṇḍīsvararasairmardyaṃ tadgolaṃ sandhayeddinam | yāmaikaṃ vālukāyantre pācyaṃ bhojyaṃ dviguñjakam ||173 ||</seg> <seg type="unit" n="174">bījapūrakamūlaṃ tu sajalaṃ cānupāyayet | rasastrivikramo nāmnā māsaikenāśmarīpraṇut ||174||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="172-174"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha trivikramarasamāha - mṛtaṃ tāmramajākṣīrairiti | mṛtaṃ tāmraṃ tāmrabhasma, chāgīkṣīreṇa sāmyaṃ kṛtvā lohapātre mṛṇmayapātre vā sampācayet | yāvadgatadravaṃ bhavati ityanena mṛtatāmraśuddhiḥ kathitetyabhiprāyaḥ | tadgolaṃ sandhayediti taddravyagolakaṃ mūṣāsampuṭe melayitvā tanmukhaṃ saṃmudya vālukayantre saṃpācya siddho bhavati | vālukāyantraṃ rasamāraṇādhyāye proktam | bhojyaṃ dviguñjakamiti bhojyaṃ bhakṣyaṃ dviguñjamityarthaḥ | bījapūrajaṭākalkānupānamatra doṣādyapekṣayā || 172-174 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="172-174"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> mṛtaṃ tāmram ajākṣīraṃ tulyaṃ pācyaṃ tolakamitaṃ dugdhaṃ tulyādaṣṭaguṇam adhikaṃ deyam anyathā pākaḥ samyagbhavati | gatadravaistu tāmraṃ śuddhasūtaṃ gandhakaṃ ca samaṃ tolakaṃ vālukāyantre pācyaṃ | haṇḍikāyāṃ golakaṃ sthāpya upari śarāvakaṃ datvā lavamudrā deyā uparivālukāṃ datvā mudrāṃ dāpayet | idaṃ vālukāyantram | śeṣaṃ sugamam || 172-174||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="175">sarvakuṣṭhādau mahātāleśvararasaḥ - tālaṃ<note place="foot" type="editorial" n="19">‘tāraṃ’ |</note> tāpyaṃ śilā sūtaṃ śuddhaṃ saindhavaṭaṅkaṇe | samāṃśaṃ cūrṇayetkhalve sūtāddviguṇagandhakam ||175||</seg> <seg type="unit" n="176">gandhatulyaṃ mṛtaṃ tāmraṃ jambīrairdinapañcakam | mardyaṃ ṣaḍbhiḥ puṭaiḥ pācyaṃ bhūdhare saṃpuṭodare ||176||</seg> <seg type="unit" n="177">puṭe puṭe dravairmardyaṃ sarvametattu ṣaṭpalam | dvipalaṃ māritaṃ<note place="foot" type="editorial" n="20">‘maricaṃ’ pā.|</note> tāmraṃ lohabhasma catuṣpalam ||177||</seg> <seg type="unit" n="178">jambīrāmlena tatsarvaṃ dinaṃ mardyaṃ puṭellaghu | triṃśadaṃśaṃ viṣaṃ cāsya kṣiptvā sarvaṃ vicūrṇayet ||178 ||</seg> <seg type="unit" n="179">māhiṣājyena saṃmiśraṃ niṣkārdhaṃ bhakṣayetsadā | madhvājyairbākucīcūrṇaṃ karṣamātraṃ lihedanu || 179 ||</seg> sarvakuṣṭhāni hantyāśu mahātāleśvaro rasaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="175-179"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha mahātāleśvararasamāha - tāramiti | tāraṃ raupyaṃ, tāpyaṃ svarṇamākṣikaṃ, śilā manaḥśilā, sūtaṃ pāradaṃ, śuddhaśabdaḥ tārādibhiḥ pratyekamabhisaṃbadhyate; ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyakṣāram eteṣāṃ sāmyamānamityartha: | śodhitaṃ gandhakam | mṛtatāmraṃ ca dviguṇaṃ grāhyaṃ parimāṇāt | jambīrairiti jambīraphalarasairdinapañcakaṃ yāvat | puna:punarjambīrarasaṃ datvā mardanīyaṃ gharme iti śeṣaḥ | paścādbhūdharayantre mṛṇmayamūṣāsampuṭodare kṣiptaṃ mudritaṃ ca sakalaṃ dravyaṃ pācitamityarthaḥ | evaṃ ṣaḍvāraṃ yāvat puṭaṃ deyaṃ pratipuṭe tu jambīrarasaiḥ kṛtvā mardanīyam | etanmardanaṃ yathākālaṃ nātra pañcadinamardanaṃ niyatamiti sampradāyaḥ | athavā vakṣyamāṇamardanābhiprāyeṇa dinamekaṃ yāvat | bhūdharayantraṃ tu pūrvoktahemagarbharase draṣṭavyam | evaṃ saṃsiddhamidaṃ ṣaṭpalapramitaṃ saṃgṛhya vakṣyamāṇadravyai: saha punarmardayet | dinamekaṃ tu jambīrarasenetyarthaḥ | tudanu laghupuṭaṃ pūrvoktena vidhānena deyam | kukkuṭapuṭamityanye | punarapi evaṃ siddhasyāsya yattriṃśadbhāgaṃ tena samaṃ viṣaṃ yojyamityarthaḥ | māhiṣaṃ ghṛtaṃ cātra cūrṇatvāllehyaparimāṇaṃ deyam | ṭaṅkārdhaṃ māṣakadvayam | sadā śabdo'tra rasasaṃsevyaviṣayaṃ sūcayati tena sevyo'yaṃ rasa iti tātparyārthaḥ | anupāne tu bākucī somarājīphalāni ājyamatrāpi māhiṣam || 175-179||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="175-179"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha mahātāleśvaro rasaḥ kuṣṭhādau | tālaṃ haritālaṃ śuddhaṃ, tāpyaṃ svarṇamākṣikaṃ śuddham | śilā manaḥśilā, sūtaṃ pāradaṃ, saindhavaṃ, ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ bhūdhare kacchapayantre saṃpuṭe saṃpuṭodare śarāvasaṃpuṭamadhye etatsiddhaṃ rasaṃ ṣaṭpalaṃ gṛhītvā tatpaścādagnau melayet | dvipalaṃ tāmraṃ catuḥpalaṃ lohabhasma jambīrāmlena mardyaṃ laghupuṭena vahnau saṃyojya triṃśadaṃśaṃ viṣaṃ melayet | mahiṣājyena mahiṣīghṛtena niṣkārdhaṃ ṭaṅkārdhaṃ bhakṣayet | bākucīcūrṇaṃ karṣamātram anulihet ||175-179||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="180">atha kuṣṭhakuṭhāro rasaḥ - bhasmasūtasamo gandho mṛtāyastāmraguggulūn ||180||</seg> <seg type="unit" n="181">triphalā ca mahānimbaścitrakaśca śilājatu | ityeccūrṇitaṃ kuryātpratyekaṃ śāṇaṣoḍaśa ||181 ||</seg> <seg type="unit" n="982">catuḥṣaṣṭhiḥ karañjasya bījacūrṇaṃ prakalpayet | catuḥṣaṣṭirmṛtaṃ cābhraṃ madhvājābhyāṃ viloḍayet ||982||</seg> <seg type="unit" n="183">snigdhabhāṇḍe dhṛtaṃ khādeddviniṣkaṃ sarvakuṣṭhanut | rasaḥ kuṣṭhakuṭhāro'yaṃ galatkuṣṭhanivāraṇa: ||183 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="180-183"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha kuṣṭhakuṭhārarasamāha - bhasmasūtasama mata | bhasmasūtasamo gandha ityanena rasādiśilājatuparyantaṃ dravyaṃ pṛthakṣoḍaśaśāṇamitaṃ grāhyaṃ tatra mṛtāyo māritalohacūrṇaṃ mṛtatāmracūrṇaṃ ca triphalāharītakyādikaṃ mahānimbo loke ‘vakāina’ śabdavācyaḥ | karañjo bṛhatkarañja: asya bījaṃ phalaṃ catuḥṣaṣṭiśāṇamityarthaṃ: | madhughṛtaparimāṇaṃ tu yāvat sakalaṃ dravyam āloḍitaṃ syāt | tāvanmānaṃ yojyamiti | dviniṣkaṃ ṭaṅkadvayaṃ dviniṣkādadhikamānamapi deyaṃ na doṣa: | uktamanyatrāpi ‘raso balistāmramayaḥ purāgnī śilājatuḥ syādviṣatindukaśca | varā ca tulyaṃ gaganaṃ karañjaṃ pṛthak pṛthak śāṇacatuṣṭayaṃ ca || saṃmardya sarvaṃ madhunā ghṛtena ghṛtasya pātre nihitaṃ prayatnāt | kathaṃ bhajet pratyahamasya yasya śālyodanaṃ dugdhamadhutrayaṃ ca | viśīrṇakarṇāṅgulināsiko'pi bhavedanena smaratulyamūrti:| dārāparityāga iha praviṣṭo jalodare vāyubaddhamūle’ ||iti || 180-183 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="180-183"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> bhasmasūtaṃ mṛtaṃ pāradaṃ tatsamo gandhaḥ gandhakaṃ, mṛtāya: mṛtalohaṃ, mṛtatāmraṃ, gugguluḥ, mahānimba iti, citrakaḥ prasiddhaḥ, śilājatusatvam etatpratyekaṃ ṣoḍaśaśāṇaṃ catuḥṣaṣṭiśāṇaṃ mṛtam abhraṃ sarvaṃ madhvājyābhyāṃ viloḍayet | snigdhabhāṇḍe sacikkaṇabhāṇḍe dhṛtaṃ sāritaṃ khādet | dviniṣkaṃ ṭaṅkam ||180-183 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="184">athodayādirasaḥ śvetakuṣṭhādau - śuddhaṃ sūtaṃ dvidhā gandhaṃ mardyaṃ kanyādravairdinam | tadgolaṃ piṭharīmadhye tāmrapātreṇa rodhayet || 184 ||</seg> <seg type="unit" n="185">sūtakāddviguṇenaiva śuddhenādhomukhena ca | pārśve bhasma nidhāyātha pātrordhvaṃ gomayaṃ jalam ||185 ||</seg> <seg type="unit" n="186">kiṃcitkiṃcitpradātavyaṃ cullyāṃ yāmadvayaṃ pacet | caṇḍāgninā taduddhṛtya svāṅgaśītaṃ vicūrṇayet || 186||</seg> <seg type="unit" n="187">kāṣṭhodumbarikāvahnitriphalārājavṛkṣakam | viḍaṅgaṃ bākucībījaṃ kvāthayettena bhāvayet || 187 ||</seg> <seg type="unit" n="188">dinaikamudayādityo raso deyo dviguñjakaḥ | vicarcikāṃ dadrukuṣṭhaṃ vātaraktaṃ ca nāśayet || 188 ||</seg> <seg type="unit" n="189">anupānaṃ ca kartavyaṃ bākucīphalacūrṇakam | khadirasya kaṣāyeṇa samena paripācitam || 189 ||</seg> <seg type="unit" n="190">triśāṇaṃ tadgavāṃ kṣīraiḥ kvāthairvā traiphalaiḥ pibet | tridinānte bhavetsphoṭaḥ saptāhādvā kilāsake ||190||</seg> <seg type="unit" n="191">nīlīṃ guñjāṃ ca kāsīsaṃ dhattūraṃ haṃsapādikām | sūryabhaktāṃ ca cāṅgerīṃ piṣṭvā mūlātpralepayet || 191 ||</seg> <seg type="unit" n="192">sphoṭasthānapraśāntyarthaṃ saptarātraṃ punaḥ punaḥ | śvetakuṣṭhaṃ nihantyāśu sādhyāsādhyaṃ na saṃśayaḥ||192||</seg> <seg type="unit" n="193">aparaḥ śvitralepo'pi kathyate'tra bhiṣagvaraiḥ | guñjāphalāgnicūrṇaṃ ca lepitaṃ śvetakuṣṭhanut || 193 ||</seg> śilāpāmārgabhasmāpi liptaṃ śvitraṃ vināśayet |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="184-193"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athodayādityarasamāha - śuddhaṃ sūtamiti | dvidhā gandhaṃ dviguṇitaṃ gandhakaṃ pāradabhāgāditi śeṣaḥ | kanyā kumārī, dinaṃ dinamekaṃ yāvat piṭharī mṛdānirmitapātraviśeṣaḥ | sūtakāttriguṇeneti | etena tāmraśarāvakaṃ pāradaparimāṇāt | triguṇitamānena ghaṭitaṃ vidyāt śuddheneti | śuddhatāmranirmitena athavā'mladravyādinā śodhitaśarāvakeṇetyarthaḥ | śuddhaṃ tāmraṃ svasvajātyutkṛṣṭam | yataḥ tattāmraṃ dvividham ekaṃ mlecchasaṃjñam | aparaṃ naipālamiti | tathāhi - ‘mlecchaṃ naipālakaṃ tāmraṃ tayornepālamuttamam’ hati | kartavyavidhirapyasya yathā tadgolakākāraṃ dravyaṃ dṛḍhatalahaṇḍikānte niveśya tadupari tāmrapidhānakaṃ datvā paścātsandhiṃ mudrayitvā viśoṣya tadanu mudropari aṅguladvayotsedhaṃ sarvato bhasmāvakīrya paścāt tāmraśarāvoparyeva sajalagomayaṃ kiñcit kiñciditi vāraṃvāraṃ dāpayet | yāvad yāmadvayaṃ bhavati tāvat kharāgninā pacedityabhiprāyaḥ | atha paścātkāryamāha - evaṃ niṣpanno'yaṃ rasaḥ saṃcūrṇya paścāt kāṣṭhodumbarikādīnāṃ kvāthena bhāvayet tena siddho bhavati dinaikamiti pratyekaṃ dravyamekaikaṃ dinaṃ bhāvayet | kāṣṭhodumbarikā loke ‘kaṭgulari’ śabdavācyā | rājavṛkṣakaḥ kṛtamālakaḥ tasya patrāṇi | asyānupānamāha - khadirasya khadirasārasya kaṣāyeṇa kvathitarūpeṇa samena bākucīphalacūrṇasamānamānena saha paripācitaṃ taditi bākucīcūrṇaṃ tacca triśāṇaṃ ṭaṅkatrayaṃ saṃgṛhya gavāṃ kṣīraiḥ triphalaiḥ kvāthairvā pibet | rasamiti kilāsake kuṣṭhaviśeṣe | śvitrabhedo vā kilāsa iti vācyaḥ | eke kilāsa ityasya sthāne na saṃśayamiti paṭhanti tathā vyākhyānayanti ca | paścāt te sphoṭā vakṣyamāṇapralepāt āmūlaṃ yathā syāt tathā pralepitā kāryāḥ | tena sakalasphoṭāḥ saghanaṃ pralepitāḥ kāryā iti bhāvaḥ | kecit ‘piṣṭvā mūlāt pralepayet’ ityasya sthāne ‘tulyaṃ piṣṭvā pralepayet’ iti paṭhanti | lepārthaṃ dravyāṇyāha - nīlīmityādi | nīlīsthāne tila iti | kecit ‘athāparau vakṣyamāṇapralepau kṣepakau’ iti manyamānāḥ paṭhanti || 184-193 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="184-193"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> piṭharīmadhye haṇḍikāmadhye tāmrapātreṇa sūtakāttriguṇena punaḥ adhomukhena pārśve tatpārśve bhasma utpalādijā jāritaṃ sthāpayet | upari pātraṃ datvā mudrathitvā tadupari gomayaṃ jalaṃ kiñcit pradātavyaṃ yāmadvayaṃ cullyāṃ pacet | spaṣṭamanyat | atha citralepaḥ guñjāphalaṃ agniścitrakastaccūrṇaṃ lepitaṃ śvetakuṣṭhanudbhavati | śilā manaḥśilā apāmārgastadbhasmāpi liptaḥ śvitraṃ vināśayet || 184-193 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="194">atha kuṣṭhādau sarveśvaro rasaḥ -- śuddhaṃ sūtaṃ caturgandhaṃ palaṃ yāmaṃ vicūrṇeyet || 194||</seg> <seg type="unit" n="195">mṛtatāmrābhralohānāṃ daradasya palaṃ palam | suvarṇaṃ rajataṃ caiva pratyekaṃ daśaniṣkakam || 195 ||</seg> <seg type="unit" n="196">māṣaikaṃ mṛtavajraṃ ca tālaṃ śuddhaṃ paladvayam | jambīronmattavāsābhiḥ snuhyarkaviṣamuṣṭhibhi: ||196||</seg> <seg type="unit" n="197">mardyaṃ hayārijairdrāvaiḥ pratyekena dinaṃdinam | evaṃ saptadinaṃ mardyaṃ tadgolaṃ vastraveṣṭitam ||197 ||</seg> <seg type="unit" n="198">vālukāyantragaṃ svedyaṃ tridinaṃ laghuvahninā | ādāya cūrṇayecchlakṣṇaṃ palaikaṃ yojayedviṣam || 198||</seg> <seg type="unit" n="199">dvipalaṃ pippalīcūrṇaṃ miśraṃ sarveśvaro rasaḥ | dviguñjo lihyate kṣaudraiḥ suptimaṇḍalakuṣṭhanut || 199||</seg> <seg type="unit" n="200">bākucī devakāṣṭhaṃ ca karṣamātraṃ sucūrṇayet | lihedairaṇḍatailāktamanupānaṃ sukhāvaham || 200||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="194-200"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha sarveśvararasamāha - śuddhaṃ sūtamityādi | śodhitaṃ pāradaṃ palapramāṇaṃ grāhyam | gandhaṃ gandhakaṃ caturiti catuṣpalaṃ vakṣyamāṇapalagrahaṇāt | tena raso'pi palapramāṇa iti bhāvaḥ | yāmaṃ vicūrṇayediti tayoḥ śuddharasagandhakayoḥ kajjalīṃ kuryādityabhiprāyaḥ | mṛtatāmrābhralohānāmiti mṛtatāmraṃ mṛtamabhrakaṃ mṛtalohamiti mṛtagrahaṇena daradaṃ hiṅgulamapi śodhitaṃ grāhyam | suvarṇaṃ rajataṃ caiveti cakāragrahaṇāt suvarṇaraupyamapi mṛtaṃ deyam | mṛtavajraṃ mṛtahīrakaṃ tālasatvaṃ haritālasatvam | atha bhāvanārthaṃ dravyamāha - jambīretyādi | unmatto dhattūrakaḥ snuhyarkayoḥ patrarasaḥ snuhī sehuṇḍā, viṣamuṣṭiḥ kucalabhedaśabdavācyaḥ | eke viṣamuṣṭiśabdena mahānimba iti manyaṃte tanna sarvamatam | hayāriḥ karavīraḥ vālukāyantragaṃ svedyamiti | vālukāyantraṃ prasiddham | asmatsaṃpradāye tu tat poṭṭalīkam uktadravyakalkena pralepitaṃ kṛtvā paścādvālukāyāṃ bhūmigatāyāṃ madhye kṣiptvā tadupari saptāṣṭabhirgomayairādīpayet | tena siddho bhavati | evaṃ tridinamityanena trivelamiti vyākhyātam | śeṣaṃ sugamam || 194-200 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="194-200"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> unmatto dhattūraḥ, snuhī sehuṇḍabhedaḥ, arkaḥ raviḥ, viṣamuṣṭirmahānimbam | hayāriḥ karavīraḥ | pratyekena auṣadharasena dinaṃ dinaṃ mardyam evaṃ saptadinaṃ mardyaṃ vastraveṣṭitaṃ tadgolaṃ vālukāyantragaṃ ca svedyaṃ pācyamityarthaḥ | devakāṣṭhaṃ devadāru, spaṣṭamanyat || 194-200 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="201">atha suptyādau svarṇakṣīrīrasaḥ - hemāhvāṃ pañcapalikāṃ kṣiptvā takraghaṭe pacet | takre jīrṇe samuddhṛtya punaḥ kṣīraghaṭe pacet ||201||</seg> <seg type="unit" n="202">kṣīre jīrṇe samuddhṛtya kṣālayitvā viśodhayet | taccūrṇaṃ pañcapalikaṃ maricānāṃ paladvayam||202||</seg> <seg type="unit" n="203">palaikaṃ mūrcchitaṃ sūtamekīkṛtya tu bhakṣayet | niṣkaikaṃ suptikuṣṭhārtaḥ svarṇakṣīrīraso hyayam ||203||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha svarṇakṣīrīrasavivaraṇamāha - hemāhvā svarṇakṣīrī ‘coka’ iti prasiddhaḥ | takraghaṭādividhānañcāsya śuddhau kathitam | mūrcchitaṃ<note place="foot" type="editorial" n="21">rasasindūra iti yāvat|</note> sūtamiti rujāharatvāt | tathāhi ‘mṛto hanti jarāmṛtyuṃ mūrcchito vyādhighātakaḥ | vaddhaṃ khecaratāṃ dadyāt ko'nyaḥ sūtāt kṛpākara:’ iti | kṣālayitvā viśodhayedityasya sthāne jalaiḥ prakṣālya viśoṣayediti pāṭhaḥ || 201- 203 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="201-203"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> hemāhvā svarṇakṣīrī mūrcchitaṃ sūtaṃ | spaṣṭamanyat || 201-203 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="204">atha mehabaddho rasaḥ pramehe - bhasmasūtaṃ mṛtaṃ kāntaṃ muṇḍabhasma śilājatu | śuddhaṃ tāpyaṃ śilā vyoma triphalāṃ kolabījakam ||204||</seg> <seg type="unit" n="205">kapitthaṃ rajanīcūrṇaṃ bhṛṅgarājena bhāvayet | triṃśadvāraṃ viśoṣyātha madhuyuktaṃ lihetsadā ||205||</seg> <seg type="unit" n="206">niṣkamātro harenmehānmehabaddho raso mahān | mahānimbasya bījāni piṣṭvā ṣaṭsaṃmitāni ca ||206||</seg> <seg type="unit" n="207">palataṇḍulatoyena ghṛtaniṣkadvayena ca | ekīkṛtya pibeccānu hanti mehaṃ ciratanam ||207||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="204-207"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ mehabaddharasamāha - bhasmasūtamiti | bhasmasūtaṃ pāradabhasma, mṛtaṃ kāntamiti mṛtakāntalohacūrṇaṃ kāntalohaṃ lohamāraṇe pūrvaṃ darśitam | muṇḍabhasmeti muṇḍamapi lohaviśeṣaḥ | etadapi pūrvaṃ kathitameva eke muṇḍamiti kiṭṭaviśeṣaṃ manyante tanna sarvamatam | kecinmuṇḍasthāne uragabhasmeti paṭhanti | tatra uragabhasma nāgabhasmeti kasyacinmatam | śuddhaṃ tāpyamiti | tāpyaṃ suvarṇamākṣikaṃ śilā manaḥśilā, vyoma abhrakam eke vyomasthāne vyoṣamiti paṭhanti, vyākhyānayanti ca tathā | tatra vyoṣaṃ trikaṭukam, triphalā harītakyādikaṃ, kaṅkolabījaṃ prasiddhaṃ, kapitthaṃ kapitthaphalaṃ, rajanī haridrā, bhṛṅgarājo mārkavaśabdavācyaḥ etat sakalaṃ dravyaṃ samamātraṃ grāhyamiti sampradāyaḥ | eke bhṛṅgarājena bhāvayedityasya sthāne ‘samaṃ bhāvyaṃ ca bhṛṅginā’miti paṭhanti | niṣkamātra iti | caturmāṣakaḥ anupāne tu mahānimbo ‘bakāina’ saṃjñakaḥ | tasya bījāni phalāni tāni ca ṣaṭsaṃkhyāni grāhyāṇi taṇḍulatoyaṃ palapramāṇam | śeṣaṃ sugamam || 204-207 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="204-207"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> bhasmasūtaṃ, mṛtaṃ kāntalohaṃ, muṇḍo'pi lohaviśeṣaḥ | tāpyaṃ, śilā manaḥśilā, vyoṣaṃ trikaṭu, triphalā, kolabījaṃ, kapittham | etatsarvaṃ tulyaṃ bhṛṅgarājena ekaviṃśatirbhāvayet, niṣkaṃ ṭaṅkamātraṃ madhuyuktaṃ lihet | spaṣṭamanyat || 204-207 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="208">atha mahāvahnirasamāha - catuḥsūtasya gandhāṣṭau rajanī triphalā śivā | pratyekaṃ na dvibhāgaṃ syāttrivṛjjaipālacitrakam ||208||</seg> <seg type="unit" n="209">pratyekaṃ ca tribhāgaṃ syātryūṣaṃ dantī ca jīrakam | pratyekamaṣṭabhāgaṃ syādekīkṛtya vicūrṇayet ||209||</seg> <seg type="unit" n="210">jayantīsnukpayobhṛṅgavahnivātāritailakaiḥ | pratyekena kramādbhāvyaṃ saptavāraṃ pṛthakpṛthak || 210||</seg> <seg type="unit" n="211">mahāvahniraso nāma niṣkamuṣṇajalaiḥ pibet | virecanaṃ bhavettena takrabhaktaṃ sasaindhavam || 211 ||</seg> <seg type="unit" n="212">dinānte dāpayetpathyaṃ varjayecchītalaṃ jalam | sarvodaraharaḥ prokto mūḍhavātaharaḥ paraḥ || 212||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="208-212"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> catuḥsūtasyeti | sūtasya pāradasya catvāro bhāgāḥ, gandhakasya cāṣṭau bhāgāḥ | rajanīprabhūtipañcadravyāṇi pṛthag dvibhāgayutāni bhavanti | rajanī haridrā, triphalā harītakyādikaṃ, śivā harītakī anena harītakīdviruktena bhāgāt saiva dviguṇā kāryā | kecicchivāsthāne śilā iti paṭhanti vyākhyānayanti ca | tatra śilā manaḥśilā, trivṛjjaipālacitrakaṃ pratyekaṃ tribhāgayutaṃ grāhyam | trivṛnniśothaḥ | jaipālaṃ dantibījaṃ, citrakaṃ citrakajaṭātvak, tryūṣaṇaṃ dantī ca jīrakamapi pratyekamaṣṭabhāgaṃ jñeyam | tryūṣaṃ tryūṣaṇaṃ tacca śuṇṭhīmaricapippalīsaṃjñam | dantī prasiddhā, jīrakaṃ śvetam | atha bhāvanārthaṃ dravyāṇyāha - jayantītyādi | jayantī śākabhedaḥ jīvantītyapare, snukpayaḥ sehuṇḍakṣīraṃ, bhṛṅgaṃ mākavaṃ tacca ghamarāśavdavācyam, na tu bhṛṅgamatra guḍatvak, vahniścitrakaḥ, vātāritailameraṇḍatailam | śeṣaṃ subodham || || 208-212 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="208-212"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha vahniraso jalodarādau - śivā harītakī dviguṇā punaruktatvāt | trivṛt nisotaḥ, dantībījaṃ jaipālaṃ, citrakaṃ prasiddham etattribhāgaṃ pratyekaṃ | tryūṣaṇaṃ trikaṭu, dantījaṭā, jīrakaṃ pratyekamaṣṭabhāgaṃ, jayantī śākaviśeṣaḥ, snuk sehuṇḍadugdhaṃ, bhṛṅgaṃ mārkavaḥ, vahniścitrakaḥ, vātāritailam eraṇḍatailaṃ, pratyekena rasena saptasaptavāraṃ bhāvyam ||208-212 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="213">atha vidyādharo rasaḥ gulmaplīhādau - gandhakaṃ tālakaṃ tāpyaṃ mṛtatāmraṃ manaḥśilām | śuddhaṃ sūtaṃ ca tulyāṃśaṃ mardayedbhāvayeddinam ||213||</seg> <seg type="unit" n="214">pippalyāstu kaṣāyeṇa vajrīkṣīreṇa bhāvayet | niṣkārdhaṃ bhakṣayetkṣaudrairgulmaṃ plīhādikaṃ jayet||214||</seg> raso vidyādharo nāma gomūtraṃ ca pibedanu |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="213"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha vidyādhararasamāha - gandhamiti | tāpyamatra suvarṇamākṣikaṃ | śuddhasūtamiti | saṃskāritasūtam etatsakalaṃ samamātraṃ mardayet| bhāvayeddinamiti pūrvaṃ dravyaṃ sakalaṃ saṃmardya paścāduktadraveṇa bhāvayet | dinamiti pratyekaṃ śeṣaṃ sugamam || 213 ||</seg> 214 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="213"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> vajrī sehuṇḍaḥ | śeṣaṃ sugamam ||213||</seg>214||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="215">atha trinetro rasaḥ paktiśūlādau - ṭaṅkaṇaṃ hāriṇaṃ śṛṅgaṃ svarṇaṃ śulbaṃ mṛtaṃ rasam ||215||</seg> <seg type="unit" n="216">dinaikamārdrakadrāvairmardyaṃ ruddhvā puṭe pacet | trinetrākhyarasasyaikaṃ māṣaṃ madhvājyakairlihet || 216||</seg> <seg type="unit" n="217">saindhavaṃ jīrakaṃ hiṅgu madhvājyābhyāṃ lihedanu | paktiśūlaharaḥ khyāto māsamātrānna saṃśayaḥ ||217||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="215-217"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> saubhāgyakṣāraṃ taccātra bharjitaṃ deyaṃ, svarṇaṃ śulbamapi mṛtamatra deyaṃ | rodhanamatra śarāvasampuṭavidhānaṃ puṭamatra gajapuṭam | śeṣaṃ sugamam || 215-217 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="215-217"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ, hāriṇaṃ śṛṅgaṃ, svarṇaṃ mṛtaṃ, śuddhaṃ tāmraṃ mṛtaṃ, ruddhvā śarāvasaṃpuṭe vanopalaiḥ pacet | spaṣṭamanyat || 215-217 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="218">atha śūlagajakesarīrasaḥ śūle - śuddhaṃ sūtaṃ dvidhā gandhaṃ yāmaikaṃ mardayeddṛḍham | dvayostulyaṃ śuddhatāmraṃ saṃpuṭe tannirodhayet ||218||</seg> <seg type="unit" n="219">ūrdhvādho lavaṇaṃ dattvā mṛdbhāṇḍe dhārayedbhiṣak | tato gajapuṭe paktvā svāṅgaśītaṃ samuddharet ||219||</seg> <seg type="unit" n="220">saṃpuṭaṃ cūrṇayetsūkṣmaṃ parṇakhaṇḍe dviguñjakam | bhakṣayetsarvaśūlārto hiṅgu śuṇṭhī ca jīrakam ||220||</seg> <seg type="unit" n="221">vacāmaricajaṃ cūrṇaṃ karṣamuṣṇajalai: pibet | asādhyaṃ nāśayecchūlaṃ raso'yaṃ gajakesarī ||221 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="218-221"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha gajakesarīrasamāha - śuddhaṃ sūtamiti | dṛḍhamardanenātra rasagandhakayoḥ kajjalīṃ kuryādityabhiprāyaḥ | sampradāyastu amlarasaiḥ saha dṛḍhamardanaṃ kāryaṃ na doṣaḥ | dvayostulyaṃ śuddhatāmramiti | dvayoḥ pāradagandhakayoḥ śuddhatāmraṃ mṛtatāmram | eke dvayostulye śuddhatāmrasampuṭe iti paṭhanti vyākhyānayanti ca | sampuṭaṃ cūrṇayediti vacanādayameva pakṣaḥ samīcīnaḥ| tena tāmrasampuṭe eva rasagandhakabhasma rodhayedityartham iti | anupānaṃ hiṃgvādicūrṇaṃ vakṣyamāṇaṃ karṣamānaṃ saṃgṛhya caturguṇenoṣṇodakena saha pibet ||218-221||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="218-221"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> sugamam || 218-221 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="222">athāgnituṇḍavaṭīsarasaḥ agnimāndyādau - śuddhaṃ sūtaṃ viṣaṃ gandhamajamodāṃ phalatrayam | svarjikṣāraṃ yavakṣāraṃ vahnisaindhavajīrakam || 222 ||</seg> <seg type="unit" n="223">sauvarcalaṃ viḍaṅgāni sāmudraṃ tryūṣaṇaṃ samam | viṣamuṣṭiṃ sarvatulyaṃ jambīrāmlena mardayet || 223 ||</seg> maricābhāṃ vaṭīṃ khādedvahnimāndyapraśāntaye |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="222"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athāgnituṇḍavaṭīrasamāha - śuddhasūtamityādi | eke śuddhasūtasamaṃ gandhamiti paṭhanti viṣaṃ na paṭhanti tadasaṅgataṃ | bahusthāneṣu dṛṣṭatvāt | viṣamuṣṭiḥ kucelāśabdavācyaḥ sa ca sakaladravyaparimāṇena sāmyo yojyaḥ | eke vahnimāndyapraśāntaye ityasyānte tadanupānaślokamekaṃ paṭhanti mānayanti ca ‘pathyā śuṇṭhī guḍaṃ cānu palārdhaṃ bhakṣayet sadā | agnituṇḍā vaṭī khyātā sarvarogakulāntakā’ || 222 ||</seg> 223 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="222"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> vahniścitrakaḥ, viṣamuṣṭiḥ mahānimbaphalaṃ kucelaṃ vā dvayorabhāve samudraphalaṃ vā deyam || 222 ||</seg> <seg type="unit" n="223">|| 223 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="224">athājīrṇakaṇṭako rasaḥ - śuddhaṃ sūtaṃ viṣaṃ gandhaṃ samaṃ sarvaṃ vicūrṇayet || 224 ||</seg> <seg type="unit" n="225">maricaṃ sarvatulyāṃśaṃ kaṇṭakāryāḥ phaladravaiḥ | mardayedbhāvayetsarvamekaviṃśativārakam || 225 ||</seg> <seg type="unit" n="226">vaṭīṃ guñjātrayaṃ khādetsarvājīrṇapraśāntaye | ajīrṇakaṇṭakaḥ so'yaṃ raso hanti viṣūcikā || 226 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="224-226"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athājīrṇakaṇṭakarasamāha - śuddhasūtamityādi | śuddharasaṃ śuddhaviṣaṃ śuddhagandhakaṃ ca etattrikaṃ ca samamātraṃ saṃgṛhya tadanu ebhistribhiḥ sāmyaṃ ca maricacūrṇaṃ kṛtvā khalve taccatuṣkaṃ saṃcūrṇya paścāduktadraveṇa bhāvayet | yāvadekaviṃśatisaṃkhyakaṃ bhavati tāvadbhāvayedityarthaḥ | kaṇṭakāryā iti laghukaṇṭakāriphalāni | kecidanupānārthaṃ ślokamekaṃ paṭhanti | ‘anu syādīśvarīmūlaṃ toyapiṣṭaṃ ca pāyayet | śaṅkhaṃ cāśvatthamūlaṃ vā vāriṇā'jīrṇajidbhavet’ etanna pracarati || 224-226 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="224-226"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> sugamam || 224-226 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="227">kaphādau manthānabhairavarasaḥ | mṛtaṃ sūtaṃ mṛtaṃ tāmraṃ hiṅgu puṣkaramūlakam | saindhavaṃ gandhakaṃ tālaṃ kaṭukīṃ cūrṇayetsamam ||227||</seg> <seg type="unit" n="228">punarnavādevadālīnirguṇḍītaṇḍulīyakaiḥ | tiktakośātakīdrāvairdinaikaṃ mardayeddṛḍham || 228 ||</seg> <seg type="unit" n="229">māṣamātraṃ lihetkṣaudrai rasaṃ manthānabhairavam | kapharogapraśāntyarthaṃ nimbakvāthaṃ pibedanu || 229 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="227-229"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha manthānabhairavarasamāha - mṛtaṃ sūtamityādi | atra puṣkaramūlābhāve kuṣṭhaṃ grāhyam | gandhakaṃ tālamapi śodhitaṃ grāhyam | tālaṃ haritālaṃ taṇḍulīyo meghanādaḥ || 227-229 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="227-229"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> tālaṃ haritālaṃ kaṭukī etatsamaṃ mṛtsūtādyam aṣṭauṣadhaṃ cūrṇitam ebhiḥ punarnavādibhirbhāvayet | punarnavā varṣābhūḥ devadālī nirguṇḍī taṇḍulīyakaṃ meghanādaḥ tiktakośātakī jālinī eṣāṃ drāvairdinaikaṃ mardayet | punardugdhena mardayet | māṣamātraṃ kṣaudrairlihet upari nimbapatrakvāthaṃ pibet | eraṇḍanālena vānti kārayet | kaphakṣayakāsādayo yānti || 227-229 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="230">atha vātanāśano rasaḥ - sūtahāṭakavajrāṇi tāmraṃ lohaṃ ca mākṣikam| tālaṃ nīlāñjanaṃ tutthamahiphenaṃ samāṃśakam ||230||</seg> <seg type="unit" n="231">pañcānāṃ lavaṇānāṃ ca bhāgamekaṃ vimardayet | vajrīkṣīrairdinaikaṃ tu ruddhvādho bhūdhare pacet || 231 ||</seg> <seg type="unit" n="232">māṣaikamārdrakadrāvairlehayedvātanāśanam | pippalīmūlajakvāthaṃ sakṛṣṇamanupāyayet || 232 ||</seg> sarvānvātavikārāṃstu nihantyākṣepakādikān|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="230-232"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha vātanāśanarasamāha - sūtahāṭakavajrāṇīti | sūtaṃ pāradaṃ, hāṭakaṃ suvarṇaṃ, vajraṃ hīrakaṃ | eke mākṣikasthāne gandhakamiti paṭhanti etanmanoharam | tālaṃ haritālaṃ, nīlāñjanaṃ prasiddhaṃ tadabhāve sīsakaṃ grāhyam | tatsambhavatvāt abdhiphenaṃ samudraphenam | etatsakalaṃ samamātram | pañcānāṃ lavaṇānāṃ pañcabhāgā ityarthaḥ | ‘sindhusauvarcalopetaṃ biḍaṃ sāmudrajaṃ gaḍam’ iti pañcalavaṇam | ruddhvādho bhūdhare pacediti | tatsakalaṃ dinaikam ekadinaṃ saṃmardya paścādbhūdharayantre pacedityabhiprāyaḥ | bhūdharayantraṃ tu pūrvaṃ darśitameva | anupāne sakṛṣṇamiti pippalīcūrṇaṃ, prakṣepaṇaṃ kuryāt | ayameva raso granthāntare bhūtonmādārthaṃ paṭhitaḥ | atra kvacidviparītatā dṛśyate tathāhi - sūtāyastāmramabhraṃ ca mṛtaṃ svarṇaṃ samaṃ samam | sūtapādaṃ mṛtaṃ vajraṃ tālaṃ gandhaṃ manaḥśilām || tutthaṃ nīlāñjanaṃ śuddhamabdhiphenaṃ samaṃ rasāt | pañcānāṃ lavaṇānāṃ ca pratibhāgaṃ rasonmitam || citrakairbhṛṅgarājaiśca vajrīdugdhaiśca mardayet | dinānte golakaṃ kṛtvā ruddhvā gajapuṭe pacet|| mahābhūtāṅkuśo nāma raso guñjādvayaṃ lihet | ārdrakasya rasaireva bhūtonmādapraśāntaye || pippalyā'ktaṃ pibeccānu daśamūlaṃ kaṣāyakam’ (iti) || 230-232 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="230-232"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> sūtaṃ mṛtaṃ pāradaṃ, hāṭakaṃ svarṇaṃ, vajraṃ hīrakaṃ, mṛtamabhrakaṃ vā, lohaṃ, mākṣikaṃ svarṇamākṣikaṃ, tālaṃ haritālaṃ, nīlāñjanaṃ, tutthaṃ śuddhaṃ māritaṃ, tadabhāve tāmraṃ vā deyaṃ vamanabhayāt | ahiphenam akūkam etatsamaṃ vajrakṣāraiḥ vimardayet ||230-232 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="233">atha kanakasundaraḥ sannipātādau - kanakasyāṣṭaśāṇāḥ syuḥ sūto dvādaśabhirmataḥ ||233 ||</seg> <seg type="unit" n="234">gandho'pi dvādaśa proktastāmraṃ śāṇadvayonmitam | abhrakaṃ syāccatuḥśāṇaṃ mākṣikaṃ ca dviśāṇikam ||234||</seg> <seg type="unit" n="235">vaṅgo dviśāṇaḥ sauvīraṃ triśāṇaṃ lohamaṣṭakam | viṣaṃ triśāṇikaṃ kṛtvā lāṅgalī palasaṃmitā ||235||</seg> <seg type="unit" n="236">mardayeddinamekaṃ tu rasairamlaphalodbhavaiḥ | dadyānmṛdupuṭaṃ vahnau tataḥ sūkṣmaṃ vicūrṇayet ||236||</seg> <seg type="unit" n="237">māṣamātro raso deyaḥ saṃnipāte sudāruṇe | ārdrakasvarasenaiva rasonasya rasena vā || 237 ||</seg> <seg type="unit" n="238">kilāsaṃ sarvakuṣṭhāni visarpaṃ ca bhagandaram | jvaraṃ garamajīrṇaṃ ca jayedrogaharo rasaḥ ||238 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="233-238"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha kanakasundararasamāha - kanakasyetyādi | kanakādīnyatra mṛtāni grāhyāṇi śāṇopalakṣitatvādatra bhāga eva boddhavyaḥ yathāsambhavatvāt | kanakamatra suvarṇaṃ, sūtaḥ pāradaḥ, gandho gandhakaḥ, sauvīraṃ sauvīrāñjanaṃ,lohaṃ sārasaṃjñam, lāṅgalī kalihārikā, amlaphalāni bījapūrajambīraprabhṛtīni | mṛdupuṭamatra gajapuṭaviśeṣam | śeṣaṃ sugamam || 233-238 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="233-238"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> kanakasya dhattūrabījasya aṣṭa śāṇāḥ aṣṭa ṭaṅkāḥ, sūtaḥ śuddhaḥ dvādaśa ṭaṅkaḥ, tāmraṃ mṛtaṃ dviśāṇam, abhrakaṃ catuḥśāṇaṃ, mākṣikaṃ mṛtaṃ dviśāṇaṃ, vaṅgo mṛtaḥ dviśāṇaḥ, sauvīraḥ añjanaṃ triśāṇaṃ, lohaṃ mṛtam aṣṭaśāṇam | viṣaṃ triśāṇaṃ, lāṅgalī kalihārī palapramāṇā, amlavetasādyai: mṛdupuṭaṃ dadyāt | punaḥ māṣamātro deyaḥ | ādrakarasena rasonarasena vā kilāsaṃ citrakuṣṭhāni visarpabhagaṃdaraṃ jvaraṃ viṣam ajīrṇaṃ jayet etadrogaharo rasaḥ kanakasundaraḥ || 233-238 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="239">atha sannipātabhairavo rasaḥ -- raso gandhastrikarṣaḥ syāt kuryātkajjalikāṃ tayoḥ | tāmratārāravaṅgāhisārāścaikaikakārṣikāḥ ||239||</seg> <seg type="unit" n="240">śigrujvālāmukhīśuṇṭhībilvebhyastaṇḍulīyakān | pratyekaṃ svarasaiḥ kuryādyāmaikaikaṃ vimardanam || 240 ||</seg> <seg type="unit" n="242">kṛtvā golaṃ vṛtaṃ vastre lavaṇāpūrite nyaset | kācabhāṇḍe tataḥ sthālyāṃ kācakūpīṃ niveśayet || vālukābhiḥ prapūryātha vahniryāmadvayaṃ bhavet | tata uddhṛtya taṃ golaṃ cūrṇayitvā vimiśrayet ||242||</seg> <seg type="unit" n="243">pravāṇacūrṇakarṣeṇa śāṇamātraviṣeṇa ca | kṛṣṇasarpasya garalairdvivelaṃ bhāvayettathā || 243 ||</seg> <seg type="unit" n="244">tagaraṃ muśalī māṃsī hemāhvā cetasaḥ kaṇā | nīlinī patrakaṃ cailā citrakaśca kuṭherakaḥ || 244 ||</seg> <seg type="unit" n="245">śatapuṣpā devadālī dhattūrāgastyamuṇḍikāḥ | madhūkajātīmadanarasaireṣāṃ vimardayet || 245 ||</seg> <seg type="unit" n="246">pratyekamekavelaṃ ca tataḥ saṃśoṣya dhārayet | bījapūrārdrakadrāvairmaricaiḥ ṣoḍaśonmitaiḥ || 246 ||</seg> <seg type="unit" n="247">raso dviguñjāpramitaḥ saṃnipāteṣu dīyate | prasiddho'yaṃ raso nāmnā saṃnipātasya bhairavaḥ ||247||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="239"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha sannipātabhairavarasamāha - raso gandhastrikarṣaḥ syādityādi | rasaḥ pāradaḥ, gandho gandhakaḥ etaddvayaṃ militaṃ trikarṣaṃ syādityarthaḥ | tāmratārāravaṅgāhisārāścaikaikakārṣikā iti | tāmraṃ prasiddham | tāraṃ raupyam, āraṃ pītalohaṃ, vaṅgaṃ raṅgavācyam, ahiḥ sīsakaṃ | sāro lohaḥ etattāmrādikaṃ sarvaṃ mṛtaṃ grāhyamiti sampradāyaḥ | ekaikakārṣikā iti | pratyekaṃ karṣasaṃmitā ityabhiprāyaḥ | aparamapi śigru śobhāñjanaṃ jvālāmukhī jayantī bilvebhya iti | bilvamūlādrasairiti śeṣaḥ | taṇḍulīyaḥ meghanādaśabdavācyaḥ | svarasamatra sadyaskaṃ kvathitarasaṃ vā | atha prakṣepārthaṃ dravyāṇyāha - tatra siddharase pravāṇacūrṇakarṣeṇeti | pravāṇacūrṇaṃ viṣacūrṇaṃ ca miśrayet | pravāṇacūrṇaṃ karṣapramāṇaṃ, viṣacūrṇaṃ śāṇamātramiti | pravāṇamiti prakarṣeṇa vāṇaṃ sudhācūrṇamityarthaḥ | eke pravālacūrṇaṃ paṭhanti tatra pravālacūrṇaṃ vidrumacūrṇaṃ| śuktikācūrṇamityapare tadabhāve śaṅkhacūrṇamityasmadīyaḥ sampradāyaḥ | bhāvanārthaṃ dravyāṇyāha - kṛṣṇasarpasya garalaiḥ kṛtvā tatpūrvoktaṃ dravyaṃ dvivelaṃ yāvadbhāvayet | garalaṃ tadviṣaṃ viśeṣam | tagarādibhiśca tadvāramekaṃ bhāvayet | pratyekamiti pṛthak pṛthak | tagaraṃ prasiddham | māṃsī jaṭākhyā, hemāhvā svarṇakṣīrī, vetaso jalavetasaḥ, kaṇā pippalī, nīlinīpatrakamiti nīlikāpatram eke nīlinī patrakaṃ ca dravyadvayaṃ vyākhyānayanti tacca na sarvamataṃ, kuṭherakaḥ<note place="foot" type="editorial" n="22">‘rāsnā’ pā. |</note> prasiddhaḥ, devadālī vallīviśeṣaḥ, muṇḍikā kedāramuṇḍī, madhūkaṃ madhūkavṛkṣaḥ, jātī mālatīraso'tra sadyaskaḥ kvathito vā yathālābhāt | ayaṃ siddharaso dviguñjāpramitaḥ ṣoḍaśamaricānvito bījapūrārdrakarasena saha bhakṣayet ||239||</seg> 247 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="239-247"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> pāradaḥ, gandhakaḥ trikarṣau etau, mṛtaṃ tāraṃ mṛtaṃ rūpyam | abhram abhrakaṃ, vaṅgam, ahiḥ nāgaṃ, sāraṃ loham ete ekaikakarṣakāḥ | śigru śobhāñjanam, jvālāmukhī jayantī, taṇḍulīyakaḥ, ebhirgolakaṃ kṛtvā punarvastrairvṛtaṃ kācapātrasthaṃ lavaṇapūrite bhāṇḍe nyaset | vahniṃ dadyāt | yāmadvayam | tataḥ punaḥ pravālacūrṇakarṣeṇa śāṇamātraviṣeṇa melayitvā kṛṣṇasarpasya garalairbhāvayet divasamekaṃ dinaṃ paścātsthālikāyāṃ haṇḍikāyāṃ ca kupīṃ niveśayet | hemāhvā svarṇakṣīrī, nīlinī aparājitā, kuṭherakaḥ śvetatulasī, devadālī | madhūkaṃ guḍapuṣpaṃ, jātī mālatī, madanaphalaṃ, spaṣṭamanyat || 239-247 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="248">atīsārādau grahaṇīkapāṭaḥ - tāramauktikahemāni sāraścaikaikabhāgikāḥ | dvibhāgo gandhakaḥ sūtastribhāgo mardayedimān||248||</seg> <seg type="unit" n="249">kapitthasvarasairgāḍhaṃ mṛgaśṛṅge tataḥ kṣipet | puṭenmadhyapuṭenaiva tata udbhṛtya mardayet ||249||</seg> <seg type="unit" n="250">balārasaiḥ saptavelamapāmārgarasaistridhā | lodhraprativiṣāmustadhātakīndrayavāmṛtāḥ || 250 ||</seg> <seg type="unit" n="251">pratyekameṣāṃ svarasairbhāvanā syāttridhā tridhā | māṣamātro raso deyo madhunā maricaistathā || 251 ||</seg> <seg type="unit" n="252">hanyātsarvānatīsārāngrahaṇīṃ sarvajāmapi | kapāṭo grahaṇīroge raso'yaṃ vahnidīpanaḥ || 252 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="248-252"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha grahaṇīkapāṭarasamāha - tāramauktikahemānītyādi sugamam | madhyapuṭaṃ tu laghupuṭasaṃjñaṃ tacca ṣoḍaśāṅgulagarte pratipāditam | tathāhi - ‘nipuṇavihitagartaḥ ṣoḍaśairaṅgulairvā mitasakalavibhāgastasya madhye nidhāya | jvalanamativiśuṣkairgomayaiḥ sūtasiddhyai laghugajapuṭamevaṃ pūrvamuktaṃ munīndraiḥ’ iti | maricamānamapyatra māṣamātram | athavā doṣāpekṣayā deyam || 248-252 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="248-252"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> tāraṃ raupyaṃ, mṛtaṃ mauktikaṃ, muktāphalaṃ, hema svarṇaṃ mṛtaṃ, sāro mṛtalohaḥ, ete pratyekabhāgikāḥ | dvibhāgo gandhaḥ, sūtaḥ pāradaḥ śuddhatribhāgaḥ | etān kajjalīkṛtya kapitthaphalasvarasairmardya mṛgaśṛṅge sthāpayet | mṛtkarpaṭaṃ datvā madhyapuṭe puṭet | balā prasiddhā tadrasaiḥ saptavelaṃ saptavāraṃ bhāvayet | apāmārga ūrdhvakaṇṭakaḥ tadrasaistridhā bhāvayet | lodhraṃ prasiddhaṃ, prativiṣā ativiṣā, mustaṃ nāgaraṃ, dhātakīpuṣpāṇi, indrayavaḥ, amṛtā guḍūcī eṣāṃ svarasaiḥ pratyekaṃ tridhā bhāvanā syāt | tadādisiddho māṣamātro deyaḥ | madhunā tathā maricairapi māṣamātraiḥ sarvānatīsārān tathā sarvajāṃ grahaṇīṃ hanyāt || 248-252 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="253">atha grahaṇīvajrakapāṭaḥ - mṛtasūtābhrakaṃ gandhaṃ yavakṣāraṃ saṭaṅkaṇam | agnimanthaṃ vacāṃ kuryātsūtatulyānimānsudhīḥ ||253||</seg> <seg type="unit" n="254">tato jayantījamvīrabhṛṅgadrāvairvimardayet | trivāsaraṃ tato golaṃ kṛtvā saṃśoṣya dhārayet ||254||</seg> <seg type="unit" n="255">lohapātre śarāvaṃ ca dattvopari vimudrayet | adho vahniṃ śanaiḥ kuryādyāmārdhaṃ tata uddharet||255||</seg> <seg type="unit" n="256">rasatulyāṃ prativiṣāṃ dadyānmocarasaṃ tathā | kapitthavijayādrāvairbhāvayetsaptadhā pṛthak ||256||</seg> <seg type="unit" n="257">dhātakīndrayavā mustā lodhraṃ bilvaṃ guḍūcikā | etadrasairbhāvayitvā velaikaikaṃ ca śoṣayet || 257||</seg> <seg type="unit" n="258">rasaṃ vajrakapāṭākhyaṃ śāṇaikaṃ madhunā lihet | vahniṃ śuṇṭhīṃ biḍaṃ bilvaṃ lavaṇaṃ cūrṇayetsamam ||258||</seg> pibeduṣṇāmbunā cānu sarvajāṃ grahaṇīṃ jayet |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="253-258"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha grahaṇīvajrakapāṭarasamāha - mṛtasūtābhrakamiti | mṛtasūtaṃ pāradaṃ bhavati tāvat parimāṇaṃ pṛthak ṣaḍdravyāṇi grāhyāṇi | eke ṣaḍdravyaṃ tu pāradasāmyaṃ deyamiti manyaṃte tanna sarvamatam| kiṃtu mṛtapāradasyaiko bhāgaḥ | abhrakādīnāṃ ṣaḍbhāgā iti sarvamatam | tatastasmāt | jayantī śākabhedaḥ | jambīraṃ jambīraphalarasaḥ | bhṛṅgo mārkavaḥ | trivāsaramityanenaikadravyasyaikāhameva bhāvanā deyetyabhiprāyaḥ | lohapātra ityādinā piṭharīyaṃ vālukābhiḥ prapūryetyasmadīyasampradāyāt kāryo na doṣaḥ | yāmārdhamityanena ghaṭikācatuṣṭayaṃ yāvat etatsiddhaṃ bhavati tadā prativiṣāṃ mocarasaṃ ca pṛthaksiddhaṃ rasatulyaṃ melayitvā paścāduktadravyasya rasaiḥ kṛtvā bhāvayet | prativiṣā ativiṣāśabdavācyā | mocarasaṃ śālmalīniryāsam | eke prativiṣāmocarasayorapi bhāvanāmāhuḥ | vijayā'tra bhaṅgā, saptadhā bhāvanā ekadravyeṇa kāryā, anyeṣāṃ vakṣyamāṇānāṃ pṛthagekavāraṃ tatra dhātakī dhātakīkusumāni, indrayavaṃ kuṭajabījaṃ, rāsnā surabhī, madhvatra lehane yāvattāvanmānaṃ deyam | anupānārthadravyeṣu vahniścitrakajaṭā, biḍaṃ biḍalavaṇaṃ, lavaṇaṃ saindhavam || 253-258 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="253-258"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> mṛtasūtaṃ mṛtapāradam, abhrakaṃ, gandhakaṃ, yavakṣāraṃ, saubhāgyam, agnimantho, vacā etāni sūtatulyāni kuryāt | yāvat sūtaṃ pratyekabhāgaṃ mataḥ | tato jayantyādibhirvimardayet | trivāsaraṃ tridinaṃ tato golaṃ kṛtvā saṃśoṣya lohapātre kaṭāhikādau dhṛtvā upari śarāvaṃ datvā mudrayet | śanairyāmārdhaṃ vahṇiṃ kuryāt | golakatulyāṃ prativiṣāṃ tathā mocarasaṃ datvā kapitthādibhiḥ saptasapta bhāvayet | vijayā bhaṅgā, kapitthaṃ prasiddhaṃ, tairdhātakyādibhirvāraikaṃ bhāvayet | dhātakīpuṣpāṇi, indrayavaḥ mustaṃ, lodhraṃ, bilvaṃ, guḍūcī etaiḥ śāṇaṃ ṭaṅkaṃ madhunā lihet | vahniścitrakaṃ, śuṇṭhī, biḍaṃ biḍalavaṇaṃ, saindhavam etadanupānaṃ pibet || 253-258 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="259">atha madanakāmadevo vājīkaraṇe - tāraṃ vajraṃ suvarṇaṃ ca tāmraṃ sūtakagandhakam || 259 ||</seg> <seg type="unit" n="260">lohaṃ kramavivṛddhāni kuryādetāni mātrayā | vimardya kanyakādrāvairnyasetkācamaye ghaṭe || 260 ||</seg> <seg type="unit" n="261">vimudrāṃ piṭharīmadhye dhārayetsaindhavāvṛte | piṭharīṃ mudrayetsamyak tataścullyāṃ niveśayet||261 ||</seg> <seg type="unit" n="262">vahniṃ śanaiḥ śanaiḥ kuryāddinaikaṃ tata uddharet | svāṅgaśītaṃ ca saṃcūrṇya bhāvayedarkadugdhakaiḥ || 262 ||</seg> <seg type="unit" n="263">aśvagandhā ca kākolī vānarī muśalīkṣurā<note place="foot" type="editorial" n="23">‘kṣuka:’ pā. |</note> | tritrivelaṃ rasairāsāṃ śatāvaryāśca bhāvayet || 263 ||</seg> <seg type="unit" n="264">padmakandakaserūṇāṃ rasaiḥ kāśasya bhāvayet | kastūrī vyoṣakarpūrakaṅkolailālavaṅgakam || 264 ||</seg> <seg type="unit" n="265">pūrvacūrṇādaṣṭamāṃśametaccūrṇaṃ vimiśrayet | sarvai: samāṃ śarkarāṃ ca dattvā śāṇonmitāṃ pibet ||265 ||</seg> <seg type="unit" n="266">godugdhadvipalenaiva madhurāhārasevakaḥ | asya prabhāvātsaundaryaṃ balaṃ tejo'bhivardhate ||266||</seg> taruṇī ramayedvahvīḥ śukrahānirna jāyate |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="259-266"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha madanakāmadevarasamāha - tāramityādi | tāraṃ raupyaṃ, vajraṃ hīrakaṃ, tadabhāve vaikrāntaṃ grāhyamiti vyavahārāt | sūtakaḥ pāradaḥ lohaṃ sārasaṃjñam | atra kramavṛddhistu pūrvadravyāduttaravṛddhirboddhavyā, asmatsampradāye tu rajatādīni dravyāṇi atra mṛtāni deyānīti vyavahāro'pi dṛśyate | kanyakā kaumārī | vimudrāmiti kācakupīmiti śeṣaḥ | saindhavacūrṇaṃ ca kācakupīmubhayato deyam | siddharasasyabhāvanārthaṃ dravyāṇyāha - arkadugdhamarkabhavaṃ kṣīraṃ, kālolī prasiddhā, vānarī kapikacchūḥ, muśalī kandaviśeṣaḥ, ikṣukaḥ kokilākṣaḥ tālamūlī, padmakandaḥ kamalakandaḥ kaseruko'pi vikhyātaḥ kāśatṛṇasaṃjñaḥ prasiddhaḥ | paścāccūrṇārthaṃ dravyāṇyāha - kastūrītyādi | kastūrī mṛganābhijā, vyoṣaṃ trikaṭukaṃ, pūrvacūrṇādbhāvanābhiḥ pratipāditadravyādaṣṭamāṃśaṃ dadyāt | tena pūrvacūrṇaṃ saptabhāgaṃ kastūrīpramukhaṃ caikabhāgamiti ||259-266 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="259-266"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> tāraṃ raupyaṃ, mṛtaṃ vajraṃ hīrakam abhrakaṃ vā, suvarṇaṃ mṛtaṃ, gandhakaṃ, sūtakaṃ śuddhaṃ, tīkṣṇam etāni kramavṛddhāni tāraṃ bhāgaikaṃ, vajraṃ dvibhāgaṃ, suvarṇaṃ tribhāgaṃ, tāmraṃ caturbhāgaṃ, sūtaṃ saptabhāgaṃ, lohamaṣṭabhāgam evam arkadugdhairmardya kācakupyāṃ vālukāyantre pācayet | tato'śvagandhādibhirmardya bhakṣayet | arkadugdhaṃ yadyapi bhāvanādravye likhitaṃ tathāpi kumāryā sahaiva deyam arkadugdhasya bhakṣaṇānucitatvāt | vānarī kapikacchūḥ, muśalī, ikṣurā tālamūlī, spaṣṭamanyat || 259-266 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="267">vājīkaraṇe kandarpasundararasamāha - sūto vajramahirmuktā tāraṃ hemāsitābhrakam ||267||</seg> <seg type="unit" n="268">rasaiḥ karṣāṃśakānetānmardayedirimedajaiḥ | pravālacūrṇaṃ gandhaṃ ca dvidvikarṣaṃ vimiśrayet ||268||</seg> <seg type="unit" n="269">tato'śvagandhāsvarasairvimardya mṛgaśṛṅgake | kṣiptvā mṛdupuṭe paktvā bhāvayeddhātakrīrasaiḥ ||269||</seg> <seg type="unit" n="270">kākolī madhukaṃ māṃsī balātrayabiseṅgude | drākṣāpippalavandākaṃ varī parṇīcatuṣṭayam || 270 ||</seg> <seg type="unit" n="271">parūṣakaṃ kaseruśca madhūkaṃ vānarī tathā | bhāvayitvā rasaireṣāṃ śoṣayitvā vicūrṇayet||271||</seg> <seg type="unit" n="272">elātvakpatrakaṃ vāṃśī lavaṅgāgarukeśaram | mustaṃ mṛgamadaḥ kṛṣṇā jalaṃ candraśca miśrayet ||272||</seg> <seg type="unit" n="273">etaccūrṇaiḥ śāṇamitai rasaṃ kandarpasundaram | khādecchāṇamitaṃ rātrau sitā dhātrī vidārikā ||273||</seg> <seg type="unit" n="274">etāsāṃ karṣacūrṇena sarpiṣkarṣeṇa saṃyutam | tasyānu dvipalaṃ kṣīraṃ pibetsusthitamānasaḥ ||274||</seg> ramaṇī ramayedbahvīrna hāniṃ kvāpi gacchati |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="267-274"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> sūta ityādi | sūtaḥ pāradaḥ, vajraṃ hīrakam, ahiḥ sīsakaṃ, muktā prasiddhā, tāraṃ raupyaṃ, hema suvarṇam, asitābhrakaṃ kṛṣṇābhrakam etatsarvamapi māritaṃ grāhyamityatra vyavahāraḥ | eteṣāṃ mānamapi karṣapramāṇaṃ pratyekam | irimedo viṭkhadiraḥ, sa ca loke ‘reoja’ śabdavācya tasya tvak grāhyā | aparadravyadvayamapi melanārthaṃ dvidvikarṣaṃ pratyekaṃ deyam | tacca pravālacūrṇaṃ vidrumacūrṇaṃ, gandhaṃ gandhakaṃ, mṛgaśṛṅgake mṛgaśṛṅgasampuṭe tadauṣadhaṃ dhāryamityabhiprāyaḥ | mṛdusampuṭaṃ ca laghugajapuṭamityarthaḥ | paścādbhāvanārthaṃ dravyāṇyāha - dhātakī dhātakīkusumāni, kākolī svanāmakhyātā, madhukaṃ madhukayaṣṭī, māṃsī jaṭākhyaṃ sugandhadravyam | balātrayaṃ prasiddham tacca balā atibalā nāgabaleti, bisaṃ mṛṇālaṃ, bhasīṇḍaśavdavācyaṃ loke, iṅgudaṃ vṛkṣeṅgudaṃ, drākṣā prasiddhā, pippalavandākamiti pippalavṛkṣasya vandā, vandā ca viṭapalagno gulmaviśeṣaḥ, eke pippalavandākaṃ dravyadvayaṃ varṇayanti tatra pippalaḥ pippalatvak vandāvṛkṣaḥ vandā prasiddhā apare pippalīvandākamiti vyākhyānayanti, vāṇaḥ sahacaraḥ eke vāṇasthāne varīti paṭhanti, parṇīcatuṣṭayamiti | māṣaparṇī mudgaparṇī, śālaparṇī, pṛṣṭhiparṇī, ceti, parūṣakaṃ phālasāśabdavācyaṃ kaserukaṃ prasiddham | madhūkaṃ bhadhūkavṛkṣapuṣpāṇi, vānarī kapikacchūḥ, eteṣāṃ svarasena pratyekaṃ bhāvayedityarthaḥ | atha cūrṇārthaṃ dravyāṇyāha - elātvakpatrakamityādi | vāṃśī tvakkṣīrī vaṃśarocanā iti prasiddhā, agaru prasiddham, keśaraṃ nāgakeśaraṃ, mustaṃ prasiddham, mṛgamadaḥ kastūrī, kṛṣṇā pippalī, jalaṃ vālakaṃ, candraḥ karpūraḥ etatsakalaṃ śāṇamitaṃ ṭaṅkapramāṇaṃ bhakṣaṇārthaṃ rātrau niśāmukhe | anupānamāha - dvipalaṃ kṣīraṃ pibet, kathambhūtam ? sitādīnāṃ dravyatrayāṇāṃ cūrṇaṃ melayitvā karṣamātraṃ saṃgṛhya karṣamānena ca ghṛtena saha saṃmardya tanmiśritam | sitā matsyaṇḍī, dhātrī āmalakī, vidārī vidārīkandaḥ, sukhitamānasaḥ svasthaḥ, na tu āturaḥ, tasya vihitatvāt na hāniṃ kvāpi gacchatīti sa puruṣaḥ | vīryahāniṃ na prāpnoti ityarthaḥ || 267-274 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="267-274"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha kandarpasundaro rasaḥ | sūtaḥ pāradaḥ, vajraṃ hīrakaṃ vā abhrakam, ahiḥ sīsakaḥ, muktā prasiddhā, tāraṃ raupyaṃ, mṛtaṃ hema svarṇaṃ mṛtaṃ, sitābhrakaṃ, śvetābhrakaṃ māritam, etān karṣāṃśikān pratyekān irimedo viṭkhadiraḥ tena mardayet | pravālo vidrumaḥ dvikarṣo gandhako dvikarṣaḥ | aśvagandhāsvarasairmardyaḥ, mṛgaśṛṅgake kṛtvā mṛdupuṭe pacet | tato dhātakīrasairbhāvayet| parūṣakaphalaviśeṣaḥ kaseruḥ prasiddhaḥ, madhūkaṃ guḍapuṣpaḥ, vānarī kapikacchūḥ eṣāṃ rasairbhāvayitvā śoṣayitvā vicūrṇayet | elādikaiḥ pratyekaṃ śāṇamitairmiśrayet | punaḥ kandarpasundaraṃ śāṇamitaṃ rātrau, sitā dhātrī vidārikā eteṣāṃ karṣacūrṇena yutaṃ sarpiḥ karṣeṇa saṃyutaṃ khādet | tasyānu dvipalaṃ kṣīraṃ pibet | susthiramānasaḥ ramaṇī ramayet | elā kṣudrailā, patraṃ patrajaṃ, vāṃśī rocanā, lavaṅgam, agaru, kesaraṃ mustaṃ, mṛgamadaṃ kastūrī, kṛṣṇā pippalī, jalaṃ vālakaṃ, candraḥ karpūraḥ, sitā prasiddhā, dhātrī āmalakī, vidārīkandaṃ, sarpirghṛtaṃ, spaṣṭamanyat || 267-274 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="275">atha loharasāyanam - śuddhaṃ rasendraṃ bhāgaikaṃ dvibhāgaṃ śuddhagandhakam ||275||</seg> <seg type="unit" n="276">kṣipetkajjalikāṃ kuryāttatra tīkṣṇabhavaṃ rajaḥ | kṣiptvā kajjalikātulyaṃ praharaikaṃ vimardayet ||276||</seg> <seg type="unit" n="277">tataḥ kanyādravairgharme tridinaṃ parimardayet | tataḥ saṃjāyate tasya soṣṇo dhūmodgamo mahān ||277||</seg> <seg type="unit" n="278">atyantaṃ piṇḍitaṃ kṛtvā tāmrapātre nidhāpayet | madhye dhānyakuśūlasya tridinaṃ dhārayedbudhaḥ || 278 ||</seg> <seg type="unit" n="279">uddhṛtya tasmātkhalve ca kṣiptvā gharme nidhāya ca | rasaiḥ kuṭhāracchinnāyāstrivelaṃ paribhāvayet || 279 ||</seg> <seg type="unit" n="280">saṃśoṣya gharme kvāthaiśca bhāvayettrikaṭostridhā | vāsāmṛtācitrakāṇārasairbhāvyaṃ kramāttridhā ||280||</seg> <seg type="unit" n="281">lohapātre tataḥ kṣiptvā bhāvayettriphalājalaiḥ | nirguṇḍīdāḍimatvagbhirbisabhṛṅgakuraṇṭakaiḥ || 281 ||</seg> <seg type="unit" n="282">palāśakadalīdrāvairbījakasya śṛtena ca | nīlikālambuṣādrāvairbabbūlaphalikārasaiḥ || 282 ||</seg> <seg type="unit" n="283">bhāvayettritrivelaṃ ca tato nāgabalārasaiḥ | śatāvarīgokṣurubhiḥ pātālagaruḍīdravaiḥ || 283 ||</seg> <seg type="unit" n="284">tritrivelaṃ yathālābhaṃ bhāvayedebhirauṣadhaiḥ | tataḥ prātarlihetkṣaudraghṛtābhyāṃ kolamātrakam||284||</seg> <seg type="unit" n="285">palamātraṃ varākvāthaṃ pibedasyānupānakam| māsatrayaṃ śīlitaṃ syādvalīpalitanāśanam ||285||</seg> <seg type="unit" n="286">mandāgniṃ śvāsakāsau ca pāṇḍutāṃ kaphamārutau | pippalīmadhusaṃyuktaṃ hanyādetanna saṃśayaḥ ||286 ||</seg> <seg type="unit" n="287">vātāsraṃ mūtradoṣāṃśca grahaṇīṃ gudajāṃ rujam | aṇḍavṛddhiṃ jayedetacchinnāsattvamadhuplutam || 287 ||</seg> <seg type="unit" n="288">balavarṇakaraṃ vṛṣyamāyuṣyaṃ paramaṃ smṛtam | jayetsarvāmayānkālādidaṃ loharasāyanam || 288 ||</seg> <seg type="unit" n="289">kūṣmāṇḍaṃ tilatailaṃ ca māṣānnaṃ rājikāṃ tathā | madyamamlarasaṃ caiva tyajellohasya sevakaḥ ||289||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="275-289"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha loharasāyanamāha - śuddhaṃ rasendrabhāgaikam ityādi | śuddhaṃ saṃskāritaṃ, rasendraḥ pāradaḥ tasyaiko bhāgaḥ, śuddhagandhakasya dvau bhāgau, gandhakaśuddhiśca pūrvaṃ kathitaiva | tatra kajjalikāyāṃ tīkṣṇabhavaṃ raja iti | lohacūrṇaṃ śuddhaṃ mṛtasāracūrṇam ityeke | tacca pūrvakajjalikāsāmyaṃ grāhyam | praharaikaṃ mardanaṃ kevalaṃ kajjalikā lohacūrṇayoreva kathitaṃ na tu svarasādinā, vakṣyamāṇasvarasaireva tridinaṃ yāvadityabhiprāyaḥ | gharma iti kharatarasūryāṃśutāpite ata eva tasya soṣṇo mahān dhūmodgamo bhavati iti | tenaivaṃ lohamṛtiḥ syādityeke | svamate tu dhānyakuśūloṣitaṃ trirātraṃ yāvadbhavati paścād yaduddharet tatkālameva gharme dhāraṇena mṛtiḥ syāt | atyantapiṇḍitamityanena eraṇḍapatraveṣṭanādikamabhipretam | paścātkāryamāha - rasairityādi | kuṭhāracchinnā loke tipānīśabdavācyā | kurejā ityapare | trivelamityanenāparadravyāṇāmapi saṃbandhaḥ | tenaikaikarasena trivelaṃ bhāvayedityarthaḥ | gharme ca pratyekaṃ śoṣaṇamapi vihitam | trikaṭoḥ tryūṣaṇasya ‘śuṇṭhīmaricapippalyastrikaṭusttryūṣaṇaṃ smṛtam’ iti | vāsā āṭarūṣakaḥ, amṛtā guḍūcī | lohapātre tat kṣiptveti pūrvaṃ mṛtpātre dhāryamiti prāptam | pāṣāṇakhalve vā triphalājalaiḥ triphalākvāthaiḥ triphalāharītakyādi dāḍimatvak valkalaṃ, vāsā āṭarūṣakaḥ bhṛṅgo mārkavaḥ, kuraṇṭakaḥ sahacaraḥ, palāśakadalīdrāvairiti palāśaḥ prasiddhaḥ, tasya drāvaḥ svaniryāsaḥ, kadalīdrāvaḥ kadalīkandaniryāsaḥ, vījako vijayasāro vṛkṣaviśeṣastasya śṛtena kvāthena, nīlikā nīlī, alambuṣā muṇḍī, babbūlaphalikā babbūlavṛkṣasya phalānītyarthaḥ, nāgabalā gāṅgerukī, śatāvarī, gokṣurakau prasiddhau, pātālagaruḍī chirahaṇṭiśabdavācyā | anupāne varākvāthaṃ triphalākvātham, chinnāsatvaṃ guḍūcīsatvaṃ | śeṣaṃ subodham ||275-289||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="275-289"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> śuddhaṃ rasendraṃ bhāgaikaṃ, dvibhāgaṃ gandhakaṃ śuddhaṃ tayoḥ kajjalikāṃ kṛtvā tatra tīkṣṇabhavaṃ cūrṇaṃ sarvatulyaṃ kanyādrāvairmardayet, tato golakaṃ kṛtvā eraṇḍapatrairveṣṭayitvā tāmrasampuṭe dhānyarāśau sthāpayet tataḥ kuṭhāra- chinnādyairbhāvayet | kuṭhārachinnā, bisaṃ mṛṇālaṃ, bhṛṅgo bhṛṅgarājaḥ, kuraṇṭakaḥ pītavāsā, nīlikā aparājitā, alambuṣā muṇḍī, varī śatāvarī || 275-289 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="290">jaipālaśodhanam - (jaipālaṃ<note place="foot" type="editorial" n="24">prakṣiptam |</note> rahitaṃ tvagaṅkurarasajñābhirmale māhiṣe nikṣiptaṃ tryahamuṣṇatoyavimalaṃ khalve savāso'rditam liptaṃ nūtanakharpareṣu vigatasnehaṃ rajaḥsaṃnibhaṃ nimbūkāmbuvibhāvitaṃ ca bahuśaḥ śuddhaṃ guṇāḍhyaṃ bhavet ||290||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="291">viṣaśodhanam | viṣaṃ tu khaṇḍaśa: kṛtvā vastrakhaṇḍena bandhayet | gomūtramadhye nikṣipya sthāpayedātape tryaham ||291||</seg> <seg type="unit" n="292">gomūtraṃ ca pradātavyaṃ nūtanaṃ pratyahaṃ budhaiḥ | tryahe'tīte samuddhṛtya śoṣayenmṛdu peṣayet ||292||</seg> <seg type="unit" n="293">śuddhyatyevaṃ viṣaṃ tacca yogyaṃ bhavati cārtijit | khaṇḍīkṛtya viṣaṃ vastraparibaddhaṃ tu dolayā || 293 ||</seg> <seg type="unit" n="294">ajāpayasi saṃsvinnaṃ yāmataḥ śuddhimāpnuyāt | ajādugdhābhāvatastu gavyakṣīreṇa śodhayet ||294||</seg> ) iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ madhyamakhaṇḍe rasakalpanā nāma dvādaśo'dhyāyaḥ | samāpto'yaṃ madhyamakhaṇḍaḥ ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="12"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> vividhamuninibandhā ye mahatsu prasiddhāḥ sumatiduravabodhāste mayā naiva dṛṣṭāḥ | tadapi gurusakāśādyacchrutaṃ tadvyalekhi hyaḍhamalabhiṣajā'syāṃ bhāvasiṃhātmajena || iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāṃ madhyamakhaṇḍe saṃsiddharasādhyāyo dvādaśaḥ || 12 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="12"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> iti śrīkāśīrāmavaidyaviracitāyāṃ śārṅgadharagūḍhārthadīpikāyāṃ cikitsāsthāne rasakarma nāma dvādaśo'dhyāyaḥ || 12 ||</seg></ab>
        </div>
      </div>
      <div type="khanda" n="3" xml:id="sd.3">
        <head>Uttarakhaṇḍa</head>
        <div type="adhyaya" n="1" xml:id="sd.3.1">
          <head>atha snehādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha uttarakhaṇḍaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte | tatrā'yaṃ sambandhaḥ madhyamakhaṇḍānte rasāyanavājīkaraṇārthaṃ rasā uktāḥ, te cāviśuddhaśarīre na svakāryakaraṇakṣamāḥ; uktaṃ ca vāgbhaṭe - ‘aviśuddhe śarīre hi yukto rāsāyano vidhiḥ | vājīkaro vā maline vastre raṅga ivāphalaḥ’ ( vā. u. 39-4) iti | ’tasmāccharīraśuddhyarthaṃ pañcakarmāṇi yojayet | tāni ca snehasvedābhyāṃ vinā na saṃbhavanti, uktaṃ ca - ’snehasvedāvanabhyasya kuryāt saṃśodhanaṃ tu yaḥ | dāruśuṣkamivāyāme śarīraṃ tasya dīryate (vā. sū. 18-59) iti tasmāt snehā'dhyāyameva prathamaṃ vyākhyāsyāmaḥ --</ab>
          <ab type="mula">atha snehapānavidhiḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> snehasya ghṛtādeḥ pānasya vidhirvidhānaṃ, sa ca vidhiścarake yathā sapraśna uktastamāha - ?sāṃkhyaiḥ saṃkhyātasaṃkhyeyaiḥ sahāsīnaṃ punarvasum | jagaddhitārthaṃ papraccha vahniveśaḥ svasaṃśayam || kiṃyonayaḥ kati snehāḥ ke ca snehaguṇāḥ pṛthak | kālānupāne kaḥ kasya katidhā ca vicāraṇāḥ || kati mātrāḥ kathaṃ mānāḥ kā ca keṣūpadiśyate | kaśca kebhyo hitaḥ snehaḥ prakarṣaḥ snehane ca kaḥ || snehyāḥ ke ke ca na snehyāḥ, snigdhā'tisnigdhalakṣaṇam | kiṃ pānātprathamaṃ pīte jīrṇe kiṃ ca hitāhitam || ke mṛdukrūrakoṣṭhāḥ kā vyāpadaḥ siddhayaśca kāḥ | śodhane śamane caiva snehe kā vṛttiriṣyate || nareṣu keṣu vidhinā kena yojyā vicāraṇāḥ | snehasyāpyamitajñāna ! jñānamicchāmi veditum? (ca. sū. 13,1-6) iti | ’tatra saṃkhyānamadhīyante vindate vā te sāṃkhyāḥ, taiḥ; kiṃviśiṣṭaiḥ ? saṃkhyātasaṃkhyeyaiḥ, saṃkhyātā saṃkhyā yaiste saṃkhyātasaṃkhyeyāḥ | jñātajñeyā ityarthaḥ | taiḥ saha āsīnam, uta cāsaṃkhyātasaṃkhyeyaṃ sahāsīnaṃ punarvasum iti pāṭhaḥ. | etaduktaṃ bhavati - sākhyaiḥ sahāsīnaṃ punarvasuṃ saṃkhyāvikārakāyāṃ kathāyāṃ vartamānaṃ tatkālānurūpam agniveśo'pi svasaṃśayaṃ pṛṣṭavān | dvikarmako'yam | tatra ’ kati snehāḥ ? etasyottaramāha -</ab>
          <ab type="mula">snehaścaturvidhaḥ prokto ghṛtaṃ tailaṃ tathā vasā | majjā ca -</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> sa snehaḥ catuḥprakāraḥ, ghṛtādibhedāt | tatra ghṛtaṃ gavyaṃ śreṣṭhatvāt; tailaṃ tilasnehaḥ; vasā-’śuddhamāṃsasya yaḥ snehaḥ sā vasā parikīrtitā iti | majjā iti majjā mastakamajjā asthimajjā vā | tathāca - ’sthūlā'sthiṣu viśeṣeṇa majjā tvabhyantarāśritā | athetareṣu sarveṣu saraktaṃ meda ucyate’ iti | taduktaṃ carake - ’tilāḥ priyālābhiṣukau bibhītakaścitrābhayairaṇḍamadhūkasarṣapāḥ | kusumbhabilvārukamūlakātasī nikocakākṣoṭakarañjaśigrujāḥ || snehāśayāḥ sthāvarajaṅgamāstathā syurjaṅgamā matsyamṛgāḥ sapakṣiṇaḥ | teṣāṃ dadhi kṣīraghṛtāmiṣaṃ vasā sneheṣu majjā ca tathopadiśyate’ iti | abhayā harītakī, citrā dantī iti || ( ca. sū. 13,8)</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> athottarakhaṇḍaḥ procyate | atha pañcakarmādau snehapānaṃ ghṛtaṃ, tailaṃ, vasā, majjā, iti caturvidhaḥ snehaḥ proktaḥ kathitaḥ | caturvidhasneheṣu ghṛtasya mukhyatvādādāvabhidhānaṃ, tatastailaṃ tilasaṃbhūtaṃ, tato vasā māṃsasnehaḥ, (tato) majjā, asthimadhyasnehaḥ | nanu pañcakarmādau vamanaṃ tadyathā – ‘vamanaṃ recanaṃ nasyaṃ nirūhamanuvāsanam | jñeyaṃ pañcavidhaṃ karma vidhānaṃ tasya kathyate’ iti | tatkathaṃ snehapānamādau ucyate ? ( satyam, snehapānaṃ vinā vamanādisaṃśodhanānāṃ hānikaratvāt ) pañcakarmādau snehapānaṃ, tataḥ svedaḥ, tato vamanaṃ, tato recanam; ayaṃ vidhiḥ ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">kaḥ kāla ’ etasya uttaramāha -- taṃ pibenmartyaḥ kiṃcidabhyudite ravau || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> ’ śītakāle divā snehamuṣṇakāle pibenniśi ’ iti || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> taṃ caturvidhaṃ snehaṃ kiṃcidabhyudite ravau pibet || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="mula">‘kiṃyonayaḥ’ etasyottaramāha - sthāvaro jaṃgamaścaiva dviyoniḥ sneha ucyate |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> tatra sthāvarāścaturvidhāḥ, vanaspatayaḥ, vṛkṣāḥ, vīrudhaḥ, oṣadhaya iti | jaṃgamāḥ khalvapi caturvidhāḥ – jarāyujā-ṇḍaja-svedajo-dbhijjāḥ eteṣāṃ svarūpamanyato jñātavyam | tathāca carake – ’snehānāṃ dvividhā saumya yoniḥ sthāvarajaṅgamā’ (ca. sū. 13,7) iti |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> sthāvarajaṅgamabhedena snehasya dvividhatvamāha | sugamam ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">varāvaratvamāha - tilatailaṃ sthāvareṣu jaṅgameṣu ghṛtaṃ varam || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="2"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> tailaghṛtayorvaratvaṃ ca saṃskārasyānuvartanāditi | uktaṃca - ’tailaṃ saṃyogasaṃskārātsarvarogāpahaṃ matam’ iti | atraivodāharaṇaṃ candanādyaṃ tailam | tat ghṛtamapi śāstre vyavahārārtham || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="mula">militasnehanāmānyāha - dvābhyāṃ tribhiścaturbhistairyamakastrivṛto mahān |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> yo dvābhyāṃ snehābhyāṃ milito yogaḥ sa yamakaḥ kathitaḥ | yastribhiḥ snehairmilitaḥ sa trivṛtaḥ | yaścaturbhiḥ snehaiḥ saṃyutaḥ sa mahānkathita ityabhiprāyaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yamakādisnehabhedānāha - dvābhyāṃ ghṛtatailābhyāṃ yamakaḥ | tribhirghṛtatailavasābhistrivṛtaḥ | caturbhirghṛtatailavasāmajjābhirmahānityarthaḥ ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">snehasātmye kālāvadhimāha -- pibetryahaṃ caturahaṃ pañcāhaṃ ṣaḍahaṃ tathā || 3 ||</seg> sāptarātrātparaṃ snehaḥ sātmībhavati sevitaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="3"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> kutracitsnehaḥ sevitaḥ san tryahātparaṃ sātmyībhavati | kvacit caturahaṃ, pañcāhaṃ, ṣaḍahaṃ ca | saptāhātparamiti saptadinaṃ yāvat | iyam aharādimaryādā koṣṭhasya mṛdumadhyakṛtā jñeyā, paraṃ saptarātrādūrdhvaṃ sevitaḥ sātmībhavati | sātmībhūtasya snehasya guṇāḥ vāgbhaṭe – ’sātmībhūto hi kurute na malānāmudīraṇam’ iti | carake tu - ’snehanasya prakarṣau tu saptarātratrirātrakau ( ca. sū. 13,49) iti | vāgbhaṭe tu - ’tryahamacchaṃ mṛdukoṣṭhe krūre saptadinaṃ pibet’ iti ( vā. sū. 16,29) ihatyavirodhaḥ? maivaṃ - sarveṣāṃ viṣayabhedāt, mṛdu-mṛdutara-madhya-madhyatara-krūra-krūratara-koṣṭhaviṣayāṇi vacanāni jñātavyāni || 3 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="3"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> pibet ghṛtaṃ tryahaṃ, tailaṃ caturahaṃ, vasā pañcāhaṃ, majjā ṣaḍaham evaṃ krameṇa snehaḥ kadā sātmībhavatītyāha - sneho ghṛtādiḥ sevitaḥ saptarātrātparaṃ sātmībhavati || 3 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">atha snehapānamātrāviṣayamāha - doṣakālāgnivayasāṃ balaṃ dṛṣṭvā prayojayet || 4 ||</seg> hīnāṃ ca madhyamāṃ jyeṣṭhāṃ mātrāṃ snehasya buddhimān |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="4"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> mātrālakṣaṇamagre vakṣyamāṇam | doṣāstrividhāścaturvidhā vā teṣāṃ balam utkṛṣṭa-madhyā-lpādibhedena jñeyam | kālāḥ śītoṣṇavarṣālakṣaṇāstrividhāḥ eṣāṃ balaṃ hīnamadhyātimātrasvarūpaṃ, bheṣajagrahaṇakālaṃ vā | agnirapi sama-viṣama-manda-tīkṣṇamedena caturvidhaḥ asya balaṃ pācakāpācakarūpam | vayo'pi bāla-madhyottarabhedena trividhaṃ tasyāpi balaṃ svaśaktisāmarthyam | buddhimāniti sadvaidya iti śeṣaḥ | tathāhi - ’yathādoṣaṃ yathākālaṃ yathāvyādhiṃ yathābalaṃ | snehapakvamapakvaṃ vā pākaṃ yuñjyāccikitsakaḥ’ iti | doṣādīnapekṣya snehasya hīnādimātrāṃ prayojayet, hīnatarāmapi prayojayet | uktaṃca - hīnamadhyottamā mātrā tāstābhyaśca hṛsīyasīm | kalpayedvīkṣya doṣādīn prāgeva tu kanīyasīm || ( vā. sū 16|17) ‘ajñātakoṣṭhe hi bahu kuryājjīvitasaṃśayam’ iti || 4 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="4"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> taṃ doṣādīnāṃ balaṃ sāmarthyaṃ dṛṣṭvā buddhimānpaṇḍitaḥ snehasya hīnāṃ madhyamāṃ jyeṣṭhāṃ mātrāṃ prayojayet | yasmindoṣe, yasminkāle, yasminnagnau yasminvayasi yaducitaṃ tat deyam || 4 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">amātrādisevitasya snehasya doṣamāha - amātrayā tathā'kāle mithyāhāravihārataḥ || 5 ||</seg> snehaḥ karoti śophārśastandrānidrāvisaṃjñatāḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="6"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> sneho'mātrayā ( mātrā hrasvādiparimāṇāstābhyo'nyathā ) viṣamapramāṇena | akāle asamaye | tathā mithyā'hāravihārato vā sevitaḥ śophādīn karoti | mithyā'hāro yathā – ‘ akāle cātisātmyaṃ vā asātmyaṃ yacca bhojanam | viṣamāśanaṃ ca yadbhuktaṃ mithyāhāraḥ sa kathyate ’ iti | mithyāvihāro malaparityāgastrīsevādiṣu anyathā viharaṇam | visaṃjñatā mūrcchābhedaḥ | ( asyāgre - prakuryāllaṅghanaṃ tatra svedaṃ jñātvā virecanam || 6 ||</seg> <seg type="unit" n="5">iti kecitpaṭhanti vyākhyānayanti ca) || 5 ||</seg> 6 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="5"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> amātrayā grahaṇe doṣamāha - amātrayā tathā'kāle tathā mithyā''hārataḥ snehaḥ śophādīn karoti || 5 ||</seg> 6 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">idānīṃ snehapānamātrāmāha - deyā dīptāgnaye mātrā snehasya palasaṃmitā | madhyamāya trikarṣā syājjaghanyāya dvikārṣikī || 7 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="7"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> dīptāgnaye iti pradīptakoṣṭhapuruṣāyetyarthaḥ | jaghanyasaṃjñādoṣaviśeṣeṣu manyante tadapi saṃgataṃ tantrāntaradarśanāt | mātrā evaṃ madhyamāya trikārṣikī syāt ,jaghanyāya hīnabalānalāya dvikārṣikī | eke prabalamadhyajaghanyasaṃjñā doṣaviṣeṣu manyante tadapi saṃgataṃ tantrāntaradarśanāt | uktaṃ ca --’uttamasya palaṃ mātrā tribhiścākṣaiśca madhyamā | jaghanyasya palārdhena snehakvāthauṣadheṣu ca’ iti || 7 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="7"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> dīptāgnyādiṣu kīdṛśī mātrā deyā tāmāha | madhyamāya madhyamāgnaye, jaghanyāya alpāgnaye || 7 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">atha vikalpāntaravihitāṃ mātrāṃ darśayannāha - athavā snehamātrāḥ syustisro'nyāḥ sarvasaṃmatāḥ | ahorātreṇa mahatī jīryatyahni tu madhyamā || 8 ||</seg> jīryatyalpā dinārdhena sā vijñeyā sukhāvahā |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="8"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athaveti prakāreṇa kālabhedena ityarthaḥ | anyāḥ palādibhyo'nyāḥ vilakṣaṇāḥ, vailakṣaṇyatvādasaṃmatatvamityata āha - sarvasaṃmatā iti | carakavāgbhaṭādisaṃmatā | uktaṃca carake -‘ahorātramahaḥ kṛtsnamardhāhaṃ ca pratīkṣyate | pradhānā madhyamā hrasvā snehamātrā jarāṃ prati | iti tisraḥ samuddiṣṭāḥ mātrāḥ snehasya mānataḥ ( ca. sū 13, 27 | 28) iti | vāgbhaṭe'pi - ’ dvābhyāṃ caturbhiraṣṭābhiryāmairjīryanti yāḥ kramāt | hasvamadhyottamā mātrā ’ (vā. sū 16,17) iti | ahorātreṇa mahatī jīryatīti | nanvahorātragrahaṇaṃ sahṛdayahṛdayāhlādakaraṃ na bhavati, kutaḥ ? ahani dvayornāḍikayoranantaraṃ pītasya snehasya pare'hni ghaṭikādvayānantaraṃ pākaḥ sacāhorātragrahaṇenaiva gṛhyate | ahorātragrahaṇam aṣṭau praharapramāṇakālaparaṃ jñeyam | evaṃ paramacatureṇa vāgbhaṭenāṣṭau praharādipramāṇamevoktaṃ tadvadatrāpyahorātramaṣṭau praharaparaṃ jñeyam | evamuttaratrā'pi vyākhyeyam | seti | sā alpā hrasvā sukhāvahā jñātavyā | sukhakāriṇītyarthaḥ | śīghrapākatvāt || 8 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="8"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> alpāṃ mātrāmāha - athavā pakṣāntare | anyāstisraḥ snehamātrā āha - mahatī ahorātreṇa pacyate sā palapramāṇā, madhyamā trikarṣā yā sā ahni yāmacatuṣṭayena jīryati, alpā dvikārṣikī dinārdhena yāmadvayena jīryati sā sukhāvahā vijñeyā || 8 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">alpādīnāṃ guṇānāha - alpā syāddīpanī vṛṣyā svalpadoṣeṣu pūjitā || 9 ||</seg> <seg type="unit" n="10">madhyamā snehanī jñeyā bṛṃhaṇī bhramahāriṇī | jyeṣṭhā kuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśinī || 10 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="9"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha tāsāṃ viṣayamāha - alpā mātrā snehasya dīpanī bhavati agnidīptikarītyarthaḥ | vṛṣyā śukravṛddhikarī, svalpadoṣeṣu hīnabaleṣu doṣeṣu vā pūjitā | kāraṇe kāryopacārāt | svalpadoṣe svalparogeṣu vā iti svalpanidānenālpasaṃcite | madhyamā catuḥpraharairyā pākaṃ prāpnoti sā madhyamā | sā snehanī rūkṣāṇāṃ | bṛṃhaṇī sarvadhātūnām | bhramaścakrārūḍhasyevārthasaṃvittiḥ | vastudarśanam | jyeṣṭheti | jyeṣṭhā uttamā kuṣṭhādihāriṇī bhavati | carake tu hrasvādimātrāṇāṃ viṣayaguṇāścoktā yathā - ’ye tu vṛddhāśca bālāśca sukumārāḥ sukhocitāḥ | riktakoṣṭhatvamahitaṃ yeṣāṃ mandāgnayaśca ye || jvarātīsāra- kāsāśca yeṣāṃ cirasamutthitāḥ | snehamātrāṃ pibeyuste hrasvā ye cāvarā bale || parihāre sukhā caiṣā mātrā snehanabṛṃhaṇī | vṛṣyā balyā nirābādhā ciraṃ cāpyanuvartate ||’ (ca. sū. 13,36 - 38) atra vṛddhādayaḥ kleśāsahiṣṇutvāt hrasvasnehamātrārhāḥ | sukhocitā iti na kumāraviśeṣaṇaṃ kiṃtu pṛthageva sukhasātmyā abhimatāḥ | riktakoṣṭhatvamahitamiti | vātaprakṛtivikārāṇām ahitaṃ ye cāvarā bale alpabalā ityarthaḥ | parihārasukheti vyāyāmamuccairvacanamityādike parihāre sati sukhamiyamādhatte ato hrasvā'pi mātrā parihāre sati sukhamādadhyāt | tatra madhyamottamayornitarāṃ parihāraḥ kartavyaḥ | ityevaṃ ’yato’ nirdeśa iti kaścit | anyastu vyācaṣṭe - parihāraviṣaye sukheyamakriyamāṇāpi parihāre na doṣāvahetyarthaḥ | ’prabhūtasnehasātmyā ye kṣutpipāsāsahā narāḥ | pāvakaścottamabalo yeṣāṃ ye cottamā bale || gulminaḥ sarpadaṣṭāśca visarpopahatāśca ye | unmattāḥ kṛcchramūtrāśca gāḍhavarcasa eva ca || pibeyuruttamāṃ mātrāṃ tasyāḥ pāne guṇān śṛṇu | vikārān śamayatyeṣā śīghraṃ samyak prayojitā | doṣānukarṣiṇī mātrā sarvamārgānusāriṇī | balyā punarnavakarī śarīrendriyacetasām || ityuttamā | madhyamāmāha -aruṣkasphoṭapiṭikākaṇḍūpāmābhirarditāḥ | kuṣṭhinaśca pramīṭhāśca vātaśoṇitikāśca ye | nātibahvāśinaścaiva mṛdukoṣṭhāstathaiva ca | pibeyurmadhyamāṃ mātrāṃ madhyamāścāpi ye bale || mātraiṣā mandavibhraṃśā na cātibaladāyinī | sukhena ca snehayati śodhanārthe ca yujyate ||’ iti (ca.sū 13|29-35) | arūṃṣyevārūṃṣyā | arūṃṣikā śirorogaviśeṣaḥ | arditāḥ pīḍitāḥ | pramīṭhā atyarthaṃ pramehapīḍitāḥ | tasyā guṇānāha - mātraiṣā mandavibhraṃśeti | mandā alpā vibhraṃśāḥ balahānyādayo yasyāṃ sā | yadā āturādidoṣābhāvāt vibhraṃśo notpadyate tadā sukhena snehayati | śodhanārthe yujyate ityanenaitatkathayati uttamā mātrā śamanāya | tathāca carake -- ’vikārān śamayatyeṣā śīghraṃ samyak prayojitā’ iti | hrasvāt bṛṃhaṇārthā | uktaṃca ’mātrā snehanabṛṃhaṇī’ iti | (ca. sū. 13|38)| asyārthaḥ - snehanabṛṃhaṇakarmakāriṇī iyaṃ bhuvanakāmānāṃ virecanakāmānāṃ ca prayujyate | iti mātrāvivaraṇam || 9 ||</seg> 10 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="9"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> sugamam || 9 ||</seg> 10 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">atha doṣaviśeṣeṇa snehaviṣayamāha - kevalaṃ paittike sarpirvātike lavaṇānvitam | peyaṃ bahukaphe cāpi vyoṣakṣārasamanvitam || 11 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="11"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> kevalaṃ prakṣeparahitaṃ paittike vyādhau lavaṇamatra saindhavaṃ, vyādhivihitaṃ cānyadapi lavaṇaṃ grāhyam | bahukaphe kaphaprāye vyādhau vyoṣādiyutaṃ hitaṃ, vyoṣaṃ trikaṭu, kṣāraṃ yavakṣārādi || 11 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="11"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> doṣe anupānaviśeṣamāha - kevalamiti | paittike kevalamanupānena rahitam | vātike lavaṇānvitam | bahukaphe vyoṣaṃ trikaṭu, kṣāro yavakṣāraḥ, tadyutam | vātaṃ vihāya pittābhidhānaṃ ghṛtasyādau gṛhītatvātpittaśamakatvācca lavaṇādayo māṣamitā deyāḥ || 11 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">yeṣāṃ sarpirdīyate tānāha - rūkṣakṣataviṣārtānāṃ vātapittavikāriṇām | hīnamedhāsmṛtīnāṃ ca sarpiṣpānaṃ praśasyate || 12 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="12"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> hitaṃ | rūkṣādibhistribhirārtāḥ rūkṣaṃ rūkṣaguṇaṃ dhānyaṃ rūkṣaguṇo vāyuśca vātaprakṛtīnāmityeke | kṣatam uraḥkṣataṃ, tena ārtaḥ | viṣaṃ sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca tena ārtaḥ pīḍitaḥ vātapittavikāriṇāmiti | vātapitte atra pṛthak milite vā | tathā hīnamedhāsmṛtīnāmiti | medhā granthākarṣaṇasāmarthyaṃ, smṛtiḥ pūrvānubhūtasmaraṇam | anubandhātmikābuddhiriti yāvat | carake tu -- ‘vātapittaprakṛtayo vātapittavikāriṇaḥ | cakṣuḥkāmāḥ kṣatakṣīṇā vṛddhā bālāstathā'balāḥ || āyuḥprakarṣakāmāśca --balavarṇasvarārthinaḥ | puṣṭikāmāḥ prajākāmāḥ saukumāryārthinaśca ye || dīptyojaḥsmṛtimedhā'gnibuddhī- ndriyabalārthinaḥ | pibeyuḥ sarpirārtāśca dāhaśastraviṣāgnibhiḥ ||’ (ca. sū 13|39-41) iti | dīptiḥ prabhā | ojastu hṛdi tiṣṭhati yat śuddham īṣat lolitapītakam | vāgbhaṭe'pi - ‘tatra dhīsmṛtimedhāgnikāṅkṣiṇāṃ śasyate ghṛtam’ iti (vā.sū. 16|8) | ‘medhā'gnirityatra’ ’medhādikāṅkṣiṇām’ iti samyakpāṭhaḥ | ādigrahaṇāt -- ’śastaṃ dhīsmṛtimedhāgnibalāyuḥśukra-cakṣuṣām | bālavṛddhaprajākāntisaukumāryasvarārthinām || kṣatakṣīṇaparīsarpaśastrāgniglapitātmanām | vātapittaviṣonmādaśoṣālakṣmījvarāpaham || snehānāmuttamaṃ śītaṃ vayasaḥ sthāpanaṃ param | sahasravīryaṃ vidhibhirghṛtaṃ karmasahasrakṛt’ iti || 12 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="12"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> sugamam || 12 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tailayogyānāha -- kṛmikoṣṭhānilāviddhāḥ pravṛdhdakaphamedasaḥ | pibeyustailasātmyā ye tailaṃ dārḍhyārthinastu ye || 13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="13"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> tailasya viṣayamāha - kṛmikoṣṭhānilāviddhādayastailaṃ pibeyuḥ | kṛmikoṣṭhāḥ koṣṭhāntaḥ kṛmayaḥ | analāviddhāḥ vātavyādhibhirvyāptaśarīrāḥ | dārḍhyārthinaḥ dṛḍhaśarīrākāṅkṣiṇaḥ | tailaṃ tilasnehaḥ | carake tu - pravṛddhaśleṣmamedaskāścalasthūlagalodarāḥ| vātavyādhibhirāviṣṭā vātaprakṛtayaśca ye || balaṃ tanutvaṃ laghutāṃ sthiratāṃ dṛḍhagātratām | snigdhaślakṣṇatanutvaktvaṃ ye ca kāṅkṣanti dehinaḥ || kṛmikoṣṭhāḥ krūrakoṣṭhāstathā nāḍībhirarditāḥ | pibeyuḥ śītale kāle tailaṃ tailocitāśca ye’ iti (ca.sū.13|42-44)| tanutvaṃ-kṛśatvaṃ, laghutā-lāghavaṃ, sthiratā-niścalatā, dārḍhyaṃ-kāṭhinyam iti || 13 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="13"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> kṛmayaḥ koṣṭhe yeṣāṃ te kṛmikoṣṭhāḥ | anilāviṣṭā vāyuyuktāḥ pravṛddhakaphamedaso dīptāgnayaḥ ye tailasātmyāste tailaṃ pibeyuḥ || 13 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">vasāyogyānāha - vyāyāmakarṣitāḥ śuṣkaretoraktā mahārujaḥ | mahāgnimārutaprāṇā vasāyogyā narāḥ smṛtāḥ || 14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="14"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha vasāviṣayamāha - vyāyāmeti | evaṃvidhā narāḥ puruṣāḥ vasāyogyāḥ | vyāyāmena durbalaśarīrāḥ, śuṣkaṃ retaḥ śukraṃ, raktaṃ rudhiraṃ ca yeṣāṃ te tathā | ata eva carake - ’saṃśuṣkaretorudhirā (ca. sū.13|45) ityuktam | mahāgnimārutaprāṇā iti mahāgnistīkṣṇāgnirbhasmako vā | mahāmārutaḥ balavān mārutaḥ | sa cānyo'nyasaṃcāralakṣaṇairjñeyaḥ | uktaṃca carake -- ’balavān māruto yeṣāṃ khāni cāvṛtya tiṣṭhati’ iti (ca. sū 13|46) | vāgbhaṭe'pi - ‘vātāvṛtapatheṣu ca’ iti | mahāprāṇā mahābalāḥ | uktaṃca carake - mahaccāgnibalaṃ yeṣām iti (ca. sū. 13|47) | athavā prāṇo vāyuḥ | suśrute ca - ’agniḥ somo vāyuḥ sattvarajastamaḥ pañcendriyāṇi bhūtātmeti prāṇāḥ’ | kleśakṣamatvaṃ ca mahābalena | ata evoktaṃ vāgbhaṭe -- ‘rūkṣakleśakṣamātyagnivātāvṛtapatheṣu ca’ iti ( vā. sū.16|10) || 14 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="14"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> evaṃbhūtā narā vasāyogyā bhavanti iti yojyaṃ | kiṃbhūtāḥ ? vyāyāmakarṣitāḥ, vyāyāmo mallādiyuddhadhanurākarṣaṇādiḥ, tatkarṣitāḥ | kṣīṇāḥ, śuṣkaṃ kṣīṇaṃ reto vīryaṃ raktaṃ ca yeṣāṃ te śuṣkaretoraktāḥ | punaḥ mahārujaḥ vyathāvantaḥ | punaḥ kiṃbhūtāḥ ? mahānagnirmāruto vāyuḥ prāṇāḥ balaṃ ca yeṣāṃ te mahāgnimārutaprāṇāḥ || 14 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">majjāyogyānāha -- krūrāśayāḥ kleśasahā vātārtā dīptavahnayaḥ | majjānaṃ ca pibeyuste sarpirvā sarvato hitam || 15 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="15"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> majjāviṣayamāha -- krūreti | krūrāśayāḥ krūrakoṣṭhāḥ, kleśasahāḥ ghasmarāḥ, vātārtāḥ vātarogiṇaḥ, dīptavahnayastīkṣṇāgnayaḥ | majjāyā alābhe sarpiḥprayogamāha - sarpirvā sarvato hitamiti | sarvataḥ sarvasnehaviṣaye sarvavyādhau ca, sarpirghṛtaṃ hitaṃ pathyam | etacca majjālābhe jñeyam || 15 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="15"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> krūrāśayādinarā majjānaṃ pibeyuḥ | krūra āśayaḥ koṣṭho yeṣāṃ te krūrāśayāḥ | punaḥ kleśasahāḥ duḥkhasahāḥ | punaḥ vātārtāḥ | punaḥ dīptavahnayaḥ ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula">snehapānakālaḥ | śītakāle divā snehamuṣṇakāle pibenniśi | vātapittādhike rātrau vātaśleṣmādhike divā ||1 6||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="16"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> ātyayike vyādhau snehasya kālamāha -- śīteti | vātapittādhike iti | atra vātasya yogavāhitvāt pittādhikaśca gṛhyate | evaṃ vātaśleṣmādhika ityatrāpi vyākhyeyam | pittaśleṣmādhikastu nokto'pyatra sādhāraṇaḥ śīta eva kāle pibediti draṣṭavyam | rātrāviti sāyam || 16 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="16"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> śītakālādau snehaḥ kadā peya ityāha -- śītakāle iti | sugamam || 16 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">atha tailaghṛtayorviśiṣṭakarma darśayannāha — nasyābhyañjanagaṇḍūṣamūrdhakarṇākṣitarpaṇaiḥ | tailaṃ ghṛtaṃ vā yuñjīta dṛṣṭvā doṣabalābalam || 17 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="17"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> doṣaśabdo'tra śarīradūṣaṇāddoṣāḥ vātādayaḥ, dhātavo rasādyāḥ,, malāśca grāhyāḥ | teṣāṃ balābalaṃ dṛṣṭvā samyagvicārya tailaṃ ghṛtaṃ vā yatra tailasātmyaṃ doṣabalaṃ tatra tailameva yujyāt | yatra ghṛtasātmyaṃ tatra ghṛtameveti tattatsātmyānāṃ tattadyuñjīta || 17 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="17"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> nasyādau ghṛtaṃ tailaṃ vā yojyaṃ tadāha -- nasyeti | nasā peyaṃ nasyam, abhyañjanaṃ mardanaṃ, gaṇḍūṣaḥ kavalaḥ, mūrdhā mastakaṃ, karṇaṃ śrotram, akṣi netram | tattarpaṇe āpyāyane ghṛtaṃ vā tailaṃ vā yojyam || 17 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">idānīṃ snehānāmanupānānyāha - ghṛte koṣṇaṃ jalaṃ peyaṃ taile yūṣaḥ praśasyate | vasāmajjñoḥ pibenmaṇḍamanupānaṃ sukhāvaham || 18 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="18"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> ghṛte iti | anu paścāt niyataṃ pānam anupānaṃ ghṛte koṣṇaṃ jalaṃ peyam | taile yūṣamanupānam | vasāmajjñoḥ maṇḍamanupānam | kecinmaṇḍaśabdenātra strotoviśodhanatvāt dadhimaṇḍamāhuḥ, tanna - yato bhaktamaṇḍo'pi mṛdūkaroti srotāṃsi | uktaṃca - ‘maṇḍo vātānulomanaḥ, tṛḍglānimedodoṣaghnaḥ, pācano, dhātusāmyakṛt’ iti | sukhāvahamiti | sukham āvahati karoti tatsukhāvaham, samyak pākādikaraṇāt | uktaṃca vāgbhaṭe - ‘anupānaṃ karotyūrjāṃ tṛptiṃ vyāptiṃ dṛḍhāṅgatām | annasaṃghātaśaithilyavikḷptijaraṇāni ca’ iti | anyacca - ’jīrṇājīrṇaviśaṅkāyāṃ punaruṣṇodakaṃ pibet | tenodgāre viśuddhiḥ syāttataśca laghutā ruciḥ ||’ ( vā. sū.16|23) iti | etaduṣṇodakaṃ sāmānyena sarvasnehe'pi hitam | uktaṃca - ’uṣṇodakānupānaṃ ca snehānāmatha śasyate | ṛte bhallātakasnehāttatra toyaṃ tu śītalam’ iti || 18 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="18"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> ghṛtapānādau anupānamāha - ghṛte iti | ghṛte koṣṇaṃ jalaṃ peyam | taile yūṣaḥ | vasāmajjādiṣu maṇḍaṃ bhaktādibhūtaṃ tadanupānaṃ, anupāne sukhāvaham || 18 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">sānnasnehasya viṣayamāha - snehadviṣaḥ śiśūnvṛddhānsukumārān kṛśānapi | udyākāmānuṣṇakāle saha bhaktena pāyayet || 19 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="19"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> sānnasnehasya viṣayamāha - sneheti | snehadviṣaḥ snehārucayaḥ ‘uṣṇakāmān’ ityatra ‘tṛṣṇālukān’ iti paṭhanti kecit | sahabhakteneti | bhaktamodanaḥ cakāro'tra luptodayaḥ tena carakoktāścaturviṃśatisnehavicāraṇā grāhyāḥ, tā yathā - ‘odanaśca vilepī ca raso māṃsaṃ payo dadhi | yavāgūḥ sūpaśāke ca yūṣaḥ kāmbalikaṃ khaḍaḥ || śaktavastilapiṣṭaṃ ca madyaṃ lehāstathaiva ca | bhakṣyamabhyañjanaṃ bastistathaivottarabastayaḥ || gaṇḍūṣaḥ karṇatailaṃ ca nasyaṃ mūrdhākṣitarpaṇam | caturviṃśatirityetāḥ snehasya pravicāraṇāḥ ||’ iti (ca. sū. 13|21-23) vāgbhaṭoktāścatuḥṣaṣṭivicāraṇāścātraiva grāhyāḥ, tā yathā - ‘rasabhedaikakatvābhyāṃ catuḥṣaṣṭirvicāraṇā’ iti | (vā. sū. 16| 15) nanu - ’acchapeyastu yaḥ sneho na tāmāhurvicāraṇām (ca. sū. 13|24) iti carakavacanātkathaṃ catuḥṣaṣṭidhā iti virodhaḥ ? maivaṃ nādyaḥ, peyo vicāraṇā ityasyāyamarthaḥ - acchapeyasnehaḥ sā na vicāraṇā, sātmyartuvyādhyādiṣu vicāraṇāstyeva | uktaṃca carake - ’rasaiścopahitaḥ snehaḥ samāsavyāsayogibhiḥ | ṣaḍbhistriṣaṣṭidhā saṃkhyā prāpnotyekaśca kevalaḥ || evametāścatuḥṣaṣṭisnehānāṃ pravicāraṇāḥ | sātmyartuvyādhipuruṣānprayojyā jānatā bhavet ’ iti | ( ca. sū.13|23-26) puruṣagrahaṇena deśasātmyamavaruddhaṃ, yato deśamapekṣya puruṣasya tatsātmyaṃ, tathā puruṣagrahaṇena prakṛtibalavayaḥśarīraprabhṛtayo'varuddhvā iti || 19 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="19"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yeṣāṃ snehaṃ pāyayettānāha - sneha iti | uṣṇakāle grīṣmādau etān bhaktena saha snehaṃ pāyayet | snehaṃ dviṣantīti snehadviṣaḥ tān atiprītau śiśūn , bālān , vṛddhān , sukumārān , kṛśādīn , tṛṣṇāturāṃścāpi| || 19 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">idānīṃ snehaṃ vināpi yavāgvā snehanamāha - sarpiṣmatī bahutilā yavāgūḥ svalpataṇḍulā | sukhoṣṇā sevyamānā tu sadyaḥ snehanakāriṇī ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">śarkarācūrṇasaṃghṛṣṭe dohanasthe ghṛte tu gām | dugdhvā kṣīraṃ ṣibeduṣṇaṃ sadyaḥ snehanamucyate || 21 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="20"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> rūkṣāṇāṃ sadyaḥ snehanayogadvayamāha - sarpiṣmatīti | sarpiṣmatī bahughṛtā | sadya iti tasminneva divase tvarayā snehanaṃ karoti | sadyograhaṇaṃ stutiparamityanye tryaheṇa snehayatītyarthaḥ | ata evoktaṃ sevyamāneneti | aparamapi - śarkarācūrṇasaṃghṛṣṭe iti | dohanasthe dohanabhāṇḍe sthite ghṛte | kiṃbhūte ? śarkarācūrṇasaṃghṛṣṭe śarkarāmiśrite | tadbhāṇḍe gāṃ dugdhvā rūkṣaḥ puruṣaḥ taddugdhaṃ sadyaḥ svalpakālena snehamucyate iti || 20 ||</seg> 21 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="20"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> idānīṃ snehaṃ vināpi yavāgvā snehanamāha - sarpiṣmatīti | evaṃbhūtā yavāgūḥ sadyaḥ snehanakāriṇī bhavati | kiṃbhūtā ? sarpiṣmatī, punaḥ bahutilā svalpataṇḍulā, punaḥ sukhoṣṇā | kṣīramapi sadyaḥ snehanaṃ bhavati | tadāha śarkarācūrṇasaṃbhṛṣṭe bharjite dohanasthe gāṃ dugdhvā kṣīramuṣṇaṃ pibet sadyaḥ snehanaṃ bhavati || 20 ||</seg> 21 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">atha snehājīrṇe cikitsāmāha — mithyācārādbahutvādvā yasya sneho na jīryati | viṣṭabhya vāpi jīryeta vāriṇoṣṇena vāmayet ||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="22"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha snehājīrṇe cikitsāmāha — mithyeti | mithyācaraṇāduṣṇodakādīnām | amithyācārastu vāgbhaṭenoktaḥ -’uṣṇodakopacārī syādbrahmacārī kṣapāśayaḥ | na vegarodhavyāyāmakrodhaśokahimātapān|| pravātayānayānādhvabhāṣyābhyāsanasaṃsthitīḥ | nīcātyuccopadhānāhaḥ svapnadhūmarajāṃsi ca || yānyahāni pibettāni tāvantyanyānyapi tyajet | iti | (vā. sū. 16|25-27) bahutvātsamānādhikyādvā | athavā viṣṭabhya viṣṭambhaṃ kṛtvā jīryati tamapi vāmayedityarthaḥ | asyāgre kecitpaṭhanti - ’tataḥ snehaṃ punardadyāt laghukoṣṭhāya dehinaḥ | ayaṃ pāṭho bahuṣu pustakeṣu na dṛśyate vaidyasaṃpradāye tu - ’tataḥ snehaṃ punardadyāt’ iti dināntare jātabale deyamiti || 22 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="22"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> mithyācārāderyasya sneho na jīryati tatpratīkāramāha - mithyeti | mithyācārānmithyācaraṇāt, bahutvātsnehādhikyādvā yasya sneho na jīryati viṣṭabhya viṣṭambhaṃ kṛtvā vā jīryati tam uṣṇavāriṇā vāmayet || 22 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">snehājīrṇe anyadapi pratīkāramāha -- srehasyājīrṇaśaṅkāyāṃ pibeduṣṇodakaṃ naraḥ | tenodgāre bhavecchuddho bhaktaṃ prati rucistathā || 23 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="23"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> sneheti | ‘snehasyājīrṇaśaṅkāyāmapi uṣṇodakaṃ pibet kimuta jīrṇe ityanena sarvāsvapyavasthāsu uṣṇodakamanupāne praśastamityabhiprāyaḥ | phalamāha - teneti | tena uṣṇodakena udgāraśuddhiḥ ruciśca bhaktaṃprati jāyate, bhojane rucirjāyate ityapi | tantrāntare tu - ’syuḥ pacyamāne tṛṭdāhabhramasādāruciklamāḥ | pariṣicyādbhiruṣṇābhirjīrṇe snehe tato naram ’ iti || 23 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="23"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> sneheti | sugamam || 23 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">snehopadravabhūtāyāstṛṣṇāyāścikitsāmāha - snehena paittikasyāgniryadā tīkṣṇatarīkṛtaḥ | tadāsyodīrayettṛṣṇāṃ viṣamāṃ tasya vāmayet || 24 ||</seg> śītaṃ jalaṃ pāyayecca pipāsā tena śāmyati |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="24"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> sneheneti | paittikasya pittaprakṛteḥ puruṣasya tīkṣṇatarīkṛta iti atyarthaṃ tīkṣṇatvaṃ prāptaḥ | tadā tasmin kāle asya puruṣasya tṛṣṇāṃ viṣamāṃ kaṭhinām udīrayet utpādayet tadā vāmayet uṣṇāmbu pītvā snehamiti śeṣaḥ | uktaṃca - ’snehapītasya cettṛṣṇā pibeduṣṇodakaṃ naraḥ | evaṃ cānupaśāmyantyāṃ snehamuṣṇāmbunā vamet (suśru. ci. 31/24) iti | uddharet vāmayedityarthaḥ | ’ ca ’ śabdaḥ prakārāntare | śītaṃ jalaṃ pāyayet tena hetunā pipāsā śāmyati || 24 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="24"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> snehe pittaprakopāt pratīkāramāha - sreheneti | paittikasya pittapradhānapuṃsaḥ || 24 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">atha snehā'yogyānāha - ajīrṇī varjayetsnehamudarī taruṇajvarī || 25 ||</seg> <seg type="unit" n="26">durbalo'rocakī sthūlo mūrcchārto madapīḍitaḥ | dattabastirviraktaśca vāntastṛṣṇāśramānvitaḥ || 26 ||</seg> akālaprasravā nārī durdine ca vivarjayet |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="25"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> ajīrṇīti | ajīrṇī snehaṃ varjayet na pibet | tathā jīrṇajvarī āmajvarī | durbalo balahīnaḥ | arocakī arocakārtaḥ | sthūlo meduraḥ | madapīḍitaḥ madātyayī | dattabastiḥ yasya bastikarma kṛtam | viriktaḥ kṛtavirekaḥ kṛtavāntiśca | tṛṣṇāyuktaḥ śramayuktaśca | akālaprasavā nārīti | garbhapātasrāvābhyāṃ yuktā strī | ṣoḍaśavarṣādarvāgapi prasavo'kālaprasava ityeke | durdinaṃ meghacchanne'hni durdinam | cakārādvāgbhaṭoktāḥ - ‘snehyā natvatimandāgnitīkṣṇāgnisthūladurbalāḥ | ūrustambhātisārāmagalarogagarodaraiḥ || mūrcchāchardyaruciśleṣmatṛṣṇāmadyaiśca pīḍitāḥ | apaprasūtā yukte ca nasye bastau virecane’ iti ( vā. sū. 16|6, 7) || 25 ||</seg> 26 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="25"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yeṣāṃ snehapānaṃ niṣiddhaṃ tānāha - ajīrṇīti | ajīrṇī ajīrṇavān snehaṃ varjayet, tathā udarī udararogavān taruṇajvarī arocakarogayuktaḥ | durdinaṃ ’meghacchanne'hni durdinam |’ spaṣṭamanyat || 25 ||</seg> <seg type="unit" n="26">|| 26 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">yeṣāṃ snehapānaṃ praśastaṃ tānāha - svedyasaṃśodhyamadyastrīvyāyāmāsaktamānasāḥ || 27 ||</seg> <seg type="unit" n="28">vṛddhā bālāḥ kṛśā rūkṣāḥ kṣīṇāsrāḥ kṣīṇaretasaḥ | vātārtāstimirārtā ye teṣāṃ snehanamuttamam || 28 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="27"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> snehyānāha - svedyeti | svedyādīnāṃ snehanam uttamam | ete snehārhāḥ, svedyāḥ svedārhāḥ, saṃśodhyā vamanavirecanārhāḥ | madyādiṣu āsaktaṃ mānasaṃ cittaṃ yeṣāṃ te tathā | tathā kṣīṇāsrāḥ kṣīṇaraktāḥ, kṣīṇaretasaḥ kṣīṇaśukrāḥ, vātārtā iti vātenārtāḥ pīḍitāḥ, timirārtāḥ taimirikāḥ iti || 27 ||</seg> 28 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="27"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> svedyeti | evaṃbhūtā ye teṣāṃ snehapānam uttamam | kiṃbhūtāḥ ? svedyāḥ svedanārhāḥ, śodhyā vamanādiśodhanocitāḥ | madyastrīvyāyāmasaktāḥ anuraktāḥ cintakāstu cintanaparāśca | kṣīṇāsrāḥ kṣīṇaraktāḥ kṣīṇavīryāḥ || 27 ||</seg> 28 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">samyak snigdhasya lakṣaṇamāha - vātānulomyaṃ dīpto'gnirvarcaḥ snigdhamasaṃhatam | mṛdusnigdhāṅgatā glāniḥ snehodvego'tha lāghavam ||29||</seg> vimalendriyatā samyak snigdhe</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="29"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> vātānulomyamiti | samyaksnigdhe etāni lakṣaṇāni bhavanti | vātānulomyaṃ vātasya anulomatā, agnirjaṭharāgnirdīptaḥ | varcaḥ purīṣaṃ snigdhaṃ cikkaṇam asaṃhataṃ śithilaṃ mṛdusnigdhāṅgatā ca bhavati | glānirojaḥkṣayaḥ snehodvegaḥ snehapāne dveṣaḥ, lāghavaṃ śarīralaghutā | vimalendriyateti - cakṣurādīndriyāṇāṃ vimalatvaṃ svasvaviṣayagrahaṇasāmarthyam | etairlakṣaṇaiḥ samyaksnigdho jñeyaḥ || 29 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="29"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> snehe pīte samyaksnigdhalakṣaṇamāha - vātānulomyamiti | samyaksnigdhe vātānulomyādilakṣaṇaṃ bhavati | vātānulomyaṃ vātasya samyakpravṛttiḥ, agnirdīptaḥ, varcaḥ purīṣaṃ, snigdhaḥ sacikkaṇam, asaṃhatam amilitam | mṛdvaṅgatā komalāṅgatā, snigdhāṅgatā sacikkaṇāṅgatā, aglāniḥ aklamaḥ, snehāvegaḥ snehopadravābhāvaḥ | lāghavaṃ dehasya, vimalendriyatā nirmalendriyatā || 29 ||</seg></ab>
          <ab type="mula">rūkṣe lakṣaṇamāha – ---- rūkṣe viparyayaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> rūkṣe viparyayaśca bhavati | sa cāsnigdhalakṣaṇasya | uktaṃca carake - ’purīṣaṃ grathitaṃ rūkṣaṃ vāyurapraguṇo mṛduḥ | paktā kharatvaṃ raukṣyaṃ ca gātrasyāsnigdhalakṣaṇam’ iti | (ca. sū. 13|55) vāyuratra guṇaḥ mṛduḥ paktā agnimāndyam | anyatrāpyuktaṃ - ’rūkṣaṃ purīṣaṃ grathitaṃ pakvānnaṃ na vipacyate | uro vidahyate vāyuḥ koṣṭhādupari dhāvati || nirbalo durbalaścāpi rūkṣo bhavati mānavaḥ’ iti ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> rūkṣe tu etadviparyayaḥ ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">atisnigdhalakṣaṇamāha -- bhaktadveṣo mukhasrāvo gude dāhaḥ pravāhikā ||30||</seg> tandrātīsārapāṇḍutvaṃ bhṛśaṃ snigdhasya lakṣaṇam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="30"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> bhaktadveṣa iti | bhṛśasnigdhasyātisnigdhasya bhaktadveṣādilakṣaṇam | tatra bhaktadveṣo bhojanānākāṅkṣā | mukhasrāvaḥ hṛllāsaḥ, gude dāhaḥ | ’gude pākaḥ’ iti pāṭhaḥ | pravāhikā atīsārabhedaḥ | tandrā prāg vyākhyātā | atīsaraṇamatīsāraḥ | pāṇḍutvaṃ śarīrasya | carake tu - pāṇḍutā gauravaṃ jāḍyaṃ purīṣasyāvipakvatā | atyutkleśo'rucistandrī syādatisnigdhalakṣaṇam’ iti | (ca. sū. 13|57) sadanaṃ aṅgānāṃ jāḍyaṃ jaḍībhāvaḥ kāyasya, purīṣasyāvipākatā'samatā, atyutkleśo hṛllāsaḥ, nidrārtasya viṣayāgrahaṇaṃ tandrīti || 30 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="30"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atisnigdhapāne lakṣaṇamāha - bhakteti | bhṛśaṃ snigdhasya atisnehapītasya, idaṃ bhaktadveṣādilakṣaṇaṃ bhavatīti yojyam | bhakte dveṣaḥ bhaktāruciḥ, mukhasrāvaḥ mukhasyāsamantāt srāvaḥ lālāsravaṇaṃ, gude dāhaḥ | pravāhikā atīsārabhedaḥ, tandrā īṣanmudritanetratvam, atīsaraṇaṃ, pāṇḍutvaṃ pītavarṇatā || 30 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">athahīnātisnigdhasyopakramamāha - rūkṣasya snehanaṃ snehairatisnigdhasya rūkṣaṇam || 31 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="31"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athahīnātisnigdhasyopakramamāha - rūkṣasyeti | rūkṣasya puruṣasya snehaiḥ sadyaḥsnehanakāribhistailaghṛtādibhiḥ snehanaṃ kāryaṃ, atisnigdhasya rūkṣaṇaṃ kāryam || 31 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="31"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> rūkṣasya snigdharūkṣaṇamiti | pratīkāramāha - rūkṣasya snehanaiḥ snehanam | atisnigdhasya rūkṣaṇai rūkṣaṇam || 31 ||</seg></ab>
          <ab type="mula">rūkṣayogamāha - śyāmākacaṇakādyaiśca takrapiṇyākasaktubhiḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> rūkṣayogamāha - śyāmāketi | śyāmākādibhī rūkṣaṇaṃ kāryam | ādigrahaṇāt vāgbhaṭoktaṃ sarvaṃ grāhyam | yathā – ‘kṣuttṛṣṇollekhanasvedarūkṣapānānnabheṣajam | takrāriṣṭakhaloddālayavaśyāmākakodravam || pippalī triphalā kṣaudraṃ pathyā gomūtragugguluḥ | yathāsvaṃ pratirogaṃ ca snehavyāpadi sādhanam’ iti || kecit ’śyāmākacaṇakādyaiḥ’ ityatra ‘śyāmākakoradūṣānnaiḥ’ iti paṭhanti | piṇyākaṃ niḥsnehatilakalkam ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> kaiḥ ? takrapiṇyākādyaiḥ snehanam | śyāmākacaṇakādyai rūkṣai rūkṣaṇam | śyāmākaḥ dhānyaviśeṣaḥ | (sāva) piṇyākastilakalkaḥ ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">atha snehasevino lakṣaṇamāha - dīptāgniḥ śuddhakoṣṭhaśca puṣṭadhāturdṛḍhendriyaḥ || 32 ||</seg> nirjaro balavarṇāḍhyaḥ snehasevī bhavennaraḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="32"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha snehasevino lakṣaṇamāha - dīpteti | snehasevī naraḥ dīptāgniḥ syāt | agniratra jaṭharāgniḥ | śuddhakoṣṭha iti madhyakoṣṭhakrūrakoṣṭhādirahitaḥ | puṣṭadhātuḥ rasādipuṣṭadhātuḥ | dṛḍhendriyaḥ cakṣurādīndriyabalayuktaḥ’ | nirjaraḥ, balavarṇāḍhyaḥ, varṇāḍhyaśca, surūpaśca | vāgbhaṭe tu – ’dīptāntarāgniḥ pariśuddhakoṣṭhaḥ pratyagradhāturbalavarṇayuktaḥ | dṛḍhendriyo mandajaraḥ śatāyuḥ snehopasevī puruṣaḥ pradiṣṭaḥ iti (vā. sū. 16|46) || 32 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="32"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> snehasevī yādṛśo bhavati tādṛśamāha - dīpteti | nirjaraḥ jarārahitaḥ | balavarṇayuktaḥ | spaṣṭamanyat || 32 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">snehasevāyāṃ varjyānyāha - snehe vyāyāmasaṃśītavegāghātaprajāgarān || 33 ||</seg><seg type="unit" n="1">divāsvapnamabhiṣyandi rūkṣānnaṃ ca vivarjayet | divāsvapnamabhiṣyandi rūkṣānnaṃ ca vivarjayet | iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa praṇītāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe snehavidhirnāma prathamo'dhyāyaḥ || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="33"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> snehasevāyāṃ varjyānyāha - snehe snehapāne | vyāyāmaṃ śarīrāyāsajananakarma | saṃśītamiti atyarthaśītavātādikaṃ | vegāghātamiti vegānāṃ mūtrapurīṣotsargecchānām āghātam avarodhaṃ vegadhāraṇamityarthaḥ | prajāgaramiti rātrijāgaraṇam | abhiṣyandi śleṣmaprakopi dadhyādikamityarthaḥ | rūkṣānnamiti śyāmākacaṇakādikam | etacca sāmānyasnehapānaviṣaye yatra ca atisnigdhatā bhavati tatra rūkṣānnaṃ vihitameva | tatpūrvameva || 33 ||</seg> <seg type="unit" n="1">iti śrīvāstavyānvayabhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāmuttarakhaṇḍe snehapānādhyāyaḥ prathamaḥ || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="33"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> snehapāne yanniṣiddhaṃ tadāha - snehe iti | snehe snehapāne, vyāyāmādīn vivarjayet | saṃśītam atiśītalaṃ, vegāghātaṃ vātamūtrapurīṣādirodham | divāsvapnamabhiṣyandivirodhi | rūkṣāścāṇakādi | spaṣṭamanyat || 33 ||</seg> <seg type="unit" n="1">iti śrīkāśirāmavaidyaviracitāyāṃ gūḍhārthadīpikāyāmuttarakhaṇḍe pañcakarmaṇi snehapānaṃ prathamo'dhyāyaḥ || 1 ||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="2" xml:id="sd.3.2">
          <head>atha svedavidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha snehādhyāyānantaraṃ svedavidhiṃ vyākhyātuṃ pratijānīte -</ab>
          <ab type="mula">atha svedavidhiḥ</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athaśabda ānantarye | snehavidhikathanānantaraṃ svedavidhiḥ | svedasya vidhirvidhānam | uktaṃca prāk - ’ snehasvedāvanabhyasya kuryāt saṃśodhanaṃ tu yaḥ | dāruśuṣkamivānāme śarīraṃ tasya dīryate’ iti | carake'pri snehapūrvaprayuktena svedamāvarjite'nile | purīṣamūtraretāṃsi na sajjanti kadācana’ iti | vāgbhaṭe'pi - śuṣkānyapi hi kāṣṭhāni snehasvedopapādanaiḥ | śakyaṃ karmaṇyatāṃ netuṃ kimu gātrāṇi jīvatām’ iti | tena yuktaṃ snehānantaraṃ svedā'bhidhānam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> snehapānānantaraṃ svedasya vihitatvāt ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">tatra tāvatpūrvaṃ svedasaṃkhyāmāha - svedaścaturvidhaḥ proktastāpoṣmasvedasaṃjñakau | upanāho dravaḥ svedaḥ sarve vātārtihāriṇaḥ || 1 ||</seg> <seg type="unit" n="2">svedau tāpoṣmajau prāyaḥ śleṣmaghnau samudīritau | upanāhastu vātaghnaḥ pittasaṅge dravo hitaḥ || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> sveda iti | svidyate'neneti vyutpattyā svedo'gniḥ, tasya vidhiḥ karmacāturī | caturvidhatvamāha - ekastāpasaṃjñaḥ svedaḥ| dvitīyastūṣmāsaṃjñaḥ| tṛtīya upanāhaḥ upanāho nibandhanamiti pralepena | asya bhedaḥ sālvaṇa iti | caturtho dravasveda iti | eteṣāṃ lakṣaṇaṃ boddhavyaṃ anyatrāpyuktaṃ ca ’kṣāmaḥsaikatapārṣṇikāsyavasanaiḥ svedo'thavāṃgārakairlepairvātaharaiḥ sahāmlalavaṇaiḥ snehaiḥ sukhomlairbhavet | evaṃ taptapayombuvātaśamanakvāthādisekādibhistaptaistoyaniṣecanāhatamahābāṣpaiḥ sitādyaiḥ kramā’diti | eṣveva caturṣu yathākramaṃ carakoktasaṃkarasvedādyavarodhaḥ | śaṃkarādisvedā yathā ’śaṃkaraḥ prastaro nāḍī pariṣeko'vagāhanaṃ | jetākoṣmaghanaḥ karṣaḥ kuṭī bhūḥ kumbhireva ca | kūpo dolaka ityete svedayanti trayodaśa iti<note place="foot" type="editorial" n="1">śaṃkaraḥ sukhakaraḥ | tasyābhidhānamagre praśastatvāt | eteṣāṃ svedānāṃ vaidyānāṃ vijñānārthaṃ svarūpamuktaṃ carake - ‘ tatra vastrāntaritaiḥ piṇḍairyathoktairupasvedanaṃ śaṅkarasveda’ iti | tasyoṣmasvede'ntarbhāvaḥ | vastrāntaritatvamavastrāntaritatvañca sukumārāsukumāraviṣayaṃ jñeyam | prastaramāha - ‘ śūka-śimbi-dhānya-pulākānāṃ , veśavāra-pāyasa-kṛśaro-tkarikādīnāṃ vā prastare kauśeyā-'vikottarapracchade vā, pañcāṅgulorubukādīnāṃ vā , kauśeyāvikottarārkapatrapracchanne vā svabhyaktagātrasya śayānasyopasvedanaṃ prastarasvedanaṃ iti vidyāt ’ | ayaṃ coṣmasveda eva | śūka-śimbi-dhānya-pulākānāmiti bhāvaḥ | anyatrāpyuktaṃ - ‘ pulākamatrametāvaddravyāṇāmiha ṣaṭśatam | svabuddhyaiva sahasrāṇi koṭīrvā samprakalpayet’ iti | athavā ‘pulāka’ śabdaḥ svinnavacanaḥ , śūkaśimbidhānyānāṃ svinnānāṃ prastare ityarthaḥ | anye tu pulākā gavedhukākārā deśāntare prasiddhāḥ | iti vyākhyānayanti | tadayuktaṃ śūkaśimbidhānyeṣvevāntarbhāvāt | tāsāṃ ca na svedavattāyogyatā pratipattuṃ śakyā , doṣaviśeṣāharaṇāt | kauśeyāvikottarapracchannadeśe-kauśeyāvikābhyāṃ vā upari pracchanne prastare ityarthaḥ | uttaracchadagrahaṇādadhastādapi pracchado'stīti gamyate | iti prastarasvedaḥ ||2|| nāḍīsvedamāha - ‘ svedanadravyāṇāṃ pūrvoktānāṃ mūlapatraphalabhaṅgādīnāṃ mṛgaśakunipiśitaśirasādīnām uṣṇasvabhāvānāṃ yathā'mlalavaṇaṃ snehopahitānāṃ mūtrādīnāṃ kumbhyāṃ voṣmamanu dhamantyāmutkvathitānāṃ nāḍyā vaṃśadalakarañjārkapatrāṇāmanyatamakṛtayā gajāgrahastasaṃsthānayā vyāyāmadīrghayā vyāyāmārdhadīrghayā vā svāyāmacaturbhāgāṣṭabhāgamūlāgrapariṇāhasrotasā sarvato vātaharapatrasaṃvṛtacchidrayā dvistrirvā vinamitayā vātaharasnehābhyaktagātrasya voṣmamupāharet , bāṣpo'hyanṛjugāmī vihitacaṇḍavegastvacamavidahan sukhaṃ svedayatīti nāḍīsvedaḥ ’ | bhaṅgāḥ pallavāḥ | svāyāmacaturbhāgāṣṭabhāgamūlāgra-pariṇāhasrotaseti | vyāyāmadīrghayā vyāyāmārdhadīrghayā ceti | pramāṇaniyame ko hetuḥ ? brūmaḥ – vyādhyāturabalāpekṣayā , uttamabalavyādhāvāture ca vyāyāmadīrghā karttavyā , madhyabalaṃ hi vyādhimāturaṃ cāvekṣyamāṇena vyāyāmādhyardhadīrghayā dūragatvena vihitacaṇḍavegatā bhāvayet iti | iti nāḍīsvedaḥ bāṣpasvede'ntarbhūtaḥ ||3|| pariṣekasvedamāha - ‘ vātikottaravātikānāṃ punarmūlaphalādīnāmutkvāthaiḥ sukhoṣṇaiḥ kumbhīrvarṣaṇikāḥ praṇāḍīrvā pūrayitvā yathārthasiddhasnehābhyaktagātravastrāvacchannaṃ pariṣecayet iti pariṣekasvedaḥ’ dravasvede'ntarbhūtaḥ | iti pariṣekasvedaḥ ||4|| avagāhasvedamāha - ‘ vātaharotkvāthakṣīraghṛtapiśitarasonasalilakoṣṭakāvagāhastu yathokta evāvagāho jñeyaḥ’ | utkvāthairiti utkṛṣṭakvāthairityarthaḥ | dravyāccaturguṇaṃ jalaṃ datvā caturbhāgāvaśiṣṭaḥ kṛta utkṛṣṭaḥ kvātho bhavati ayaṃ dravasvedaḥ | ityavagāhasvedaḥ | jetākasvedamāha – atha jetākaṃ cikīrṣurbhūmiṃ parīkṣyeta – tatra pūrvasyāṃ diśi uttarasyāṃ vā guṇavati praśastabhūmibhāge deśe kṛṣmamṛttike suvarṇavarṇamṛttike vā nadīparivāpaḥ vāpīpuṣkariṇyādīnāṃ jalāśayānāmanyatamasya kūle dakṣiṇe paścime vā sutīrthe samavibhaktabhūmibhāgadeśe saptāṣṭau vā'ratnīḥ parikramodakān prāṅmukhodaṅmukhaṃ vā'bhimukhatīrthaṃ vā kūṭāgāraṃ kārayet | utsedhavistārasampannaṃ anekavātāyanamasya kūṭāgārasyāntaḥ samantato'bhivistārotsedhāṃ piḍikāṃ kārayet ākapāṭāt | madhye cāsya kūṭāgārasya catuḥkiṣkumātraṃ dvipuruṣapramāṇaṃ mṛṇmayaṃ kandukasaṃsthānaṃ bahusūkṣmacchidramaṅgārakoṣṭakastambhaṃ sapidhānaṃ kārayet | taṃ ca khādirāṇāmāśvakarṇikānāṃ vā kāṣṭhānāṃ pūrayitvā dīpayet | sa yadā jānīyāt dagdhāni kāṣṭhāni vigatadhūmāni avataptaṃ kevalamagninā tadagnigṛhaṃ svedayogyena yoṣmaṇā yuktamiti | tatra cainaṃ vātaharābhyaṅgābhyaktagātraṃ vastrācchannaṃ praveśayet | praveśayaṃścānuśiṣyet - ‘ saumya ! praviśārogyakalyāṇāya vā ’ iti praviśya caināṃ piṇḍikāmadhiruhya pārśvābhyāṃ yathāsukhaṃ śayīthāḥ | na ca te svedamūrchāparītenā'pi satā piṇḍikaiṣā prayoktavyā āprāṇocchvāsāt | bhraśyamāno hi yataḥ piṇḍikāvaśāt dvāramavadhiṃ gacchan svedamūrchāparītatayā sadyaḥ prāṇān jahyāt , tasmāt piṇḍikāṃ na kathañcana muñcethāḥ | sa yadā jānīyādvigatābhiṣyandamātmānaṃ samyak prastutasvedapicchaṃ sarvasrotovinirmuktaṃ laghubhūtamapagataṃ vibandhastambhagauravasuptivedanamiti | tatastāṃ piṭikāmanusaran dvāraṃ prapadyeta niṣkramya ca na sahasā cakṣuṣoḥ paripālanārthaṃ śītodakamanupraviśet | vyapagatasaṃtāpaklamaḥ sumuhūrtāt sukhoṣṇena vāriṇā yathānyāyaṃ pariṣikto'śnīyāt ’ iti jetākaḥ | ayaṃ cāgārakoṣṭastambho jetāka ucyate ‘bhūgṛheṣu sa jetākeṣu ’ iti vacanāt | taṃ khādirāṇāmāśvakarṇikānāṃ vā kāṣṭhānāṃ pūrayitvā dīpayet | iti jetākasvedaḥ sa ūṣmasvedāntarbhūtaḥ | iti jetākasvedaḥ ||6|| athāśmaghanasvedamāha - ‘ śayanasya pramāṇenā'śmamayīṃ śilāṃ tāpayitvā'nilaghnaistu dārubhiḥ sampradīpitaiḥ vyapohya sarvānaṅgārān prokṣya coṣṇavāriṇā śilāmatha kurvīta kauśeyā'vikasaṃstarām , kauśeyaprāvārādyaiḥ susaṃvṛttaḥ ityukto'śmaghanasvedaḥ ’ iti || ghanāṃ sthūlāṃ | nanu śilā yā sā'śmamayyeva punaraśmamayīmiti viśeṣaṇamanarthakam ? ucyate – sannahyārthāntarāṇi samānaśabdābhihitāni tenāśmaśabdaḥ kāṭhinye vartate iti | kaucavo mṛgaromamayīralikā, ajinaṃ kṛṣṇamṛgacarma, kauśeyaṃ traśaraṃ prāvāraḥ paṭṭikā ādigrahaṇātkambalorṇādīnāṃ grahaṇam | iti aśmaghanasvedaḥ, tāpasvede'ntarbhūtaḥ | ityaśmaghanasvedaḥ ||7|| atha karpūsvedaḥ pracakṣyate - ‘ khānayecchayanasyādhaḥ karpūsthānavibhāgavit | dīptairvidhūmairaṅgāraistāṃ karpūṃ pūrayennaraḥ | tatropariṣṭācchayane svapan svidyati nā sukham ’ iti karpūsveda ūṣmasvedabhedaḥ | iti karpūsvedaḥ ||8|| atha kuṭīsvedamāha - ‘ anatyutsedhavistarāṃ vṛttākārāmalocanām | ghanamitiṃ kuṭiṃ kṛtvā kuṣṭhādyaiḥ sampralepayet | kuṭīmadhye bhiṣak śayyāṃ svāstīrṇāṃ copakalpayet | prāvārājinakauśeyakuthakambalagauṇakaiḥ | hasantikābhiraṅgārapūrṇābhistāṃ ca sarvataḥ | āroheta parīvāryābhyaktaḥ svidyati nā sukham ’ iti || parivārya pariveṣṭya | iti kuṭīsvede svedabhedaḥ | iti kuṭīsvedaḥ ||9|| bhūsvedamāha - ‘ya evāśmaghanasvede vidhirbhūmau sa eva tu | praśastāyāṃ nivātāyāṃ samāyāmupadiśyate’ iti | ayamapyuṣṇasvedabhedaḥ | iti bhūsvedaḥ ||10|| atha kumbhīsvedamāha – kumbhīṃ vātaharakvāthapūrṇāṃ bhūmau nikhānayet | ardhamātraṃ tribhāgaṃ vā śayanaṃ tatra copari || sthāpayedāsanaṃ vā'pi nātisāndraparicchadam | atha kuṃbhyāṃ bhiṣak dadyātsutaptānāyaso guḍān || pāṣāṇān voṣmaṇā tena tatsthaḥ svidyati nā sukham | suvṛttāṅgaḥ svabhyaktaḥ snehairanilanāśanaiḥ || athavāpyūṣmaṇā tena tatsthaḥ svidyati pūrvavat ’ iti | ayamapyūṣmasvedāntarbhūtaḥ | iti kumbhīsvedaḥ | kūpasvedamāha - ‘ kūpaṃ śayanavistāraṃ dviguṇaṃ vāpi vaidyataḥ | deśe nivāte śakte ca sumṛṣṭaṃ kārayettataḥ || hastyaśvagokharoṣṭrāṇāṃ karīṣairdagdhapūritam ’ iti kūpasvedaḥ | ayaṃ coṣmasvedabheda eva kūpasvedaḥ ||12|| atha holākasvedamāha - ‘vītikāṃ tu karīṣāṇāṃ yathoktānāṃ pradīpayet | śayanāntaḥ pramāṇena śayyāmupari tatra ca | sudagdhāyāṃ vidhūmāyāṃ yathoktāmupakalpayet | svavacchannāṃ svayaṃ tasyāṃ svoktaḥ svidyati mānavaḥ || holākasveda ityeṣa sukhaḥ prokto maharṣiṇā’ iti | vītikā kumārikā holāsañjñitaḥ svedaḥ holāsvedaḥ | iti holāsvedaḥ | iti carakoktāstrayodaśasvedāste caturṣu svedādiṣvantarbhūtāḥ | ’rū.</note> ’ | pittasaṃge dravo hita iti | pittayukte vāte dravasvedo hitaḥ pittasaṃge'tra svedasaṃghāto vihitaḥ | vātakaphayorevaṃ svedaśaṃkaraḥ | yaduktaṃ carake - vātaśleṣmaṇi vāte vā kaphe vā sveda iṣyata iti | alpe pittasaṃsarge vāte dravasvedaḥ | sacoṣṇatvāt prabalau vātakaphau hanti | hīnapittaṃ tu dravatvena saukṣmyatvāt | vāgbhaṭe'pi - ‘ svedastāpopanāhoṣmadravabhedāścaturvidhāḥ ’ iti ||1||</seg>2||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> svedaścaturvidhaḥ proktaḥ kathitaḥ | caturvidhatvamāha – tāpoṣmau etau dvau svedasaṃjñitau bhavataḥ | upanāho dravaśca etau dvau , evaṃ catvāraḥ sarvato vātaharāḥ vātahāriṇo bhavanti | caturvidhasvedasya vātanāśakatve'pi viśeṣamāha – svedāviti | topoṣmajau svedau śleṣmaghnau samudīritau kathitau | upanāhaḥ svedaḥ vātaghnaḥ pittasaṃyoge dravo dravaḥ svedyamatipittasaṅge vā tau | tathāca suśrutaḥ - ‘tatra tāpoṣmasvedau viśeṣataḥ śleṣmaghnau, upanāhasvedo vātaghnaḥ | anyatarasmin pittasaṃsṛṣṭe dravasvedaḥ’ iti | anyatarasaṃsṛṣṭe vātamiśrite pitte dravaḥ svedo'bhihitaḥ iti suśrutā'bhiprāyaḥ | kevalapitte tu sarva eva svedā niṣiddhāḥ | kiṃtu śītalajalāvagāha eva praśastaḥ tathā coktaṃ - ‘pariṣekāvagāheṣu vyañjanānāṃ ca sevanam | śasyate śiśiraṃ toyaṃ tṛṣṇāpittoṣmaśāntaye’ iti ||1||</seg>2||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">atha trividhasvedasya viśeṣamāha - mahābale mahāvyādhau śīte svedo mahānsmṛtaḥ | durbale durbalaḥ svedo madhye madhyatamo mataḥ || 3 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="3"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> mahābalapuruṣe mahāvyādhau ca kapholbaṇavātavikārādau | śīte śītale śītārditapuruṣe vā mahān svedo vihitaḥ | durbale puruṣe pittaprāye vā durbalaḥ svedo dravaprāyo vihitaḥ | madhye madhyamabalapuruṣe vātaprāye vā madhyaḥ madhyamaḥ sveda upanāhaprāyo vihitaḥ | tathācoktaṃ -‘tāpopanāhadravabāṣpapūrvāḥ svedāstato'ntyaḥ prathamau kaphe staḥ | vāyau dvitīyaḥ pavanaṃ kaphe ca pittopasṛṣṭe vihitastṛtīyaḥ ’ iti || 3 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">atha doṣaviśeṣeṇa svedaviśeṣamāha – balāse rūkṣaṇasvedo rūkṣasnigdhaṃ kaphānile | kaphamedovṛte vāte koṣṇaṃ gehaṃ raveḥ karān ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">niyuddhaṃ mārgagamanaṃ guruprāvaraṇaṃ kṣudhaḥ | cintāvyāyāmabhārāṃśca sevetāmayamuktaye ||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="4"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> balāse kaphe |rūkṣasvedaṃ vālukāvastrakapālāṃgārādinimittaṃ | kaphānile iti kaphānilasaṃsarge rūkṣasnigdhamiti | tacca śālvaṇaprabhṛtikaṃ | kaphamedovṛte vāte iti | medo hi sarvaśarīrāṇāmudarastham aṇvasthiṣu ca | tathāhi ‘sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjātvabhyantarasthitā | athetareṣu sarveṣu saraktaṃ meda ucyate ’ iti | anena sakaphenāvṛte vāyau koṣṇagehādikaṃ kuryādityabhiprāyaḥ | koṣṇagehamaṅgārādibhiḥ saṃtaptamityarthaḥ | raveḥ karān sūryakiraṇān | niyuddhaṃ bāhuyuddhaṃ | guruprāvaraṇamiti pravarājinakauśeyapraveṇīkuthakaprabhṛtikaṃ | kruddhaṃ kopaṃ pittajanakaṃ cintācittabhrāṃtikaraṃ vidhānaṃ medonāśakaratvāt | vyāyāmamiti śarīrāyāsajananam | viyuddhādivyatiriktaṃ karma etān āmayamuktaye kaphamedovṛtavātajanitarogaśāntyai seveta ātura iti śeṣaḥ | cintāsthāne bhayamiti kecit | tenāpi manaḥsaṃtāpatvāt krodhavat | tathāhi ‘vyāyāmoṣṇagṛhakṣudgurubalakrodhamānabhayasamarāḥ | upanāhasūryatāpau daśāgniguṇavarjitāḥ svedāḥ’ | bhayaṃ tu yathā unmādakāraṇamapi tanmādyakaṃ syāt | yathā dṛśyate yatsvedanaṃ calitasya sandheḥ punarghaṭṭanena tena samyagavasthānaṃ tadvadihāpi jñeyam ||4||</seg>5||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="4"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yādṛśe vāyau yādṛśaḥ svedo vihitaḥ tatprakāramāha – balāse iti | balāse kaphe | rūkṣaṇaḥ svedo vālukādibhirhitaḥ | kaphānile rūkṣasnigdhaṃ | kaphānile kaphavāte | kaphamedovṛte vāte koṣṇaṃ gehaṃ saṃseveta | raveḥ karān kiraṇān seveta | niyuddhaṃ bāhuyuddham | mārgagamanaṃ guruprāvaraṇam | kopaṃ balādidhāraṇaṃ śītādīnāṃ śamanaṃ , cintāvyāyāmabharāṃśca seveta | āmayamuktaye roganāśāya ||4||</seg>5||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">prāksvedyāḥ - yeṣāṃ nasyaṃ vidhātavyaṃ bastiścāpi hi dehinām | śodhanīyāśca ye kecitpūrvaṃ svedyāśca te matāḥ ||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="6"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha krameṇa ye pūrvaṃ svedyāstānāha - yeṣāṃ puruṣāṇāṃ nasyaṃ vidhātavyamiti nasyaṃ dātavyaṃ te nasyātmakasvedyā ityarthaḥ | na tu nasyaṃ vidhāya paścāt svedyā iti bhāvaḥ | yeṣāṃ dehināṃ bastiranuvāsananirūhākhyā dātavyā teṣāmapi pūrvaṃ svedakarma kāryaṃ, ye kiṃcicchodhanīyāḥ vamanavirekādiyogyāste'pi pūrvaṃ svedyā ityartha: | paramārthatastu virecane vidhātavye sati tryahaṃ snehapānaṃ paramam | vamane punarekāhoparame svedaḥ | yadāha kaścitsudāntasenaḥ - ekāhaṃ dinamanyacca kaphanut kleśyatakṣarairiti (?) || 6 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="6"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> pūrvaṃ ye svedyāstānāha - yeṣāmiti | bhagandarī aśmaryāturaśca ete trayaḥ pūrvaṃ svedyāḥ || 6 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">paścātsvedyāḥ - paścātsvedyā gate śalye mūḍhagarbhagade tathā | kāle prajātā'kāle vā paścātsvedyā nitambinī ||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="7"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ ye paścāt svedyāstānāha - mūḍhagarbhādyupadrava ityeke | mūḍhagarbhagate tathetyapīti pāṭhaḥ kaścit | arthādraktasrāvādyupadravarahitāḥ paścāt svedyā ityarthaḥ | kāle prasavasamaye prajātakāle samyagjātasamaye | nitambinī strī | tantrāntare'pi ’paścātsvedyā hṛte śalye mūḍhagarbhā'nupadravā | samyakprajātakāle ca paścāt svedyā vijānateti’ | (cakradatte) ||7 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="7"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> ye paścātsvedyāstānāha - paścāditi | gate śalye tathā mūḍhagarbhagade paścātsvedyāḥ | kāle prajātā navamamāsādagre prasūtā | akāle navamamāsādadhaḥ prasūtā vā nitambinī strī paścātprasavāt svedyā ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">kāladvayasvedyānāha -- svedyā: pūrvaṃ trayaḥ<note place="foot" type="editorial" n="2">’traya’ iti padaṃ plīhādīnāṃ labdhe tritve tridoṣajanyatvaparaṃ jñeyam | arśasa iti arśorogī ’arśa āditvādac’</note> plīhabhagandaryarśasastathā | aśmaryaścāturo jantuḥ samaye śastrakarmaṇaḥ || 8 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="8"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athobhayataḥ śodhyāstānāha | plīhabhagandarārśasāṃ traya eva doṣāḥ | traya evopadravā vāte cāpi vātādidoṣajanitā ityarthaḥ | tathetigrahaṇānnaite pūrvaṃ svedyā: kiṃtu paścāt svedyā iti tātparyārthaḥ | tathā – coktaṃ - ’svedyāḥ punarayathādāhanāntaramuṣṇāmbutaptakaṭāhopaveśanarūpam’ | evamanyadapi yathāyogyaṃ boddhavyaṃ | janturāturaḥ śastrakarmaṇaḥ śastravidhānasya samaye kāle plīhabhagandarādīnityarthaḥ | śastrakarmaṇaḥ paścātpūrvaṃ caite svedyā ityabhiprāyaḥ || 8 ||</seg></ab>
          <ab type="mula">svedakālaḥ - savānsvedān nivāte ca jīrṇāhāre ca kārayet |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha svedakālāvasthāṃ darśayitumāha | sarvāniti tāpoṣṇopanāhadravasaṃjñān nivāte vātarahitasthāne jīrṇāhāre sati ca | jīrṇāhāralakṣaṇaṃ coktam | tathāhi - ‘udgāraśuddhirutsāho vegotsargo yatheritā | laghutā kṣutpipāsā ca jīrṇāhārasya lakṣaṇami’ti | prāyeṇa tu viṣṭavdhe'jīrṇepi svedo vihitaḥ | uktaṃ hi - ’viṣṭabdhe svedanaṃ kārya’miti vacanāt ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> svedān kārayedityāha - sarvāniti | nivāte nirvātasthāne | tathā''hāre jīrṇe paripakve sati sarvān caturvidhān svedānkārayet ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">svedaphalam - svedāddhātusthitā doṣāḥ snehaklinnasya dehinaḥ ||9||</seg> dravatvaṃ prāpya koṣṭhāntargatvā yānti virekatām |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="9"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha svedāddoṣasya yena vidhyapagamastamāhala - doṣā vātādayaḥ | dhātusthitā iti | rasādidhātugatāḥ snehaklinnasya dehina iti | snehasvedābhyaktaśarīrasya puruṣasya | yataḥ snehasvedapūrvakameva śodhanaṃ | dravatvaṃ prāpyeti doṣa eva yataḥ | ye mārgeṣu līnā svasthānasthā vā dhātusaṃsthā api vā te samyaksvedairyojitāḥ saṃtaḥ dravatvaṃ prāpya koṣṭhāntargatāḥ paścācchodhanaiḥ kṛtvā śāntiṃ yāntītyabhiprāyaḥ | tathācoktaṃ ’snehāt klinnā dhātusaṃsthāśca doṣāḥ svasthānasthā ye ca mārgeṣu līnāḥ | samyaksvedairyojitāste dravatvaṃ nītā: koṣṭhaṃ śodhane yānti śāntim’ iti || 9 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="9"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> svedāddoṣaḥ kathaṃ yātītyāha - svedāditi | svedādvālukādisvedāt | tathā snehasvinnasya tailāvagāhanādyaiḥ svinnasya dehinaḥ puruṣasya dhātusthitā doṣāḥ koṣṭhāntargatvā dravatvaṃ prāpya virekatāṃ yāntīti yojanā || 9 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">sveditasya rakṣā | svidyamānaśarīrasya hṛdayaṃ<note place="foot" type="editorial" n="3">nanu hṛdayadṛṣṭayoḥ prāk rakṣaṇamuktaṃ, iha tu mṛdusve- do'bhihita iti viruddham? maivam, carake tūttaratantre śūlādau svedo vihitaḥ sa tu saṃmilitākṣairbāhye kriyate, na dṛṣṭau | carake'pyayameva pāṭho likhitaḥ | tadagre ca madhyamaṃ akṣṇau śeṣamaṅgāvayavamiṣṭataḥ svedayet | ru.</note> śītalaiḥ spṛśet || 10 ||</seg> snehābhyaktaśarīrasya śītairācchādya cakṣuṣī |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="10"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha sveditasyāśvāsanārthaṃ viṣayamāha -- svidyamānaśarīrasya snehābhyaktaśarīrasyeti pādadvayasyetyayamabhiprāyaḥ - anena pūrvaṃ snehābhyaktaśarīrasya paścāt sveditasya puruṣasyetyarthaḥ | yataḥ sarvasvedeṣvapi snehābhyaṅgo vihita iti prasiddhaḥ | tathācoktaṃ dṛṣṭāntena | nānābhyaktenāpi ca snigdhadehe svedo yojyaḥ svedavidbhiḥ kathaṃcit | dṛṣṭaṃ loke kāṣṭhamasnigdhamāśu tāpādbhayaṃ sveda- yogairgṛhītamiti | śītairācchādya cakṣuṣī iti | sarvāṃgeṣu svede kriyamāṇe cakṣūrakṣaṇārthamuktaṃ śītairiti padmāpatrādibhiḥ | asyāgre ’hṛdayaṃ vṛṣaṇau dṛṣṭiṃ svedayenmṛdu naiva ve’ti kecitpaṭhanti vyākhyānayanti ca | atra cakṣuṣī ityupalakṣaṇatvāt hṛdayādirakṣaṇameva kāryamityanenaiva gṛhītārthatvāt || 10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="10"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> doṣavireke jāte tatsthāpanārthaṃ cikitsitamāha - svidyamānaśarīrasyeti | bālukādeḥ svinnasya vireke sati hṛdayaṃ śītalaiḥ candanādibhiḥ spṛśet | snehābhyaktaśarīrasya snehasvinnasya śītaiḥ kamalakadalīpatrādyaiḥ cakṣuṣī ācchādya virekāt upācaret ityuttarakriyāsaṃbandhaḥ || 10 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">asvedārhāḥ - ajīrṇī durbalo mehī kṣatakṣīṇaḥ pipāsitaḥ ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">atisārī raktapittī pāṇḍurogī tathodarī | madārto garbhiṇī caiva nahi svedyā vijānatā || 12||</seg> etānapi mṛdusvedaiḥ svedasādhyānupācaret |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="11"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha ye'pi rogiṇo'svedyāstānāha - ajīrṇītyādi | ete rogiṇo na svedyāḥ | yataḥ svedādapi teṣāṃ dehanāśo bhavati, kadācinna bhavati tadā eteṣāṃ vikārā api sādhyatvaṃ yāntīti bhāvaḥ | ata eva vijānatā puruṣeṇeti grahaṇam | tathāhi - ’svedāddoṣā yānti dehāvināśaṃ saṃsādhyatvaṃ yāṃti caiṣāṃ vikārāḥ’ iti bhāvaḥ | ajīrṇīti ajīrṇe bhakta iti sāmānyaḥ | viśeṣeṇa viṣṭabdhājīrṇī svedo vihitaḥ viṣṭabdhe svedanaṃ kāryamiti vacanāt | yaduktamanyatrāpi - ‘svedaiḥ sādhyo durbalo'jīrṇabhaktaḥ syātāṃ cedvau svedanīyau tatastā’viti | śeṣaṃ subodhaṃ<note place="foot" type="editorial" n="4">carake tu - ’kaṣāyamadyanityānāṃ garbhiṇyā raktapittinām| pittināṃ sātisārāṇāṃ rūkṣāṇāṃ madhumehināṃ | vida-gdhabhraṣṭabadhnānāṃ viṣamadyavikāriṇām | santāpānnaṣṭasaṃjñānāṃ sthūlānāṃ pittamehinām | tṛṣyatāṃ kṣudhitānāṃ ca kruddhānāṃ śocatāmapi | kāmalyudariṇāṃ caiva kṣatānāmāḍhyarogiṇāṃ | durvalātiviśuṣkāṇāmupakṣīṇaujasāṃ tathā | bhiṣakutaimirikāṇāṃ ca na svedamavatārayet’ iti | atra ’kaṣāya’śabdena kaṣāyamadyaṃ kaṣāyadravyakṛtamathavā kaṣāyaṃ madhu grāhyam | tasya ca kaṣāyavarge madhuravarge ca pāṭhāt | tasya ca svedāyogyatvāt | uktaṃca vāgbhaṭe - ’pītadugdhadadhisnehamadhūnī’tyādi | etānityādi etānajīrṇyādīn svedasādhyān ātyayike rogotpattau mṛdu svedayet | uktaṃca vāgbhaṭe - ’mṛdu vātyāyike gade’ iti| |</note> || 11 ||</seg> 12 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">kecidatrārdhaṃ paṭhanti- ’mṛdusvedaṃ prayuñjīta tathā hṛnmuṣkadṛṣṭiṣu || 13 ||</seg> <seg type="unit" n="13">iti || 13 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="13"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yeṣāṃ svedo nocitastānāha - ajīrṇīti | etānapi mṛdusvedaiḥ svedasādhyānupācaret | ajīrṇo ajīrṇavān, durbalaḥ, mehī pramehavān, kṣatakṣīṇaḥ uraḥkṣatakṣīṇaḥ, mado madyajanitarogī | etānapi svedasādhyānupācaret | keṣu ? mṛdusvedaṃ prayuñjīta ityāha | hṛt hṛdayam, muṣko'ṇḍakoṣaḥ | dṛṣṭirnetram || 13 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">svedātiyogajā rogāḥ - atisvedātsandhipīḍā dāhatṛṣṇā klamo bhramaḥ | pittāsṛkpiḍakākopastatra śītairupācaret || 14 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="14"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha svedasyātiyogastena doṣamāha - piḍakākoṭha iti sphoṭādīnām | athavā piḍakākoṭha iti pāṭhaḥ | koṭho varaṭīdaṣṭasaṃkāśaḥ tatra śītairupācarediti | pānābhyañjane cātra śītāḥ kriyāḥ kāryā vidhijñena iti śeṣaḥ | yaduktam ‘atisvinnamathāśvāsya śītāmbuvamanaṃ hita’miti | carake tu uktaḥ - ‘uktastasyātiśaye graiṣmikaḥ sarvaśo vidhiḥ | sotisvinnasya kartavyo madhurasnigdhaśītalam’ iti || 14 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="14"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atisvedāt kiṃ bhavatītyāha - atisvedāditi | atisvedātsaṃdhipīḍādayo bhavanti | klamaḥ glāniḥ, bhramaścakrārūḍhasyeva | pittāsṛk pittaraktam | piṃḍakā sphoṭikā | tatra śītairupācaredityanvayaḥ | tathācoktaṃ - ‘svinne'tyarthaṃ saṃdhipīḍāvidāhaḥ sphoṭotpattiḥ pittaraktaprakopaḥ | mūrcchā bhrāṃtirdāhatṛṣṇe klamaśca kuryāttūrṇaṃ tatra śītaṃ vidhānam’ iti || 14 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">tāpasvedaḥ - teṣu tāpābhidhaḥ svedo vālukāvastrapāṇibhiḥ | kapālakandukāṅgārairyathāyogyaḥ prayujyate || 15 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="15"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ yatpūrvaṃ cāturvidhyamuktaṃ tadyogadvāreṇa prakaṭayannāha - teṣu pūrvoktatāpādisvedeṣu | tāpābhidhastāpasvedaḥ | kapāla: kharparaḥ vālukādayo'tra vahnisaṃtaptā jñeyāḥ | yathāyogya iti | yathādoṣāpekṣayā yathāsthānasthitavyādhyanurūpa ityarthaḥ | ayaṃ tāpasvedo'bhihitaḥ || 15 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="15"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha tāpādisvedānāṃ lakṣaṇamāha - teṣviti | teṣu caturvidhasvedeṣu tāpādayaḥ svedā vālukādibhiryathāyogyaṃ prajāyante utpadyante | vālukā sikatā vastraṃ cīram, pāṇibhirhastaiḥ, kapālaḥ kharparaḥ, kandukaḥ vastrakandukaḥ, yadvā bahucchidro gṛhamadhye racitaḥ kandusaṃjñaḥ | taduktaṃ vāgbhaṭe -’bahucchidro gṛhāntasthaḥ kandurjetāka ucyate’ iti | tasya nirmāṇaṃ carake likhitam - ‘aṅgāraiḥ khadirādyaiśca nirdhūmairvālukātaptaṃ kṛtvā evaṃ pātrāntaritaiḥ svedaḥ aṅgārasya mṛtpātre sthāpayitvā svedaḥ kartavyaḥ’ iti || 15 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">ūṣmasvedaḥ - ūṣmasvedaḥ prayoktavyo lohapiṇḍeṣṭakāśmabhiḥ | ataptairamlasiktaiśca kāye naktakaveṣṭite || 16 ||</seg> <seg type="unit" n="17">athavā vātanirnāśidravyakvātharasādibhiḥ | uṣṇairghaṭaṃ pūrayitvā pārśve chidraṃ vidhāya ca || 17 ||</seg> <seg type="unit" n="18">vimudryāsyaṃ trikhaṇḍāṃ ca dhātujāṃ kāṣṭhavaṃśajām | ṣaḍaṅgulāsyāṃ gopucchāṃ nalīṃ yuñjyādvihastikām ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">sukhopaviṣṭaṃ svabhyaktaṃ guruprāvaraṇāvṛtam | hastiśuṇḍikayā nāḍyāṃ svedayedvātarogiṇam || 19||</seg> <seg type="unit" n="20">puruṣāyāmamātrāṃ vā bhūmimutkīrya khādiraiḥ | kāṣṭhairdagdhvā tathābhyukṣya kṣīradhānyāmlavāribhiḥ ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">vātaghnapatrairācchādya śayānaṃ svedayennaram | evaṃ māṣādibhiḥ svinnaiḥ śayānaṃ svedamācaret ||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="16-21"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athoṣmasvedavivakṣāyāṃ yogadvāreṇa taptarūpamāha - kāye naktakaveṣṭite iti | naktakāḥ vātaharavaṭapallavādayaḥ | tairveṣṭitaṃ śarīraṃ kṛtvā paścādvihitasvedadravyeṇa svedayediti bhāvaḥ | anyadapyāha - athaveti | vātanirnāśadravyāṇi daśamūlaprabhṛtīni | teṣāṃ kvāthaṃ svarasaṃ ca yathāsaṃbhavaṃ ca grāhyaṃ pārśve chidraṃ vidhāyeti ghaṭapārśve nāḍikāmukhapramāṇaṃ randhraṃ kārayet | vimudryāsyamiti| ghaṭamukhaṃ mudrayedityarthaḥ | nāḍikāghaṭasaṃdhimapi mudrayediti saṃpradāyaḥ | nāḍīsvarūpamāha -trikhaṇḍamityādi | trikhaṇḍāṃ mṛdumadhyaprabalasvedaviṣayatvātkhaṇḍatrayayuktāmityarthaḥ | dhātujāmiti suvarṇādidhātunirmitam | athavāpyabhāve kāṣṭhajāmiti vaṃśādikāṣṭhaghaṭitām | ṣaḍaṅgulāsyāmiti ṣaḍaṅgulaiḥ kuṇḍalākṛtimuttaralagnaṃ nāḍikāmukhamiti bhāvaḥ | kiṃcidvimañcaghaṭalagnamukhaṃ bhavatīti gopucchākārānukārābhidhānatvāt saṃpradāyaviṣayaḥ | tena laghumukhaṃ ghaṭalagnaṃ kārayet | bṛhanmukhamāturalagnamiti bhāvaḥ | dvihastakāmiti dvihastaparimāṇaṃ trikhaṇḍānāmityarthaḥ | guruprāvaraṇaṃ tūlīprabhṛtikam | hastiśuṇḍikayetyuktamapi nāḍyākāraṃ draḍhayati na doṣaḥ paunaruktyā | athavā hastiśuṇḍiketi nāmnā'sya svedasya saṃjñā vihitā | hastiśuṇḍiko'yaṃ sveda iti tātparyārthaḥ | anyoṣmasvedavidhānamāha - puruṣāyāmamātrāmiti | puruṣapramāṇaṃ yathā syāt| āyāmañca dīrghavistārayoḥ khādiraiḥ kāṣṭhairiti | khadiro raktasāraḥ | dagdhveti bhūgartasthānamiti śeṣaḥ | tatra kāṣṭhajvalanaṃ kuryādityarthaḥ | tatheti paścāt kṣīrādibhiḥ kṛtvābhyukṣyeti | na tu kāṣṭhāṅgārāṇi tatratyopanīya kṣīradhānyāmlaprabhṛtīnāmekatamena kṛtvā tadeva sevayediti bhāvaḥ | dhānyāmlaṃ kāñjikaviśeṣam | tadabhāve takraṃ grāhyamiti vyavahārāt| paścātkāryamāha - vātaghnapatrairityādi | tatra vātaghnapatraireraṇḍaprabhṛtikaiḥ | tacchayanaṃ bhūgartanirmitarūpam | tatpatrairācchādya tatra vātārtapuruṣaṃ saṃviśya svedayedityabhiprāyaḥ | evamityanenaiva prakāreṇa svinnairmāṣādibhirapi śayanasvedamāvaraṇīyam | etaduktaṃ bhavati | māṣakvāthajalenāpi bhūgartasyeti siṃcanam | athavā svinnabāṣpaiḥ bāṣpaparisvinnaṃ vātārtamadhaḥsthaṃ svedayedityeke || 16-21 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="16-21"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> athoṣṇasvedaḥ - lohapiṇḍikeṣṭakādibhiḥ taptai: amlasaṃsiktaiḥ, punaḥ kāye dehe, rallakaveṣṭitairyaḥ svedaḥ sa uṣṇasvedaḥ | athavā pakṣāntare | vātanirnāśidravyakvātharasādibhiḥ ghaṭaṃ pūrayitvā pārśve tiryak chidraṃ kṛtvā āsyaṃ mukhaṃ vimudrya tasminpārśve chidre dvihastikāṃ nāḍīṃ yuñjyāt | kiṃbhūtāṃ nāḍīṃ ? trikhaṇḍāṃ trigranthivaṃśajām | kāṣṭhajāṃ, dhātujāṃ dvihastikāṃ nāḍīṃ yuñjyāt | ṣaḍaṅgulāsyāṃ gopucchāṃ veti vikalpaḥ | sukhopaviṣṭaṃ sukhena sthitam | svabhyaktaṃ kṛtatailābhyaṅgam | punaḥ guruprāvaraṇaṃ tūlādyairāvṛtam | anayā hastiśuṇḍikādhārayā nāḍyā vātarogiṇaṃ svedayet | apara uṣṇasvedaprakāraḥ - puruṣāyāmamātrāṃ puruṣapramāṇamātrāṃ bhūmimutkīrya khanayitvā khādiraiḥ kāṣṭhairdagdhvā tathā'mlamūtrādibhirabhyukṣyābhiṣiṃcya vātaghnapatrairācchādya śayānaṃ svedayet || 16-21 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">upanāhasvedamāha - athopanāhasvedaṃ ca kuryādvātaharauṣadhaiḥ | pradihya dehaṃ vātārtaṃ kṣīramāṃsarasānvitaiḥ || 22 ||</seg> <seg type="unit" n="23">amlapiṣṭaiḥ salavaṇaiḥ sukhoṣṇaiḥ snehasaṃyutaiḥ | upagrāmyānūpamāṃsairjīvanīyagaṇena ca || 23 ||</seg> <seg type="unit" n="24">dadhi-sauvīraka-kṣīrairvīratarvādinā tathā | kulattha-māṣa-godhūmairatasī-tila-sarṣapaiḥ || 24 ||</seg> <seg type="unit" n="25">śataṣuṣpā-devadāru-śephālī-sthūlajīrakaiḥ | eraṇḍamūlaṃ bījaiśca rāsnāmūlakaśigrubhiḥ || 25 ||</seg> <seg type="unit" n="26">miśi-kṛṣṇā-kuṭheraiśca lavaṇairamlasaṃyutaiḥ | prasāriṇyaśvagandhābhyāṃ balābhirdaśamūlakaiḥ || 26 ||</seg> <seg type="unit" n="27">guḍūcī-vānarībījairyathālābhaṃ samāhṛtaiḥ | kṣuṇṇaiḥ svinnaiśca vastreṇa baddhaiḥ saṃsvedayennaram ||27||</seg> mahāśālvaṇasaṃjño'yaṃ yogaḥ sarvānilārtihṛt |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="22-27"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athopanāhasvedavidhānamāha | upanāhaḥ koṣṇabahalālepaḥ bandhanamityeke | vātaharauṣadhairiti kākolyādigaṇādyathālābhaṃ grāhyamiti vyavahāraḥ | kṣīramāṃsarasānvitairiti kṣīraṃ gavyaṃ tadabhāve ājaṃ sāmānyatvācca yathāyogyaṃ deyamiti | māṃsamatra grāmyānūpasaṃbhavaṃ vakṣyamāṇatvāt | tasya rasaṃ māṃsarasamityarthaḥ | amlapiṣṭairiti amlaiḥ kāñjikādibhiḥ | salavaṇairiti lavaṇo'tra saindhavaṃ | snehasaṃyutairiti sneho'tra caturvidho deyo yathāyogyasaṃbhavāt | ayamapi śālvaṇasaṃjñaḥ | aparamapyupanāhavidhānamāha | grāmyānūpamāṃsādivānarībījaparyantadravye yathālābhaprāptaiḥ kṣuṇṇai: sūkṣmakuṭṭitaiḥ svinnaiḥ kathitaiḥ tadanu vastreṇa baddhvā poṭṭalikākāraiḥ saṃsvedayet | naramiti vātārtaṃ puruṣam | ayaṃ mahāśālvaṇasaṃjñayogaḥ prasiddha eva | yaduktam - ‘ānūpagrāmyamāṃsādyaiḥ svedaḥ śālvaṇako mata’ iti | grāmyāḥ aśvāśvataragokharorabhramedaḥpucchakaprabhṛtaya: | ānūpavargastu | pañcavidha:| tadyathā kūlacarāḥ, pallavāḥ, kośasthāḥ, pādinaḥ, matsyāśceti | tatra kūle caranti, te yathā - ‘tatrebha-mahiṣa-nyaṅku-ruru-rohita-śūkarāḥ | khaṅgi-gokarṇa-camarāḥ - sṛmarāḥ kālapucchakaḥ | kodrakāramaledyāśca paśavaḥ kūlacāriṇaḥ’ | plavā yathā - ’haṃsa-sārasa-kādamba-krauñca-kāraṇḍava-plavāḥ| balākā-baka-cakrāhvajīvajīvāmbukukkuṭā: | utkrośa-puṇḍarīkākṣa-śaśarīmaṇituṇḍikāḥ | kākatuṇḍadhanānāvamadgupuṣkaraśāyikāḥ | kāvākṣimallikāśvetavarāhādyāḥ plavā smṛtāḥ’ | kośasthā yathā - ‘śaṅkhaḥ śaṅkhāṇakaḥ śuktirbhallūkaśambukādayaḥ | kośasthāśca - udrakumbhīraśiśumārakumbhīrakāḥ | nakrakūrma-bhallūkādyāḥ pādinaḥ parikīrtitāḥ’ | matsyā yathā-‘gomatsyo marulaḥ kṛṣṇamatsyako bahulo rasaḥ | rājī cilici-mādyāśca matsyāḥ proktāḥ samāsataḥ’ iti | ityānūpamāṃsavargaḥ | eteṣāṃ svarūpamatra vistarabhayānna likhitaṃ | jīvanīyagaṇena veti | taduktaṃ suśrute – kākolīkṣīrakākolījīvakarṣabhakau | mudgaparṇīmāṣaparṇīmedāmahāmedācchinnaruhākarkaṭa-śṛṅgītugākṣīrīṛddhivṛddhimṛdvīkājīvantyo madhukaṃ ceti jīvanīyo gaṇaḥ | dadhisauvīrakakṣīrairiti | sauvīrakaḥ kāñjikabhedaḥ | vīratarvādinā tatheti | vīratarvādigaṇaḥ suśrute'vagantavyaḥ | vīratarusahacaradarbhavṛkṣādanīguṇḍānalakuśakāśāśmabhedakāgnimanthamoraṭavasukavasirabhallakakundurūke-ndīvarakapotavaṅkāśvadaṃṣṭrā ceti| śephālīsthūlajīrakairiti | śephālī nirguṇḍī ‘saṃbhārū’ iti loke | sthūlajīrakaḥ kṛṣṇajīraka:| eraṇḍasya mūlaṃ bījaṃ, ca grāhyaṃ | miśiḥ śatapuṣpā | kuṭherakaḥ khanāmaprasiddhaḥ | lavaṇairiti bahuvacanenātra pañcalavaṇāni yathāyogyaṃ deyāni | aparāṇyapi pāṃśukṣāraprabhṛtīni grāhyāṇi na doṣaḥ | amlasaṃyutairiti amloṣṇavargo hito grāhyaḥ | balābhiriti bahuvacanādbalācatuṣṭayeṣu yathālābhamiti yojyam | daśamūlaḥ prasiddhaḥ sa ca daśadravyairmilitaḥ | tadyathā - ’śāliparṇī pṛṣṭhiparṇī bṛhatī kaṇṭakārikā | tathā gokṣurakaścaiva laghumūlamiti smṛtam | bilvo'gnimanthaḥ syonākaḥ kāśmaryaḥ pāṭalāstathā | jñeyaṃ mahatvaṃ mūlaṃ ca daśamūlamubhe smṛta’miti | vānarībījairiti kapikacchūbījaiḥ | etairdravyairvyastairvā yogā boddhavyāḥ bhinnatṛtīyāntapadatvāt | śeṣaṃ subodham || 22-27 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="22-27"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> athopanāhasvedaḥ - vātaharauṣadhairdaśamūlādibhirupanāhaṃ svedaṃ kuryāt | kiṃ kṛtvā ? vātārtadehaṃ kṣīramāṃsarasānvitaiḥ pradihya pralepaṃ kṛtvā | uta amlapiṣṭaiḥ salavaṇaiḥ sukhoṣṇaiḥ snehasaṃyutaiśca pradihya | atha mahāśālvaṇasvedavidhānamāha - grāmyāḥ chāgorabhrādayaḥ, anūpā matsyacakravākādayaḥ | jīvanīyagaṇaścūrṇoktaḥ | sauvīraṃ kāñjikam | kṣārairyavakṣārasvarjīṭaṅkaṇaiḥ | vīratarvādiśca pūrvoktaḥ | atasī prasiddhā, śephālī nirguṇḍī, miśiḥ śatapuṣpā, kuṭheraḥ vāvarī | lavaṇaiḥ saindhavādyaiḥ | pañcabhiramlairdāḍimādyaiḥ | vānarī kapikacchū: | etairyathālābhaṃ samāhṛtairānītaiḥ, kṣuṇṇaiḥ kuṭṭitaiḥ, svinnaiḥ sveditaiḥ, punarvastreṇa baddhaiḥ svedayet || || 22-27 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">dravasvedavidhi: | dravasvedastu vātaghno dravyakvāthena pūritam || 28 ||</seg> kaṭāhaṃ koṣṭhakaṃ vā'pi sūpaviṣṭo'vagāhayet |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="28"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ dravasvedavidhimāha - dravasveda iti | pittasaṃge dravo hita iti pūrvoktatvāt | vātaghnadravyakvātheneti vātaghnadravyaṃ kākolyādigaṇapramukhaṃ tacca pūrvaṃ vyākhyātaṃ | kaṭāhaṃ koṣṭhakaṃ ca | dvividhamiti dravasvedaṃ | vā grahaṇāt carmadroṇīprabhṛtikamapi yathālābhaṃ dravasvedavidhau grāhyam || 28 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="28"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> vātaghnaṃ daśamūlādyaṃ dravyam | tatkvāthena pūrite kaṭāhe tāmrādikoṣṭhake vā sūpaviṣṭaḥ sukhena sthitaḥ avagāhayet || 28 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">idānīṃ dravasya parimāṇamāha - nābheḥ ṣaḍaṅgulaṃ yāvanmagnaḥ kvāthasya dhārayā || 29 ||</seg> <seg type="unit" n="30">koṣṇayā skandhayoḥ siktastiṣṭhet snigdhatanurnaraḥ | evaṃ tailena, dugdhena, sarpiṣā svedayennaram || 30 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="29"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> ’nābherityādi | yāvannāmerūrdhvaṃ sūpaviṣṭaḥ puruṣo magno bhavati tāvat kvāthādikaṃ dhārayet yojayedityarthaḥ | ityevaṃ kaṭāhāvagāha iva parimāṇam | koṣṭhe tūtthitaḥ puruṣo yāvat skandhayorupari sikto magnaḥ tāvattiṣṭhedityabhiprāyaḥ | snigdhatanutā sarvasvede'pi boddhavyā evamuktaprakāreṇaiva tailādināpi yathāyogyaṃ svedayedi<note place="foot" type="editorial" n="5">nanu snigdhasyaiva svedādhikārātpunaḥ snigdhagrahaṇaṃ kimartham ? ucyate - punargrahaṇaṃ tatsamayasnigdhatādyotanārtham | ru.</note> tyarthaḥ || 29 ||</seg> 30 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="29"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> tasya vidhānamāha - snigdhatanuḥ kṛtatailābhyaṅgaḥ | koṣṇayā dhārayā sthitaḥ skandhayoḥ siktaḥ | kvāthena dhārayā nābheḥ ṣaḍaṅgulaṃ yāvanmagnastāvattiṣṭhet | evaṃ tailena dugdhena sarpiṣā ghṛtena vā svedayet | ayaṃ dravasvedaḥ || 29 ||</seg> 30 || avagāhanakālaniyamaḥ |</ab>
          <ab type="mula">ekāntaro dvyantaro vā snehayukto'vagāhane |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athāvagāhanakālaniyamamāha - athāvagāhane yathādau snehayuktaḥ snehāvagāhastadā ekāntara ekadyantara: dvyantaro dvidināntaro vā kartavya iti vyavasthāviṣayaḥ | na tu sarvāvagāhane niyamanamidaṃ | nanvatra kālaniyamaḥ kṛtaḥ, tantrāntare tu na kṛtaḥ, tathā pūrvamuktaṃ - nābherūrdhvaṃ ṣaḍaṅgulapramāṇaṃ kvāthatailādidhāraṇam | tantrāntare tu anyathā | vaidyālaṃkāre - ’kaṭāhe mṛṇmaye pātre kiṃvā pāṣāṇasaṃbhave | ākaṇṭhamagno nivaset praharaṃ prātareva vā || romānteṣvanukūpeṣu sthitvā mātrā śatatrayam | tataḥ praviśati snehaiścaturbhirgacchati tvacam | pañcabhiśca bhajedraktaṃ ṣaḍbhirmāṃsaṃ prapadyate | medaḥ - sthānaṃ saptaśatairaṣṭabhiścāsthiṣu vrajet || navabhiryāti majjānaṃ tato mātrāṃ na kārayet | tatastu rogānsaṃgṛhya vātapittakaphodbhavān || srotasāṃ mārdavakaraḥ kaphavātavināśanaḥ | dhātūnāṃ puṣṭijanano balavarṇakaraḥ paraḥ || vātarogānaśeṣāṃśca jayedeṣa viśeṣataḥ’ iti | anyatrāpi kaṇṭhaparyantadhāraṇamuktaṃ yathā - droṇīkāṣṭhasya tailena sukhoṣṇena prapūrayet | tatra sthitvā yathā mātrā kaṇṭhaparyantamāhanum || sukhinaḥ sukumārasya sukhārthī śramapīḍitaḥ | gāhayet ghaṭikāsārdhaṃ tailadroṇyāṃ ca yatnataḥ || tato niḥsṛtya hastābhyāṃ khaṭvāyāṃ carmake punaḥ | sukhena mardanaṃ kṛtvā yāvattailaṃ viśudhyati || udvartanaṃ tataḥ kuryātsnānaṃ ca vidhipūrvakam || tvaci kāntikaraṃ sadyaḥ pāruṣyaṃ na vinaśyati || balapuṣṭikaraṃ sadyo vātarogaṃ ca nāśayet | anye ca tvagbhavā rogā mandānalasamudbhavāḥ || yasya śuṣyati sarvāṅgaṃ gatiryasya tu vihvalā | tasya droṇyāṃ ca taileṣu gāhayedghaṭikātrayam || kṣīṇendriyāḥ kṣīṇaśukrā jvarakṣīṇāśca ye narāḥ | vātārtau vṛṣaṇau yeṣāmantravṛddhiśca dāruṇā || paṅgulaḥ pīṭhasarpī ca gṛdhrasī vātaśūlavān | kalāyakhañjakaṃ tūnīṃ pratūnīṃ ca viśeṣataḥ || etatsarvān nihantyāśu channābhramiva mārutam’ iti | tenātra śārṅgadharoktaṃ kālaniyamavacanaṃ sukumārādiviṣayam | tathā nābherūrdhvaṃ ṣaḍaṅgulagrahaṇaṃ hṛdayarakṣārthaṃ, tantrāntaroktaṃ dāruṇavātarogagrastaviṣayaṃ | kaṇṭhaparyantāvagāhanaṃ tu sukumārādiviṣayam | ata evoktaṃ carake - ‘padmotpalapalāśairvā svedyaḥ saṃvṛttya cakṣuṣī | muktāvalībhiḥ śuddhābhiḥ śītalairbhojanairapi || jalārdraiḥ sajalairhastaiḥ svidyato hṛdayaṃ spṛśet’ iti | netrahṛdayarakṣārthaviṣayamidaṃ śārṅgadharavacanaṃ jñeyam ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yathāyogyam ekāntare dvyantare vā'vagāho yuktaḥ ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">avagāhanaphalam - sirāmukhai romakūpairdhamanībhiśca tarpayet || 31 ||</seg> śarīre balamādhatte yuktaḥ sneho'vagāhane |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="31"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha samyaksnehāvagāhane phalamāha - avagāhane yuktaḥ sneha ekāntarādividhinā samyak prayuktaśīlaḥ | tādṛśa eva śirādistarpayan san śarīre balamādhatte tarpayan dhātūniti śeṣaḥ | yaduktaṃ -‘mātrābhistriścatuḥpaccaṣaṭsaptāṣṭabhirāvrajet | rasāsṛṅmāṃsamedosthimajjādhātūn yathākrama’miti | mātrāyāśca prasaṃgato lakṣaṇaṃ saṃkhyā ca likhyate | yathā – sphajāūnaḥ - karāvartaṃ kuryāttāṃ sphoṭikāyutām | eṣā mātrā bhavedekā sarvatraivaiṣa niścayaḥ | saṃkhyā yathā - ‘vedanopaśamaḥ pañcaśatasaptaśatāni vā | sahasraṃ vāpi mātrāṇāṃ kuryāddoṣabalābala’mityādi | śirāmukhai romakūpairiti | śirāṇāṃ mukhāni romakūpapratibaddhānīti bhāvaḥ | sirāśca doṣādivahā iti granthakāraḥ sandhibandhanakāriṇyo doṣādhātuvahāḥ śirā iti | tāśca sthūlasūkṣmabhedenāpi dvidhā bhavanti tāsāṃ nābhimūlatvādadhastiryak ca prasaraḥ | tathāhyuktam - ’yāvantyastu sirāḥ kāye saṃbhavanti śarīriṇām | nābhipravṛddhāḥ sarvāstāḥ pratanvanti samantata’ iti | dhamanībhiśceti | dhmānādanilāpūraṇāddhamanyo rasavahāścaturviṃśatisaṃkhyākāḥ | etāścāpi nābhiprabhavā abhihitāḥ | cakārāttāsāmapi mukhāni romakūpapratibaddhāni jñātavyāni | yataḥ ye svedamabhivahanti rasaṃ cābhitarpayantyantarbahiśca | taireva cābhyaṅgapariṣekāvagāhālepanavīryāṇyantaḥ śarīramabhipratipadyanta iti ||31 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="31"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> tasya phalamāha - sirāmukhairlomakūpairlomavivarairdhamanībhirnāḍībhiśca tarpayet | tadā śarīre balam ādhatte || 31 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">dhātuvardhanamāha - jalasiktasya vardhante yathāmūle'ṅkurāstaroḥ || 32 ||</seg> <seg type="unit" n="33">tathā dhātuvivṛddhirhi snehasiktasya jāyate | nātaḥ parataraḥ kaścidupāyo vātanāśanaḥ || 33 ||</seg> <seg type="unit" n="34">śītaśūlādyuparame stambhagauravanigrahe | dīptāgnau mārdave jāte svedanādviratirmatā || 34 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="32-34"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha snehāvagāhanādvāyuvṛddhau satyāṃ taddṛṣṭāntenāsya prādhānyamāha | mūle pānīyasiktasya vṛkṣasya yathāṅkurāḥ pallavādirūpā vardhante tadvadatrāpi dhātuvṛddhau boddhavyaṃ | nātaḥ para iti | asmāt snehāvagāhanāt aparo vātanāśako yogo na pradhāna iti bhāvaḥ | atha svedakarmaṇo virativiṣayamāha - śītaśīlādyuparame iti | śūlaśāntau satyāṃ śūlaśabdena vātādijanito vedanāsamūho boddhavyaḥ | stambho gauravaṃ cāṃgānāṃ tayornirgraho nāśaḥ | tasmiñjāte sati dīptāgnau sati | mārdavamapi aṅgānāṃ mṛdutā tasminnapi jāte sati viratirviśrāmaḥ; tena ebhiḥ kāraṇaiḥ svedaguṇo'vagantavyaḥ | tathā hyuktam - ’agnau dīpte mārdavaṃ tvakprasādaṃ bhaktaśraddhāṃ srotasāṃ nirmalatvam | kuryātsvedastandranidre ca hanyāt sandhīnbandhāṃśceṣṭayedāśu yukta’ iti | sauṣadhasvedātiyogalakṣaṇamuktaṃ vāgbhaṭe - ’pittāsrakopatṛṇmūrcchāsvarāṅgasadanabhramāḥ | sandhipīḍājvaraḥ śyāvaraktamaṇḍaladarśanam | svedātiyogācchardiśca tatra stambhanamauṣadham’ iti || 32-34 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="32-34"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> svedanātkadā nivṛttirbhavati ? ityatrāha - śīta iti | śītaśūlādīnāmuparame nivṛtte sati stambhagauravayornigrahe sati, mārdave mṛdutve sati dehasyaiva tadā svedanādviratirnivṛttirmatā || 32-34 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">susvinnasya paścāt karma darśayati - samyak svinnaṃ vimṛditaṃ snānamuṣṇāmbubhiḥ śanaiḥ | bhojayeccānabhiṣyandi vyāyāmaṃ na ca kārayet ||35||</seg> <seg type="unit" n="2">iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe svedavidhirnāma dvitīyo'dhyāyaḥ || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="35"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> vimṛditamiti | snehāvagāhānantaraṃ sukhamardanam, uṣṇāmbubhiruṣṇodakaiḥ snānam, anabhiṣyandi bhojayet | jāṭharāgne: saṃdīpanārthaṃ vyāyāmaṃ śarīrāyāsajanakaṃ karma | kecit - ’vyāyāmaṃ na ca kārayet’ ityatra - ‘sarvatrācāramācaret’ iti pāṭhaṃ paṭhanti | tatra ācāraḥ snehācaraṇaṃ, tacca vāgbhaṭe'pyuktam - ‘uṣṇodakopacārī syādbrahmacārī kṣapāśayaḥ | na vegarodhī vyāyāmakrodhaśokahimātapān | pravātayānayānādhvabhāṣyābhyāsanasaṃsthitīḥ | nīcātyuccopadhānāhaḥsvapnadhūmarajāṃsi ca’ iti || 35 ||</seg> <seg type="unit" n="2">iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāmuttarakhaṇḍe svedādhyāyo dvitīyaḥ || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="35"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> svedānantaraṃ kiṃ kuryādityāha - samyak svinnaṃ samyak sveditam | punaḥ vimṛditaṃ kṛtābhyaṅgam | paścācchannairuṣṇāmbunā kuryāditi pūrvakriyāsambandha: | anabhiṣyandi sroto rodhi bhojayet | vyāyāmaṃ śramādyaṃ na kārayet | suśrute caturvidhaḥ navasvedaḥ kathitaḥ | cakārādvāgbhaṭādau trayodaśavidhaḥ | granthajñāpanārthaṃ tadapi likhyate | taduktaṃ vāgbhaṭe - ’śaṅkaraḥ prastaro nāḍī pariṣeko'vagāhanam | jetāko'śmaghanaḥ karpū: kuṭī, kumbhī tathāca bhūḥ || kūpo lohākaraścaite svedāścaiva trayodaśa’ iti | eṣāṃ lakṣaṇaṃ vāgbhaṭe darśitam || 35 ||</seg> <seg type="unit" n="2">iti śrīkāśīrāmavaidyaviracitāyāṃ śārṅgadharagūḍhārthadīpikāyāmuttarakhaṇḍe svedādhyāyaḥ || 2 ||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="3" xml:id="sd.3.3">
          <head>atha vamanavidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="unattributed">athedānīṃ kṛtasnehasvedasya śodhanādhikāraḥ | uktaṃca vāgbhaṭe - ‘snehaklinnāḥ koṣṭhagā dhātugā vā srotolīnā ye ca śākhā'sthisaṃsthāḥ | doṣāḥ svedaiste dravīkṛtya koṣṭhaṃ nītāḥ samyak śuddhibhirnirhriyante’ iti | atra śuddhibhiriti bahuvacanagrahaṇātpañcakarmaṇāṃ grahaṇam | tenā'trādau sthānānurodhātprāk vacanaṃ paścādvirecanādīti | ata evāha -</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">vamanapradhāno vidhiḥ vamanavidhiḥ śodhanaprakāraḥ | ata evāha - śaratkāle vasante ca prāvṛṭkāle ca dehinām | vamanaṃ recanaṃ caiva kārayetkuśalo bhiṣak || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> ūrdhvabhāgadoṣanirharaṇaṃ vamanam, adhobhāgadoṣanirharaṇaṃ virecanam | cakārādvastinasyādayaḥ | vamanādīnāṃ kālamāha - śaratkāle ityādi | śaratkālādiśabdaistatsamīpasādhāraṇakāla upalakṣyate | uktaṃca - ’śrāvaṇe kārtike caiva māsi sādhāraṇe kramāt | grīṣmavarṣāhimacitān vāyvādīnāśu nirharet’ iti | kuśalo bhiṣagiti | doṣadeśakālasātmyaprakṛtivayovahridhātumalaviśeṣajñāne śodhane ca kuśala: iti || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> svedānantaraṃ vamanasyoktatvādvamanamāha - tatrādau vamanakālamāha - śaraditi | śaratkāle vasante prāvṛṭkāle eṣu triṣveva ca dehināṃ manuṣyāṇāṃ vamanaṃ recanaṃ ca kārayet | yaḥ kuśalo bhiṣak pravīṇavaidyaḥ sañcayaṃ jñātvā vamanonmukhaṃ doṣaṃ jñātvā, anyathā svasthaviṣaye doṣadarśanāt | tathācoktaṃ granthāntare - ’bhiṣajaḥ śodhanaṃ prāhurvarjyaḥ svasthena sarvadā | pannagasya vadhovaṃkṣṇe doṣasya samudīraṇam’ iti | nanu śaratkāle pittasyā'pi vamanaṃ yuktaṃ vasante kaphasyā'pi vamanaṃ recanaṃ yuktam | dvayoḥ prāvṛṭkāle vā hetutvātkathaṃ vamanaṃ recanaṃ dīyate tatra vātādhikyaṃ kathaṃ syāt ? ucyate - varṣākāle niṣedho, na prāvṛṭkāle | tathācoktam agniveśena - ‘ativiṣṭenātigharme prāvṛḍityabhidhīyate | tatraiva śodhanaṃ pathyaṃ varṣāsu kadācana’ iti | śodhanena sarvadoṣanāśo bhavatītyeke | tathācoktaṃ tīsaṭe - ’prāvṛṭghanātyayavasantadineṣu yasmāt prādurbhavanti pavanādirujastataśca | vātādidoṣavigamācca śarīraśuddhiḥ’ iti | ambudāgamaśaranmadhuvāsareṣu agniveśena triṣveva ca śodhanaṃ nānyeṣu | tathācoktaṃ - ’triṣu tvanuśītatvātpreṣṭhaṃ śeṣeṣu śodhanam | hitaṃ bhavati yasmācca tatra hetuṃ nibodha me’ iti || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">vāmyāḥ - balavantaṃ kaphavyāptaṃ hṛllāsādinipīḍitam | tathā vamanasātmyaṃ ca dhīracittaṃ ca vāmayet ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="2"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> saṃprativamanārhatvamāha - balavantamiti vamanasāmarthyayuktaṃ | kaphavyāptamiti kapholbaṇagadāvyāptahṛllāsaḥ uparisthitivamanatā tadādirogapīḍitamityarthaḥ | ādiśabdāt kāsaśvāsātmapitta<note place="foot" type="editorial" n="1">te ca vāgbhaṭoktāḥ - ‘viśeṣaṇa tu vāmayet | navajvarātisārādha:pittāsṛgrājayakṣmiṇaḥ | kuṣṭhamehāpacīgranthiśrlīpadonmādakāsinaḥ | śvāsahṛllāsavīsarpastanyadoṣordhvarogiṇa’ iti</note> prabhṛtayaḥ | vamanasātmyamiti | vamanaṃ sātmyaṃ yasya tattathā te | puruṣamiti śeṣaḥ | dhīracittaṃ na kātaramityaryaḥ || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="2"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yeṣu vamanaṃ deyaṃ tānāha - hṛllāso hṛdayanirgamaḥ | upasthitavamanamityanye | vamanasātmyaṃ vamanasahajam || 2 ||</seg> vamanārhā rogāḥ -</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">vamanārhā rogāḥ - viṣadoṣe stanyadoṣe mando'gnau śrlīpade'rbude | hṛdroga-kuṣṭha-vīsarpa-mehā-jīrṇa-bhrameṣu ca || 3 ||</seg> <seg type="unit" n="4">vidārikā-pacī-kāsa-śvāsa-pīnasa-vṛddhiṣu | apasmāre jvaronmāde tathā raktātisāriṣu ||4 ||</seg> <seg type="unit" n="5">nāsā-tālvoṣṭha-pākeṣu karṇasrāve dvijihvake | galaśuṇḍyāmatīsāre pittaśleṣmagade tathā || 5 ||</seg> medogade'rucau caiva vamanaṃ kārayet bhiṣak |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="3-5"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha ye rogā vāmyāstānāha - viṣa iti | nanu apasmārādīnāmanilapradhānatvātkathamatra vamanaṃ yuktam ? ucyate, pāṇḍurogī kṛmivyāpta iti vakṣyamāṇavyāptaśabdena pravṛddhapāṇḍuroge niṣiddhopakrame kaphāvasthāyāṃ ca mṛdu jñeyaṃ | yaduktaṃ ‘pāṇḍuroge bhiṣak kuryādūrdhvādhaḥśodhanaṃ sadā’ iti | atra ūrṣvaśodhanaṃ vamanādikam | adhaḥ śodhanaṃ virecanaṃ | virecanaṃ cātra tīkṣṇameva, ‘vātasya tīkṣṇānyanulomanānī’ti vacanāt || 3-5 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="3-5"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> stanyadoṣe mātṛdugdhodbhave | vidārī rogaviśeṣaḥ | spaṣṭamanyat || 3-5 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">athāvāmyānāha - na vāmanīyastimirī na gulmī nodarī kṛśaḥ || 6 ||</seg> <seg type="unit" n="7">nātivṛddho garbhiṇīṃ ca na sthūlo na kṣudhāturaḥ | madārto bālako rūkṣaḥ śudhitaśca nirūhitaḥ || 7 ||</seg> <seg type="unit" n="8">udāvartyūrdhvaraktī ca duśchardī kevalānilī | pāṇḍarogī kṛmivyāptaḥ paṭhanātsvaraghātakaḥ || 8 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="6-8"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> timiraprabhṛtibhirvyādhibhirvyāptāḥ puruṣā na vāmanīyā ityabhiprāyaḥ | yataḥ -‘avamyavamanādrogāḥ kṛcchratāṃ yānti dehinaḥ | asādhyatāṃ vā gacchanti naite vāmyā hyatiśrutā’ iti | duśchardirityanena yatsāmānyaṃ tathāpi bahudoṣānvitaśchardyāṃ vamanaṃ kāryaṃ na doṣaḥ | yaduktaṃ suśrute -‘chardiṣu bahudoṣāsu vamanaṃ hitamucyate’ iti || 6-8 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="6-8"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yeṣāṃ vamanaṃ na deyaṃ tānāha - ete timiryādayaḥ na vāmanīyāḥ || 6-8 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">atha yadyapyete'pyajīrṇādivyāpitāstadā vāmanīyā iti vicāryāha - ete'pyajīrṇavyathitā vāmyā ye viṣapīḍitāḥ | kaphavyāptāśca te vāmyā madhukvāthasya pānataḥ || 9 ||</seg> <seg type="unit" n="10">sukumāraṃ kṛśaṃ bālaṃ vṛddhaṃ bhīruṃ ca vāmayet | pīttvā yavāgūmākaṇṭhaṃ kṣīratakradadhīni vā || 10 ||</seg> <seg type="unit" n="11">asātmyaiḥ śleṣmalairbhojyairdoṣānutkliśya dehinaḥ | snigdhasvinnāya vamanaṃ dattaṃ samyak pravartate ||11 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="9-11"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> ete pūrvoktāstimiryādayaḥ te yadā ajīrṇavyathitā upaviṣapīḍitāḥ kaphavyāptā vā bhavanti tadā vāmyā ityabhiprāyaḥ | kaphavyāptā iti niyatam | tathāhi - ‘kaphaje vamanaṃ śastaṃ recanaṃ pittaje gade | bastirvātagate kāye āmaye tvāmapācana’miti | kena vāmyāstamāha - madhukvāthasya pānata iti | madhukvātho madhuyaṣṭīkvāthaḥ | yadvā madhu kṣaudraṃ | kvāthaṃ kvathitaṃ jalaṃ | anyadvihitadravyaśṛtaṃ vā prakaraṇatvāt | kaṣāyaścātra sarvaḥ koṣṇaḥ kārya iti carakavacanāt | uṣṇavirodhitvena madhūṣṇaṃ niṣiddhamiti vivakṣāyāṃ na cātra madhūṣṇaṃ viruddhaṃ | yaduktaṃ - ‘pracchardane nirūhe ca madhūṣṇaṃ na nivārayet | alaghvapākamāśveva tayostasmānnivartate’ iti | ata eva yātyadhodoṣamādāya pacyamānaṃ virecanaṃ | guṇotkarṣaṇātdūrdhvamapakvaṃ vamanaṃ punariti | yadā'jīrṇādipīḍitatimirādayo'pi sukumārādiṣu bhavanti tadā vakṣyamāṇaprayogenaiva vāmyā ityata āha - vamanasādhyavikārapīḍitāḥ sukumārādayo'pi yavāgvādīnāmanyatamenākaṇṭhaṃ pāyayitvā vāmayedityarthaḥ | yavāgvapyanena kaphakaratvāt kaphotkleśanārthamityabhiprāyaḥ | yaduktaṃ ‘pāṃśudhānye yathā vṛṣṭiḥ kledayatyatikardamam | tathā śleṣmaṇi saṃvṛddhe yavāgū śleṣmavardhanī’ti | ityabhiprāyaviṣayaṃ vakṣyamāṇenaiva caritārthatvāt | kṣīratakradadhi yathādoṣāpekṣayā vyastaṃ deyaṃ | pūrvamuktaṃ vakṣyamāṇenaiva caritārthatvāttānāha - ‘asātmyaiḥ śleṣmalairbhojyairdoṣānukteśca dehinaḥ | snigdhasvinnāya vamanaṃ dattaṃ samyak pravartate | snigdhasvinnāyeti snehapānapūrvakāya khedapūrvakāya puruṣāyetyarthaḥ | na tu snehasvedāyeti, yataḥ snehapānādekāhamuparatamaparādinā etatsvinnamiti prasiddhiḥ | bhālukinā snehapānāt tryahena vamanaṃ darśitaṃ | tadyathā ‘snigdhasvinnaśarīrasya dadyātpracchardanaṃ tryahāt | daśarātre gate vānte bhūyo dadyādvirecana’miti || 9-11 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="9-11"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> eteṣvapi ajīrṇavyathitā vāmyāḥ, kaphavyāptāśca vāmyāḥ | madhūko guḍapuṣpaḥ tatkvāthapānataḥ | kṛśabālavṛddhānāmapi punaruktiviśeṣaniṣedhārthaḥ | vamanādau yadvihitaṃ tadāha - ‘naraḥ śvo vamanaṃ pātā bhuñjīta kaphavardhanam | sujaraṃ dravabhūyiṣṭhaṃ laghu śītaṃ virecanam ||’ iti | yavāgūm ākaṇṭhaṃ pītvā asātmyaiḥ arucyaiḥ śleṣmavardhakai: bhojyairvā doṣānutkleśya dehinaḥ puruṣasya snigdhasvinnāya vamanaṃ dattaṃ samyak pravartate | snigdhāya kṛtaghṛtapānāya sveditāya | nanu snehapānātsvedātkadā vamanaṃ deyam ? tadāha granthāntarāt - atra nāsti | tathāca bheḍaḥ ‘ekāhaṃ parataḥ snehāt sthitvā pracchardanaṃ pibet | bhuktvā grāmyodakairmāṃsairanūpaiśca susaṃskṛtaiḥ | trirātrāt paratastadvat svedātprakledanaṃ pibet iti || 9-11 ||</seg></ab>
          <ab type="mula">?madhusaindhavayoḥ prādhānyam - vamaneṣu ca sarveṣu saindhavaṃ madhu<note place="foot" type="editorial" n="2">‘vā’ śabdo'tra na bhinnakrame, apiśabdārthe dvayorapyekatra yogāt | uktaṃca vāmmaṭe-’yathāvikāravihitāṃ madhusaindhavasaṃyutām | koṣṭhaṃ vibhajya bhaiṣajvamātrāṃ madhābhimadhitām | brahmadakṣāśvirudrendrabhūcandrārkā'nilā'nalāḥ | ṛṣaya: sauṣaghigrāmā bhūtasaṃghāśca pāṃtu vaḥ | rasāyanamivaṣīṃṇāmamarāṇāmivā'mṛtam | sudhevottamanāgānāṃ bhaiṣajyamidamastu te || oum namo bhagavate bhaiṣajyagurave vaiḍūrya prabharājāya tathāgatāyārhate samyaksaṃbuddhāya | tadyathā- oum bhaiṣajye bhaiṣajye mahābhaiṣajye samudgate svāhā | prāḍmukhaṃ pālyetpīte muhartamanupāyayet’ ityādi | ru.</note> vā hitam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha vamanadravyeṣu madhusaindhavayorviśeṣeṇaivopādeyatvamāha | madhusaindhavayorabhimantraṇaṃ ca sarvatraiva jñeyaṃ | yaduttaṃ ‘yathāvyādhi ca vihitaṃ madhusaindhavasaṃyutaṃ | koṣṭhaṃ vibhajya bhaiṣajyamātrāṃ maṃtrābhimantritā’mityādi | atroṣṇe'pi kaṣāye madhusaindhave na viruddhe | namanasyāpakvasyaivordhvagamanatvāt | vaidyāstvatra yoge pākasaṃbhavaṃ manyamānā madhu na prakṣipante iti kecit | mantraśca ‘brahmadakṣāśvirudrendre’tyādiśloko jñeyaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> carakāt vamaneṣu yaddhitaṃ tadāha - vamaneṣu vamanadravyeṣu sarveṣu vakṣyamāṇeṣu saindhavaṃ madhu vā hitam ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">vamanārhaṃ dravyam - bībhatsaṃ vamanaṃ dadyāt viparītaṃ virecanam || 12 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="12"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> kīdṛśaṃ vamanārhaṃ dravyaṃ deyaṃ tadāha - bībhatsavikṛtarasavarṇaprāyaṃ vamanaṃ vamanadravyamityarthaḥ | tena lālādullāsakaradravyamityabhiprāyaḥ | viparītaṃ virecanamiti viparītaṃ bībhatsadravyāt | tena bhakṣaṇe manojñamavikṛtamityarthaḥ || 12 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="12"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> vamanaṃ bībhatsaṃ saghṛṇaṃ, virecanaṃ ghṛṇādirahitam || 12 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">kvāthyakvāthayormānam - kvāthyadravyasya kuḍavaṃ śrapayitvā jalāḍhake | ardhabhāgāvaśiṣṭaṃ ca vamaneṣvavacārayet || 13 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="13"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ kvāthyakvāthayormānamāha - kvāthyadravyaṃ paṭolavāsānimbaprabhṛtikaṃ, teṣu kuḍavamitaṃ catuḥpalapramāṇaṃ | jalāḍhaka iti catuḥṣaṣṭipalamite pānīye ardhabhāgāvaśiṣṭamiti prasthadvayamitaṃ grāhyamityarthaḥ | ayaṃ parimāṇo'pyaikadaiva pānāśaktatvādvibhajya deyaḥ | kvāthabahutve tu sajalaguṇo yadyayogaḥ syāttadā sa eva punaḥ peya iti vyavahārādayamevāvagantavyaḥ | kaṣāyamapi pūrṇaśarāvaṃ pāpayedityuktaṃ tathehā'pi kaṣāyapānavyavastheti kecit || 13 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="13"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> vamane kvāthyadravyaparimāṇamāha - kuḍavaṃ catuḥpalam | kvāthyadravyasya jalādeḥ catuḥprasthake śrapayitvā ardhaṃ śritaṃ vamaneṣvavacārayet || 13 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">bheḍamatena vamane kvāthapānamātrā - kvāthapāne navaprasthā jyeṣṭhā mātrā prakīrtitā | madhyamā ṣaṇmitā proktā triprasthā ca kanīyasī ||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="14"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha kvāthyakvāthādīnāṃ pāne'tra mānamāha - ṣaṇmiteti | ṣaṭprasthā kanīyasī laghvī | etatparimāṇaṃ paścājjalapānasyāhuḥ | anyathā pūrvāparayoravyavasthā syāt | yadvā pūrvaparimāṇaṃ tu yavāgvādīnāṃ pācanārthamabhihitaṃ | paścāt kvāthapānasyetyarthaḥ | tatra yavāgvā dyupakalpayediti pāṭhāntare vṛndoktamātrayā vyavahāraḥ iti cakra: | carake tu ‘madanaphalakaṣāyamātrāṇāṃ pramāṇaṃ tu khalu sarvasaṃśodhanamātrāpramāṇāni pratipuruṣamavekṣitavyāni bhavanti | yāvaddhi yasya saṃśodhanaṃ pītaṃ vaikārikadoṣaharaṇāyopapadyate | na cātiyogāya tāvadasya mātrāpramāṇaṃ veditavyam’ iti (ca.sū.15|12) | tatra vāgbhaṭena koṣṭhaṃ vibhajya bhaiṣajyamātrāmityādivacanenaiva darśitaṃ koṣṭhaśca pratipuruṣaṃ bhinna eva | dṛḍhabalena śarāvamātrā coktā | ekavāraṃ pānārthaṃ jalāḍhakāviśiṣṭaṃ praśastaṃ ca | dvitrivāraṃ pānamityeke | śarāvasya pūrṇatvābhidhānaṃ maṅgalamiti jaijjaṭacakrau iti || 14 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="14"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> kvāthapāne navaprasthā jyeṣṭhā mātrā madhyamā ṣaṭprasthā triprasthā kanīyasī idaṃ kvāthapānapramāṇam | nanu<note place="foot" type="editorial" n="3">yadyapyayaṃ pāṭhaḥ ‘ajīrṇaṃ śītapānīya’ mityantima śloke'dhyāyasamāptau mātṛkāsu dṛśyate paramasmābhiḥ yo- myatvādyāthāsthāne niveśita rati bodhyam ||</note> śārṅgadhareṇa kuḍavadravye āḍhakaṃ jalaṃ datvā ardhāvaśiṣṭaṃ kvāthaṃ vamane deyamityuktaṃ punaḥ kvāthasya navaprasthapramāṇā jyeṣṭhā mātrā likhitā tatkathaṃ na virodhaḥ ? ucyate, etatpramāṇe śārṅgadhareṇa bheḍamataṃ likhitaṃ tadā - kaṇṭhapānārthaṃ viṣādau jñeyam | mahākāyaviṣayaṃ vā | tathāca bheḍaḥ ‘navaprasthā tu jyeṣṭhā syānmadhyamā ṣaṭprakīrtitā | niḥkvāthasya traya: prasthā māgadhī tu kanīyasī’ | carake tvevaṃ likhitaṃ ‘madhumadhukasaindhavaphāṇitopahatāṃ madanakalkakaṣāyamātrāṃ pāyayet | madanaphalakaṣāyamātrāpramāṇaṃ tu sarvasaṃśodhanamātrāpramāṇāni ca pratipuruṣāpekṣitavyāni bhavanti yāvadviṣasya śodhanaṃ pītaṃ vaikārikadoṣaharaṇāyopapadyate bhavati na cātiyogāsya tāvadasya mātrā pramāṇaṃ veditavyam’ || 14 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">kalkādimānam - kalkacūrṇāvalehānāṃ viphalaṃ śreṣṭhamātrayā | madhyamāṃ dvipalāṃ vidyātkanīyā palasaṃmitā ||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="15"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> aparamapi dravyaviśeṣeṣu mānaviśeṣamāha - iyaṃ tu doṣavyādhīnavekṣya prayoktavyā | kalkaṃ dṛṣadi peṣitam | cūrṇaṃ vastragālitam | avaleho lehyadravyam||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="15"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> vamane kvāthaparimāṇamuktvā kalkādīnāṃ parimāṇamāha - spaṣṭam || 15 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">vamanavegāḥ - vamane cā'pi vegāḥ syuraṣṭau pittāntamuttamāḥ | ṣaḍvegā madhyamā vegāścatvārastvavare smṛtāḥ ||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="16"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha vamanasaṃkhyāmāha - vamane tu madhyamottamāvaravegānāṃ ṣaḍaṣṭau catvāro vihitāḥ | iyameva doṣādivyavasthā kalpitā | aṣṭau vegā iti aṣṭavāraṃ yadvāmayedityabhiprāyaḥ | evaṃ ṣaṭcatvāro'vagantavyāḥ | pittānte iti kaphe | athavā pittāntaṃ yāvat ityanena suvāntalakṣaṇaṃ pratipāditameva | yaduktaṃ - ‘pitte kaphasyānumukhaṃ pravṛtte śuddheṣu hṛtkaṇṭhaśiraḥsu cāpi | laghau ca dehe kaphasaṃsrave ca sthite suvātaṃ puruṣaṃ vyavasye’diti || 16 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="16"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> vamane uttamamadhyamakaniṣṭhavegaparimāṇamāha - vamana iti | anyat sugamam || 16 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">prasthamānam | vamane ca vireke ca tathā śoṇitamokṣaṇe | sārdhatrayodaśapalaṃ prasthamāhurmanīṣiṇaḥ || 17 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="17"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athedānīṃ vegānāṃ parimāṇamāha - ardhamityanena dviguṇitaṃ jñeyo'yamiti dviguṇitaṃ tathāhi - ‘jaghanyamadhyaprabaleṣu vegāścatvāra iṣṭā vamane ṣaḍaṣṭau | daśaiva te dvitriguṇā vireke svasthastathā śoṇitamokṣaṇe ce’ti || 17 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="17"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> ardhenādhikena vartamānaṃ trayodaśapalamityucyate || 17 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">atha doṣaviśeṣeṇa dravyaviśeṣamāha - kaphaṃ kaṭukatīkṣṇoṣṇaiḥ pittaṃ svāduhimairjayet | susvādulavaṇāmloṣṇaiḥ saṃsṛṣṭaṃ vāyunā kapham ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">kṛṣṇā rāṭhaphalaṃ sindhu kaphe koṣṇajalaiḥ pibet | paṭolavāsānimbaiśca pitte śītajalaṃ pibet || 19 ||</seg> <seg type="unit" n="20">saśleṣmavātapīḍāyāṃ sakṣīraṃ madanaṃ pibet | ajīrṇe koṣṇapānīyaiḥ sindhu pītvā vametsudhīḥ ||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="18-20"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> kaṭukaṃ maricādi | tīkṣṇaṃ rājikādi | uṣṇamagnisaṃtaptamityarthaḥ | uṣṇavīryaprāyaṃ dravyaṃ vā | svāduhimairiti | svādu madhurarasāyikaṃ dravyaṃ, himaṃ śītasparśaṃ śītavīryaṃ vā | susvādulavaṇāmloṣṇairiti | madhurarasasahitābhyāmamlalavaṇarasābhyāmityarthaḥ | uṣṇamapyatra sparśāt | saṃsṛṣṭaṃ vāyunā kaphamiti | ata eva kevalānilaṃ vamane niṣiddham iti pūrvaṃ darśitameva | vāgbhaṭe tu - ‘kaphe tīkṣṇoṣṇakaṭukaiḥ pitte svāduhimairapi | vametsnigdhāmlalavaṇaiḥ saṃsṛṣṭaṃ mārutā kaphe’ iti || yadetaddoṣaviśeṣeṇa dravyaviṣayamuktaṃ tadarthaṃ yogasaṃdhānamāha - kṛṣṇā, rāṭhaphalaṃ madanaphalaṃ, siṃdhu saindhavam, etacca kalkīkṛtam uṣṇapānīyenāloḍya pītvā vamedityarthaḥ | kṛṣṇādīnāṃ militvā karṣa iti kecit | vyavahārācca kṛṣṇādīnāṃ pṛthakkarṣamātraṃ deyamiti saṃpradāyaḥ | paṭolavāsanimbaiśceti | paṭolādibhiḥ kṛtvā śītaḥ kāryaḥ | paṭoladīnāṃ militvā palaṃ, pākārthaṃ jalāḍhakaṃ pādaśeṣaṃ kaṣāyaṃ sakṣīramadanaṃ pibediti | kṣīreṇa madanaphalaṃ kalkīkṛtya tenaiva sahāloḍya pibet ityabhiprāyaḥ | madanaphalakalkasya karṣaḥ prakṣepeṇa pracāraḥ | ajīrṇetyādi | atra saindhavaprakṣepamāhuḥ || 18-20 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="18-20"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> vamanādau nādhikakaṭukādibhirdravyaiḥ kaphādikaṃ jayedityāha - kaṭutīkṣṇena vamanadravyeṇa kaphaṃ jayet | svādurmadhuraḥ | himaṃ śītalam | tathā madhuraiḥ pittaṃ jayet| susvādulavaṇāmloṣṇaiḥ saṃsṛṣṭaṃ militaṃ vāyunā kaphaṃ jayet | vamanāyāha - kṛṣṇā-pippalī, rāṭhaphalairmadana-phalaiḥ, sindhu saindhavam | kaphavamanāya etān koṣṇajalaiḥ pibet | paṭolaṃ paṭolapatram, vāsānimbau prasiddhau | etān pitte śītajalaiḥ pibet | saśleṣmavātapīḍāyāṃ sakṣīraṃ sadugdhaṃ madanaphalaṃ pibet | kvāthakalkādīnāṃ pramāṇaṃ pūrvoktameva || 18-20 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">uttamaśuddhiparyantaṃ vamanasūcanārthaṃ vamanavidhimāha - vamanaṃ pāyayitvā ca jānumātrāsane sthitam | kaṇṭhameraṇḍanālena spṛśantaṃ vāmayedbhiṣak || 21 ||</seg> lalāṭaṃ vamataḥ puṃsaḥ pārśve dve ca pradāpayet |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="21"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> vamanaṃ vamanakvāthaṃ pāyayitvā bhiṣak vāmayet | kaṃ | jānumātre āsane sthitaṃ rogiṇam | kiṃbhūtam eraṇḍanālena kaṇṭhaṃ spṛśantaṃ, tasya vamataḥ lalāṭaṃ dve pārśve dhārayet | uktaṃ ca vāgbhaṭe - ‘pīte muhūrtamanupālayet | tanmanā jātahṛllāsaprasekaḥ chardayettataḥ | aṅgulibhyāmanāgrasto nālena mṛdunā'thavā | galatālvarujatvena nāpravṛttān pravartayan | pravartayan pravṛttāṃśca jānubhyāmāsane sthitaḥ | ubhe pārśve lalāṭaṃ ca vamataścāsya dhārayet’ iti || 21 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="21"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> vamanakaraṇe vidhānamāha - spaṣṭam || 21 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">durvāntalakṣaṇamāha - praseko hadgrahaḥ koṭha: kaṇḍūrduśchardite bhavet ||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="22"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha durvānte lakṣaṇamāha – duśchardite durvānte puruṣe kiñcidvānte ityabhiprāyaḥ | praseko mukhasya kaphastrāva ityarthaḥ | hṛdgraho hṛdayāviśuddhiḥ | hṛdroga ityapare | koṭhaḥ kṣudraroge paṭhitaḥ sa yathā ‘varaṭīdaṣṭasaṃkāśaḥ kaṇḍūmān lohitāmrakaphapittān | kṣaṇikotpādavināśaḥ koṭha iti nigadyate tajjñai’riti | duścharditā ca vāntividhāraṇādeva proktā | tasmādapi koṭhādayaḥ saṃbhavanti | tathāhi - ‘visarpakoṭhakuṣṭhākṣikaṇḍūpāṇḍvāmayajvarāḥ | sakāsaśvāsahṛllāsavyaṅgaśca śvayathurvame’riti | vameriti vāntividhāraṇādityarthaḥ | asyānte taccikitsārthaṃ sārdhaṃ ślokaṃ kecitpaṭhanti | tadyathā - ‘gaṇḍūṣadhūmānāhārān rūkṣaṃ bhuktvā tadudvamaḥ | vyāyāmaṃ śrutirasrasya śastaṃ cātra virecanaṃ | sakṣāralavaṇaṃ tailamabhyaṅgārthe ca śasyata’ iti prakṣepakamanyamānairasmābhirapi na likhitaṃ, yato bahupustakeṣu na dṛśyate || 22 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="22"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> vikriyāprāptachardilakṣaṇamāha - praseko mukhaśaraṇam | hṛdgrahaḥ pīḍā, koṭho varaṭīdaṣṭavanmaṇḍalotpattiḥ, kaṇḍūḥ kaṇḍūti: , duśchardita etallakṣaṇam || 22 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">ativānterlakṣaṇamāha - ativānte bhavet tṛṣṇā hikkodgārau visaṃjñitā | jihvāniḥsarpaṇaṃ cākṣṇorvyāvṛttirhanusaṃhatiḥ || 23 ||</seg> raktacchardiḥ ṣṭhīvanaṃ ca kaṇṭhapīḍā ca jāyate |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="23"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ ativānterlakṣaṇānyāha - visaṃjñitā mūrcchābhedaḥ, jihvāniḥsarpaṇaṃ ca bhavati | jihvāyāḥ niḥsarpaṇamatra dvividhaṃ ekamantaḥpraviṣṭarūpam aparaṃ bahirnirgamanaviṣayaṃ akṣyorvyāvṛttirnetrayoḥ parivartanaṃ | athavā vyāvṛttirityākuñcanaṃ | hanusaṃhatiriti cibukacalanādirāhityaṃ | ṣṭhīvantaṃ raktasyetyasakṛcca || 23 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="23"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> ativānteḥ kiṃ lakṣaṇaṃ bhavatītyāha - visaṃjñitā saṃjñānāśaḥ, jihvāniḥsaṃraṇam, akṣṇorvyāvṛttiḥ, niḥsaraṇameva bhrāntirvā, hanusaṃhatiḥ stabdhatā pīḍā vā, raktacchardi: raktodgiraṇam | kaphena niḥsaraṇam | kaṇṭhe ca pīḍā vyathā || 23 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">vamanotpannarogacikitsāmāha - vamanasyātiyoge tu mṛdu kuryādvirecanam || 24 ||</seg> <seg type="unit" n="25">vamanāntaḥ praviṣṭāvāṃ jihvāyāṃ kavalagrahaḥ | snigdhāmlalavaṇairhṛdyairghṛtakṣīrarasairhitaḥ || 25 ||</seg> <seg type="unit" n="26">phalānyamlāni khādeyustasya cānye'grato narā:| ni:sṛtāṃ tu tiladrākṣākalkaṃ liptvā praveśayet ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">vyāvṛtte'kṣṇi ghṛtābhyakte pīḍayecca śanaiḥ śanaiḥ | hanumokṣe smṛtaḥ svedo nasyaṃ ca śleṣmavātahṛt ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">raktapittavidhānena raktacchardimupācaret | dhātrīrasāñjanośīralājācandanavāribhiḥ || 28 ||</seg> <seg type="unit" n="29">manthaṃ kṛtvā pāyayecca saghṛtakṣaudraśarkaram | śāmyantyanena tṛṣṇādyā pīḍāśchardisamudbhavāḥ ||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="24-29"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha vamanātiśayotpannānāṃ rogāṇāṃ cikitsāmāha - snigdhāmlalavaṇairhṛdyairghṛtamanatiśīlanena prabhavā tṛṣṇādirogā ebhirvihiprayogaiḥ śāmyantītyabhiprāyaḥ | kathaṃ yathetyāha - yadā vamanātiyogo bhavati tadā mṛduvirecanaṃ dadyāt | mṛduvirecanaṃ mastukṣīrādinā | aparamapi dvividhaprakāraniḥsarpitajihvāyā yogacatuṣṭayamuktaṃ tadvyākhyānamāha - vamanāntaḥpraviṣṭāyāmityādi | antaḥpraviṣṭāyāmiti saṃkucitāyām, atra kavalagrahāḥ snigdhādyaiḥ kalpitāḥ hitāḥ pathyā ityarthaḥ | snigdhaṃ tailādi, amlo amlikā mātuluṅgādiḥ, lavaṇaḥ saindhavādiḥ | eteṣāṃ madhye hṛdyairmanohlādakarairityarthaḥ | ghṛtakṣīrasamairiti | ghṛtakṣīramilitairityarthaḥ | nanu snehagrahaṇenaiva ghṛtagrahaṇaprāptireva tatkathaṃ punarghṛtagrahaṇam ? ucyate, snigdhaśabdetyukte punarghṛtopādānaṃ snehakriyātiśayadyotanārtham | aparamapyupāyamāha - phalānītyādi | amlānīti jambīranimbukaprabhṛtīni tasyāgrata iti | tasya jihvārtasya puruṣasyetyarthaḥ | purato'grataḥ sthitveti śeṣaḥ | anyanarā iti anyapuruṣāḥ | anena jihvā calitā bhavatītyabhiprāyaḥ | etaccāntaḥpraviṣṭāyāṃ bahirniḥsṛtāyāṃ ca jihvāyāṃ boddhavyam | atha ni:sṛtāyāḥ pṛthagyogadvayamāha - niḥsṛtāmityādi | niḥsṛtāṃ bahirnirgatāṃ jihvāmiti śeṣaḥ | tiladrākṣākalkamatra sāmyena kevalamāhuḥ | aparamapi vyāvṛtte'kṣṇi yogamāha - ghṛtābhyakta iti | vyāvṛdityapi pāṭhāntaraṃ | vyāvṛditi jihvā pūrvakalkādinā calitetyarthaḥ | yadi calitā jātā drākṣākṣīraghṛtābhyakte sati jihvāṃ śanaiḥ śanaiḥ kṛtvā pīḍayet | antarnayediti bhāvaḥ | hanumokṣārthamapyāha hanumokṣe smṛtaḥ sveda ityādi | khedo'tra caturṇāṃ madhye vihitasveda eva kāryaḥ | nasyamapi tadvihitam | tacca śleṣmavātaghnadravyarahitamityarthaḥ | tena śleṣmavātaghnaṃ yannasyaṃ taddeyaṃ; apare yogamenaṃ śleṣmavātaghnaṃ bhavatīti vyākhyānayanti | yataḥ kaphavātanirharaṇatvena hanumokṣaḥ syāt tanmūlatvāt | anye śleṣmavātaghnaṃ bhavatīti vyākhyānayanti | yataḥ kaphavātanirharaṇatvena hanumokṣaḥ syāt, tanmūlatvāt anye śleṣmavātahṛdityanenāparamapyupāyaṃ kathayanti | tadvicārya yojyānīti | raktacchardyāmapi yogamāha - raktapittavidhānenetyādi | raktapittavidhānaṃ raktapittacikitsāyāmanyatamena jñātavyaṃ | anyopadravāṇāṃ cikitsitamāha - dhātrīrasāñjanośīretyādi | dhātrī āmalakīphalaṃ, rasāñjanaṃ dārvīkvāthasamudbhavam, uśīraṃ mṛṇālaṃ, lājā bhṛṣṭadhānyaprabhavāḥ | candanaṃ raktaṃ | vāribhiriti | eteṣāṃ vāri toyaṃ grāhyaṃ | śṛtatvāt kalkatvācca || 24-29 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="24-29"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> vamanātivyāptau tadrogaśāntyarthaṃ cikitsitamāha - vamanasyātiyogaścettadā recanaṃ kuryāt | vamanātiyoge jihvāpratīkāramāha - vamane antaḥpraviṣṭāyāṃ jihvāyāṃ snigdhāmlalavaṇairghṛtakṣīrarasaiḥ kavalagraho hitaḥ | tasyāgrato'neke narāḥ amlanimbukādīni phalāni khādeyu: sugamam | vyāvṛtte'kṣṇi cikitsitamāha - vyāvṛttekṣṇi prasārite'kṣṇi ghṛtābhyakte śanaiḥ pīḍayet | hanumokṣe kriyāmāha - stambhāddhanumokṣakaraṇe svedaḥ smṛtaḥ | śleṣmavātaharaṃ nasyam | atha raktacchardipratīkāramāha - raktapittavidhānena raktapittacitkitsitena raktacchardimupācaret cikitset | aticchardijanitatṛṣṇācikitsitamāha - dhātrī āmalakī, rasāñjanaṃ dārvīkvāthodbhūtam, uśīraṃ prasiddhaṃ lājā dhānyajāḥ, candanaṃ śītaṃ, vāri netravālakam | ebhirmanthaṃ kṛtvā pāyayet | kiṃbhūtaṃ manthaṃ ? saghṛtaṃ kṣaudraśarkaraṃ, ghṛtaṃ gavyaṃ, kṣaudraṃ madhu, śarkarā sitā etaiḥ sahitam | anena manthena yā tṛṣṇāstāḥ śāmyanti | tathā chardisamudbhavāḥ pīḍāḥ śāmyanti || 24-29 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">atha samyagvāntalakṣaṇamāha - hṛtkaṇṭhaśirasāṃ śuddhirdīptāgnitvaṃ ca lāghavam | kaphapittavināśaśca samyagvātasya lakṣaṇam || 30 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="30"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> hṛcchuddhiḥ hṛdayalaghutārūpā, kaṇṭhaśuddhiḥ kaṇṭhe pāṭavaṃ kaṇṭhasthaśleṣmāpagamāt | śiraḥśuddhiḥ śirolaghutvaṃ tatsthapīḍādivināśāt | dīptāgnitvamiti | nanu vāntasya sahasā mando'gnirbhavati | uktaṃca - ‘saṃśodhanāsravisrāvasnehayojanalaṅghanaiḥ | yātyagnirmandatāṃ tasmāt kramaṃ peyādikaṃ bhajet’ iti | tatkathamatra dīptāgnitvam ? iti | ucyate - atra śodhanenāgnirupaghāto bhavati nāgnerhāniḥ, tasyopaghātasya peyādipathyadānena punardīptatvāt dīptatvam | uktaṃca dṛḍhabalena -‘peyāṃ vilepīmakṛtaṃ kṛtañca yūṣaṃ rasaṃ trīnubhayaṃ tathaikam | krameṇa seveta naro'nnakālaṃ pradhānamadhyāvaraśuddhiśuddha:’ iti | tathā'ṇuragnistṛṇagomayādyaiḥ saṃdhukṣamāṇo bhavati krameṇa | mahān sthiraḥ sarvasamaṃ tathaiva śuddhasya peyādibhirantarāgniriti | tasmāddīptāgnitvaṃ yuktaṃ, tathā lāghavaṃ śarīsya, ata eva kaphapittavināśaśca iti | ityanena śarīrapāṭavamapyuktam | athavā vāntisamaye taddina evāgnihānirdurvānte ca | samyagvānte aparadine ca dīpto'gnirityadoṣaḥ | ata eva vakṣyamāṇaśloke ‘ajīrṇārditaṃ varjayet’ sudhīriti grahaṇāt || 30 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="30"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> athānantaraṃ samyagvāntasya puruṣasya idaṃ lakṣaṇaṃ bhavati tadāha - hṛtkaṇṭhaśirasāṃ śuddhiḥ kaphādirahitatvam | agnirdīptaḥ, lāghavaṃ dehasya kaphapittavināśaśca iti || 30 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">atha vāntasya pathyamāha - tato'parāhṇe dīptā'gniṃ mudgaṣaṣṭikaśālibhiḥ | hṛdyaiśca jāṅgalarasaiḥ kṛtvā yūṣaṃ ca bhojayet || 31 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="31"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> tato'nantaraṃ śuddheranantaramityarthaḥ | dīptāgnim, aparāhṇe aparadine tṛtīyayāmāvasāne vā | ata eva dīptāgnitvamiti bhāvaḥ | mudgaṣaṣṭikaśālibhirbhojayet | mudgādayo'tra peyādikaraṇopayogitvena mudgādīnāṃ yūṣapeyāvilepya: kāryāḥ | adīptāgniśceti dvitīye divase | uktaṃ ca - ‘tataḥ sāyaṃ prabhāte vā snātaḥ śuddhān sukhāmbunā | purāṇaraktaśālīnāmasnehalavaṇauṣaṇam | bhuñjāno raktaśālyannaṃ bhojetpeyādikaṃ kramam’ iti | tathā yūṣaṃ ca paraṃ jāṅgalarasaiḥ hṛdyaiḥ kṛtvā bhojayet | tenā'yamarthaḥ - yūṣarasādīnāmakṛtakṛtatvena hṛdyatvaṃ jñeyam | uktaṃca - ‘peyāṃ vilepīmakṛtaṃ kṛtañca yūṣaṃ rasaṃ trīnubhayaṃ tathaikam | krameṇa seveta naro'nnakālaṃ pradhānamadhyāvaraśuddhiśuddhaḥ’ iti | ‘jñeyā: kṛtākṛtāste ca snehādiyutavarjitā’ iti | ṣaṣṭiko'tra gauraṣaṣṭikaḥ ‘gauraścāsitagaurata’ iti vacanāt | śāliratra raktaśāliḥ evaṃvidhā mahāśālyādayaḥ || 31 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="31"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> pathyavidhānamāha - jāṅgalarasairmāṃsarasairlavādyaiḥ || 31 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">suvāntasyaite pīḍādyarthaṃ na bhavanti ityāha - tandrā nidrāsyadaurgandhyaṃ kaṇḍūśca grahaṇī viṣam | suvāntasya na pīḍāyai bhavantyete kadācana || 32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="32"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> tandrā ardhonmīlananetratvam, nidrā prāgvyākhyātā, āsyadaurgandhyaṃ mukhadurgandhatā, viṣaṃ viṣajanitopasargāḥ | yaduktaṃ - ’kaphaprasekaṃ svarabhedanidrātandrāsyadaurgandhyaviṣopasargāḥ | gurutvakaṇḍūgrahaṇīvikārā na santi jantorvamataḥ kadācit’ iti | kadācana iti na kasmiṃścitkāle bhavantītyarthaḥ | yathā - ‘chinne tarau puṣpaphalaprarohā yathā vināśaṃ sahasā vrajanti | tathā hṛtaślaiṣmaṇi chardane ca tajjā vikārāḥ pralayaṃ prayanti’ iti || 32 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="32"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> suvāntasya tandrādyā na bhavantītyāha - tandrā tathā nidrā, āsyadaurgandhyaṃ mukhadurgandhatā, kaṇḍūḥ kharjūḥ grahaṇī saṃgrahaṇī viṣaṃ sthāvaraṃ kṛtrimaṃ ca suvāntasyaite pīḍāyai na bhavanti || 32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">vamane yanniṣiddhaṃ tadāha - ajīrṇaṃ śītapānīyaṃ vyāyāmaṃ maithunaṃ tathā | snehābhyaṅgaṃ prakopaṃ ca dinaikaṃ varjayetsudhī: || 33 ||</seg> <seg type="unit" n="3">iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa praṇītāyāṃ śārṅgādharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe vamanavidhirnāma tṛtīyo'dhyāyaḥ || 3 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="33"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> kṛtavamanasya pathyamāha - ajīrṇamiti | peyādyannasyājīrṇamatimātrapānāt, tatrāgnermandatvāt | śītapānīyaṃ śītajalasya srotaḥśuddherakaraṇāt | ata evoktam - ‘uṣṇodakopacārī syādbrahmacārī kṣapākṣayaḥ | avegarodhī vyāyāmakrodhaśokahimātapān || pravātayānayānādhvabhāṣyātyāsanasaṃsthitiḥ | nidrātyuccopadhānāhasvapnadhūmarajāṃsi ca’ iti | ata evoktaṃ - ‘tṛṣṇāyāmalpamuṣṇāmbu pibedvātakaphajvare | tatkaphaṃ vilayaṃ nītvā tṛṣṇāmāśu nivartayet || udīrya cāgniṃ srotāṃsi mṛdukṛtya viśodhayet | līnapittānilasvedaśakṛnmūtrānulomanam || nidrājāḍyāruciharaṃ prāṇānāmavalambanam | viparītamataḥ śīghraṃ doṣasaṃghātavardhanam’ iti | vyāyāmaṃ śarīrāyāsajanakaṃ karma dinaikamityupalakṣaṇaṃ tenā'nyadapi kālaṃ boddhavyam | yaduktaṃ -‘vamanādividhāneṣu yāvatkālaṃ tu gacchati | tāvattu parihartavyaṃ śītatoyādimaithunam’ iti || 33 ||</seg> <seg type="unit" n="3">iti śrīvāstavyānvayabhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāmuttarakhaṇḍe vamanādhyāyaḥ || 3 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="33"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> ajīrṇe ca śītapānīyaṃ varjayet | uṣṇameva praśastam | vyāyāmaṃ śramādikam | maithunaṃ strīsevanam, snehābhyaṅgaṃ tailamardanam, visūcyādau praśastaṃ na kṛtrimaṃ vamane prakopaṃ krodhaṃ sudhī: paṇḍitaḥ etatsarvaṃ dinaikaṃ varjayet || 33 ||</seg> iti śrīkāśirāmavaidyaviracitāyāṃ gūḍhārthadīpi- kāyāmuttarakhaṇḍe pañcakarmaṇi vamanaprakaraṇaṃ samāptam ||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="4" xml:id="sd.3.4">
          <head>atha virecanavidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">atha virecanādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ - atha virecanavidhiḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> sambandhastu prāgukta eva |</ab>
          <ab type="mula">virecanaviṣayamāha - snigdhasvinnasya vāntasya dadyātsamyag virecanam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> pūrvasnehapānayuktasya svedayuktasya cetyarthaḥ | vāntasyeti vamanaṃ kṛtvā | etena snehapānādīnāmanantareṇa virecanaṃ na kāryamityabhiprāyaḥ | tathāhi - ‘pittamatyulbaṇīkṛtya snehasvede kṛte sati | vamane ca kṛte pūrvamataḥ samyagvirecayet’ iti | vamanāntaramapi snigdhasvinnasyeti | yaduktaṃ - ‘karmaṇāṃ vamanādīnāmantaraṃ tvantare punaḥ | snehasvedau prayuñjīta saṃśodhanamanantaram’ iti | snigdhasvinnamatra kimarthaṃ tat dṛṣṭāntena draḍhayati | yathā ‘snehasvedāvakṛtvā'gre yastu saṃśodhanaṃ pibet | dāruśuṣkamivānāmaṃ dehastasya viśīryata’ iti ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> vamanānantaraṃ virecanasya vihitatvādvirecanamāha - snigdhasya pītasnehasya, svinnasya kṛtasvedasya ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">vamane'pyakṛte sati doṣamāha - avāntasya tvadhaḥ srasto grahaṇīṃ chādayetkaphaḥ || 1 ||</seg> <seg type="unit" n="2">mandāgniṃ gauravaṃ kuryājjanayedvā pravāhikām | athavā pācanairāmaṃ balāsaṃ ca vipācayet || 2 ||</seg> snigdhasya snehanaiḥ kāryaṃ svedaiḥ svinnasya recanam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> avāntasyetyādi | adhaḥsrastodhaḥ prāptaḥ recanadravyaprabhāvavaśāt | etādṛśaḥ kaphastadā grahaṇīmācchādayet | grahaṇīmagnisthitānnasthānaṃ | yaduktam - ‘agnyadhiṣṭhānamannasya grahaṇādgrahaṇī mate’ti | ata evādau vamanenātra kaphanigraho vidheyaḥ | so'pyāśrayasamāśrayaṇātsroto'varodhahetuḥ na kevalaṃ grahaṇīcchādanaṃ karoti | mandāgnimityādi | atra gauravaṃ śarīrasyeti | pravāhikātīsārabhedaḥ | atha kāryāntaramāha - pācanairiti | pācanadravyaiḥ sāmamityaparipakvarasaṃ || tathāhi - ’jaṭharānaladaurbalyādavipakvastu yo rasaḥ | sa āmasaṃjñako dehe sarvadoṣaprakopaka’ iti | na kevalamāmaṃ śrleṣmāṇaṃ ca vipācayet | etena kṛtavamanasyāpi pūrvaṃ pācanaṃ dattvā paścādvirecayedityabhiprāyaḥ | athaveti grahaṇāttena vamanaṃ vinā pācanaṃ deyamityarthaḥ | saṃśodhanakrame'pi pācanasya prādhānyamuktaṃ | tathā tīsaṭe coktaṃ - ‘prāk pācanaṃ snehavidhirvidheyaḥ svedastataḥ syādvamanaṃ virekaḥ | nirūhaṇaṃ snehanabastikarma nasyaṃ kramaśceti bhiṣagvarāṇām’ iti | eṣāṃ kramābhiprāyeṇa vināpi virecanasya pūrvaṃ pācanaṃ kartavyameveti vyavahāraḥ saṅgata eva | atha pācanamabhidhāya virecanamapi kasya kathaṃ dātavyamityāha - snigdhasyeti | pūrvakṛtasnigdhapācanasya, kaiḥ snehanairghṛtādibhiḥ | na kevalaṃ snigdhasya recanaṃ kiṃtu svedairapi svinnasya sveditasya virecanaṃ praśastaṃ | yadvā snehanaiḥ svedairiti saṃbandhaḥ | snehasvedairityanena doṣāṇāṃ sukhamutpāṭanaṃ sūcitaṃ | yataḥ ‘snehasvedaiḥ pracalitā rasaiḥ snigdhairudīritāḥ | doṣāḥ koṣṭhagatā jantoḥ sukhaṃ haṃti virecanai’riti | pūrvamuktamapyadaḥ punareva draḍhayati na doṣaḥ paunaruktyena | kecidvakṣyamāṇena śaradṛtāviti ślokena militvā vyākhyānayanti | tatra śaradṛtau snigdhasya snehanaiḥ kṛtvā virecanaṃ kāryaṃ | vasante ca svedaiḥ svinnameva recanaṃ deyaṃ | na tu snigdhasya iti na sarvamatam || 1 ||</seg> 2 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> adhaḥsrastaḥ patitaḥ, grahaṇīṃ pittadhāriṇīṃ kṛtvā kapha ācchādayet | yadā kaphaḥ grahaṇīmācchādayet tadā kiṃ kuryāt ityāha - mandāgniṃ gauravaṃ ca kuryāt | pravāhikātīsārabhedastāṃ janayet | adhasrastasya kaphasya pratīkāramāha - athavā pakṣāntare | āmaṃ balāsaṃ kaphaṃ ca pācanaiḥ śuṇṭhyairaṇḍādibhiḥ pācayet | yadvā snehanairghṛtadugdhādibhiḥ snigdhasya sveditasya recanaṃ kāryamiti vidhiḥ tatrocyate | vamanādvirecanaṃ kadā deyamityapekṣāyāmatrānuktamiti likhyate | tatra bhedaḥ | samyakpravṛtte vamane saptarātre gate sati | susaṃskṛtaśarīrasya pradātavyaṃ virecanaṃ’ | carake ca ‘vātaṃ saṃsṛṣṭaṃ punaḥ saṃsnehitaṃ tathā | uṣṇaṃ laghu tryahaṃ bhuktaiḥ ṣoḍaśe'hni virecayet’ | ṣoḍaśadine yadvā pakṣāntare pakṣādvireko vāntasyeti suśrutavacanam | asyārthaḥ vātaṃkṛtaṃ samyagvamanaṃ ṣaḍahasaṃsṛṣṭaṃ ṣaḍahetyuktavamanaṃ punastryahaṃ saṃsnehitaṃ punastryahamuṣṇakṛtasvedaṃ punastryahaṃ laghubhuktaṃ athainaṃ vāmitaṃ bhūyaḥ snehasvedopapāditaṃ | śleṣmakāle gate jñātvā koṣṭhaṃ samyagvirecayet’ | vāgbhaṭe evaṃ likhitam | asyārthaḥ. athainaṃ puruṣaṃ vāmitaṃ kṛtavamanaṃ ṣaḍahānantaraṃ snehasvedopapāditaṃ bhūyaḥ punaḥ śleṣmakāle dvādaśadivase gate sati punastrayahaṃ laghu bhaktaṃ ṣoḍaśe hyeva koṣṭhaṃ samyagvirecayediti vāgbhaṭārthaḥ || 1 ||</seg> 2 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">svamate tu - virecanakālamāha - śaradṛtau vasante ca deyaṃ śuddhau virecanam || 3 ||</seg> anyadātyayike kārye svedanaṃ śīlayedbudhaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="3"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atra śuddhau cāsvasthasya śodhanāya śaradṛtau vasante ca virecanaṃ deyaṃ | cakārādvarṣāsvapi | taduktam - ‘śītodbhavaṃ doṣacayaṃ vasante viśodhayan grīṣmajamabhrakāle | ghanātyaye vārṣikamāśu samyak prāpnoti rogānṛtujānna jātu’ iti | virecanamityanena viśeṣeṇa recanaṃ śaradāditriṣveva | anyadā himaśiśiragrīṣme kāle akārye tasmin virecanaṃ kṛte sati pūrvaṃ paścādvihitaśodhanaṃ śīlayedityabhiprāyaḥ | ata eva budha iti kālaviśeṣajño doṣaviśeṣajñaśca || 3 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="3"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> idānīṃ virecanayogye virecanakālamāha - śaradṛtau āśvinakārtike tathā vasante caitravaiśākhe dehaśuddhau bhiṣagvirecayet | anyadā anyasminkāle vā satyapi rogotpattau budhaḥ śodhanaṃ śīlayet || 3 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">śarīraśuddhau śodhanamuktaṃ tasya phalamāha - doṣāḥ kadācitkupyanti jitā laṅghanapācanaiḥ ||4||</seg> ye tu saṃśodhanaiḥ śuddhā na teṣāṃ punarudbhavaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="4"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> laṃghanamatropavāsaḥ, pācanasya pṛthugupādānāt | saptasu śamaneṣu dvayorgrahaṇaṃ pradhānatvāt | ye tu saṃśodhanaiḥ śuddhā doṣāsteṣāṃ na punarudbhavaḥ | ayamarthaḥ laṅghanādayaḥ śamanatvāt saṃcitān doṣān mūlān nonmūlayaṃti kiṃtu śamayanti te kadācitsvalpahetunā'pi kupyanti ye śodhanaiḥ śuddhāḥ teṣāṃ punarudbhavo na bhavati chinnasaṃcayatvāt | uktaṃ ca suśrute - ‘sañcayopahṛtā doṣā labhante nottarā gatīḥ’ iti | bahupustakeṣu ‘doṣāḥ kadācitkupyanti’ amuṃ ślokaṃ ‘pittaṃ virecanaṃ yuñjyāt’ asyāgre paṭhanti tadasaṅgatameva śodhanaparataivāsya ślokasya pūrvaślokaḥ | ‘śaratkāle vasante ca’ ityayaṃ śodhanapara eva tena śodhanaphalārtha evāyaṃ ślokaḥ | tena - ‘śaratkāle vasante ca’ asya ślokasyāgre ‘doṣāḥ kadācitkupyanti ayaṃ ślokaḥ paṭhanīyaḥ | virecanasyā'pi śodhanatvādyathākathañcitsamādheyaṃ vā || 4 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="4"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> doṣanāśe śodhanotkṛṣṭamāha - sugamam ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">atha pittādau virecanam | pitte virecanaṃ yuñjyādāmodbhūte gade tathā || 5 ||</seg> udare ca<note place="foot" type="editorial" n="1">cakārāt pittasaṃyoge'pi pittolbaṇe yojyam - uktaṃca vāgbhaṭe - ‘kaphe vidadhyādvamanaṃ saṃyāge vā kapholbeṇe | tadvadvirecanaṃ pitte’ iti |</note> tathā'dhmāne koṣṭhaśuddhyai viśeṣataḥ ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="5"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha virecanaṃ keṣāṃ niyataṃ tānāha - ‘pittavirecanamiti | pittajanitānāmupadravāṇāṃ pittātmakānāṃ niyato vināśa iti kevalapitte'pi virecanamabhihitam | tathāca tantrāntare'pi -‘śarīrajātānāṃ doṣāṇāṃ krameṇa paramauṣadhaṃ | bastirvireko vamanaṃ tathā tailaghṛtaṃ madhviti’ | āmodbhūte gade tatheti | āmajanitavyādhau | āmavātavikārādāvityaryaḥ | udara iti udararogarūḍhi:| ādhmānodarāpūraḥ | koṣṭhāśuddhāviti | koṣṭhasya aśuddhiḥ baddhakoṣṭha iti prasiddhiḥ | viśeṣata ityanenaivamādīnāmapareṣāmapi virecanaṃ viśeṣeṇa kuryādityarthaḥ | atha śodhanasya prādhānyaviṣayatvena virecanamukhyatvamāha - ayaṃ ślokaḥ śodhanapadagrahaṇenānyacchodhanaparo'pi bhavati | atrācāryeṇa laṅghanapācanairityuktena vamanaviṣayasya niṣedhaparatvādvirecanādhyāye svīkṛtaḥ | nanu ye'pi laṅghanapācanairjitāste punaḥ kathaṃ saṃbhavanti ? ucyate | kadācidatisvalpahetulābhena jitā apyajitāḥ doṣamūlānucchedāt mūlabhūtāśayagatadoṣadūṣyasamudbhavāt samyagjitāḥ alpamapi hetuṃ prāpya punaḥ kupyantīti bhāvaḥ | tena teṣāṃ punarudbhava iti | saṃśodhanena mūladoṣajanyādalpahetunā na kadāpi prakopaḥ balavattarahetunā bhavatyeva || 5 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="5"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yeṣu rogeṣu virecanaṃ dīyate tānāha - pitte pittavikāre, āmodbhūte āmavātādau | udare udararoge | ādhmāne koṣṭhāśuddhau baddhakoṣṭhādau || 5 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">idānīṃ ye virecane niṣiddhāstānāha - bālavṛddhāvatisnigdhaḥ kṣatakṣīṇo bhayānvitaḥ || 6 ||</seg> <seg type="unit" n="7">śrāntastṛṣārtaḥ sthūlaśca garbhiṇī ca navajvarī | navaprasūtā nārī ca mandāgniśca madātyayī || 7 ||</seg> śalyārditaśca rūkṣaśca na virecyā vijānatā |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="6"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> virecyā iti | viśeṣeṇa recyā na bhavantītyabhiprāyeṇālparecanasyā prāptireva | ata eva bālavṛddhayorapyayaṃ niṣedhaḥ sāmānyaḥ | viśeṣeṇa tu virekasādhyavyādhyupagrastayoḥ kiṃciddeyamityuktaṃ | tathāca - ‘agnikṣāravirekaistu bālavṛddhau vivarjayet | tatsādhyeṣu vikāreṣu mṛdvīṃ kuryāt laghukriyām’ iti | niṣiddhācaraṇamanyatrāpyuktam - ‘atyantapittādviparītadehān vireca- yettānapi mandamandam’ iti | tānapi niṣiddhabālavṛddhādīn | atisnigdha ityatisnehapānādiyuktaḥ | tathāhi ‘navā'tisnigdhakāyasya dadyātsnehavirecanaṃ | doṣāḥ prabhāvitā bhūyo līyante tena vartmasu’ iti | kṣatakṣīṇā iti | dhātuśoṣaṇatvena śoṣī kathitaḥ | sa ca rājayakṣmabhedaḥ | bhayānvito bhayayuktaḥ | bhayagrahaṇatvena śokābhitaptasya dīnasya vā niṣedho darśitaḥ | yaduktaṃ ‘kṣīṇastathā rūkṣitabālavṛddhadīno'tha śoṣī bhayaśokataptaḥ’ ityādi | sthūlo bahumedonvitaḥ | mandāgnirapi kapholbaṇatvāt | rūkṣo vātolbaṇa iti | athavā rūkṣa ityasnigdhaḥ | tathāhyuktaṃ ‘virūkṣaṃ snehasātmyaṃ tu bhūyaḥ saṃsnihya recaye’diti | vijānatetyanena virecanaviṣayavikalpaviśeṣajñena vaidyenetyarthaḥ | yataḥ ‘virecanairyānti narā vināśamajñaprayuktairavirecanīyā’ iti || 6 ||</seg> 7 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="6"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> avirecanayogyānāha - ete bālādayo vijānatā viśeṣajñapuruṣeṇa na virecyāḥ || 6 ||</seg> 7 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">virecanayogyānāha - jīrṇajvarī garavyāpto vātaraktī bhagandarī || 8 ||</seg> <seg type="unit" n="9">arśaḥ pāṇḍūdaragranthihṛdrogārucipīḍitāḥ | yonirogapramehārtā gulmaplīhavraṇārditāḥ || 9 ||</seg> <seg type="unit" n="10">vidradhicchardivisphoṭavisūcīkuṣṭhasaṃyutāḥ | karṇanāsāśirovakragudameḍhrāmayānvitāḥ || 10 ||</seg> <seg type="unit" n="11">plīhaśothākṣirogārtā: krimikṣīṇānilārditā: | śūlino mūtraghātārtā virekārhā narā matāḥ || 11 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="8-11"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> virekasādhyān rogānāha - jīrṇajvarādayo virekārhāḥ narā matāḥ | ācāryāṇāmiti śeṣaḥ | jīrṇajvarīti purāṇajvarī tasya virekasādhyatvāt | garavyāpta iti garaṃ kṛtrimaṃ viṣaṃ tena vyāptaḥ duḥkhitaḥ | tathā'rśādipīḍitāḥ | tathā yonirogādibhirarditāḥ | tathā vidradhyādiyutāḥ | tathā karṇanāsāśirovakragudameḍhrāmayānvitā iti | karṇādijanitāmayānvitā ityarthaḥ | tenāmayaśabdo karṇādibhiḥ saha saṃbadhyate | plīhaśothākṣirogārtā iti plīhādirogavyāptā ityarthaḥ | krimikṣīṇānilārditā iti | kṛmyādibhirarditāḥ pīḍitāḥ | virekārhā iti virecanayogyā ityarthaḥ || 8-11 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="8-11"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> jīrṇajvarī cirajvarī, garavyāpto viṣayukta:, udaram udararogiṇaṃ, granthirogaḥ | nanūdaraṃ pūrvamuktamatrāpyucyate tatkathaṃ na punaruktiḥ ? ucyate - udare punaruktirvirecanārthaṃ | yadvā udaragranthirbhinnarogaḥ | spaṣṭamanyat || 8-11 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">atha virecanajñānārthaṃ koṣṭhabhedānāha - bahupitto mṛduḥ koṣṭho jahuśleṣmā ca madhyamaḥ | bahuvātaḥ krūrakoṣṭho durvirecya: sa kathyate || 12 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="12"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> bahupittaḥ koṣṭhaḥ mṛduḥ, bahukapho madhyaḥ, bahuvātaḥ krūraḥ | madhyamena śodhanena hīnayogī krūraḥ | atiyogī mṛduḥ, samyagyogī madhyaḥ | saṃsargasannipātajakoṣṭhe yogavāhitvaṃ kaphasya jñeyaṃ vacanabalāt | yadāha khāraṇādiḥ - ‘vātolbaṇā syādbhahaṇī krūrakoṣṭhasya dehinaḥ | pittalā mṛdukoṣṭhasya yogavāhī tayoḥ kaphaḥ’ iti | tena vātakaphābhyāṃ krūraḥ, madhyo vātapittābhyāṃ, sannipātācca mṛduḥ | nanu bahuvātaśleṣmabhyāṃ krūraḥ, iti suśrutena bahukaphasya krūratvamuktam | iha tu madhyamatvamiti virodhaḥ ? maivaṃ - suśrutavākyasya saṃsargaparatvāditi bopadevapaṇḍitāḥ | durvirecya iti kṛcchrātsāmādiko'pyavirecyaḥ || 12 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">koṣṭhānurūpāṃ mātrāmāha - mṛdvī mātrā mṛdukoṣṭhe madhyakoṣṭhe ca madhyamā | krūre tīkṣṇā matā dravyairmṛdumadhyamatīkṣṇakaiḥ ||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="13"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> mṛdvādidravyaiḥ mṛdvādikoṣṭhakeṣu mṛdvādimātrā matā, ācāryāṇāmiti śeṣaḥ | nanu mṛdurdravyairmṛdvādyā mātrā bhavati kimarthaṃ mṛdvādimātretītyādi ? ucyate -hīnayogātiyogasamyagyogāya, te ca vaidyādhīnāḥ | uktaṃ ca - ‘alpasyāpi mahārthatvaṃ prabhūtasyālpakarmatām | kuryāt saṃśleṣaviśleṣakālasaṃskārayuktitaḥ’ ityādi mātrājñānārthamuktam || 13 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="13"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> virecane mṛdumadhyakrūrakoṣṭhamāha - mṛdviti | mṛdumadhyamatīkṣṇakairdravyairmṛdvīmātrādayo matāḥ| sugamam ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">mṛdvādidravyāṇi kāni tāni ityata āha - mṛdurdrākṣāpayaścāmbutailairapi viricyate | madhyamastrivṛtātiktārājavṛkṣairviricyate || 14 ||</seg> krūraḥ snukpayasāhemakṣīrīdantīphalādibhiḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="14"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> mṛduriti | mṛduḥ koṣṭhaḥ drākṣādibhiḥ samyak viricyate | tatra drākṣā gostanī, payaḥ godugdham uṣṇāmbu uṣṇodakam, pānīyatvena madhyame'pi grahaṇam | athavāmbuśabdaḥ sārakamastvādidravopalakṣaṇaḥ, tailamairaṇḍatailam | madhyastu madhyakoṣṭhaḥ na krūro na mṛduriti madhyapadābhidhānāt | sa ca trivṛtādibhiḥ samyak viricyate | trivṛtā śyāmā, tiktā kaṭukī, rājavṛkṣo girimālakaḥ| krūra iti | krūrakoṣṭhaḥ snukpayohemakṣīryādibhirviricyate | snuk sehuṇḍaḥ, hemakṣīrī svarṇakṣīrī, dantīphalaṃ jayapālaḥ | ādigrahaṇāt kumbhātilvakādayaḥ || 14 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="14"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> tāni dravyāṇyevāha - payo dugdham, tailaiḥ eraṇḍāditailaiḥ, trivṛtā niḥsṛtā, tiktā kaṭukī, rājavṛkṣo girimālakaḥ, snuk sehuṇḍaḥ tasya dugdham, hemakṣīrī svarṇakṣīrī dantī jayapālaḥ | ādiśabdāt indravāruṇībrahmalavaṇyādayaḥ || 14 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">virekasyottamādimātrāyai vāṅgakailiṅgakaparimāṇamāha - mātrottamā virekasya triṃśadvegaiḥ kaphāntagā || 15||</seg> vegairviṃśatibhirmadhyā hīnoktā daśavegakaiḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="15"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> mātrottameti | pravarā vegamātrā triṃśadvegairjñaiyā, tathā kaphāntageti kailiṅgakaṃ mānam | tathā viṃśatibhirvegairmadhyā, tathā daśabhirvegairhīnā | uktaṃca vāgbhaṭe - ‘jaghanyamadhyapravare tu vegāścatvāra iṣṭā vamane ṣaḍaṣṭau | daśaiva te dvitriguṇā vireke prasthastathā śoṇitamokṣaṇe ca’ iti | tulāmānamapyuktaṃ tenaiva - ‘prasthastathā syāddvicaturguṇaśca | dvitrānsaviṭkānapanīya vegānmeyaṃ vireke vamane tu pītam’ iti | keciduttamasya vāyoḥ krūrakoṣṭasya ca uttamā mātrā tīkṣṇā'bhimatā, ata eva kaphāntagānmeyaṃ vireke vamane tu pītamiti, madhyamā'pi tasya mṛdukoṣṭhasya hīnā iti vyākhyānayanti || 15 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="15"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> uttamādibhedena virekapramāṇamāha - mātrottameti | sugamam || 15 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">idānīṃ kaṣāyaguṭikācūrṇātmakānāṃ virecanadravyāṇāṃ parimāṇamāha - dvipalaṃ śreṣṭhamākhyātaṃ madhyamaṃ ca palaṃ bhavet || 16||</seg> <seg type="unit" n="17">palārdhaṃ ca kaṣāyāṇāṃ kanīyastu virecanam | kalkamodakacūrṇānāṃ karṣaṃ madhvājyalehataḥ || 17 ||</seg> karṣadvayaṃ palaṃ vā'pi vayorogādyapekṣayā |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="16"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> kaṣāyāṇāmiti | kaṣāyaśabdena rasaḥ śṛtaḥ śītaphāṇṭānāṃ caturṇāṃ grahaṇaṃ kalkasya pṛthagupādānāt | dvipalaṃ śreṣṭhamityanena vātajanitakoṣṭhasyetyarthaḥ | virecanaṃ śreṣṭhaṃ mānaṃ kaṣāyāṇāmuttamā mātretyarthaḥ | palaṃ madhyamaṃ madhyamā mātrā pittajanitamṛdukoṣṭhasyetyarthaḥ | ardhapalaṃ kanīyo mātrā hīnā mātretyarthaḥ | kaphena madhyamakoṣṭhaḥ kathitaḥ | kalkamodakacūrṇānāmiti | kalkādīnāṃ karṣaṃ madhvājyayogataḥ virecanam | vā athavā vayorogādyapekṣayā karṣadvayaṃ palaṃ vā virecanam | madhughṛtamānaṃ viṣamatayā yojyam | uktaṃ ca - ‘bhajato viṣarūpatvaṃ tulyāṃśau madhusarpiṣī’ iti | ādigrahaṇātkoṣṭhādi jñātvā virecanaṃ deyam || 16 ||</seg> 17 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="16"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> vireke kaṣāyādīnāṃ mātrākathanam - virecanaṃ dvipalaṃ śreṣṭham, palaṃ madhyamaṃ, palārdhaṃ kanīyaḥ svalpam | kaṣāyānantaraṃ virecane kalkādīnāṃ pramāṇamāha - madhvājyalehataḥ karṣadvayaṃ trayaṃ vā'pi deyam | vayorogādyapekṣā vicāraṇīyam || 16 ||</seg> 17 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">trivṛtācūrṇam | atha vātādīnāṃ koṣṭhamātrādibhedena katipayayogān darśayannāha - pittottare trivṛccūrṇaṃ drākṣākkāthādibhiḥ pibet ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">triphalākkāthagomūtraiḥ pibedvyoṣaṃ kaphārditaḥ | trivṛtsaindhavaśuṇṭhīnāṃ cūrṇamamlaiḥ pibennaraḥ || 19 ||</seg> vātārdito virekāya jāṅgalānāṃ rasena vā |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="18"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> pitte virecanasya prādhānyakhyāpanārthaṃ prāk | pittottaragrahaṇam | pittottare koṣṭhe drākṣākvāthādibhiḥ trivṛccūrṇaṃ pibet | ādigrahaṇāt kṣīrekṣukāśmaryasvāduskandavarārasādibhiḥ | kaphārditaḥ triphalākvāthagomūtraiḥ vyoṣaṃ trikaṭukaṃ trivṛccūrṇaṃ ca pibet| atrāpi virekāyeti saṃbandhaḥ | vātārditaḥ trivṛtśuṇṭhīsaindhavānāṃ cūrṇamamlairmadyakāñjikabījapūrarasādibhiḥ athavā jāṅgalānāṃ rasairhariṇaiṇatittiralāvādīnāṃ rasairmāṃsarasairvirecanaṃ pibet | vāgbhaṭe tu - ‘atha kāle tu taccūrṇaṃ kiṃcinnāgarasaindhavam | vātāmaye pibedamlaiḥ pitte sājyasitāmadhu | kṣīradrākṣekṣukāśmaryasvāduskandhavarārasaiḥ | kaphāmaye pīlurasamūtramadyāmlakāñjikaiḥ | pañcakolādicūrṇaiśca yuktyā yuktaṃ kaphāpahaiḥ | trivṛtkalkakaṣāyeṇa sādhitaḥ sasito himaḥ | madhu trijātasaṃyukto leho hṛdyaṃ virecanam | ajagandhā tavakṣīrī vidārī śarkarā trivṛt | cūrṇitaṃ madhusarpirbhyāṃ līḍhvā sādhu viricyate | sannipātajvarastambhapipāsādāhapīḍitaḥ | tvagelābhyāṃ samā nīlī taistrivṛttaiśca śarkarā | cūrṇaṃ phalarasakṣaudrasaktubhistarpaṇaṃ pibet | vātapittakaphottheṣu rogeṣvalpānaleṣvapi | nareṣu sukumāreṣu nirapāyaṃ virecanam’ || iti | cakradatte tu - ‘bhittvā dvidhekṣu parilipya kalkaistribhaṇḍijātaiḥ pariveṣṭya rajjvā | pakvaṃ tu samyak puṭapākayuktyā khādettu taṃ pittagadī suśītam’ iti || 18 ||</seg> 19 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="18"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> trivṛtādivirecanaṃ kathaṃ pibet ? ityāha - pittottare pittādhikye trivṛccūrṇaṃ drākṣākkāthādibhi: pibet | kaphārditaḥ triphalākkāthaṃ gomūtraiḥ pītvā trikaṭukaṃ pibet | vātārditaḥ vātapīḍitaḥ trivṛtsaindhavaśuṇṭhīnāṃ cūrṇamamlairnimbādibhiḥ pibet | jāṅgalānāṃ jāṅgalamāṃsānāṃ vā rasena iti pakṣāntare || 18 ||</seg> 19 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">eraṇḍatailaprayogaḥ | eraṇḍatailaṃ triphalākkāthena dviguṇena ca || 20 ||</seg> yuktaṃ pītaṃ payobhirvā nacireṇa viricyate |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="20"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha krūrakoṣṭhādīnāmapi tatkṣaṇameva virekārthaṃ prakāramāha - eraṇḍataileti | ayaṃ yogastrikoṣṭhaviṣaye yojyaḥ | tatra payobhirveti | ’vā’ śabdo vikalpārthe | tena triphalākvāthadugdhābhyāṃ militvaiva tailaṃ peyamityeke | vyāsena vā payasaiva kevalena dviguṇenetyanye || 20 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="20"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> anyadapi auṣadhayoge virecanavidhānamāha - eraṇḍataile | dviguṇena triphalākvāthena yuktaṃ pītvā, payobhirdugdhairvā pītvā pumān nacireṇa śīghreṇa viricyate || 20 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">ṣaḍṛtuvirecanam | trivṛtā kauṭajaṃ bījaṃ pippalī viśvabheṣajam || 21 ||</seg> <seg type="unit" n="22">samṛdvīkārasakṣaudraṃ varṣākāle virecanam | trivṛddurālabhā mustā śarkarodīcyacandanam || 22 ||</seg> <seg type="unit" n="23">drākṣāmbunā sayaṣṭyāhvaṃ śītalaṃ ca ghanātyaye | pippalī nāgaraṃ sindhu śyāmā ca trivṛtā saha ||23 ||</seg> <seg type="unit" n="24">lihetkṣaudreṇa śiśire vasante ca virecanam | trivṛtā śarkarā tulyā grīṣmakāle virecanam ||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="21-24"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ ṣaḍṛtuvirekaviṣayatvena tadyogānurūpānyogānāha - trivṛteti | trivṛtādibhirvarṣākāle prāvṛṣi virecanaṃ tatra doṣasañcayāt | trivṛt śyāmā, kauṭajaṃ bījaṃ indrayavā:, pippalī māgadhī, viśvabheṣajaṃ śuṇṭhī, drākṣā gostanī, tasyā rasaḥ, kṣaudraṃ madhu iti | varṣāgrahaṇena prāvṛṭgrahaṇaṃ doṣopacayaprakopanimittāt | ghanātyaye śaratkāle yogamāha - trivṛddurālabhetyādi | trivṛt śyāmā, durālabhā samudrāntā tasyā alābhe yavāsakaḥ, mustā bhadramustā, śarkarā sitopalā, udīcyaṃ vālakaṃ, candanaṃ śvetacandanaṃ cūrṇayogyatvāt | drākṣāmbunā gostanīkvāthena rasena vā | sayaṣṭyāhvaṃ yaṣṭīmadhusahitaṃ, śītalaṃ śītaguṇaṃ śītasparśaṃ ca tena pittaghnatvamasya yogasya kathitam | ata eva śaratkāle yogyatā'sya yogasya iti | śiśire vasante ca virecanamāha - pippalī nāgaramiti | pippalī kaṇā, nāgaraṃ śuṇṭhī, saindhavam, śyāmā śyāmamūlā, trivṛt mālavikākhyā aruṇamūlā ca | uktaṃ ca - ‘vidyāddvidhā ca tanmūlaṃ śyāmaṃ śyāmāruṇaṃ trivṛt’ iti | śiśiragrahaṇena hemantasyā'pi grahaṇam | vāgbhaṭe tu - ‘trivṛtāṃ<note place="foot" type="editorial" n="2">bahuṣu pustakeṣu mūlapāṭhe nāyaṃ ślokaḥ paṭhitaḥ |</note> citrakaṃ pāṭhām ajājīsaralaṃ vacām | svarṇakṣīrīṃ ca hemante cūrṇamuṣṇāmbunā pibet’ iti | grīṣme virecanamāha - tulyā śarkarā grīṣmakāle grīṣmākhye kāle virecanaṃ deyam | anyat sugamam | atra kecitsarvartukaṃ yogaṃ paṭhanti || 21-24 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">tadyathā - trivṛtāṃ hapuṣāṃ dantīṃ saptalāṃ kaṭurohiṇīm | svarṇakṣīrīṃ ca saṃcūrṇya gomūtre bhāvayetryaham ||25||</seg> eṣa sarvartuko yogaḥ snigdhānāṃ maladoṣahā |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="25"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> varṣākāle virecanavidhānamāha - trivṛtāniḥsṛtā, kauṭajaṃ bījam indrayavāḥ, viśvabheṣajaṃ śuṇṭhī, mṛdvīkā drākṣā tadrasaṃ, kṣaudraṃ madhu, varṣākāle idaṃ virecanam | śaradvirecanamāha -trivṛt niḥsṛtā, durālabhā yavāsā, śarkarā sitā, candanaṃ śvetam, udīcyaṃ vālakam, yaṣṭayāhvaṃ madhuyaṣṭī | etaddrākṣāmbunā drākṣājalena ghanātyaye śaradvirecanam | atha hemantavirecanam - sindhu saindhavam, śyāmā vṛddhadārakaḥ trivṛt niḥsṛtā | grīṣme virecanam - sugamamanyat || 25 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="unattributed"><seg type="unit" n="25">asya ślokasya dantīsthāne vāgbhaṭe trāyantī paṭhitā | trivṛt trāyantī, hapuṣā sātalā, kaṭurohiṇī samānaṃ jñeyam | ayaṃ pāṭho bahupustakeṣu na dṛśyate kṣepako'yamiti manyamānairasmābhirapi na vyākhyātaḥ || 25 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">abhayādimodakāḥ | abhayā maricaṃ śuṇṭhīviḍaṅgāmalakāni ca || 26 ||</seg> <seg type="unit" n="27">pippalī pippalīmūlaṃ tvakpatraṃ mustameva ca | etāni samabhāgāni dantī ca dviguṇā bhavet ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">trivṛdaṣṭaguṇā jñeyā ṣaḍguṇā cātra śarkarā | madhunā modakānkṛtvā karṣamātrapramāṇataḥ || 28 ||</seg> <seg type="unit" n="29">ekaikaṃ bhakṣayetprātaḥ śītaṃ cānu pibejjalam | tāvadviricyate janturyāvaduṣṇaṃ na sevate || 29 ||</seg> <seg type="unit" n="30">pānāhāravihāreṣu bhavenniryantraṇaḥ sadā | viṣamajvaramandāgnipāṇḍukāsabhagandarān || 30 ||</seg> <seg type="unit" n="31">durnāmakuṣṭhagulmārśogalagaṇḍabhramodarān | (vi<note place="foot" type="editorial" n="3">dīpikā'saṃmata:|</note> dāhaplīhamehāṃśca yakṣmāṇaṃ nayanāmayān ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">vātarogāṃstathādhmānaṃ mūtrakṛcchrāṇi cāśmarīm| ) pṛṣṭapārśvorujaghanajaṅghodararujo jayet || 32 ||</seg> <seg type="unit" n="33">satataṃ śīlanādeṣāṃ palitāni praṇāśayet | abhayāmodakā hyete rasāyanavarāḥ smṛtāḥ ||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="26-33"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha sarvakālīnaśīlanārthaṃ abhayāmodakānāha - abhayeti | ete abhayāmodakāḥ sarvartuṣu prasiddhāḥ | kvāpi śītavirecanasaṃjñaḥ| tvak guḍatvak, dantī triguṇā pṛthagbhārayāpekṣayā, evaṃ trivṛdapi cāṣṭaguṇā, śarkarāpyevaṃ ṣaḍguṇā | kecitsakaladravyebhyaḥ ṣaḍguṇatvamaṣṭhaguṇatvaṃ vyākhyānayanti, tanna tantrāntarasaṃvādāt uktaṃca - abhayā, pippalīmūlaṃ, maricaṃ, nāgaraṃ, tathā | tvak, patraṃ, pippalī mustaṃ viḍaṅgāmalakāni ca || karṣaḥ pratyekameṣāṃ tu dantyāḥ karṣatrayaṃ tathā | ṣaṭkarṣāstu sitā deyā dvipalaṃ trivṛtā bhavet || sarvaṃ saṃcūrṇitaṃ kṛtvā madhunā modakaṃ tathā | khādetpratidinaṃ caikaṃ śītaṃ cānu pibejjalam || tāvadviricyate janturyāvaduṣṇaṃ na sevate | pāṇḍurogaṃ viṣaṃ kāsaṃ jaṅghāpārśvarujastathā || pṛṣṭyartimūtrakṛcchūṃ ca durnāmaṃ sabhagandaram | aśmarī mehakuṣṭhaṃ ca dāhaśothodarāṇi ca || yakṣmāṇaṃ cakṣūrogaṃ ca kramaṃ vaidyena jānatā | yojito'yaṃ nihantyāśu abhayānāma modakaḥ’ iti | dṛḍhabalena elācādhikā'sti -‘vyoṣatvak patramustailāṃ viḍaṅgāmalakābhayāḥ| samabhāgā bhiṣak dadyāt triguṇaṃ ca mukūlakam | trivṛtā'ṣṭaguṇaṃ bhāgaṃ śarkarāyāśca ṣaḍguṇam’ ityādi | mukūlaṃ dantī, madhuneti modakakaraṇocitamānena | śītāmbunā pibejjalamiti yogaprabhāvo'yam | anyatra ‘śītāmbhasā stambhaḥ syāt rasāyanam’ iti | rasādikaraṇādrasāyanam | puṣṭibalavarṇakṛt | athavā rasāyanāṅgamidaṃ virecanaṃ rasāyanamiti prāṇadā modakāḥ || 26-33 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="26-33"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha sukhavirecanamāha - abhayā harītakī, āmalakaṃ, tvak guḍatvak, patraṃ patrajaṃ, mustaṃ bhadramustakam, etāni samabhāgāni, dantī jayapālamūlaṃ triguṇā tribhāgā, tṛvṛt śyāmā aṣṭabhāgā, śarkarā ṣaḍguṇā ṣaḍbhāgā | keciddantyādīn cūrṇānbhāgavṛddhānāhuḥ | spaṣṭamanyat || 26-33 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">virecanaṃ pītvā kiṃ kuryāttadāha -- pītvā virecanaṃ śītajalaiḥ saṃsicya cakṣuṣī | sugandhiṃ kiñcidāghrāya tāmbūlaṃ śīlayedvaram ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">nivātastho na vegāṃśca dhārayenna svapettathā | śītāmbu na spṛśet kkāpi koṣṇanīraṃ pibenmuhuḥ ||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="34"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> śītajalairiti | virekauṣadhaklamanāśārthaṃ śītalajalena netrasecanam | tathā sugandhaṃ mṛgamadasurabhi uttamacandanādīnyāghrāya paścādvaraṃ śreṣṭhajīrṇatāmbūlīpatrakṛtaṃ śīlayet | nivātastha iti vegapravṛttyarthaṃ vegāṃśca na dhārayet, ūrdhvavātādirogotpādakatvāt | svāpena virekauṣadhaśaktihāniḥ syāt | śītāmbu ityādi | śītalodakaṃ kvāpi pānādau na spṛśet | rekastambhakatvāt | ata evāha - koṣṇanīraṃ pibenmuhuriti | vāraṃ vāraṃ koṣṇaṃ jalaṃ peyaṃ rekaikakaraṇārthamityarthaḥ ||34||</seg>35||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="34"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> virecanānte yatkartavyaṃ tadāha - sugandhaṃ dravyam | vireke jāte kathaṃ tiṣṭhedityāha - vegān vātādīn na dhārayet, na svapet nidrāṃ na kuryāt, koṣṇanīraṃ muhuḥ pibet | kvāpi kadāpi uṣṇatve śītāmbunā spṛśet na sarvadā || 34 ||</seg> 35 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">samyagvāntalakṣaṇena samyagvirekalakṣaṇamāha - balāsauṣadhapittāni vāyurvānte yathā vrajet | rekāttathā malaṃ pittaṃ bheṣajaṃ ca kapho vrajet ||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="36"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> yathā vamane prathamaṃ balāsaḥ kaphaḥ pravartate | paścādvamanadravyaṃ nirgacchet | tadanu pittāni | bahuvacanatvena haritapītāni kaṭutittaprāyāṇīti | tatpaścādvāyuriti | tathā evamapi virekātprathamaṃ malaṃ purīṣaṃ tadanu pittaṃ tatpaścādvirecanaṃ dravyaṃ | tadanu kaphaḥ pravartata iti | tena kaphānte ca virecanamiti vacanāt | etena samyagvā'samyagviriktaśca kathita ityabhiprāyaḥ | anyathā durvānto durvirikta iti | tena durvāntalakṣaṇamanādhyāye'bhihitaṃ durviriktalakṣaṇamatraivāgre vakṣyati | nābheriti ṣaṣṭhaṃ vadanti kecit | tatra nābhereva srastatvam ||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="36"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> virekāt kiṃ niḥsaratītyāha - vānte sati yathā balāsauṣadhapittāni vāyuḥ vrajet tathā raikātkaphaḥ malaṃ pittaṃ bheṣajaṃ ca gamayet balāsaḥ kapham, auṣadhaṃ bhakṣitaṃ malaṃ purīṣam ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">atha durviriktalakṣaṇamāha - durviriktasya nābhestu stabdhatvaṃ kukṣiśūlatā | purīṣavātasaṃgaśca kaṇḍūmaṇḍalagauravaḥ || 37 ||</seg> vidāho'rucirādhmānaṃ bhramaśchardiśca jāyate |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="37"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> durviriktasya na samyagviriktasya narasya nābheḥ stabdhatvādayo jāyante | nābheriti | nābheḥ nābhyupalakṣitasya pradeśasya pakvāśayākhyasya stabdhatvaṃ stabdhatā, tathā kukṣiśūlatā kukṣyoḥ śūlaṃ | purīṣavātasaṅgaśceti malavātayoḥ saṅgo rodhaḥ | tathā kaṇḍūmaṇḍalagauravamiti kaṇḍūḥ śarīre, maṇḍalaśabdenātra varaṭīdaṃśasadṛśaṃ gauravaṃ śarīrodarayoḥ | vidāhaḥ pittavaddāhaḥ | arucirarocakaḥ | ādhmānamudarāpūraḥ | bhramaścakrārūḍhasyeva vastudarśanam | vāntiḥ chardiśceti | iti durviriktasya lakṣaṇam ||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="37"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> vireke durviriktalakṣaṇamāha - durviriktasya asamyagviriktasya nābheḥ stambhatvaṃ stabdhatā, tu punaḥ kukṣiśūlatā, purīṣavātayoḥ saṃgaḥ apravṛttiḥ | spaṣṭamanyat || 37 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">athāsya durviriktasya punaḥ cikitsāmāha -- taṃ puna: pācanaiḥ snehaiḥ paktvā saṃsnehya recayet ||38||</seg> tenā'syopadravā yānti dīptāgnerlaghutā bhavet |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="38"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> tamiti | durviriktaṃ puruṣaṃ pācanaiḥ pācanauṣadhaiḥ paktvā arthādāmaṃ doṣaṃ ca snehaiḥ saṃsnehya recayet | teneti | tena svedanasnehanenāsya durviriktasyopadravā yānti naśyantītyarthaḥ | tataḥ dīptāgnirbhavet | laghutā ca śarīrasya bhavati || 38 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="38"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> idānīṃ durvirecitacitsāmāha - āragvadhādibhistathā snehairghṛtapācanādyairāmaṃ paktvā saṃsnehya snehanaṃ kṛtvā virecayet || 38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">idānīṃ virekātiśayasya lakṣaṇamāha - virekasyātiyogena mūrcchā bhraṃśo gudasya ca ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">śūlaṃ kaphātiyogaḥ syānmāṃsadhāvanasaṃnibham | medonibhaṃ jalābhāsaṃ raktaṃ vā'pi viricyate ||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="39"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> virekasyātiyogena mūrcchādayo bhavanti | gudasya bhraṃśa iti | gudasya bahirnirgamanaṃ, taccātisaṃpravāhaṇādbhavati | uktaṃca - ‘pravāhikā'tisārābhyāṃ nirgacchati gudo bahi:’ iti | śūlaṃ nānāprakārakamatra jñeyam | tena parikartikā'pyatra bhavati | kaphātiyogaḥ syāt kaphasya atisaraṇaṃ bhavati | ‘tathā māṃsadhāvanasaṃnibhādikaṃ viricyate māṃsadhāvanodakatulyaṃ, medonibhaṃ medaḥsadṛśam | jalābhāsamiti | jalasadṛśaṃ svacchamityarthaḥ | raktaṃ vā'pi viricyata iti raktameva vā viricyate | anye māṃsadhāvanādīni cāsya viśeṣaṇāni manyante niṣpurīṣatvāt | iti virekātiyogalakṣaṇam || 39 ||</seg> 40 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="39"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> virekasyātiyogenādhikyena mūrcchādayo bhavanti | māṃsadhāvanādinibhaṃ viricyate ceti ||39||</seg>40||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">atha virekātiyogacikitsāmāha -- tasya śītāmbubhiḥ siktvā śarīraṃ taṇḍulāmbubhiḥ | madhumiśraistathā śītaiḥ kārayedvamanaṃ mṛdu || 41 ||</seg> <seg type="unit" n="42">sahakāratvacaḥ kalko dadhnā sauvīrakeṇa vā | piṣṭvā nābhipralepena hantyatīsāramulbaṇam || 42 ||</seg> <seg type="unit" n="43">ajākṣīraṃ rasaṃ vā'pi vaiṣkiraṃ hāriṇaṃ tathā | śālibhiḥ ṣaṣṭikaiḥ svalpaṃ masūrairvāpi bhojayet ||43||</seg> śītaiḥ saṃgrāhibhirdravyaiḥ kuryāt saṃgrahaṇaṃ bhiṣak |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="41-43"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> tasya vamanaṃ mṛdu kārayet | tasya virekārditasya vamanaṃ mṛdu kārayet | kiṃ kṛtvā ? śītāmbubhiḥ śītajalaiḥ śarīraṃ siktvā siñcayitvā | taṇḍulāmbubhiriti | taṇḍuladhāvanodakaiḥ | madhumiśrairiti | taṇḍuladhāvanairmadhumiśrairityarthaḥ | śītairiti | śītavīryadravyairlepamāha - sahakāratvaca ityādi | sahakāra āmraḥ tasya tvacaḥ kalkaḥ dadhnā sauvīrakeṇa kāñjikabhedena peṣayitvā nābhipralepena ulbaṇamatīsāraṃ hanyāt | bhojanamāha - ajākṣīramityādi | kṣīrādikaṃ raktaśālibhiḥ ṣaṣṭikairvā saha bhojayet | kṣīrasya kevalasyā'pi pānamāhureke saṃgrāhakatvāt | rasaṃ māṃsarasaṃ, vaiṣkiraṃ hāriṇaṃ vā | viṣkirā lāvatittirādayaḥ | śālibhiriti raktaśālyādibhiḥ | ṣaṣṭikairiti prasiddhaiḥ | svalpamityanena bhṛṣṭataṇḍulabhavaṃ śāktukamapi deyaṃ | masūrairapi svalpaṃ bhojanaṃ deyam | svalpamajīrṇabhayāt | athavā śītaiḥ śītavīryairdravyaiḥ saṃgrahaṇaṃ kuryāt iti || 41-43 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="41-43"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> ativiriktopadrave pratīkāramāha - tasya śītāmbubhiḥ śītajalai: śarīraṃ siktaṃ sevitaṃ kuryāt | tathā madhumiśraistaṇḍulāmbubhirmṛdu vamanaṃ kārayet | pratīkārāntaramāha - sahakāraḥ āmraḥ tasya tvacaḥ dadhnā sauvīraṃ kāñjikaṃ tena piṣṭvā lepayet | sa lepaḥ ulvaṇamatīsāraṃ hanti | atirekagrahaṇārthaṃ pathyamāha - śīteḥ saṃgrāhibhirdravyaiḥ saṃgrahaṇaṃ bhiṣak kuryāt, ajākṣīraṃ pāyayet tathā hāriṇaṃ hariṇamāṃsajaṃ rasaṃ vaiṣkiraṃ kukkuṭāṇḍaṃ māṃsarasaṃ vā ṣaṣṭikaiḥ śālibhirmasūrairvā bhojayet | svalpaṃ tuccham | tathā śuṇṭhyādibhiḥ śītairdravyairdāḍimādyairbhiṣak saṃgrahaṇaṃ kuryāt || 41-43 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">samyagviriktasya pācanādiprakāramāha - lāghavaṃ manasastuṣṭiranulomaṃ gate'nile || 44||</seg> suviriktaṃ naraṃ jñātvā pācanaṃ pāyayenniśi |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="44"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> lāghavaṃ śarīrasyeti | manasastuṣṭiriti | cittasaṃtoṣaḥ | anile vāyau anulomam adhobhāgaṃ gate sati etādṛśalakṣaṇena suviriktaṃ naraṃ jānīyāt | evaṃ jñātvā tasyā'pi pācanaṃ niśi dadyāt | pācanamaśeṣasyātra boddhavyaṃ | tacca mudgayūṣādikamityeke | yaduktaṃ ‘virecanānāṃ sarveṣāṃ dadhyannaṃ stambhane hitam | āmānte ca pradātavyamanyathā mudgamūṣaka’miti | kecittu pācanaṃ pāyayenniśītipadaṃ vinā paṭhanti na tu samyagviriktasyāyameva kramaḥ | yathāprāptiśca viṭpittakaphānilā na samyagviriktasya bhaveyuḥ krameṇeti | na caivaṃ kaphāntapadavyāghātaḥ | tena pācanapādaḥ keṣāṃcinmanoharaṃ | yato vāyurhi niḥśeṣaṃ kaphe kṛte āmāśaye śūnyatayā kevalaḥ saratīti | yadvā ācāryeṇa padapūraṇārthaṃ likhitam | tenāsyā'nyo'bhiprāyaḥ | pācanaṃ rātrāvevetyarthaḥ || 44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="44"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> idānīṃ suviriktalakṣaṇamāha - dehasya lāghave sati manaḥ saṃtuṣṭyāṃ satyām anile vāyau anulomaṃ gate svamārge prāpte sati lakṣaṇairnaraṃ suviriktaṃ jñātvā niśi pācanaṃ eraṇḍaśuṇṭhīdhānyajaṃ pāyayet || 44 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">virecanasya phalamāha -- indriyāṇāṃ balaṃ buddheḥ prasādaṃ vahnidīpanam || 45 ||</seg> dhātusthairyaṃ vaya:sthairyaṃ bhavedrecanasevanāt |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="45"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> indriyāṇāmiti | cakṣurādīnāṃ balaṃ svasvaviṣayagrāhakatāśaktyatiśayaḥ | buddheḥ prasādaḥ prasannatā, vahneḥ kāyāgneḥ dīpanaṃ bhavati | dhātūnāṃ rasādīnāṃ sthairyaṃ mārgasya śuddhatvāt | tenaiva hetunā vayasaḥ sthairyaṃ karoti | uktaṃca vāgbhaṭe - ‘buddheḥ prasādaṃ balamindriyāṇāṃ dhātusthiratvaṃ jvalanasya dīptiḥ | cirācca pākaṃ, vayasaḥ karoti saṃśodhanaṃ samyagupāsyamānam’ iti ||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="45"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> recanasevanātkiṃ bhavati ? ityāha - indriyāṇāṃ netrādīnāṃ balaṃ sthairyaṃ buddheḥ prasādam || 45 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">kṛtavirecanasya pravātādīn niṣedhayati - pradātasevāśītāmbusnehābhyaṅgamajīrṇatām || 46 ||</seg> vyāyāmaṃ maithunaṃ caiva na seveta virecitaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="46"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> virecitaḥ kṛtavirecanaḥ pravātasevādīn na seveta, prakṛṣṭavātasevanaṃ tasya ca doṣakaratvāt | śītāmbusevanaṃ srotorodhādikāraṇāt | snehābhyaṅgasyāgnimāndyakaratvāt | uktaṃ ca - ‘varjyo'bhyaṅgaḥ kaphagrastastathāsaṃśuṣyajīrṇibhiḥ’ iti | cakārāt kṣaṇajāgaraṇavegānāṃ ca rodhanaṃ krodhaśokahimātapātibhāṣyatyāsanasaṃsthitinīcātyuccopavidhānāhaḥsvapnāni ||46||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="46"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> virecananiṣedhavargamāha - virekataḥ pravātasevādyaṃ na seveta ityanvayaḥ || 46 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">atha viriktasya pathyārthaṃ peyādi dravyāṇyāha - śāliṣaṣṭikamudgādyairyavāgūṃ bhojayetkṛtām || 47 ||</seg> <seg type="unit" n="4">jaṅghālaviṣkirāṇāṃ vā rasaiḥ śālyodanaṃ hitam | iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharapraṇītāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe virecanavidhirnāma caturtho'dhyāyaḥ || 4 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="47"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> yavāgūśabdaḥ peyādyupalakṣaṇārthaḥ | tena śālyādibhiḥ kṛtāḥ peyādayo sevyāḥ | sā yavāgū: nānāvidhaṃ pūrvaṃ vyākhyātā | tathā jaṅghālaviṣkirāṇāṃ rasaiḥ śālyodanaṃ hitam | uktaṃ ca -‘krameṇānena bhuñjāno bhajetprakṛtibhojanam’ iti | saṃśodhane peyādikrama eva hitaḥ | uktaṃ ca vāgbhaṭe -‘śodhanāsravavisrāvasnehayojanalaṅghanaiḥ | yātyagnirmandatāṃ tasmātkramaṃ peyādikaṃ bhajet’ | sa ca yathā - ‘peyāṃ vilepīmakṛtaṃ kṛtaṃ ca yūṣaṃ rasaṃ trīnubhayaṃ tathaikam | krameṇa seveta naro'nnakālānpradhānasādhyāvaraśuddhiśuddhaḥ’ iti | tatra jaṅghālā hariṇaiṇādayaḥ | viṣkirā lāvatittirādayaḥ | pradhānaśuddhyā śuddhaḥ puruṣaḥ trīn, annakālān peyādīn seveta | madhyaśuddhyā śuddhaḥ dvau dvau annakālau | avaraśuddhyā śuddhaḥ ekaikamannakālaṃ peyādikaṃ seveta iti || 47 ||</seg> iti śrīvāstatryānvayaprakāśavaidyabhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāmuttarakhaṇḍe virecādhyāya:||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="47"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> vireke pathyavargamāha - virekānantaraṃ śālyādibhiḥ kṛtāṃ yavāgūṃ bhojayet jāṅgalairjāṅgalamāṃsarasairviṣkirāṇāṃ viṣkirasaṃjñānāṃ vā māṃsarasaiḥ śālyodanaṃ hitaṃ bhavati | virekauṣadhipīte asamyagvireke punaḥ kriyāmāha vireko nikṣepakaḥ || 47 ||</seg> <seg type="unit" n="4">iti śrīkāśirāmavaidyaviracitāyāṃ śārṅgadhara- gūḍhārthadīpikāyāmuttarakhaṇḍe pañcakarmaṇi virecanādhyāyaḥ || 4 ||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="5" xml:id="sd.3.5">
          <head>atha snehabastividhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha bastividhiṃ vyākhyātuṃ pratijānīte - atha bastividhiḥ | tatrā'yaṃ sambandhaḥ - ‘pañcakarma vamī, reko, nirūho'nvāsa-nāvanam’ iti | vamanavirekayoruktatvātpāriśeṣyādvastividhimāha - bastirdvidhānuvāsākhyo nirūhaśca tataḥ param | bastibhirdīyate vasmāttasmādvastiriti smṛtaḥ || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> bastirdvidhā dviprakāraḥ, eko'nuvāsanākhyaḥ, dvitīyo nirūhasaṃjña: | bastiniruktimāha - yasmādbastibhiścarmapuṭakairdīyate tasmādbastiḥ || 1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> virekānantaraṃ bastividhānādvastividhānamāha - bastiryasmādbastibhirdīyate gudadeśe tasmādbastiriti smṛtaḥ | bastibhireraṇḍakośādyaiḥ tadvakṣyati | sa bastirdvidhā eko'nuvāsākhyaḥ aparo nirūhākhyaḥ || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">tayorlakṣaṇamāha - yaḥ snehairdīyate sa syādanuvāsananāmakaḥ | kaṣāya-kṣīra-tailairyo nirūhaḥ sa nigadyate || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="2"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athānurāsananirūhayoḥ saṃprāptimāha - snehaiḥ pakvasnehai: yaḥ dīyate so'nuvāsākhyaḥ | yaḥ kaṣāyādibhiḥ sa nirūho nigadyate | nirūhaḥ basterbheda evāsthāpanakṣīrakaṣāyādibhirevāyaṃ dīyate || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="2"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yaḥ snehaistailādyai: dīyate so'nuvāsanākhyaḥ, aparo yaḥ kaṣāyādyairdīyate sa nirūha: | anuvāsanaṃ kevalatailaina dīyate, nirūhe kaṣāyakṣīramiśritaṃ tailam ataḥ pūrvasmādbhinnaḥ || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">athānuvāsanādīnāmanukramavidhānamāha -- tatrānuvāsanākhyo hi bastiryaḥ so'tra kathyate | pūrvameva tato bastirnirūhākhyo bhaviṣyati || 3 ||</seg> nirūhāduttaraṃ caiva bastiḥ syāduttarābhidhaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="3"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> tatra teṣu bastiṣu madhye yaḥ anuvāsananāmā bastiḥ sa pūrvamevā'trā'dhyāye kathyate | pūrvameveti sambandhaḥ | tata iti | anuvāsanānantaraṃ nirūhākhyaḥ bastirbhaviṣyati | kathayiṣyata ityabhiprāyaḥ | nirūhāduttaraṃ nirūhabasteranantaram uttarābhidhaḥ uttaranāmā bastiḥ kathayiṣyata iti sambandhaḥ tena traya evādhyāyāḥ pṛthak jñātavyāḥ | yadvā pūrvamevānuvāsanabastiḥ kāryaḥ | tatpaścānnirūhabastiḥ kāryaḥ | tadanu uttarabastiriti | iti kramaviṣayānukramaḥ | tathāhi - ‘basteḥ snigdhatanuṃ jñātvā tataḥ paścānnirūhayet’ ityādivacanāt ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="3"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> tayoḥ kathanapratijñāmāha - pūrvaṃ prathamataḥ anuvāsanākhyo yo bastiḥ so'tra kathyate tasmādanantaraṃ nirūhākhyo bastirbhaviṣyati nirūhāgre uttarābhidhaḥ uttarākhyabastirbhaviṣyati || 3 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">athavā kathanakrameṇaiva bastiranuvāsanabheda eva ityata āha - anuvāsanabhedaśca mātrā bastirudīritaḥ || 4 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="4"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> mātrākṛtabhedatvānmātrābastiḥ || 4 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="4"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> anuvāsanabheda eva mātrābastirudīritaḥ kathitaḥ | ete catvāro bastibhedabhedāḥ || 4 ||</seg></ab>
          <ab type="mula">tasya mātrāmāha - paladvayaṃ tasya mātrā tasmādardhā'pi vā bhavet |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> tasyeti mātrā basteḥ paladvayaṃ dvipalapramāṇaṃ | tasmāditi dvipalārdhapalapramāṇamātrā bhavet | etenāyamartha: saṃpannaḥ yasyottamā palādimātrārhati tasya dvipalāṃ prathamaṃ | tataḥ palārdhena vṛddhiḥ evaṃ navabhirdinaiḥ ṣaṭpalī mātrā pūrṇā bhavati | tathā yasya tripalī mātrārhati tasya palaṃ prathamaṃ deyaṃ tataśca karṣeṇa vṛddhiḥ evaṃ navabhirdinaiḥ tripalī mātrā bhavati | evaṃ kanīyasī mātrā'pi jñeyā sāpi vāgrahaṇādboddhavyā | tā mātrā agre prakaṭayiṣyati granthakṛt ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> teṣāṃ mātrāmāha - tasya basteḥ snehādīnāṃ mātrā paladvayaṃ tasmādardhaṃ vā palaṃ bhavet ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">anuvāsanayogyāḥ | anuvāsyastu rūkṣaḥ syāttīkṣṇāgniḥ kevalānilī ||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="5"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athānuvāsanayogamāha rūkṣaḥ puruṣo'nuvāsana anuvāsanayogya ityarthaḥ | tīkṣṇāgniriti bhasmakākhyavahniyutaḥ | kevalānilīti | nanu ‘bastirvāte ca pitte ca kaphe caiva hi śasyate | saṃsarge sannipāte ca bastireva hitaḥ sade’tyādivacanātkathaṃ kevalānilī anuvāsya iti | ucyate | trīnapi doṣān pakvāśayagatān bastirjayati | āmāśayagatabastiḥ pacyamānā saṃyogaṃ taṃ pittavirekaḥ | iti paramaṃ matpūrvapakkasiddhāntaḥ | anyatrāpyuktaṃ - ‘pittaṃ vā kaphapittaṃ vā pittāśayagataṃ haret | asanaṃ trīn malān bastirjayet pakkāśayasthitān’ iti | evaṃ raktamapi duṣṭaraktaprasādanivṛtto bastiḥ prasādayati | svamate tu kevalānilītyasya samādhānametat | tadyathā āsthāpanānuvāsanaṃ khalu sarvopakramebhyo vāte pradhānatamaṃ | rogaviśeṣaviṣayaṃ boddhavyamityadoṣaḥ | anyadapi samādhānaṃ savistaraṃ tadatra vistarabha<note place="foot" type="editorial" n="1">tathāhi rudrabhaṭe na vistarato likhitaṃ - kevalānilīti kevalānilī cānuvāsya: | iti viruddhamivābhāti ta- nnāntarasaṃvādāt | uktaṃ ca vāgbhaṭe - ‘vātolvaṇeṣu doṣeṣu vāte vā bastiriṣyate’ iti | suśrute'pi - ’bastivati pitte ca kaphe rakte ca śasyate | saṃsarge sannipāte ca bastireva sadā hitaḥ’ iti | atrocyate vastirhi pakvāśayagataṃ kaphapittavātaṃ nirharati | uktaṃ ca carake - ‘pittaṃ vā kaphapittaṃ vā pittāśayagataṃ haret | sraṃsanaṃ trīn malān bastiḥ pakvāśayagataṃ haret’ | iti | saṃsargādau ca vātādhika eva bastiḥ | anenaivābhisaṃdhinā prāha vāgbhaṭaḥ - ‘vātolvaṇeṣu’ iti | raktaprasādanadravyeṇa datto bastiḥ raktaṃ prasādayati tatsthānagataṃ ca pakvāśayasya viśeṣato vā tatsthānatvācca kevalānītyuktam | uktaṃ ca - ‘pakvāśayakaṭisavithaśrotrāsthisparśanendriyaṃ sthānaṃ vātasya tatrā'pi pakvādhānaṃ viśeṣata’ iti | ata evoktaṃ - ‘śarīrajānāṃ doṣāṇāṃ krameṇa paramauṣadham | bastirvireko vamanaṃ tathā tailaṃ ghṛtam’ iti | athavā vātarogaviṣayaṃ jñātavyam | uktaṃ ca -‘dāruṇāṃścānilāmayān’ iti sarvamavadātam |</note> yānna likhitaṃ || 5 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="5"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> anuvāsanayogyamāha - rūkṣaḥ snehapānarahitaḥ pumān anuvāsyaḥ syāt | tathā tīkṣṇāgnirvṛddhāgniḥ | tathā kevalānilīti kevalavātarogavān | evaṃbhūta anuvāsyaḥ anuvāsanayogyaḥ syāt || 5 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">athānuvāsane ye tyājyāstānāha - nānuvāsyastu kuṣṭhī syānmehī sthūlastathodarī | nāsthāpyā nānuvāsyāścājīrṇonmādatṛḍarditāḥ ||6||</seg> śokamūrcchārucibhayaśvāsakāsakṣayāturāḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="6"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> kuṣṭhī tathā pramehī sthūlo medasvī tathā udarī ca ete'nuvāsyā na bhavantītyarthaḥ | tu punariti grahaṇāt ete tu āsthāpanīyā ityabhiprāyaḥ | yaduktamanyatrāpi - ‘udarī ca pramehī ca kuṣṭhī sthūlaśca mānavaḥ | avaśyaṃ sthāpanīyāste nānuvāsyāḥ kathaṃcane’ti | atha ye tūbhayakarmarahitāstānāha - jīrṇeti | anirvārdhakyatvādvyāptaśarīrāḥ | ‘nāsthāpyā nānuvāsyāste'jīrṇonmādatṛḍarditāḥ’ iti vā pāṭhaḥ | atra ajīrṇārdita ityarthaḥ | ajīrṇamatrāmaṃ vidigdhaṃ vā na tu viṣṭabdhājīrṇaṃ | tatra tu vihitamevetyeke | śeṣaṃ sugamam || 6 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="6"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> anuvāsanāyogyānāha - kuṣṭhī mehī sthūlastathā udarī na anuvāsya: na anuvāsanayogyaḥ | anye ye nānuvāsyāstānāha - ete'pi ajīrṇyādayo'nuvāsyā na syu: yathāsthitasthāpanīyāḥ | tathāca suśrute - ’udarī ca pramehī ca kuṣṭhī sthūlaśca mānavaḥ | avaśyaṃ sthāpanīyāśca nānu'vāsyā kathaṃcana’ iti ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">bastikaraṇadravyāṇi - netraṃ kāryaṃ suvarṇādidhātubhirvṛkṣaveṇubhiḥ || 7 ||</seg> <seg type="unit" n="8">nalairdantairviṣāṇāgrairmaṇibhirvā vidhīyate | ekavarṣāttu ṣaḍvarṣaṃ yāvanmānaṃ ṣaḍaṅgulam || 8 ||</seg> <seg type="unit" n="9">tato dvādaśakaṃ yāvanmānaṃ syādaṣṭasaṃmitam | tataḥ paraṃ dvādaśabhiraṅgulairnetradīrghatā || 9 ||</seg> <seg type="unit" n="10">mudgacchidraṃ kalāyāmaṃ chidraṃ kolāsthisaṃnibham | yathāsaṃkhyaṃ bhavennetraṃ ślakṣṇaṃ gopucchasannibham || 10||</seg> <seg type="unit" n="11">āturāṅguṣṭhamānena mūle sthūlaṃ vidhīyate | kaniṣṭhikāparīṇāhamagre ca guṭikāmukham || 11 ||</seg> <seg type="unit" n="12">tanmūle karṇike dve ca kārye bhāgāccaturthakāt | yojayettatra bastiṃ ca bandhadvayavidhānataḥ || 12 ||</seg> <seg type="unit" n="13">mṛgājaśūkaragavāṃ mahiṣasyāpi vā bhavet | mūtrakoṣasya bastistu tadalābhena carmajaḥ || 13 ||</seg> <seg type="unit" n="14">kaṣāyaraktaḥ sumṛdurbastiḥ snigdho dṛḍho hitaḥ | vraṇabastestu netraṃ syācchlakṣṇamaṣṭāṅgulonmitam || 14||</seg> mudgacchidraṃ gṛdhrapakṣanalikāpariṇāhi ca |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="7-14"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> netramityādi | netraṃ yantraṃ bastigatasnehakaṣāyādidravyaṃ nayanaṃ cārutvānnetramiti saṃjñā | kimarthaṃ bastividhānārthaṃ bastidārḍhyārthaṃ | tacca suvarṇādidhātubhirvidhīyate kriyate | ādigrahaṇādraupyatāmratrapulohādīnāṃ grahaṇam | tathā veṇvādibhirveṇurvaṃśaḥ | nalairnalikādibhiḥ tṛṇaviśeṣajātaiḥ | dantairhastidantaiḥ | viṣāṇāgrairiti śṛṅgāgraiḥ | uparitanasūkṣmabhāgaiḥ| maṇibhirmarakatapuṣparāgavaiḍūryādibhiḥ | etena śuddhapāṣāṇairapi vidhīyata iti sampradāyaḥ | uktaṃ ca dṛḍhabalena - ‘suvarṇarūpyatraputāmrarītikāṃsyāya<note place="foot" type="editorial" n="2">‘sthi śastra’ iti carake pāṭhaḥ |</note> sāsphigdrumaveṇudantaiḥ | nalairviṣāṇairmaṇibhiśca taistaiḥ kāryāṇi netrāṇi trikarṇikāni | ṣaḍdvādaśāṣṭāṅgulasaṃmitāni ṣaḍṃviśatidvādaśavarṣajānām | syurmudgakarkandhusatīnavāhi chidrāṇi vartyā pihitāni cāpi | yathāvayo'ṅguṣṭhakaniṣṭhikābhyāṃ mūlāgrayoḥ syu: pariṇāhavanti | ṛjūni gopucchasamākṛtīni ślakṣṇāni vā syurguṭikāmukhāni | syātkarṇikaikāgracaturthabhāge mūlāśrite bandhanibandhane dve | jaradgavo māhiṣahāriṇo vā syācchaukaro bastirajasya vā'pi’ iti ( ca. saṃ. 3) | sphigasthi | atha netraparimāṇamāha - ekavarṣāditi | ekavarṣātprathamavarṣātṣaḍvarṣaṃ yāvat tāvanmānaṃ netrasya ṣaḍaṅgulaṃ yāvanmānaṃ ṣaḍvarṣam, etatparimāṇamāyāmena kathitaṃ | ṣaḍvarṣādūrdhvaṃ yāvat dvādaśavarṣāṇi tāvannetrāyāmaparimāṇaṃ daśāṅgulam | eke - ‘mānaṃ syādaṣṭasaṃmitam’ iti paṭhanti vyākhyānayanti ca | tataḥ paramiti dvādaśavarṣādārabhya yāvadviṃśativarṣāṇi tāvaddvādaśāṅgulaṃ netrāyāmam, ataḥ paraṃ netrāyāmatā nāstītyuktatvāt | vāgbhaṭe tu - ‘ūne'bde pañcapūrṇe'sminnā saptabhyo'ṅgulāni ṣaṭ | saptame sapta tānyaṣṭau dvādaśe ṣoḍaśe nava | dvādaśaiva paraṃ viśādvīkṣya varṣāntareṣu ca | vayo balaśarīrāṇi pramāṇamabhivardhayet’ iti | atha netrāgrarandhraparimāṇamāha - mudgetyādi | ṣaḍaṅgulanetrasya mudgapramāṇaṃ ākāreṇa vartulatvāt | tacca svinnam, evaṃ māṣādirapi khinnameva | uktaṃ ca vāgbhaṭe - ‘mudga māṣaṃ kalāyānnaṃ svinnaṃ karkandhukaṃ kramāt’ iti | kaṣāyo'tra vartulakalāyaḥ satīnasaṃjña | yathāsaṃkhyamiti krameṇa ityarthaḥ | tacca netraṃ ślakṣṇaṃ komalaṃ | gopucchākāramiti | ākāreṇa āturāṅguṣṭhamānena mūlasthūlam | mūlamatra carmabandhanamukham | agre ca netrāgre kaniṣṭhikāpariṇāhatā jñeyā | agre iti gudāsannihitamukhe | guṭikāmukhamiti | tadagramukhe ca guṭikā kāryā vartulā ityarthaṃ: | tanmūle iti | netrasya mūle carmalagnamukhe dve karṇike kārye | karṇikā mekhalāśabdavācyā yayoścarmapuṭakāgraṃ saṃnahyate | ata evāha - ‘yojayettatra bastiṃ ca bandhadvayavidhānata’ iti | dvābhyāṃ bandhanābhyāṃ netre bastiṃ badhvā gudādau yojayetpraveśayedityarthaḥ | caturthabhāgādityādi | etena uttaramukhe caturthabhāgaparyantam ekā karṇikā kāryā iti vaidyasampradāyaḥ | tatastāṃ maryādīkṛtya gudamadhye praveśayedityarthaḥ | uktaṃca cakradatte - ‘syātkarṇe cāgracaturthabhāge mūlāśrite bastinibandhane dve’ ityādi | bastinetrakaraṇadravyaprasaṃgādvraṇabastimāha - tu punaḥ vraṇabasteḥ, vraṇo nāḍīvraṇaḥ tannimittaṃ yannetraṃ yantraṃ ślakṣṇaṃ komalaṃ tathā'ṣṭāṅgulonmitaṃ parimāṇaṃ netraṃ kāryam | etacca pūrvoktabastidravyasya mudgacchidraṃ nalikāyantraṃ sacchidraṃ bahīrandhraṃ kāryam | tathā gṛdhrapakṣanalikāpariṇāhi, tena nalikāpariṇāhamānamuktam || 7-14 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="7-14"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> bastimukhasthāpanārthaṃ suvarṇādīnāṃ netramāha - netraṃ gudapraveśanalikārūpaṃ suvarṇādidhātubhiḥ kāryaṃ tathā vṛkṣaveṇubhiḥ veṇurvaṃśaḥ tathānalairdantaiḥ hastidantaiḥ viṣāṇaḥ ślakṣṇastadagrabhūtairmaṇibhiḥ sūryakāntādibhirvā vidhīyate | vayaḥpramāṇe netrapramāṇamāha - ekavarṣādārabhya yāvat ṣaḍvarṣaṃ tāvat ṣaḍaṅgulamātraṃ bhavati | tataḥ ṣaḍvarṣādyāvat dvādaśavarṣaṃ syāttāvadaṣṭasaṃmitam aṣṭāṅgulapramāṇaṃ netraṃ syāt | tataḥ paraṃ dvādaśavarṣānantaraṃ dvādaśabhiraṅgulairnetraṃ īryatāṃ prāpyatāṃ tasya yādṛśaṃ chidraṃ bhavati tādṛśamāha mṛducchidraṃ netraṃ kalāpo vartulakaḥ tatsadṛśaṃ punaḥ kolāsthisannibhaṃ kolaṃ badaraṃ tadasthisadṛśaṃ yathāsaṃkhyaṃ caturaṅgulādipramāṇaṃ bhavet | punaḥ ślakṣṇaṃ cikkaṇaṃ punargopucchasannibhaṃ gopucchākāraṃ mūle sthūlam agre sūkṣmaṃ mūle sthūlaṃ tu mānena aṅguṣṭhākāraṃ vidhīyate kriyate agre kaniṣṭhikāpariṇāham - agrabhāge kaniṣṭhikāṅgulisthūlaṃ tathā guṭikāmukhaṃ vartulaṃ tanmūle caturthakān bhāgān dve karṇike kārye karṇike kamalapatrākāre | bandhadvayavidhānataḥ bandhadvayayogataḥ tatra bastiṃ yojayet | bastiḥ kasya mūtrakośasya bhavatītyāha - mūtrakośo'ṇḍastasya bastiḥ | sa mūtrakośo mṛgādīnāṃ bhavati tadalābhena cāṇḍalābho carmajo'pi bhavati | kiṃbhūto bastiḥ kaṣāyaraktaḥ kaṣāyeṇa badaryādicūrṇakaṣāyeṇa raktaḥ rañjitaḥ mṛdu komalaḥ snigdhaḥ sacikkaṇaḥ dṛḍho navaḥ evaṃbhūtaḥ | vraṇabasteśca pramāṇamāha - vraṇasya śarīrādervraṇasya yo bastistasya evaṃbhūtaṃ netraṃ syāt | ślakṣṇaṃ cikkaṇam aṣṭāṅgulaṃ tathā mudgacchidraṃ tathā gṛdhrapakṣanalikācchidradīrgham || 7-14 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">bastisevāguṇānāha - śarīropacayaṃ varṇaṃ balamārogyamāyuṣaḥ || 15 ||</seg> kurute parivṛddhiṃ ca bastiḥ samyagupāsitaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="15"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> samyaktayā yathoktatayā upāsita: sevito bastiḥ śarīropacayādīn kurute | uktaṃ ca - ‘bastirvayaḥ sthāpayitā sukhāyurvarṇāgnimedhāsvaravarṇakṛcca | sarvārthakārī śiśuvṛddhayūnāṃ niratyayaḥ sarvagadāpahaśca’ iti | suśrute'pi - ‘vīryeṇa bastirādatte doṣānāpādamastakāt | pakvāśayasthaḥ svastho'rkaścāpo yadvanmahītalāt’ iti | atha basteḥ sevāphalamāha | vidhikramaṃ tu tantrāntare'pyuktam | yathā ‘dattastu prathamo basti: snehayedvastivaṃkṣaṇau | samyagdatto dvitīyastu koṣṭhasthamanilaṃ jayet | balavarṇau ca janayet tṛtīyastu prayojitaḥ | raktaṃ caturthaḥ paṃcamaḥ snehayenmāṃsamedasaḥ | ṣaṣṭhaḥ snihyati sarvatra saptamo'pi tathā mataḥ | aṣṭamo navamaścaiva vasāmajjānameva ca | evamuktaṃ tān doṣāddviguṇaṃ sādhayediti || 15 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="15"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> samyagupāsito bastiḥ kiṃ kuryādityāha -- śarīropacayaṃ, sthaulyaṃ, balaṃ, varṇam, ārogyam, āyuṣaḥ vṛddhiṃ ca kurute || 15 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">atha basteḥ kālaniyamamāha - divā śīte vasante ca snehabastiḥ pradīyate || 16 ||</seg> <seg type="unit" n="17">grīṣmavarṣāśaratkāle rātrau syādanuvāsanam | na cātisnigdhamaśanaṃ bhojayitvā'nuvāsayet ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">madaṃ mūrcchāṃ ca janayedvidhisnehaḥ prayojitaḥ | rūkṣaṃ bhuktavato'tyannaṃ balaṃ varṇaṃ ca dīyate || 18 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="16-18"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> śīte hemantaśiśirākhye vasante ca | snehe bastirdivā divase pradīyate na tu rātrau atiśītārditatvāt | yaduktaṃ - ‘uṣṇābhibhūteṣu tathātiśītān śītābhibhūteṣu tathā sukhoṣṇān | tatpratyanīkeṣu samaṃ prayuktān sarvatra bastīnpravibhajya dadyā’diti | rātrau syādanuvāsanamiti | kasmin samaye grīṣmavarṣāśaratkāle iti | anuvāsūno nirūhāṃgatvena yasya ca virecanaṃ nocitaṃ sañcitaṃ ca malaṃ, bastiṃ tasya ca tanmalāpagamārthaṃ kṣīravaitaraṇaṃ vā bastiṃ datvānuvāsanaṃ deyaṃ | triśuddhasya snehabastyupadeśāt | taduktaṃ - ‘snehabastirvidheyastu nāviśuddhasya dehina’ iti | kṛtāhārāyānuvāsanaṃ deyamityukte'tisnigdhabhojane'nuvāsanaṃ niṣiddham | tadāha - ‘dvidhā prayojitaḥ sneha iti’ sugamaḥ<note place="foot" type="editorial" n="3">taduktaṃ dṛḍhabale'pi - ‘jīrṇe tu sāyaṃ laghu cālpamātraṃ bhukto'nuvāsya paribṛṃhaṇārtham’ iti |</note> || 16-18 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="16-18"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> bastiḥ kadā śasyate ? ityāha - snehabasti: vasante divasānte dīyate grīṣmādau anuvāsanaṃ rātrau syāt | atisnigdham asamaṃ bhojayitvā na anuvāsayet | dvidhā prayojitaḥ snehaḥ madaṃ mūrcchāṃ ca janayet ||16-18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">atha basterhīnātimātrayorniṣedhamāha - hīnamātrāvubhau bastī nātikāryakarau smṛtau | atimātrau tathā'nāhaklamātīsārakārakau || 19 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="19"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> ubhau bastīti | anuvāsananirūhākhyau āsthāpanānuvāsanāvityeke || 19 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="19"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> hīnamātrau atimātrau bastī kāryakarau na ityāha - hīneti | ubhau anuvāsananirūhākhyau hīnamātrau mātrā'lpau atikāryakarau na | atimātrau tau klamātīsārakārakau bhavataḥ mātrāyā basterbahuphalatvāt || 19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">bastimātrā uttamasya palaiḥ ṣaḍbhirmadhyamasya palaistribhiḥ | palasyārdhena hīnasya yuktā mātrā'nuvāsane || 20 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="20"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha ca mātrāvidhānamāha - uttamasyeti | balānalādibhiruttamasya puruṣasya | evaṃ madhyamahīnayorboddhavyam | asyābhiprāyamāha - yasyottamā ṣaṭpalā mātrārhati tasya dvipalaṃ prathamaṃ deyaṃ | tataśca karṣeṇa vṛddhiḥ evaṃ navabhirdinaistripalā mātrā syāt | kanīyasī yasya mātrā sārdhā palamātrānvitā tasya prathamamardhapalocitaṃ | tato vṛddhiraṣṭamāṣakaireva navabhirdinaiḥ sārdhapalaṃ syāt | navadinadānamuktaṃ tenāto'rvāgapi snehalakṣaṇodaye'nuvāsananivṛttiḥ kāryā | yaduktaṃ - ‘prasṛtasya palārdhena palasyāpi punastathā | palārdhaṃ sārdhakarṣeṇa vṛddhiḥ kāryāyathākramam’ | kramo yathā taduktaṃ - ‘prāgdānamādye dvipalaṃ palārdhaṃ vṛddhirdvitīye palamasya vṛddhiḥ | karṣadvayenaiva samāṣavṛddhirbastau tṛtīye krama eṣa ukta’ iti | iyaṃ mātrā dravaviṣaye || 20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="20"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> uttamādimātrāmāha - anuvāsane iyaṃ mātrā yuktā | uttamasya uttamabalapuruṣasya ṣadbhiḥ palaiḥ, madhyamasya madhyabalasya tribhiḥ palaiḥ sārdhapalena hīnasya hīnabalasya mātrā anuvāsane yuktā | ardhāpi vā bhavediti yaduktaṃ ‘paladvayaṃ tasya mātrā tasmādardhā'pi vā bhavet’ iti yuktaṃ tanmātrābastiviṣayaṃ natvanuvāsanaviṣayam || 20 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">sa ca snehaḥ kenopahito deyaḥ ? ityāha - śatāhvā saindhavābhyāṃ ca deyaṃ snehe ca cūrṇakam | tanmātrottamamadhyāntā ṣaṭcaturdvayamāṣakaiḥ || 21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="21"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> śatāhvāsaindhavacūrṇasya māṣaparimāṇena pracāraḥ | tatra snehasya palamānam iti pakṣāntaramityeke | yataḥ cūrṇaṃ māṣaḥ pale snehe sindhu janmaśatāhvayorityādivacanāt | etena kimuktaṃ yasyaiva anuvāsano deyastasya kadācit antaḥkṣayaṃ vrajedityabhiprāyaḥ | tathāhi yasyaivaṃ vānuvāsaḥ syāt sakṛdantaḥkṣayaṃ vrajediti paramārthatastu uttamamadhyamādhameṣu ṣaṭcatvāraḥ dvau ca māṣakā yathākramaṃ jñeyāḥ | yaduktaṃ - ‘devadāruvacārāsnāśatāhvākuṣṭhasaindhavaiḥ | ataścūrṇaṃ pradātavyaṃ ṣaṭcaturdvayamāṣakai’riti || 21 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="21"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> snehe saindhavaśatāhvāpramāṇamāha - snehe taile śatāhvāsaindhavacūrṇaṃ kiṃpramāṇaṃ deyaṃ tadāha tanmātrā ṣaṭcaturdvayamāṣakaiḥ krameṇa uttamā ṣaṇmāṣā, madhmamā caturmāṣā, antyā kaniṣṭhā dvimāṣā etatpramāṇam || 21 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">anuvāsanaviṣayamāha - virecanātsaptarātre gate jātabalāya ca | bhuktānnāyānuvāsyāya bastirdeyo'nuvāsanaḥ ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">athānuvāsyaṃ svabhyaktamuṣṇāmbusveditaṃ śanaiḥ | bhojayitvā yathāśāstraṃ kṛtacaṅkramaṇaṃ tataḥ ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">utsṛṣṭānilaviṇmūtraṃ yojayetsnehabastinā | suptasya vāmapārśvena vāmajaṅghāprasāriṇaḥ ||24 ||</seg> <seg type="unit" n="25">kuñcitāparajaṅghasya netraṃ snigdhagude nyaset | vaddhvā bastimukhaṃ sūtrairvāmahastena dhārayet || 25 ||</seg> <seg type="unit" n="26">pīḍayeddakṣiṇenaiva madhyavegena dhīradhīḥ | jṛmbhākāsakṣavādīṃśca bastikāle na kārayet ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">triṃśanmātrāmitaḥ kālaḥ prokto bastestu pīḍane | tataḥ praṇihitaḥ sneha uttāno vākśataṃ bhavet ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">jānumaṇḍalamāveṣṭya kuryācchoṭikayā yutam | ekā mātrā bhavedeṣā sarvatraiṣa viniścayaḥ. || 28 ||</seg> <seg type="unit" n="29">prasāritaiḥ sarvagātrairyathāvīryaṃ visarpati | tāḍayettalayorenaṃ trīnvārāṃśca śanaiḥ śanaiḥ || 29 ||</seg> <seg type="unit" n="30">sphijoścaivaṃ tataḥ śroṇīṃ śayyāṃ caivotkṣipettataḥ | jāte vidhāne tu tataḥ kuryānnidrāṃ yathāsukham ||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="22-30"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> virecanāditi | virecanāt saptarātre gate sati virecanadivasātprabhṛti saptarātraṃ yāvadbhavati tadupari anuvāsanaṃ deyamityarthaḥ | ata eva jātabalāya prāptabalāya balavate ityabhiprāyaḥ | bhuktānnāyeti kṛtabhojanāya | ānuvāsyāyeti anuvāsanayogyāya | eke bhuktānnāyānuvāsyāyetyasya sthāne kṛtāhārāya sāyamahni iti paṭhanti vyākhyānayanti ca | athānuvāsanasya vidhiṃ vaktumāha - anuvāsyamiti | anuvāsanayogyam anuvāsyaṃ puruṣamiti śeṣaḥ | eke nirūhaviṣayamenamāmananti | tattu anuvāsyamityanena pūrvam anuvāsanaṃ puruṣaṃ kṛtyetyabhiprāyaḥ | yaduktam anuvāsitamabhyaktaṃ svinnadehaṃ nirūhayedityādi | bhojayitvā yathāśāstramityanenātibhojananiṣedho'vagantavyaḥ | utsṛṣṭānilaviṇmūtre dāpayet | viṇmūtramiti parityaktaviṇmūtrādikaṃ anyathā basterantaḥ - praveśo na bhavati | tathāhi - ‘utsṛṣṭānilaviṇmūtre nare bastiṃ nidhāpayet | anyathā nihito bastirnaivāntaḥ saṃprapadyata’ iti | yojayet snehabastineti vaidya iti śeṣaḥ | kecinnirūhabastiviṣayameveti vadanti tattu na samyak | kṛtānuvāsanasya nirūhasyoktatvāt | uktaṃ ca - ‘anuvāsitamabhyaktaṃ svinnaṃ dehaṃ nirūhayet’ iti | atha bastiṃ kathaṃ yojayedityāha - suptasya vāmapārśveneti | suptasya śayānasya | bhāvini bhūtavadupacāraḥ | tena prathamaṃ jāgratastasya paścāt suptasyetyarthaḥ | śayane ityadhyāhāryam | uktaṃ ca vāgbhaṭe - ‘kṛtacaṅkramaṇaṃ muktaviṇmūtraṃ śayane sukhe | nātyucchrite na cocchiṣṭe saṃviṣṭe vāmapārśvataḥ || saṃkocya dakṣiṇaṃ sakthiṃ prasārya ca tato'param | athāsya netraṃ praṇayetsnigdhasvinnagude mukhe’ iti | vāmapārśveneti bastidānaṃ praśastaṃ bhavati | yaduktaṃ ‘vāmāśrayognirgrahaṇīgudaṃ ca tatpārśvasaṃsthasya sukhopalabdhiḥ | līyanta evaṃ valayaśca tasmāt savyaṃ śayāno'rhati bastidāna’miti | ata eva vāmajaṅghāprasāriṇaḥ puruṣasya kuñcitāparajaṅghasya | vāmajaṅghāyāṃ prasāritāyāṃ tadupari dakṣiṇajaṅghā ākuñcitā kāryā ityabhiprāyaḥ | netramiti vāme puṭakasahitaṃ nalikākāraṃ snigdhe gude iti snigdhasvinne gude gudamukhe | atha paścātkarmāha iti bastividhānādanantaraṃ snehe snehabastau praṇihite sthāpite | antaḥpraviṣṭe iti bhāvaḥ | uttānaḥ puruṣaḥ vākśataṃ yāvattiṣṭhet | te ca bastidānārthaṃ pūrvaṃ vāmapārśvaṃ bhūtvā paścādbastidāne kṛte sati bhūtvā vāṃchitaṃ yāvattiṣṭhedityabhiprāyaḥ | vākśatamiti choṭikāśataṃ | ‘tataḥ praṇihite snehe uttāne vāṃchitaṃ bhave’dityapi pāṭhaḥ | tatrāpi sa evārthaḥ | prasāritaiḥ sarvagātraiḥ kṛtvā yathā puruṣo bhavati tathā vastivīryaṃ prasarpatīti bhāvaḥ | asyāgre ‘ākuñcayecchanaistristriḥsakthibāhū tataḥ para’miti padadvayaṃ paṭhanti kecit | tanmate tu jaṅghābāhulatayorgṛhītvā trirutkṣipya saṃkocayet sakthibāhvākuñcanaṃ ca snehavīryavisarpaṇārtham | evaṃ hi śiromukhānāṃ sphuṭatvaṃ bhavati | tāḍayettalayorenamityādi | talayoriti hastapādatalayo: sphijośca tāḍanaṃ | basteḥ śīghragamanadhāraṇārtham | yaduktaṃ - dṛḍhabale ‘datvā sphijau pāṇitalena hanyāt snehasya śīghrāgamarakṣaṇārtha’miti | tata ityanenātra trivāragrahaṇaṃ boddhavyaṃ | tena śayyāṃ trirutkṣipediti | śayyāṃ prati śroṇīstrirukṣipet ityarthaḥ | anenaiva carakoktagātramardanādikamapi yathecchasthitihetuḥ saṃgṛhyate | yaduktaṃ - ‘snehena pārṣṇyaṅgulipiṇḍikāśca ye vāsya gātrāvayavā rujārtāḥ | tāṃścāvamṛdyāt sasukhaṃ tataśca nidrāmupāsīta kṛtopadhāna’ iti | asyāgre tu ‘evaṃ praṇihite bastaumandāyāso'tha mandavāk | uttānāṅgo bhavettāvadyāvanmātrā śataṃ bhavediti paṭhanti vyākhyānayanti | ‘kūrpare jānunī caiva kuryāt trīṇi gatāgataṃ | trikasarvalanāṃ vāpi kuryāddvāraṃ ca tantrita’ ityapi ślokaṃ paṭhanti, kecit | vāgbhaṭe'pi - ‘datte cottānadehasya pāṇinā tāḍayetsphijau | tatpārṣṇibhyāṃ tathā śayyāṃ pādataśca trirutkṣipet || tataḥ prasāritāṃgasya sopadhānasya pārṣṇike | āhanyānmuṣṭināṃgaṃ ca snehenābhyajya mardayet’ iti || tataḥ kiṃ kuryāt ? ityata āha - jāte iti | yathāsukhamityanenācārakakramaṃ smaran nidrāṃ kuryādityarthaḥ | uktaṃ ca - ‘svāstīrṇe śayanaṃ kāmaṃ śayītācārake rataḥ’ iti || 22-30 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="22-30"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> virecanādanuvāsanaḥ kadā dīyate ityāha - virecanāt saptarātre gate sati jātabalāya puruṣāya bhuktānnāya anuvāsyāya anuvāsanayogyāya anuvāsano bastirdeyaḥ | tathā coktaṃ vāgbhaṭe -‘pakṣādvireko vamite tataḥ pakṣānnirūhaṇaṃ | sadyo nirūḍhaścānvāsya saptarātrādvirecita’ iti | snehabastinā yena prakāreṇa yojayet tatprakāramāha - athānantaram anuvāsyam anuvāsanayogyaṃ puruṣaṃ svabhyaktaṃ kṛtasnehābhyaṅgaṃ punaḥ uṣṇāmbusveditaṃ snāpitaṃ bhojayitvā caṃkramaṇam itastataścalitaṃ punaḥ utsṛṣṭānilaviṇmūtraṃ niḥsṛtavātādyaṃ puruṣaṃ snehabastinā yojayet | yojanaprakāramāha - suptasyetyādi | vāmapārśvena suptasya vāmajaṅghāprasāriṇaḥ kuñcitāparajaṅghasya saṃkocitāparajaṅghasya snigdhe gude netraṃ vāmahastena dhārayet | dakṣiṇena dakṣiṇahastena pīḍayet madhyasthavegena madhyavegenetyarthaḥ | dhīraḥ dhairyavān punarbastidānakāle jṛmbhādīnna kārayet | kiyatparyantaṃ bastirdhāryā iti mātrāmāha -bastipīḍite triṃśanmātramitaḥ kālaḥ proktaḥ tataḥ praṇihitaḥ snehaśaḥ prātasneha uttānaḥ vākśataṃ vacanaśataṃ tiṣṭhet | mātrālakṣaṇaṃ tu jānviti jñeyaṃ prasāritairityādi | prasāritaiḥ sarvagātrairhastapādādikairyathā | vīryaṃ visarpati tathā enaṃ trīṃstalayostāḍayet | sphikpradeśe tāḍayet | tathā śroṇīrnitambaṃ tāḍayettataḥ śayyāṃ kṣipet sthāpayet | tataḥ vidhāne jāte nidrāṃ kārayet || 22-30 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">samyaganuvāsitalakṣaṇamāha - sānilaḥ sapurīṣaśca snehaṃ pratyeti yasya vai | upadravaṃ vinā śīghraṃ sa samyaganuvāsitaḥ || 31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="31"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> yasya snehaḥ sānilaḥ savātaḥ sapurīṣaḥ viṣṭhāsahitaḥ pratyeti niḥsarati | kathaṃ ? upadravaṃ vinā upadravo'tra ūṣacoṣādiḥ | ata eva kecidevaṃ paṭhanti - ‘ūṣacoṣau vinā śīghraṃ sa samyaganuvāsitam’ iti | ūṣaḥ prādeśiko dāhaḥ, coṣo vedanāviśeṣaḥ pipāsetyapare | suśrute'pyayameva pāṭhaḥ iti bhānumatī | śīghramiti yāmādūrdhvam || 31 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="31"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> samyaganuvāsitasya lakṣaṇamāha - sānila ityādi | sānilaḥ savātaḥ sapurīṣaśca yasya snehaḥ pratyeti gacchati upadravaṃ vinā samyaganuvāsito bhavatītyarthaḥ || 31 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">snehāgate vidhimāha - jīrṇānnastvatha sāyāhne snehe pratyāgate punaḥ | laghvannaṃ bhojayet kāmaṃ dīptāgnistu naro yadi ||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="32"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> srehe pratyāgate sati sadya iti jñeyaṃ, dīptāgniḥ sa naraḥ yadi tathā kāmaṃ bhojayet | sāyāhne pratyāgate laghvannaṃ bhojayet iti viṣamavibhāgaḥ | kecidapare'hni bhojayedityāhuḥ || 32 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">anuvāsanavyāpattau pratīkāramāha - anuvāsitāya dātavyamitare'hni sukhodakam | dhānyaśuṇṭhīkaṣāyaṃ vā snehavyāpattināśanam ||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="33"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> itare'hni aparadine sukhodakam uṣṇodakam | athavā dhānyaśuṇṭhīkaṣāyaṃ vā tadapi koṣṇaṃ dadyāt | uktaṃ ca vāgbhāṭe - ‘prātarnāgaradhānyāmbhaḥ koṣṇaṃ kevalameva ca’ iti | asyāgre kecitpaṭhanti - ‘ekāntaropayogena dhānyaśuṇṭhījalaṃ pibet | tenā'sya dīpyate vahnirbhaktākāṃkṣā ca jāyate’ iti | tanmate tu ekāntarānuvāsanaṃ, dhānyaśuṇṭhīkkātha: paradine prātaḥ deya iti | dhānyanāgarasiddhaṃ ca toyaṃ ṣaḍaṅgavidhinā iti cakraḥ | koṣṇodakaṃ ca pittottare deyam | uktañca cakre - ‘kvāthārdhamātrayā prātardhānyaśuṇṭhījalaṃ pibet | pittottare kaduṣṇāmbu tāvanmātraṃ pibedatha | tenāsya dīpyate vahnirbhaktākāṃkṣā ca jāyate’ iti || 33 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="33"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> snehānuvāsanānantaraṃ snehavyāpattiharaṇavidhānamāha - anuvāsitāya kṛtānuvāsanāya | itare'hni tadagrimadine sukhodakaṃ deyam | tatsnehavyāpattināśanaṃ bhavati | snehasya vā kācidvyāpattirvikriyārūpā || 33 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">athoktaprakāramupasaṃharan bastidānasaṃkhyāmāha - anena vidhinā sapta cāṣṭau vātha navā'pi vā | vidheyā bastayasteṣāmantarā tu nirūhaṇam || 34||</seg> <seg type="unit" n="35">(dattastu<note place="foot" type="editorial" n="4">prakṣiptamidam |</note> prathamo bastiḥ snehayet bastivaṃkṣaṇaiḥ | samyagdatto dvitīyastu mūrdhasthamanilaṃ jayet ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">balaṃ varṇaṃ ca janayettṛtīyastu prayojitaḥ | caturthapañcamau dattau snehayetāṃ rasāsṛjī || 36 ||</seg> <seg type="unit" n="37">ṣaṣṭho māṃsaṃ snehayati saptamo meda eva ca | aṣṭamo navamaścāpi majjānaṃ ca yathākramam || 37 ||</seg> <seg type="unit" n="38">evaṃ śukragatāndoṣāndviguṇaḥ sādhu sādhayet | aṣṭādaśāṣṭādaśakānbastīnāṃ yo niṣevate || 38 ||</seg> <seg type="unit" n="39">sa kuñjarabalo'pyaśvaṃ jayettulyo'maraprabhaḥ | rūkṣāya bahuvātāya snehabastiṃ dine dine || 39 ||</seg> <seg type="unit" n="40">dadyādvaidyastathānyeṣāmanyāṃ bādhāmapāharet | sneho'lpamātro rūkṣāṇāṃ dīrghakālamanatyayaḥ ||40||</seg> tathā nirūhaḥ snigdhānāmalpamātraḥ praśasyate |)</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="34-40"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> anena pūrvoktavidhineti | pūrvoktaprakāreṇa ṣaṭ, sapta, aṣṭau, nava bastayaḥ krameṇa vidheyāḥ yojyāḥ | kramo yathā kaphaje vikāre ṣaṭ, vāgrahaṇāt ekaḥ trayo vā prāptāḥ | pittātmake ca sapta aṣṭau vā | cakārātpañcagrahaṇaprāptiḥ | vāte nava iti vāgrahaṇādekādaśaprāptiḥ | nanu tantrāntare -‘rūkṣasya bahuvātasya dvau trīn vāpyanuvāsanam | datvā snigdhatanuṃ jñātvā tataḥ paścānnirūhayet’ ityanena virodhaḥ tatkathamatra ṣaṭsaptādisaṃkhyā ? satyam, rūkṣasya bahuvātasya yadi mṛdukoṣṭhatvaṃ tadā dvau vā trayo vā snehabastayaḥ | ata eva ‘snigdhatanuṃ jñātvā’ iti kṛtavān | na tu snigdhatanutā dvitrisnehabastidānasya carake vihitatvāt | yathā - ‘ekaṃ tathā trīn kaphaje vikāre pittātmake pañca ca sapta vā'pi | vāte'pi caikādaśadhā punarvā bastīnayugmān kuśalo vidadhyāt’ iti | ucyate -ayugmadānaṃ svatantrānuvāsanaviṣayam na tu nirūhāṅgānuvāsanaviṣayaṃ | nirūhāṅgānuvāsane carakeṇā'pi yugmadānaṃ darśitam | yathā -‘trīn pañca vā caturo vā bastīn datvottaranirūhaṇaṃ vinā punaḥ snehadānena yugmān tathā kuryāditi darśayati nirūhāntaritaṃ kuryādityabhiprāyaḥ | viṣayasaṃkhyopādānaṃ dvicaturādibasterapi madhyaviṣayaṃ parigrahārtham’ iti| rūkṣasyetyādividhānaṃ tu kṣīṇaviṣayabhedādavirodhaḥ | teṣāmantarā tu nirūhaṇamiti teṣāṃ snehanabastīnām antarā nirūhaṇaṃ kāryamityarthaḥ | yaduktaṃ - ‘snehabastiṃ nirūhaṃ vā naikamevātra śīlayet | snehāt pittakaphotkleśau syātāṃ na pavanādbhayam| tasmānnirūho'nuvāso nirūhyaścānuvāsitaḥ| naivaṃ pittakaphotkkeśau syātāṃ ca pavanādbhayam’ ||34-40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="34-40"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> vātādau kiyanto bastayo deyāstatpramāṇamāha - anena vidhinā pūrvoktavidhinā ṣaḍvā sapta vā aṣṭa vā nava vā etatpramāṇā bastayo deyāḥ | teṣāṃ bastīnāmantarā nirūhaṇaṃ vidheyam | vāgbhaṭe triṃśadbastayaḥ kathitāḥ | tathāca - ‘prāk sneha ekaḥ pañcānte dvādaśāsthāpanāni tu | sānvāsakāni karmaiva bastayastriṃśadīritāḥ’ iti || 34-40 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">nivṛtte'nuvāsane snehe punarapi anuvāsanamāha - athavā yasya tatkālaṃ sneho niryāti kevalaḥ ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">tasyānyo'lpataro deyo na hi snihyatyatiṣṭhati | aśuddhasya malonmiśra: sneho naiti yadā punaḥ ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">tadā śaithilyamādhmānaṃ śūlaṃ śvāsaśca jāyate | pakvāśaye gurutvaṃ ca tatra dadyānnirūhaṇam || 43 ||</seg> <seg type="unit" n="44">tīkṣṇaṃ tīkṣṇauṣadhairyuktā phalavartirhitā tathā | yathānulomanaṃ vāyurmalaṃ snehaśca jāyate || 44 ||</seg> <seg type="unit" n="45">yathā virecanaṃ dadyāttīkṣṇaṃ nasyaṃ ca śasyate | yasya nopadravaṃ kuryātsnehabastiraniḥsṛtaḥ || 45 ||</seg> sarvo'lpo vā vṛte raukṣyādupekṣyaḥ sa vijānatā |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="41-45"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athavā anuvāsanasnehaḥ yasya puruṣasya tatkālaṃ śīghrameva niryāti tasya puruṣasyānyo'lpataro'nuvāsanasneho deyaḥ | kuta ityata āha - atiṣṭhati ityādi | atiṣṭhati snehena hi snihyati | alpatara iti pūrvadattāt | tantrāntare tu - ‘yasyānuvāsano dattaḥ sakṛdantaḥkṣayaṃ vrajet | atyuṣṇo vā'titīkṣṇo vā vāyunā vā prapīḍitaḥ || savāte caikamātro vā gurutvādvā subheṣajaḥ | tasyānyo'lpataro deyo nahi strihyatyatiṣṭhati’ iti | atra vāyunā iti koṣṭhasthena vātena ityarthaḥ | savāta iti | anucchvāsya vihitabandhādinā bastipuṭakasthitavāyusahite tu snehe mukhakaṣāyatā jṛmbhā vātarujastāstā vepathurviṣamajvara iti | atha ca snehānirgame'pi vidhānamāha - aśuddhasyeti | akṛtaśodhanasya puruṣasyetyarthaḥ | ata eva malonmiśraḥ sneha iti | tathāhi ‘snehabastirvidheyastu nāviśuddhasya dehinaḥ | snehavīryaṃ tathā datte dehenānuvisarpatī’ti | yadā naiti na pratyāgacchati sneha iti sambandhaḥ na tadā śithilāṅgādayo bhavanti | śithilasthāne sadanamiti pāṭhāntaram | tatra dadyānnirūhaṇamiti | tīkṣṇamiti nirūhamityasya viśeṣaṇam athavā tīkṣṇauṣadhairevaṃ sadyuktyā phalavartirapyatra vihitā | pāṭhāntaro'pi ‘tīkṣṇaṃ tīkṣṇauṣadhairyuktā phalavartirhitā'thaveti’ phalavartistu vakṣyamāṇottarabastau draṣṭavyā | eke ‘tīkṣṇaṃ tīkṣṇauṣadhairevaṃ siddhaṃ vāpyanuvāsanami’ti paṭhanti vyākhyānayanti ca | ‘yadyanulomanavāyuḥ malaṃ snehaśca jāyate | tadā virecanaṃ dadyāttīkṣṇaṃ nasyaṃ ca śasyate |’ tīkṣṇaṃ virecanaṃ nasyaṃ ca tīkṣṇamityarthaḥ | athāniḥsṛto'pi bastirna vikārāya bhavatītyata āha - nopadravāmiti upadravo'tra rogaḥ sa ca mukhakaṣāyatvādikaḥ | yaduktaṃ ‘upadravābhibhūteṣu snehe bastikaṣāyatā | jṛmbhāvātarujastāstā vepathurviṣamajvara’ iti | raukṣyāditi | śarīraraukṣyādasnigdhaḥ yato rūkṣaṃ śarīraṃ bhāvayettenopakṣīṇaḥ sa khalu snehaḥ tattenopadravaṃ karoti | ata evopekṣita ityuktaṃ | upekṣya iti | tanniḥsaraṇāya pratikriyāṃ kuryādityarthaḥ | ‘anāyātaṃ tvahorātrāt snehaṃ saṃśodhanairharet | snehabastāvanāyāte nānyaḥ sneho vidhīyate’ ||41-45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="41-45"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> athavā yasya puruṣasya snehastatkālaṃ niryāti na tiṣṭhati tasya anyo'nyatarastasmādanyo bastirdeyaḥ | sneho vā bastyantare | yadā sneho naiti tadā kiṃ kartavyamityāha - aśuddhasya vamanādiśuddhirahitasya malonmiśraḥ snehaḥ yadā na yāti tathā śaithilyam ādhmānaṃ śūlaṃ śvāsaśca jāyate utpadyate tatra kiṃ kuryādityāha | tatra nirūhaṇaṃ dadyāt | anyadapi tatra dīyate tadāha | tīkṣṇaṃ tīkṣṇauṣadhayuktaphalavarttirhitā yathā vāyuḥ anulomanam anulomanatvaṃ vāyuryāti malaṃ snehaśca jāyate tathā kāryamiti tathā virecanaṃ dadyāt | tīkṣṇaṃ nasyaṃ ca tatra śasyate | snehabastiryatra upadravaṃ na kuryāttatra kiṃ vidhātavyamityāha - aniḥsṛtaḥ aniṣkāsitaḥ | snehabastiryasya upadravaṃ śvāsaśūlādikaṃ na kuryāt sarvaḥ alpaḥ vyāvṛttaḥ rokṣyādvijānatā sa upekṣyaḥ ciraṃ sthāpyaḥ || 41-45 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">ahorātrādaniḥsṛte pratīkāramāha -- anāyātaṃ tvahorātre snehaṃ saṃśodhanairharet | snehabastāvanāyāte nānyaḥ sneho vidhīyate || 46 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="46"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> anāyātaṃ aniḥsṛtaṃ snehaṃ saṃśodhanaiḥ śodhanabastibhirharet | kecit śodhanairityatra sopadravamiti paṭhanti | tatropadravāḥ pūrvoktāḥ | anyaḥ snehaḥ snehabastirna vidhīyate | snehābhibhavāt śodhanabastistu deyaḥ | anāyātamityasya ślokasyāgre adhikaṃ paṭhanti yathā - ‘kuṣṭhakramukakalkaṃ tu pāyayeccāmlasaṃyutam | auṣṇyāttaikṣṇyāt saratvācca bastiḥ so'syānulomayet gomūtreṇa tṛvṛtpathyākalkaṃ vātrānulomanam |’ ityādi pāṭho bahupustakeṣvadṛṣṭaḥ, tasmādasmābhirapi na vyākhyātaḥ | ‘nānyaḥ sneho vidhīyata’ ityatra ‘tābhyāṃ sekaḥ praśasyata’ iti kecitpāṭhaṃ paṭhanti || 46 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="46"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> ahorātre yadā snehaṃ na yāti tadā kiṃ kuryāt ? ityāha - ahorātre'nāyātaṃ snehaṃ saṃśodhanairharet | asnehabastau snehe anāyāte tadā tābhyāṃ sneho vidhīyate viśeṣeṇa sthāpyate || 46 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">athānuvāsanārthaṃ guḍūcyāditailamāha - guḍūcyeraṇḍapūtīkabhārṅgīvṛṣakarohiṣam || 47 ||</seg> <seg type="unit" n="48">śatāvarīṃ sahacaraṃ kākanāsāṃ palonmitām | yavamāṣātasīkolakulatthānprasṛtonmitān || 48 ||</seg> <seg type="unit" n="49">caturdroṇe'mbhasaḥ paktvā droṇaśeṣeṇa tena ca | pacettailāḍhakaṃ peṣyairjīvanīyaiḥ palonmitaiḥ || 49 ||</seg> anuvāsanametaddhi sarvavātavikāranut |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="47-49"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> guḍūcyādīni kākanāsāntāni pratyekaṃ palonmitāni grāhyāṇi | tatra guḍūcī chinnaruhā, eraṇḍaḥ pañcāṅgulaḥ, pūtīkaḥ pūtikarañjaḥ, bhārṅgī dvijā, vṛṣo vāsakaḥ, rohiṣaḥ sugandhitṛṇaṃ, śatāvarī nārāyaṇī, sahacaraḥ kuraṇṭakaḥ, kākanāsā prasiddhā iti | yavādīni prasiddhāni prasṛtonmitāni paladvayamitāni pratyekaṃ grāhyāṇi | tailāḍhakaṃ kṛṣṇatilasnehaḥ āḍhakamitaḥ peṣyai: jīvanīyaiḥ pūrvoktakalkīkṛtaiḥ pratyekaṃ palonmitaiḥ iti | jīvanīyagaṇo yathā - ‘jīvantī sūryaparṇīyuk kākolyau jīvakarṣabhau | mede yaṣṭīti madhuro jīvanīyo gaṇo mataḥ’ || iti || 47-49 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="47-49"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> athānuvāsanatailamāha - pūtīkaḥ karañja:, vṛṣakaḥ āṭarūṣakaḥ, rohiṣaḥ prasiddhaḥ, sahacaraḥ pītavāsā, kākanāsā kākajaṅghā, etāḥ palamitāḥ pratyekaṃ | yavādīn prasṛtonmitān paladvayonmitān | kolaṃ badaraṃ, jīvanīyairjīvanīyagaṇadravyaiḥ palonmitaiḥ kalkīkṛtaiḥ pacet | etadanuvāsanatailam || 47-49 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">idānīṃ snehavyāpatcikitsāmāha ṣaṭsaptativyāpadastu<note place="foot" type="editorial" n="5">‘ata ūrdhvaṃ vyāpado vakṣyāma: - tatra netracalitaṃ (1) vivartitaṃ (2) pārśvāvapīḍitaṃ (3,) atyutkṣiptam (4) avasannaṃ (5) tiryakkṣiptam (6) iti ṣaṭ praṇidhānadoṣāḥ, atisthūlaṃ (7) karkaśam (8) avanatam (9) aṇu (10) bhinnaṃ (11) sannikṛṣṭa-(12) viprakṛṣṭakarṇikaṃ (13) sūkṣmā- (14) tichidraṃ (15) atidīrgham (16) atihrasvaṃ (17) ityekādaśa netradoṣāḥ | bahalatā (18) alpatā (19) sacchidratā (20) prastīrṇatā (21) durbaddhatā (22) iti pañca bastidoṣāḥ | atipīḍitatā (23) śithilapīḍitatā (24) bhūyobhūyo'vapīḍanaṃ (25) kālātikramaḥ (26) iti catvāraḥ pīḍanadoṣāḥ | āmatā (27) hīnatā (28) atimātratā (29) atiśītatā (30) atyuṣṇatā (31) atitīkṣṇatā (32) atimṛdutā (33) atisnigdhatā (34) atirūkṣatā (35) atisāndratā (36) atidravatā (37) ityekādaśa dravyadoṣāḥ | (38) avāk- (39) śīrṣo-(40)cchīrṣa-nyubjo-(41) ttāna (42)saṅkucita (43) dehasthitatā-dakṣiṇā(44)pārśvaśāyina: pradānam, iti sapta śayyādoṣāḥ | evametāścatuścatvāriṃśat (44) vyāpado vaidyanimittāḥ | āturanimittā: pañcadaśa (15) āturopadravacikitsite vakṣyante (59)| snehastvaṣṭābhiḥ kāraṇaiḥ pratihato na pratyāgacchati, tribhirdoṣaiḥ (1) aśanābhibhūto, (2) malavyāmiśro, (3) dūrānupraviṣṭo, (4) asvinnasya, (5) anuṣṇo, (6) alpaṃ bhuktavato, (7) alpaśceti (8) vaidyāturanimittā bhavanti (68) | 1 ayogastūbhayo-2 rādhmānaṃ, 3 parikartikā, 4 parisrāvaḥ, 5 pravāhikā, 6 hṛdayopasaraṇaṃ, 7 aṅgapragraho, 8 atiyogo jīvādānaṃ iti nava vyāpado vaidyanimittā bhavanti | (76) || suśru. ci. a. 36</note> jāyante bastikarmaṇā | dūṣitāt samudāyena tāścikitsyāstu suśrutāt<note place="foot" type="editorial" n="6">eṣāṃ cikitsā coktā suśrute - atha netre vicalite tathā caiva vivartite | gude kṣataṃ rujā vā syāttatra sadyaḥ kṣatakriyāḥ || atyutkṣipte'vasanne ca netre pāyau bhavedrujā | vidhiratrā'pi pittaghnaḥ kāryaḥ snehaiśca secanam || tiryakpraṇihite netre tathā pārśvāvapīḍite | mukhasyāvaraṇādbastirna samyakpratipadyate || ṛju netraṃ vidheyaṃ syāttatra samyagvijānatā | atisthūle karkaśe ca netre cāvanate tathā || gude bhavet kṣataṃ rukca sādhanaṃ pūrvavatsmṛtam | āsannakarṇike netre bhinne'ṇau vāpyapārthakaḥ || avaseko bhavedbastestasmāddoṣān vivarjayet | prakṛṣṭakarṇike raktaṃ gudamarmaprapīḍanāt || kṣaratyatrā'pi pittaghno vidhirbastiśca picchilaḥ | pratyāgacchaṃstataḥ kuryādrogān bastivighātajān || dīrghe mahāsrotasi ca jñeyamatyavapīḍavat | prastīrṇe bahale cāpi bastau durbaddhadoṣavat || bastāvalpe'lpatā vā'pi dravyasyā'lpaguṇā matāḥ | durbaddhe cāṇubhinne ca vijñeyaṃ bhinnanetravat || atiprapīḍito bastiḥ prayātyāmāśayaṃ tataḥ | vāterito nāsikābhyāṃ mukhato vā prapadyate || tatra tūrṇaṃ galāpīḍaṃ kuryāccāpyavadhūnanam | śiraḥkāyavirekau ca tīkṣṇau sekāṃśca śītalān || śanaiḥ prapīḍito bastiḥ pakvādhānaṃ na gacchati | na ca sampādayatyarthāṃstasmādyuktaṃ prapīḍayet || bhūyo bhūyo'vapīḍena vāyurantaḥ prapīḍyate | tenādhmānaṃ rujaścogrā yathāsvaṃ tatra bastayaḥ || kālātikramaṇātkleśo vyādhiścābhipravardhate| tatra vyādhibalaghnaṃ tu bhūyo vastiṃ nidhāpayet || gudopadehaśophau tu sneho'pakva: karoti hi | tatra saṃśodhano bastirhitaṃ cāpi virecanam || hīnamātrāvubhau bastī nātikāryakarau matau | atimātrau tathā'nāhaklamātīsārakārakau || mūrcchāṃ dāhamatīsāraṃ pittaṃ cātyuṣṇatīkṣṇakau | mṛduśītāvubhau vātavibandhādhmānakārakau || tatra hīnādiṣu hitaḥ pratyanīkaḥ kriyāvidhiḥ| tatra sāndre tanuṃ basti tanau sāndraṃ ca dāpayet|| snigdho'tijāḍyakṛdrūkṣastambhādhmānakṛducyate | basti rūkṣamatisnigdhe snigdhaṃ rūkṣe ca dāpayet || atipīḍitavaddoṣān vidhiṃ cāpyavaśīrṣake |ucchīryake samunnāhaṃ bastiḥ kuryācca mehanam || tatrottaro hito bastiḥ sukhinnasya sukhāvahaḥ | nyubjasya bastirnāpnoti pakvādhānaṃ vimārgagaḥ || hṛdgudaṃ bādhate cātra vāyuḥ koṣṭhamathāpi ca | uttānasyāvṛte mārge bastirnāntaḥ prapadyate || netrasaṃvejanabhrānto vāyuścāntaḥ prakupyati | dehe saṅkucite dattaḥ sakthnorapyubhayastathā || na samyaganilāviṣṭo bastiḥ pratyeti dehinaḥ | sthitasya bastirdattastu kṣipramāyātyavāṅmukhaḥ || na cāśayaṃ tarpayati tasmānnārthakaro hi saḥ | nāpnoti bastirdattastu kṛtsnaṃ pakvāśayaṃ punaḥ || dakṣiṇāśritapārśvasya vāmapārśvānugo yataḥ | nyubjādīnāṃ pradānaṃ ca basternaiva praśasyate || paścādanilakopo'tra yathāsvaṃ tatra kārayet | vyāpadaḥ snehabastestu vakṣyante taccikitsite || ayogādyāstu vakṣyāmi vyāpadaḥ sacikitsitāḥ | anuṣṇo'lpauṣadho hīno bastirnaiti prayojitaḥ || viṣṭambhādhmānaśūlaiśca tamayogaṃ pracakṣate | tatra tīkṣṇā hito bastistīkṣṇaṃ cāpi virecanam || saśeṣānne'thavā bhukte bahudoṣe ca yojitaḥ | atyāśitasyātibahurbastirmandoṣṇa eva ca || anuṣṇalavaṇasneho hyatimātro'thavā punaḥ | tathā bahupurīṣaśca kṣipramādhmāpayennaram || hṛtkaṭīpārśvapṛṣṭheṣu śūlaṃ tatrātidāruṇam | tatra tīkṣṇataro bastirhitaṃ cāpyanuvāsanam || atitīkṣṇoṣṇalavaṇo rūkṣo bastiḥ prayojitaḥ | sapittaṃ kopayedvāyuṃ kuryācca parikartikām || nābhibastigudaṃ tatra chinattīvātidehinaḥ | picchābastirhitastasya snehaśca madhuraiḥ śṛtaḥ || atyamlalavaṇastīkṣṇaḥ parisrāvāya kalpate | daurbalyamaṅgasādaśca jāyate tatra dehinaḥ || parisravettataḥ pittaṃ dāhaṃ sañjanayedgude | picchābastirhitastatra bastiḥ kṣīraghṛtena ca || pravāhikā bhavettīkṣṇānnirūhāt sānuvāsanam | sadāhaśūlaṃ kṛcchreṇa kaphāsṛgupaveśyate || picchābastirhitastatra payasā caiva bhojanam | sarpirmadhurakaiḥ siddhaṃ tailaṃ cāpyanuvāsanam || atitīkṣṇo nirūho vā savāte cānuvāsanaḥ | hṛdayasyopasaraṇaṃ kurute cāṅgapīḍanam || doṣaistatra rujāstāstā mado mūrcchāṅgagauravam | sarvadoṣaharaṃ bastiṃ śodhanaṃ tatra dāpayet || rūkṣasya bahuvātasya tathā duḥśayitasya ca | bastiraṅgagrahaṃ kuryādrūkṣo mṛdvalpabheṣajaḥ || tatrāṅgasādaḥ prastambho jumbhodveṣṭanavepakāḥ | parvabhedaśca tatreṣṭā: svedābhyañjanabastayaḥ || atyuṣṇatīkṣṇo'tibahurdatto'tisveditasya ca | alpadoṣasya vā bastiratiyogāya kalpate || virecanātiyogena samānaṃ tasya lakṣaṇam | picchābastiprayogaśca tatra śītaḥ sukhāvahaḥ || atiyogātparaṃ yatra jīvādānaṃ viriktavat | deyastatra hitaścāpi picchābastiḥ saśoṇitaḥ || navaitā vyāpado yāstu nirūhaṃ pratyudāhṛtāḥ | snehabastiṣvapi hitā vijñeyāḥ kuśalairiha || ityuktā vyāpadaḥ sarvāḥ salakṣaṇacikitsitāḥ | bhiṣajā ca tathā kāryaṃ yathaitā na bhavanti hi || iti</note> ||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="50"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> bastivyāpadaśca suśrutāccikitsyā ityata āha - asyāgre kecidadhikaṃ pāṭhaṃ paṭhanti tadyathā - snehapītasya vātasya viriktasya sṛtāsṛjaḥ | nirūḍhasya ca kāyāgnirmando bhavati dehinaḥ || sa cālpairlaghubhiścānnairupayuktairvivardhate | kāṣṭhairaṇubhiralpaiśca saṃdhukṣita ivānalaḥ || yukte'gnau jīvati ciraṃ rogī syādvikṛtiṃ gate | śānte pañcatvamāyāti dehī tasmādbalo'nalaḥ’ || iti | etadarthaṃ cikitsāpi - ‘prātaruṣṇodakaṃ deyaṃ dhānyanāgarasādhitam | tenā'sya dīpyate vahnirbhaktākāṃkṣā ca jāyate’ iti | snehapītasya ityādipāṭhaḥ kṣepaka iti kṛtvā asmābhirapi nātra vyākhyātaḥ ||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="50"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> bastikarmaṇaḥ ṣaṭsaptatiḥ vyāpadaḥ rogā jāyante utpadyante | tāḥ vyāpadaḥ suśrutāt cikitsyāḥ | kiṃbhūtādbastikarmaṇaḥ | dūṣitāt taddoṣairduṣṭā bastikriyāyāḥ ||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">anuvāsane pānādipathyamāha - pānāhāravihāraśca parihāraśca kṛtsnaśaḥ | snehapānasamāḥ kāryā nātra kāryā vicāraṇā || 51 ||</seg> iti śrīdāmodarasūnuśārṅgadharācāryapraṇītaśārṅgadhara- saṃhitāyāmuttarakhaṇḍe snehabastividhirnāma pañcamo'dhyāyaḥ ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="51"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> snehapānasamā iti | ye pānā'hāravihārādaya: snehapānaviṣaye pūrvaṃ darśitāḥ, te'pyatra kramaśa: kāryāḥ | tenā'tra vicāraṇā na kāryā | āgamoktatvāt | pānādayo'pyatra tatratyā avagantavyāḥ | asyāgre paṭhanti, kecit - ‘aṣṭādaśāṣṭādaśakaṃ bastīnāṃ yo niṣevate | yathoktena vidhānena parihārakrameṇa ca || sa kuñjarabalo'śvatya javatulyo'maraprabhaḥ | nītivākyaśrutidharaḥ sahasrāyurnaro bhavet’ iti | anyadapi - ‘mūlasekādyathā vṛkṣa: snigdhaśca navapallava: | tathā bastipradānātsyānnara: kāntibalādimān’ iti || 51 ||</seg> iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyabhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāmuttare khaṇḍe bastividhiradhyāya: ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="51"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> pathyasaṃgrahamāha - pānāhāreti | sugamam || anuvāsananiruktimāha suśrutāt -‘anuvasannapi na dūṣyate, anudivasaṃ nāpi na dūṣyate, anudivasaṃ vā dīyate ityanuvāsanam’|| 51 ||</seg> <seg type="unit" n="5">iti śrīkāśirāmavaidyakṛtāyāṃ śārṅgadharagūḍhārthadīpikāyāṃ pañcakarmaṇi anuvāsana- bastyadhikāraḥ || 5 ||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="6" xml:id="sd.3.6">
          <head>atha nirūhabastividhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha ṣaṣṭho'dhpāyaḥ | atha (pāriśeṣyāt) nirūhabastividhimāha - tatra tadbhedānāha - nirūhabastirbahudhā bhidyate kāraṇāntarai: | taireva tasya nāmāni kṛtāti muniṣuṅgavaiḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">nirūhasyāparaṃ nāma proktamāsthāpanaṃ budhai: | svasthānasthāpanāddoṣadhātūnāṃ sthāpanaṃ matam || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> yo nirūhabasti: pūrvaṃ saṃgṛhīta:| so'pyatra kāraṇāntarai: kṛtvā bahudhā bhidyate kathyata ityartha: | kāraṇāntarāṇi vakṣyamāṇadoṣahara-saṃśamana-śodhana-lekhana-bṛṃhaṇāni picchila-yāpana-vaitaraṇabastiprabhūtīniboddhavyāni | taireva kāraṇāntaraireva tasyā nirūhabaste: nāmāni munipuṅgavai: ṛṣiśreṣṭhai: kṛtāni kathitāni ityabhiprāyaḥ, doṣaharabastirityādīni tasya viśeṣanāmānyāha -nirūhasyeti | budhaiḥ paṇḍitaiḥ nirūhasya nāma āsthānaṃ proktaṃ, āsthāpayati vaya: iti āsthāpanaṃ paramutkṛṣṭam utkṛṣṭatvaṃ ca vayaḥsthāpanenaiva | athavā doṣadhātūnāṃ svasthāne sthāpanādāsthāpanaṃ, tacca kṣīreṇa kvāthaiśca kriyate| uktaṃ ca - ‘snehairyo dīyate sa syādanuvāsananāmaka:| eke ‘svasthāpanaṃ sthāpanāddoṣadhātūnāṃ sthāpanaṃ matam’ iti nāma paṭhanti vyākhyānayanti ca | suśrute'pi -‘sadoṣanirharaṇāccharīrarohaṇādvā nirūha iti so'sthāpana iti nāma | asyāmapi niruktau sa eva | yathā vaya:sthāpanādvā'yu:sthāpanādvā''sthāpanaṃ, tataśca sarvadoṣanirharaṇānnirūha iti vamanādikam ||1||</seg>2||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha nirūhaṇabastividhi: | nirūhasya nāmāntaramāha - sa doṣanirharaṇādvā nirūha:, tasya nirūhasya aparam āsthāpitaṃ nāma budhai: doṣadhātūnāṃ svasthāne sthāpanādvā nāma matam ||1||</seg>2||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">atha doṣādyapekṣayā mātrāmāha - nirūhasya pramāṇaṃ ca prasthaṃ pādottaraṃ param | madhyamaṃ prasthamuddiṣṭaṃ hīnaṃ ca kuḍavāstraya: ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="3"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> nirūhsya nirūhasaṃjñasyāsthāpanasya paramamutkṛṣṭhaṃ mānaṃ pādottaraṃ prasthaṃ sapādaprasthaṃ madhyaṃ prasthaṃ uddiṣṭham | traya: kuḍavā: hīnaṃ mānam | uktaṃ ca pārāśare - ‘nirūhasya pramāṇaṃ tu prastha: pādottara: para:| madhyaprasthastu nirdiṣṭo vijñeyā: kuḍavāstraya:’ iti| uttamādimānaṃ ca doṣabalāpekṣayā'vagantavyam | nanu carakādāvanyathā paṭhitaṃ tadyathā - ‘ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi nirūhasyopakalpanam | dvādaśaprastutasyādau tato'nyānupakalpayet’ iti | tatkathamatra viṃśatipalānyuttamamātrāyāṃ pratipāditāni ? | satyam, dvādaśaprasṛtamāno nirūha: pañcāṅgamāno yuktyā darśita: | tathāhi - ‘madhusnehanakalkākhyakaṣāyā vāpyata: kramāt | trīṇi, ṣaṭ, dve, daśa, trīṇi palānyanilarogiṇām || pitte catvāri catvāri tri pañca ca catuṣṭayam | ṣaṭ, trīṇi, dve, daśa, trīṇi kaphe cāpi nirūhaṇam’ iti | anyacca – ‘datvākṣaṃ saidhavasyādau madhuna: prasṛtidvayam| vinirmathya tato dadyātsnehasya prasṛtitrayam || ekībhūte tata: snnehe kalkasya prasṛtiṃ kṣipet | saṃmūrcchite kaṣāyaṃ tu catu:prasṛtasaṃmitam || vitarecca tathā'vāpamante dviprasṛtonmitam | vastrapūtaṃ tathoṣṇāmbukumbhībāṣpena tāpita: | evaṃ prakalpito bastirdvādaśaprasṛto bhavet || na dhāvatyauṣadhaṃ prāṇairna tiṣṭhatyavalipya ca| na karoti ca sīmāntaṃ sa nirūha: suyojita’ iti | etenotkṛṣṭadoṣabale dvādaśaprasṛtamāna: madhyabale viṃśatipalānītyadoṣa: | sāmānyaviśeṣakathanādadoṣa: | svakīyamate sāmānyaḥ paramate viśeṣa ityadoṣaḥ | yadvā śodhanasaṃśamanalekhanaprabhṛtīnāṃ bastīnāṃ viṣayatvena viṃśatiprabhṛtikaṃ caturviṃśatiprabhṛtikaṃ mānamupadiśanti tadanumānato jñātavyaṃ granthagauravabhayānna likhitamityadoṣa: ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="3"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> nirūhapramāṇamāha - nirūhasya pramāṇaṃ pādottaraṃ vaṃkṣaṇādhikaṃ prasthaṃ mataṃ, prasthaṃ madhyamaṃ mataṃ, trayaḥ kuḍavā hīnaṃ matam || 3 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">athānāsthāpanīyānāha - atisnigdhotkliṣṭadoṣau kṣatoraska: kṛśastathā | ādhmānacchardihikkārśa: kāsaśvāsaprapīḍitaḥ || 4 ||</seg> <seg type="unit" n="5">gudaśophātisārārto viṣūcīkuṣṭhasaṃyutaḥ | garbhiṇī madhumehī ca nāsthāpyaśca jalodarī || 5 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="4"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yeṣāṃ na vihitaṃ tānāha - vaya:sthāpanādāyuḥ sthāpanādvā sthāpanam āsthāpanaśabdena nirūhaṇamucyate’ tannirūhaṇakarma atisnigdhādīnāṃ na vidhīyate | utkliṣṭadoṣo vamanonmukhadoṣaḥ, kṣatamuro yasyāsau kṣatoraska:, kṛśo durbalaḥ, spaṣṭamanyat || 4 ||</seg> 5 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="4"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> ete nāsthāpyāḥ, cakārādanuvāsyāśca na | uktaṃca - ‘bhayonmādastathā śoṣājīrṇārucipramehinaḥ| mūrcchākuṣṭhodarasthaulyaśvāsakāsakṣayāturāḥ || śothabhramamadacchardiyutā bastyamalācalāḥ | nāsthāpyā nānuvāsyāśca vātarogādṛte narāḥ’ iti | kuṣṭhaśabdenātra mahākuṣṭhaṃ grāhyaṃ na kṣudrakuṣṭhaṃ tasya vihitatvāt | pramehagrahaṇāt sarvaprameheṣu hitam | evaṃ jalodaragrahaṇena anyodareṣu hitam | uktaṃ ca - ‘udarī ca pramehī ca kuṣṭhī sthūlaśca mānavaḥ | avaśyaṃ sthāpanīyāste nānuvāsyāsta eva<note place="foot" type="editorial" n="1">‘kathaṃcana’ pā. |</note> ca’ iti || 4 ||</seg> 5 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">atha nirūhyānāha - vātavyādhāvudāvarte vātāsṛgviṣamajvare | mūrcchātṛṣṇodarānāhamūtrakṛcchrāśmarīṣu ca ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">vṛddhāsṛgdaramandāgniprameheṣu nirūhaṇam | śūle'mlapitte hṛdroge yojayedvidhivadbudha: || 7 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="6"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> vātavyādhāviti | vātavyādhyādiṣu nirūhaṇam āsthāpanasaṃjñaṃ yojayet | vātavyādhiḥ ākṣepakādi:, udāvarta udarāpūra:, vātāsṛk vātaraktaṃ, viṣamajvara: ekāhikādi:, udaramatra jalodaravyatiriktaṃ sarvodaraṃ grāhyam | eke - ‘mūtrakṛcchrodarānāhamūtradoṣāśmarīṣu ca’ iti paṭhanti | tatra mūtradoṣaṃ mūtrāghātamapi jñeyam | athavā mūtragrahaṇena strīṇāmapi mūtraretorajodoṣā api gṛhyante | yaduktaṃ – ‘mūtraretorajodoṣān asṛgdaragrahaṇaṃ premeheṣu ityatrāpi madhumehavyatirekeṇānye pramehā grāhyā:| tasya niṣiddhatvāt | vidhivadityanena tantrāntaroktavidhānaṃ boddhavyam | tadyathā - ‘nātyucchritaṃ nāpyatinīcapādaṃ sapādapīṭhaṃ śayanaṃ praśastam | pradhānamṛdvāstaraṇopapannaṃ prākśīrṣakaṃ śuklapaṭottarīyam || prakṣipya bastau mathitaṃ khajena subaddhapucchāsya ca nirvalīkam | āṅguṣṭhamadhyena mukhaṃ pidhāya netrāgrasaṃsthāmapanīya vartim | tailāktagātraṃ kṛtamūtraviṭkaṃ nātikṣudhārtaṃ śayane manuṣyam || samethaveṣannataśairase vā nātyucchrite svāstaraṇopapanne | savyena pārśvena sukhaṃ śayānaṃ kṛtvā jayedasya bhujopanāham || niṣkuñcya savyetaradasya sakthiṃ vāmaṃ prasārya praṇayecca bastim | snnigdhe gude netracaturthabhāgaṃ snnigdhairjanairjānu ca pṛṣṭhavaṃśam || akampanā'vepanalāghavādīn pāṇyaṅgulīścāpi nidarśayanti | prapīḍya caikagrahaṇena datte netraṃ śanaireva tato'pakarṣayet || tiryakpraṇītena tu yātidhārā gude vraṇa: syāccalite ca netre | datta: śanairnāśayameti basti: kaṇṭhaṃ pradhāvatyatipīḍitastu’ ityādi ||6||</seg>7||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="6"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yeṣāṃ nirūhaṇaṃ vihitaṃ tānāha - vātavyādhau vātaroge, udāvarte udāvartaroge tathāsṛgdararogādau nirūhaṇaṃ yojayet | jalodare niṣedhaḥ nānyasmin udare || 6 ||</seg> 7||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">yena prakāreṇa nirūhaṇaṃ kartavyaṃ tadāha - utsṛṣṭānilaviṇmūtraṃ snigdhasvinnamabhojitam | madhyāhne gṛhamadhye ca yathāyogyaṃ nirūhayet || 8 ||</seg> <seg type="unit" n="9">snnehabastividhānena budhaḥ kuryānnirūhaṇam | jāte nirūhe ca tato bhavedutkaṭakāsanaḥ || 9 ||</seg> <seg type="unit" n="10">tiṣṭhenmuhūrtamātraṃ tu nirūhāgamanecchayā | anāyātaṃ muhūrtaṃ tu nirūhaṃ śodhanairharet ||10||</seg> nirūhaireva matimānkṣāramūtrāmlasaindhavaiḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="8-10"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> evaṃvidhaṃ nirūhayet | utsaṣṭetyādi | utsaṣṭaṃ parityaktaṃ vātamūtrapurīṣaṃ yena | snigdhaṃ kṛtasnehanaṃ | svinnaṃ sveditam | abhojitamakṛtabhojanaṃ | madhyāhneti tasyocitakālatvakhyāpanārtham | gṛhamadhye iti | vātātaparajodoṣādinirāsārtham | snehabastividhānaṃ pūrvamevānuvāsanādhyāye uktam | budhagrahaṇaṃ nirūhadāne'tikuśalatvakhyāpanārtham | nirūhadānānantaraṃ kiṃ kartavyam ? ityata āha - jāte iti | anāyate nirūhaṃ śodhanairnirūhairharet | śodhananirūhāḥ kṣārādibhiḥ kartavyāḥ | utkaṭakāsanaḥ ūrdhvajānusthitaḥ muhūrtaṃ ghaṭikādvayaparyantam | yadā muhūrtādupari anāyātaṃ nirūhaṃ syāt, tadā śodhanairnirūhaiḥ kṛtvā āharetkṣāramūtrāmlasaindhavairnirūhaṇairiti saṃbandhaḥ || anāyātasya vyāpattiruktā cakradatte - ‘aśuddhaśca malonmiśraḥ sreho naiti yadā punaḥ | tadāṅge sadanādhmānaśūlā: śvāsaśca jāyate || pakvāśayagurutvaṃ ca tatra dadyānnirūhaṇam | tīkṣṇaṃ tīkṣṇauṣadhairevaṃ siddhaṃ cāpyanuvāsanam’ iti || 8-10 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="8-10"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> evam utsṛṣṭānilamūtrādilakṣaṇaṃ nirūhayet | yathāyogyaṃ yathāvihitam utsṛṣṭaḥ niḥsṛtaḥ anilo vāyurviṭ purīṣaṃ, mūtraṃ ca yasya tam | snigdhaṃ snehitaṃ, svinnaṃ sveditam, abhojitam akṛtāhāraṃ, madhyāhne madhyāhnakāle gṛhamadhye gṛhābhyantare | nirūhaṇaṃ kena vidhinā kuryādityāha -pūrvokto yaḥ snehabastistadvidhānena budhaḥ nirūhaṇaṃ kuryāt | nirūhe jāte utkaṭakāsanaḥ utkaṭaṃ bhavet | punaḥ nirūhāgamanecchayā muhūrtamātraṃ tiṣṭhet | muhūrtāt anāyāntaṃ nirūhaṃ tataḥ śodhanairnirūhai: kṣāramūtrāmlasaindhavaireva śodhayet || 8-10 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">atha sunirūḍhalakṣaṇamāha - yasya krameṇa gacchanti viṭpittakaphavāyavaḥ | lāghavaṃ copajāyeta sunirūhaṃ tamādiśet ||11 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="11"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> yasya krameṇa tantrāntarokte'gnimūtrapittakaphavāyavaḥ gacchanti lāghavaṃ copajāyate sunirūhaṃ tamādiśet | uktaṃ ca dṛḍhabalena - ‘prasṛṣṭaviṇmūtrasamīraṇatvaṃ rucyagnivṛdhyāśayalāghavāni | rogopaśāṃtiḥ prakṛtisthatā ca balaṃ ca tatsyātsunirūḍhaliṅgam’ iti | sunirūḍhamityādinā caikadvitriprabhṛtinirūhadānaviṣayamuktam | uktaṃ ca - ‘eko'pakarṣatyanilaṃ svamārgātpittaṃ dvitīyastu kaphaṃ tṛtīya’ ityādi || 11 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">atha durnirūhalakṣaṇamāha -- yasya syādvastiralpālpavego hīnamalānilaḥ | mūrcchārtijāḍyārujimān durnirūhaṃ tamādiśet ||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="12"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> alpālpavega iti | bastidānena svalpadravānāmantaḥ praveśananiṣayaḥ | uktaṃ ca - ‘dattaḥ śanairnāśayameti bastiḥ kaṇṭhaṃ pradhāvatyatipīḍitastu’ iti | etena tūrṇamavalambitamiti | hīnamala iti hīnamalo bastirityarthaḥ | na purīṣādinirgamaḥ | yataḥ - ‘alpālpavego viḍvātahīno hīnanirūhaṇaḥ | mūrcchācchardikaphaprāyo mahāvego'tiśabditaḥ’ iti | mūrcchārtijāḍyārucimān iti | mūrcchāsthāne mūtrārtiriti pāṭhāntaram | jāḍyaṃ jaḍatā kaphaprāyetyabhiprāyaḥ | kecida- trāsthāpanasnehabastyoḥ samyagdānalakṣaṇaṃ paṭhanti | tadyathā - ‘viviktatā manastuṣṭiḥ snigdhatā vyādhinigrahaḥ | āsthāpanasnehabastyoḥ samyagdāne tu lakṣaṇam’ iti || viviktatā manastuṣṭiḥ | sugamamanyat || 12 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="12"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> durnirūhalakṣaṇamāha - āsthāpanasnehabastyo: samyagdāne lakṣaṇamāha - viviktatā ekāntatā, manastuṣṭiḥ manasaḥ saṃtoṣaḥ, snigdhatā sacikkaṇatā, vyādhinigrahaḥ roganāśaḥ | āsthāpitaṃ nirūhaṇaṃ | snehabastiḥ pūrvoktaḥ, tayoḥ samyagdāne idaṃ lakṣaṇam ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">nirūhasya bastidānavaddeyatāmāha - anena vidhinā yuñjyānnirūhaṃ bastidānavat | dvitīyaṃ vā tṛtīyaṃ vā caturthaṃ vā yathocitam || 13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="13"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> anena pūrvoktena vidhinā nirūha bastidānavat bastidānatulyaṃ, vāgrahaṇāt prathamam ekaṃ, paścāddvitīyaṃ, tadanantaraṃ tṛtīyaṃ caturthaṃ ca | etena bastipuṭakaṃ kathitamiti bhāvaḥ | caturthaṃ vā yathocitamiti | yathārhamiti | nanu tṛtīyādhikapuṭamaniṣiddham | yathā - ‘snigdhoṣṇa ekaḥ pavane nirūho dvau svāduśītau payasā ca pitte | trayaḥ samūtrāḥ kaṭukoṣṇatīkṣṇāḥ kaphe nirūhā na paraṃ vidheyāḥ’ iti | naivaṃ, niṣedho bahupuruṣaviṣayatayā prāyikaḥ, caturthapuṭadānaṃ tu kasminnapi krūrakoṣṭhe balīyasi bahudoṣe puruṣe, tataḥ kuto virodhaḥ | kecidatrāmuṃ ślokaṃ paṭhanti - sasneha ekaḥ pavane, pitte dvau payasā saha | kaṣāyakaṭumūtrāḍhyā:<note place="foot" type="editorial" n="2">‘rūkṣādyā’ pā.</note> kaphe koṣṇāstrayo hitāḥ || asyārthaḥ pūrvameva pratipakṣe darśitaḥ tenātra kairapi paṭhitaḥ || 13 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="13"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> anena vidhinā bastidānavit nirūhaṃ yuñjyāt | nirūhasya dvitīyādiyojanavidhimāha - ekaṃ nirūhaṃ dvitīyaṃ vā caturthaṃ nirūhaṃ vā yathocitaṃ yathādoṣaṃ yuñjyāt | tatra nirūhayojane doṣakramamāha - pavane vāte ekaḥ nirūhaḥ sasneha eva | dvau nirūho pitte payasā dugdhena saha | kaṣāyakaṭurūkṣādyāḥ kaphe trayaḥ koṣṇāḥ || 13 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">atha bhojanakramamāha - pittaśleṣmānilāviṣṭaṃ kṣīrayūṣarasaiḥ kramāt | nirūhaṃ bhojayitvā ca tatastamanuvāsayet || 14 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="14"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> pittādīnāmatra kṣīrayūṣarasaiḥ saha bhojanaṃ kāryam | kramāditi anukrameṇaiva | anukramo yathā - pittāviṣṭaṃ nirūhaṃ kṣīrodanaṃ bhojayitvā paścādanuvāsayet, bṛṃhaṇārthamiti bhāvaḥ | śleṣmāviṣṭaṃ yūṣodanaṃ bhojayitvā paścādanuvāsanaṃ deyam | anilāviṣṭaṃ māṃsarasaudanaṃ bhojayitvā anuvāsayediti padārthaḥ | uktaṃ ca - ’pratyāgate koṣṇajalāvasiktaḥ śālyannamadyāttanunā rasena | jīrṇe ca sāyaṃ laghu cālpamātraṃ bhukto'nuvāsya: paribṛṃhaṇārtham’ iti || 14 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="14"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> pittaśleṣmānilāviṣṭaṃ nirūhaṃ yojayet kramāt kṣīrayūṣarasaiḥ | pittāviṣṭaṃ kṣīraiḥ, śleṣmāviṣṭaṃ yūṣaiḥ, anilāviṣṭaṃ rasaiḥ | evaṃ nirūhaṃ yojayitvā paścādanuvāsanaṃ kārayet || 14 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">idānīṃ bālavṛddhayormṛdubastimāha - sukumārasya vṛddhasya bālasya ca mṛdurhitaḥ | bastistīkṣṇaḥ prayuktastu teṣāṃ hanyādbalāyuṣī ||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="15"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> sukumārādīnāṃ mṛdurbastirhitaḥ | ’tu’ punaḥ tīkṣṇaḥ bastiḥ prayuktaḥ teṣāṃ balāyuṣī hanyāt | tantrāntare viśeṣaḥ | ‘viśeṣātsukumārāṇāṃ hīna eva kramo hitaḥ | mṛdurbastiḥ prayoktavyo viśeṣādbālavṛddhayoḥ’ iti || 15 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="15"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> kīdṛśaṃ nirūhaṃ yuñjyāt ? tadāha - sukumārādermṛdurbastirhitaḥ | tīkṣṇabastisteṣāṃ balāyuṣī ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">idānīṃ bastīnāṃ dānakramamāha - dadyādutkleśanaṃ pūrvaṃ madhye doṣaharaṃ tataḥ | paścāt saṃśamanīyaṃ ca dadyādbastiṃ vicakṣaṇaḥ || 16 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="16"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> utkleśanaṃ doṣāṇāṃ, doṣaharaṃ tridoṣaghnaṃ, saṃśamanaṃ doṣāṇāṃ samīkaraṇācchamanam | śeṣaṃ sugamam ||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="16"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> ādau madhye ante ca kīdṛśaṃ basti yuñjyāt ? tadāha - utkleśanaṃ dadyāt ukleśanaṃ doṣotkleśakaraṃ, madhye doṣaharaṃ vātādidoṣaśamanaṃ, paścāt saṃśamanīyaṃ samasthāpakaṃ upaśamakaramityarthaḥ || 16 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">atha teṣāṃ svarūpāṇyāha -- utkleśanabastiḥ | eraṇḍabījaṃ madhukaṃ pippalī saindhavaṃ vacā | hapuṣā phalakalkaṃ ca bastirutkleśanaḥ smṛtaḥ ||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="17"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> ayamutkleśanasaṃjño bastiḥ śeṣaṃ sugamam ||17 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="17"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> madhukaṃ guḍapuṣpaṃ, hapuṣā prasiddhā || 17 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">atha doṣaharabastimāha - śatāhvā madhukaṃ bilvaṃ kauṭajaṃ phalameva ca | sakāñjikaḥ sagomūtro bastirdoṣaharo mataḥ || 18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="18"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> madhukaṃ guḍapuṣpaṃ, kauṭajaṃ phalam indrayavaḥ ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">atha teṣāṃ doṣaharamāha -- priyaṅgu madhukaṃ mustaṃ tathaiva ca rasāñjanam | sakṣīraḥ śasyate bastirdoṣāṇāṃ śamanaḥ smṛtaḥ ||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="19"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> ayaṃ doṣasaṃśamano bastiḥ | priyaṅguḥ kāntā, rasāñjanamatra kṛṣṇapāṣāṇasadṛśaṃ dravaviśeṣaḥ | tadabhāve dārvīkvāthasamudbhavaṃ yojyam || 19 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">śodhanabastimāha - śodhanadravyani:kvāthaistatkalkaiḥ snehsaindhavaiḥ | yuktyā khajena mathitā bastaya: śodhanā: smṛtā: ||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="20"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> śodhanadravyāṇi nikumbhādīni prasiddhāni | tāni nikumbha-triphalā-gavakṣīra-snuk-śaṃkhinī-nīlinī-tilvakāni, śamyāka-kampillaka-hemadugdhā-dugdhaṃ ca virecanāni ityādīni | ‘khajena’ ityatra ‘kṣaṇena’ iti pāṭhaḥ sādhuḥ || 20 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">lekhanabastimāha - triphalākkāthagomūtrakṣaudrakṣārasamāyutāḥ | uṣakādipratīvāpā bastayo lekhanāḥ smṛtāḥ ||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="21"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> uṣakādiḥ prāguktaḥ | yathā - oṣakādisaindhavaśilājatukāsīsadvayahiṃgūni truṭakaśceti | śeṣaṃ sugamam || 21 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="21"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> athe lekhanabastayaḥ - kṣāro yavakṣāraḥ | uṣakādirgaṇaḥ suśrute | lekhanā medorogādikṛśīkaraṇāt || 21 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">atha bṛṃhaṇabastīnāha - bṛṃhaṇadravyaniṣkvāthā: kalkairmadhurakairyutāḥ | sarpirmāṃsarasopetā bastayo bṛṃhaṇāḥ smṛtāḥ || 22 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="22"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> bṛṃhaṇāni kākolī-kṣīrakākolī-jīvakarṣabhaka-medā-mahāmedāprabhṛtīni madhurakairiti | drākṣā-kharjūra-vātāmadīni || śeṣaṃ subodham || 22 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="22"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> bṛṃhaṇā bastayaḥ matāḥ kathitāḥ || 22 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">picchilabastimāha - badaryai-rāvatī-śelu-śālmalī-dhanvanāgarāḥ | kṣīrasiddhāḥ kṣaudrayuktā nāmrā picchilasaṃjñitāḥ | ajorabhraiṇarudhirairyuktā deyā vicakṣaṇaiḥ || 23 ||</seg> mātrā picchilabastīnāṃ palairdvādaśabhirmatā |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="23"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> badarī prasiddhā (kolam), airāvatī nāgabalā iti bhānumatī, śeluḥ śleṣmātakaḥ, śālmalī prasiddhā, dhanvanāgaro dhanvadeśajo nāgaramustam | dhanvanāgarasthāne ‘dhanvanākurāḥ’ iti pāṭhaḥ, dhanvayāsakāṃkurāḥ || ajaḥ chāga:, urabhro meṣa:, eṇaḥ kṛṣṇamṛgaḥ | eke suśrutādhyāyino'tra paṭhanti - ‘varāhamahiṣorabhrabaiḍālaiṇeyakaukkuṭam | sadyaskamasṛgājaṃ vā deyaṃ picchilabastiṣu’ iti | tathā vyākhyānayanti ca | kṣepako'yamiti manyamānatvāt na samyak likhitaḥ | mātrāpicchilabastīnāmiti | dvādaśapalairevātra pūrmoktā hīnamātrā niyatā viśeṣagrahaṇāt ||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="23"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha picchilabastayaḥ - badarī kolam, airāvatī nāgaraṅgaphalaṃ, śelu gundriṇī, śālmalī prasiddhā, dhanvo yavāsaka:, nāgaraṃ śuṇṭhī | ajā barkarī, urabhra ūrṇāmeṣaḥ, eṇo mṛgaḥ tadrudhireṇa deyaḥ | tatpramāṇaṃ dvādaśapalam || 23 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">atha nirūhārthaṃ dravyāṇāṃ parimāṇapūrvakaṃ vidhānamāha - dattvādau saindhavasyākṣaṃ madhunaḥ prasṛtidvayam || 24 ||</seg> <seg type="unit" n="25">vinirmathya tato dadyātsnehasya prasṛtitrayam | ekībhūte tataḥ snehe kalkasya prasṛtiṃ kṣipet ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">saṃmūrcchite kaṣāyaṃ tu catuḥprasṛtisaṃmitam | kṣiptvā vimathya dadyācca nirūhaṃ kulaśo bhiṣak ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">vāte catuṣpalaṃ kṣaudraṃ dadyātsnehasya ṣaṭpalam | pitte catuṣpalaṃ kṣaudraṃ snehaṃ dadyātpalatrayam || 27 ||</seg> kaphe ca ṣaṭpalaṃ kṣaudraṃ kṣipetsnehaṃ catuṣpalam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="24-27"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atra saindhavaparimāṇaṃ tūttamamātrāyāṃ na gaṇitam ata eva ‘ādau’ iti grahaṇaṃ kṛtam | uttamamātrā viṃśatipalaireva | pūrvamuktaṃ yathā - ‘nirūhasya pramāṇaṃ tu prasthaṃ pādottaraṃ param | madhyamaṃ prasthamuddiṣṭaṃ hīnaṃ tu kuḍavāstraya’ iti | cakradatte tu - ‘dattvākṣaṃ saindhavasyādau madhunaḥ prasṛtadvayam | vinirmathya tato dadyātsnehasya prasṛtitrayam || ekībhūte tataḥ snehe kalkasya prasṛtiṃ kṣipet | saṃmūrcchitaiḥ kaṣāyaṃ tu catuḥprasṛtisaṃmitam || kṣiptvā vimathya dadyācca nirūhaṃ kuśalo bhiṣak | vāte catuḥpalaṃ kṣaudraṃ dadyātsnehasya ṣaṭpalam || pitte catuṣpalaṃ kṣaudraṃ snehaṃ dadyātpalatrayam | kaphe ca ṣaṭpalaṃ kṣaudraṃ kṣipet snehaṃ catuḥpalam || vitarecca yathāvāpamante dviprasṛtonmitam | evaṃ prakalpito bastirdvādaśaprasṛto bhavet’ iti | etadapi pañcāṅgamānayuktyā samīcīnaṃ darśitam | tathāhi -‘madhusnehana-kalkākhyakaṣāyāvāpataḥ kramāt | trīṇi ṣaṭ dve daśatrīṇi palānyanilarogiṇām | pittaṃ catvāri catvari tripañca ca catuṣṭayam || ṣaṭ trīṇi dve daśa trīṇi kaphe cāpi nirūhaṇam’ iti | vātādīnāṃ kevalamadhusnehayorviśeṣamānamāha - vāte catuḥpalaṃ kṣaudram ityādi | śeṣaṃ sugamam || 24-27 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="24-27"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha nirūhaḥ | saindhavasya akṣaṃ dadyāt | madhunā prasṛtidvayaṃ catu:palaṃ snehasya tailāde: prasṛtitrayaṃ ṣaṭpalaṃ kalakasya dravyasya prasṛtiḥ dvipalam | saṃmūrcchite paripakve kaṣāye catuḥprasṛtisaṃmitam aṣṭapalaṃ kṣiptvā vimathya nirūhaṃ dadyāt, vāte kṣaudraṃ catuḥpalaṃ snehaṃ catuḥpalam evaṃ vibhajya deyam | iti nirūhaṇamātrāvidhi: || 24-27 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">madhutailikasaṃjñaṃ bastividhānamāha - eraṇḍakkāthatulyāṃśaṃ madhutailaṃ palāṃśakam || 28 ||</seg> <seg type="unit" n="29">śatapuṣpāpalārdhena saindhavārdhena saṃyutam | madhutailakasaṃjño'yaṃ basti: khajaviloḍita: || 29 ||</seg> <seg type="unit" n="30">medogulmakṛmiplīhamalodāvartanāśana:| balavarṇakaraścaiva vṛṣyo dīpanabṛṃhaṇaḥ || 30 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="28-30"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> madhutailaṃ palāṃśakamityasya sthāne madhutailapalāṣṭakamityeke paṭhanti | tanna, uktaṃ ca tantrāntare - ‘madhutaile same syātāṃ kvāthaścairaṇḍamūlajaḥ | palārthaṃ śatapuṣpāyāstato'rdhaṃ saindhavasya ca | palenaikena saṃyuktaṃ khajena tu viloḍita: | deya: sukhoṣṇo bhiṣajā madhutailasaṃkara’ iti | malodāvartanāśane ityatra udarodāvartanāśana iti pāṭha: | ayameva tantrāntare ardhamātrikanirūha: kathita: sa tu tatraiva jñātavya: ||28-30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="28-30"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> śatapuṣpā palārdhena yojyā saindhavārdhena ca saṃyutaṃ | madhutailakasaṃjño'yaṃ bastirmedogulmādiharaḥ | khajaviloḍita iti khajo manthānaviśeṣa:, tena viloḍita: mathitaḥ || 28-30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">atha yāpanabastimāha - kṣaudrā-jya-kṣīra-tailānāṃ prasṛtaṃ prasṛtaṃ bhavet | hapuṣāsaindhavākṣāṃśo basti: syāddīpanaḥ para: || 31 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="31"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> hapuṣā vipuṣā || 31 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="31"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha yāpanabastimāha - kṣaudrādīnāṃ prasṛtirdvipalaṃ, hapuṣā prasiddhā, saindhavaṃ ca etayorakṣāṃśau dvau dvau akṣau karṣau ||31 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">atha yuktarathabastimāha - eraṇḍamūlaniṣkvātho madhutailaṃ sasaindhavam | eṣa yuktaratho basti: savacāpippallīphalaḥ || 32 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="32"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> kvāthādīnāṃ pariramāṇaṃ tu madhutailikabastivajjñeyam | tasyāntaḥpātitvāt | ‘yaduktaṃ madhutailaṃ ca kkāthaṃ sarasasaindhavam | phalapippalīsaṃyukto bastiryuktaratha: smṛta:’ iti | atrā'pi pūrvoktameva | phalamatra madanaphalam | iti yuktarathaḥ || 32 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="32"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha yuktarathabasti: - phalo madanaphalaḥ, eṣa yuktaratho nāma bastiḥ || 32 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">atha siddhabastimāha - pañcamūlasya niṣkvāthastailaṃ māgadhikā madhu | sasaindhava: samadhukaḥ siddhabastiriti smṛta: || 33 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="33"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> sugamam || iti siddhabastinirūha: ||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="33"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> pañcamūlaṃ bṛhadbilvādi:, tasya niṣkvātha:, tailaṃ tilatailaṃ, māgadhikā pippalī, madhu kṣaudraṃ, saindhavaṃ lavaṇaṃ, madhuko madhukasāra iti nāmnā prasiddhaḥ ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">pathyāpathyamāha - snānamuṣṇodakaiḥ kuryāt divā svapnamajīrṇatām | varjayedaparaṃ sarvam, ācaretsnehabastivat || 34 ||</seg> <seg type="unit" n="6">iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe nirūhabasti- vidhiradhyāya: samāpta: || 6 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="34"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha tyājyānyāha - snehabastivaditi | snehabastividhau yadācaritaṃ tatsarvam ācaret | tattatraiva jñātavyam || 34 ||</seg> iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyabhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāṭīkāyāṃ dīpikāyāmuttarakhaṇḍe bastinirūhakalpanādhyāya: samāpta: ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="34"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> bastau sevyaṃ niṣedhaṃ ca - uṣṇodakena snānaṃ kuryāt iti vihitam | tathā snehabastau yadvihitaṃ tadācaret | divā svāpam ajīrṇatāṃ ca varjayet || 34 ||</seg> <seg type="unit" n="6">iti śrīkāśirāmavaidyakṛtāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāṭīkāyāṃ gūḍhārthadīpikāyāmuttarakhaṇḍe pañcakarmaṇi nirūhabastividhiradhyāya: ṣaṣṭha:|| 6||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="7" xml:id="sd.3.7">
          <head>atha uttarabastividhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha saptamo'dhyāyaḥ | pāriśeṣyāduttarabastimāha - ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bastimuttarasaṃjñitam | dvādaśāṅgulakaṃ netraṃ madhye ca kṛtakarṇikam || 1 ||</seg> mālatīpuṣpavṛntābhaṃ chidraṃ sarṣapasannibham |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> ataḥ paraṃ bastinirūhayoranantaram uttarasaṃjñitaṃ bastiṃ pravakṣyāmi iti | uttarabastinetrasvarūpamāha - madhye ca kṛtakarṇikamiti | madhye ṣaḍaṅgulopari karṇikā mekhalākārā mudrikā | ata eva mūtramārge ṣaḍaṅgulaṃ netraṃ praveśayedityuktamagre | yantracchidraṃ tu mālatīpuṣpavṛntābhaṃ kāryaṃ sarṣapākāram | yantre chidramāha - chidraṃ sarṣapasannibhaṃ nirgamacchidramityartha: | kecit ‘sarṣapanirgamam’ iti pāṭhaṃ paṭhanti | siddhārthakapraveśāgramiti tantrāntare | nanu kvacidapi caturdaśāṃgulamapi paṭhitaṃ tadyathā - ‘caturdaśāṅgulaṃ netraṃ tatra kāryaṃ vijānatā | mālatīpuṣpavṛntābhaṃ kartavyaṃ chidrameva ca’ iti | tatkathamatra dvādaśāṃgulam ? ucyate, karṇikārthaṃ tu netraṃ ṣaḍaṅgulameva sarvasaṃmatam | śeṣaṃ tu carmapuṭakasya samīcīnagrathanārthaṃ kathitamityadoṣaḥ | carakādau tu dvādaśāṃgulamevoktatvāt, athavā - ‘meḍhrāyāmasamaṃ kecidicchanti khalu tadvida’ ityādi matamālocya carakamatameva śārṅgadhareṇa svīkṛtamityalaṃ vistareṇa || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> ataḥ param uttarasaṃjñitaṃ bastiṃ pravakṣyāmi pūrvaṃ vidhānamāha - dvādaśāṃgulikaṃ netraṃ nālikā lakṣaṇaṃ madhye kṛtakarṇikaṃ kamalapatrakarṇikāvanmadhyabhāgaṃ mālatīpuṣpavṛntābhaṃ sthūlaṃ punaḥ chidre sarṣapanirgamaṃ yathā bhavati tathā chidram || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">snehamātrāmāha - pañcaviṃśativarṣāṇāmadho mātrā dvikārṣikā || 2 ||</seg> tadūrdhvaṃ palamātrā ca snehasyoktā bhiṣagvaraiḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="2"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> pañcaviṃśativarṣāṇāmadhaḥ pañcaviṃśativarṣādadho'rvāk caturviṃśatiparyantaṃ mātrā snehasya dvikārṣikī | tadūrdhvaṃ pañcaviṃśādūrdhvaṃ palamātrā | bhiṣagvarairiti grahaṇena doṣadeśadehakālānalādyapekṣya nyūnādhikā'pi mātrā yojyā sampradāyadarśanāt | ata evoktaṃ -‘pañcaviṃśativarṣonamadho mātrā dvikārṣikī’ iti kvacitpāṭho'pi || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="2"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> vayo'numānena pramāṇamāha - pañcaviṃśativarṣāṇām adhovayasāṃ snehasya tailāderdvikārṣikī palārdhamānamātrā, tadūrdhvaṃ pañcaviṃśaterūrdhvaṃ snehasya palamānā mātrā || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">athottarabastervidhānamāha - athāsthāpanaśuddhasya tṛptasya snānabhojanaiḥ || 3 ||</seg> <seg type="unit" n="4">sthitasya jānumātre ca pīṭhe'nviṣya śalākayā | snigdhayā meḍhramārge ca tato netraṃ niyojayet || 4 ||</seg> <seg type="unit" n="5">śanaiḥ śanairghṛtābhyaktaṃ meḍhrarandhre'ṅgulāni ṣaṭ | tato'vapīḍayedbastiṃ śanairnetraṃ ca nirharet || 5 ||</seg> tataḥ pratyāgate snehe snehabastikramo hitaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="3-5"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athaśabda ānantarye | āsthāpanaṃ kaṣāyabastiḥ, kaṣāyairdīyamānatvāt | nirūhamevāsthāpanakamityeke | kasya ? snānabhojanaiḥ tṛptasya, bhojanagrahaṇena ghṛtakṣīramāṃsādīnāṃ grahaṇam | uktaṃ ca - ‘athāntaramupasnigdhaṃ svinnaṃ praśithilāśayam | yavānnaṃ saghṛtaṃ kṣīraṃ pītavantaṃ yathābalam’ ityādi | jānumātre pīṭhe iti jānuparimāṇe āsane | uccatayā boddhavyam | uktaṃ ca -‘niṣaṇṇamājānusame pīṭhe’ ityādi | anviṣya śalākayā iti meḍhramārgaṃ śalākayā anviṣya anveṣaṇaṃ kṛtvā | kiṃviśiṣṭayā śalākayā snigdhayā ślakṣṇayā | athavā ghṛtābhyañjanena vā | tato netraṃ niyojayet iti | netraṃ nalikā uttarabastisaṃjñasya |‘athāsthāpanaśuddhasya tṛptasya snānabhojanaiḥ’ asyāgre - ‘svabhyaktabastiśīrṣasya tailenoṣṇena yuktitaḥ | tataḥ samaṃ sthāpayitvā nālamasya praharṣitam’ ityeke paṭhanti vyākhyānayanti ca, prācīnapustake na dṛṣṭaḥ | atha yantrapīḍanamāha - netraṃ yantraṃ ghṛtābhyaktaṃ ṣaḍaṅgulaṃ meḍhrarandhre meḍhramārge praveśayedvaidya iti śeṣaḥ | ata evoktaṃ prāk ‘madhye ca kṛtakarṇikam’ iti | tena karṇikāparyantaṃ sasnigdhaṃ meḍhramārge praveśayedityarthaḥ | tato'nantaraṃ praveśānantaraṃ bastiṃ snehādisaṃbhṛtaṃ carmapuṭakaṃ śanairyathāsyādavapīḍyate yathā'ntaḥ sneho'ntaḥ praviṣṭo bhavati | netraṃ ca harediti | punaḥ śanairyathā syāttathā netraṃ haret mūtramārgādityarthaḥ | snehe pratyāgate snehabastikramaḥ hitaḥ | ‘snehabastikramo hita’ ityasya sthāne -‘aparāhṇe vicakṣaṇaḥ | payasā bhojayedenaṃ yūṣairmāṃsarasena vā’ iti kecit, tadapi yuktaṃ tantrāntarasaṃvādāt | ‘snehakramo hita’ iti tatra granthakarturayamāśayaḥ - tatra samyagdattasya liṅgāni bhavanti, vyāpadaśca tāḥ | tatratyopakramaśca kartavyaḥ | uktaṃ ca - ‘samyagdattasya liṅgāni vyāpadaḥ krama eva ca | basteruttarasaṃjñasya samānaḥ snehabastinā’ iti ||3-5 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="3-5"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> athottarabastidāne yogyamāha - athānantaram āsthāpane tu nirūhaṇena śuddhasya punaḥ snānabhojanaistaptasya punaḥ jānumātre pīṭhe sthitasya iṣṭaśalākayā snigdhayā kṛtaṃ netramārgaṃ | tataḥ netram uttarabastinalikāṃ yojayet | śanaiḥ śanairghṛtābhyaktaṃ ghṛtavyāptaṃ netraṃ meḍhrarandhre ṣaṭ aṅgulāni yojyaṃ, bastinā pīḍayet | punaḥ śanairnetraṃ nirharet niṣkāsayet | tataḥ snehe pratyāgate ayaṃ snehabastikramaḥ hitaḥ kathitaḥ || 3-5 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">puṃsāmuttarabastinetramuktvā strīṇāmuttarabastimāha - strīṇāṃ kaniṣṭhikāsthūlanetraṃ kuryāddaśāṃgulam || 6 ||</seg> <seg type="unit" n="7">mudgapraveśayogyaṃ ca yonyantaścaturaṅgulam | dvyaṅgulaṃ mūtramārge ca sūkṣmaṃ netraṃ niyojayet || 7 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="6"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> kaniṣṭhikā striya eva | daśāṅgulamiti | dairghyeṇa mudgapraveśaṃ randhramiti śeṣaḥ | tena mudgavāhinalikācchidramityarthaḥ | yonyantaścaturaṅgulamiti | tacca netramatyarthamārge caturaṅgulapramāṇamantaḥ praveśayedityarthaḥ | uktaṃ ca - mūtrasrotaḥparīṇāhamudgavāhidaśāṅgulam | tāsāmatyarthamārge tu nidadhyāccaturaṅgulam’ iti | dvyaṅgulaṃ mūtramārge ca iti | strīṇāmatra mūtramārge jñeyam | tatra dvyaṅgulanetraṃ praveśayediti bhāvaḥ | tacca sūkṣmanetraṃ kāryaṃ yathā puruṣameḍhramārgārthaṃ mālatīpuṣpavṛttābhaṃ kathitaṃ tadvadatrā'pi jñeyam || 6 ||</seg> 7 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="6"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha strīṇāṃ bastidāne vidhimāha -- strīṇāmiti sugamam || 6 ||</seg> 7 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">bālānāmapi netraparimāṇamāha - mūtrakṛcchravikāreṣu bālānāṃ tvekamaṅgulam | śanairniṣkampamādheyaṃ sūkṣmanetraṃ vicakṣaṇaḥ || 8 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="8"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> mūtrakṛcchravikāreṣu iti padaṃ pūrveṇa saṃbandhanīyam | bālānāmapi vā mūtrakṛcchravikāre'pi bālaḥ ‘ṣoḍaśavarṣaparyanto bālaḥ’ ekamaṅgulaṃ netreṇa saṃbandhanīyam | sūkṣmanetramityanena mālatīpuṣpavṛttākāratvāt sūkṣmatvaṃ jñeyam || 8 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="8"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha bālānāṃ bastidānapramāṇamāha - mūtrakṛcchreti sugamam || 8 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">athāpatyamūtramārgayorviṣayatvāt snehaparimāṇamāha - yonimārgeṣu nārīṇāṃ snehamātrā dvipālikī | mūtramārge palonmānā bālānāṃ ca dvikārṣikī ||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="9"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> yonyādimārgatrayaṃ strīṇāmeva | kiṃ tu punarbālānāṃ dvikarṣapramāṇā iti || 9 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="9"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> strīṇāṃ bālānāṃ ca snehamātrāpramāṇamāha - dvipālikī dvipalapramāṇā | bālānāṃ dvikārṣikī dvikarṣamānā || 9 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">atha strīṇāmuttarabastiḥ kathaṃ yojyaḥ ? ityāha - uttānāyai striyai dadyādūrdhvajānvai vicakṣaṇaḥ | apratyāgacchati bhiṣagbastāvuttarasaṃjñite || 10 ||</seg> <seg type="unit" n="11">bhūyo bastiṃ nidadhyācca saṃyuktaiḥ śodhanairgaṇaiḥ | phalavartiṃ nidadhyādvā yonimārge dṛḍhāṃ bhiṣak || 11||</seg> <seg type="unit" n="12">sūtrairvinirmitāṃ snigdhāṃ śodhanadravyasaṃyutām | dahyamāne tathā bastau dadyādbastiṃ viśāradaḥ || 12 ||</seg> <seg type="unit" n="13">kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa payasā śītalena vā | bastiḥ śukrarujaḥ puṃsāṃ strīṇāmārtavajāṃ rujam|| 13||</seg> hanyāduttarabastistu nocito mehināṃ kkacit |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="10-13"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> vicakṣaṇasthāne samāhita iti vā pāṭhe sa evārthaḥ | asyāgre - ‘anena vidhinā dadyāt bastīn trīn caturo'pi vā’ iti paṭhanti vyākhyānayanti ca | anirgame punarbastirdeya ityata āha - uttarasaṃjñite bastau pratyāgacchati sati bhūyaḥ punarapi bastimuttarasaṃjñaṃ nidadhyāt | kiṃbhūtaṃ ? śodhanairgaṇaiḥ saṃyuktam | śodhanagaṇo virecanagaṇaḥ | vā athavā phalavartiṃ nidadhyāt | kva ? yonimārge apatyamārge | kiṃbhūtāṃ ? dṛḍhām aśithilām | ata eva sūtrairvinirmitām | tathā snigdhāṃ tathā śodhanadravyasaṃyutām | śodhanadravyakṛtāmityarthaḥ | vartistu agre vakṣyamāṇā jñātavyā | asyāgre kecidadhikaṃ pāṭhaṃ paṭhanti tadyathā -- ‘payobastiṃ nidadhyāttu proktaṃ gulmacikitsitam | praveśayedvā matimān bastidvāre ca peṣaṇī || pīḍayedvāpyadho nābherbastinā pariveṣṭitaḥ | āragvadhasya patreṣu nirguṇḍyā: svarasasya ca || kuryādgomūtrapiṣṭeṣu vartiṃ cā'pi sasaindhavām | mudgailāsarṣapasamāṃ pravibhajya payāṃsi ca || basterāgamanārthāya tannidadhyācchalākayā |’ ityādipāṭho bahupustakeṣvadarśanānna vyākhyātaḥ | atha bastidāhacikitsāmāha - dravyasyānirgamādbastau mūtrāśaye dahyamāne sati viśārado vaidyakaśāstrakriyākuśalaḥ kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa bastiṃ dadyāt | vā athavā śītalena payasā bastiṃ dadyāt | kṣīravṛkṣā vaṭodumbarādayaḥ | eke kṣīravṛkṣaṃ rājādanamāhuḥ | rāyaṇīti loke | payo'tra pānīyamāhuḥ | śītaleti | śītaladravyamadhukādiyuktatvena śītalena ityarthaḥ | yaduktaṃ tantrāntare - ‘śarkarāmadhumiśreṇa śītena madhukāmbunā | dahyamāne bhiṣak bastau pāyau bastiṃ pradāpayet’ iti | athānantaraṃ basteḥ prabhāvapūrvakaṃ niṣedhamāha - puṃsāṃ puruṣāṇāṃ vasādyāśritā rujaḥ rogān strīṇāmārtavajā rujaḥ asṛgdarādayaḥ hanyāt | mehināṃ pramehiṇāṃ nocitaḥ na yuktaḥ | pramehasya bastigatatve'pi nocitatvam | yathānuvāsanaṃ kuṣṭhapramehināṃ niṣiddham | kecinmehaśabdena madhumehamāhuḥ || 10-13 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="10-13"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> uttānāyai bhiṣak dadyāditi saṃbandhaḥ | tathā dadyāt yathā snehaḥ pratyāgacchati | bhūyaḥ punaḥ kṛcchre viśeṣavyādhau śodhanairgaṇaiḥ eraṇḍatailādibhirbastiṃ nidadhyāt | yonimārge bastyabhāve phalavartikāṃ nidadhyāt | phalānām eraṇḍabījādīnāṃ vartiryadvā phalasadṛśī vartiḥ phalanāmnī vāsoghanadravyasaṃyutasya sūtreṇa vinirmitāṃ punaḥ snigdhām evaṃbhūtā vartiṃ dadyāt | vartyā dahyamāne bastau mūtrākāśe kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa udumbarādi punaḥ payasā śītalena bastiḥ puṃsāṃ śukradoṣajā rujaḥ strīṇām ārtavajā rujaḥ uttarabastirhanyāt | mehinaḥ kvacit na ucitaḥ || 10-13 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">uttarabasteḥ snehabastisamānāyāḥ guṇadoṣānāha - samyagdattasya liṅgāni vyāpadaḥ krama eva ca || 14 ||</seg> basteruttarasaṃjñasya samānaṃ snehabastinā |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="14"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> uttarasaṃjñasya uttarabasteḥ snehabastinā'nuvāsanena samāni liṅgāni lakṣaṇāni tathā vyāpadaḥ hīnātimithyāyogajaḥ kramaśca upakramaśca samānaḥ snehabastinā tulya ityarthaḥ | tantrāntare tu — ‘duṣṭaṃ śukraṃ śoṇitaṃ cāṅganānāmasṛgdaraṃ tasya nāśaṃ ca puṣpam | mūtrāghātaṃ mūtradoṣān pravṛddhān yonerdoṣān tatparāyāśca saṃgam | śukrāghātaṃ śarkarāmaśmarīṃ ca śūlaṃ bastau vaṃkṣaṇe mehane ca | ghorānanyānbastijāṃścāpi rogān mohādṛte uttaro hanti bastiḥ’ iti || 14 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="14"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> samyagdattalakṣaṇamāha - śamanaṃ śukratvaśamanaṃ bhavati | pramehalakṣaṇaṃ śamanaṃ bhavati || 14 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">atha pūrvoddiṣṭāṃ phalavartimāha - ghṛtābhyakte gude kṣepyā ślakṣṇā svāṅguṣṭhasannibhā ||15||</seg> <seg type="unit" n="7">malapravartanī vartiḥ phalavartiśca sā smṛtā | iti śrīdāmodarasūnuśārṅgadharācāryapraṇītaśārṅgadhara- saṃhitāyāmuttarakhaṇḍe uttarabastividhirnāma saptamo'dhyāyaḥ || 7 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="15"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> ślakṣṇā komalā, svāṃguṣṭhasannibhā āturāṃguṣṭhatulyā sthūlatayā | malaṃ mūtrapurīṣādikam | malaśabdena strīṇāmapi rajodoṣādikam | apatyamārge deyā īdṛśī phalavartiḥ smṛtā kathitā || 15 ||</seg> iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyabhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāṃ cottarakhaṇḍe uttarabastividhiradhyāyaḥ ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="15"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> phalavartimāha - tatpramāṇā sā phalavartiḥ, malapravartanī bhavati | phalānāṃ vā nirmitā || 15 ||</seg> iti śrīkāśirāmavaidyaviracitāyāṃ gūḍhārthadīpikāyāṃ pañcakarmaṇi uttarabastividhi- radhyāyaḥ saptamaḥ ||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="8" xml:id="sd.3.8">
          <head>atha nasyavidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">aṣṭamo'dhyāyaḥ | atha nasyavidhiḥ | nasyasya niruktimāha - nasyaṃ tatkathyate nīrairnāsāgrāhyaṃ yadauṣadham | nāvanaṃ nasyakarmeti tasya nāmadvayaṃ matam || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha pañcakarmapāriśeṣyānnasyavidhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte - nasyeti | auṣadhaṃ kvāthasvarasasnehādi, nasyamiti nāsayā dīyate iti nasyam | tasya nasyasya nāmadvayaṃ coktam, nāvanamekaṃ dvitīyaṃ nasyamiti || 1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha nasyavidhiḥ | tatra nasyalakṣaṇaṃ dhīrairyat nāsāgrāhyamauṣadhaṃ tat nasyaṃ kathyate | nāvanaṃ nasyakarma ceti tasya nāmadvayam || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">nasyabhedānāha - nasyabhedo dvidhā prokto recanaḥ snehanastathā | recanaṃ karṣaṇaṃ proktaṃ snehanaṃ bṛṃhaṇaṃ matam || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="2"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> nāsikayā dīyate yattat nasyaṃ tasya bhedo dviprakāraḥ, eko recanaḥ dvitīyaḥ snehanaḥ, recanaṃ karṣaṇaṃ snehanaṃ bṛṃhaṇam, upakramyasya dvitvāt | uktaṃ ca vāgbhaṭe - ‘upakramyasya hi dvitvāddvidhaivopakramo mataḥ | ekaḥ saṃtarpaṇastatra dvitīyaścāpatarpaṇaḥ’ iti | nanu vāgbhaṭena trividhaṃ nasyaṃ saviṣayamuktaṃ tadyathā - ‘virecanaṃ śiraḥśūlaṃ jāḍyaṃ spandagalāmaye | śophagaṇḍakrimigranthiku- ṣṭhāpasmārapīnase || bṛṃhaṇaṃ vātaje śūle sūryāvarte svarakṣaye | nāsā'syaśoṣe vāksaṃge kṛcchrabodhe'vabāhuke | śamanaṃ nīlikāvyaṅgakeśadoṣākṣirājiṣu || yathāsvaṃ yaugikaiḥ snehairyathāsvaṃ ca prasādhitaiḥ | kalkakvāthādibhiścādyaṃ madhupaṭvāsavairapi || bṛṃhaṇaṃ dhanvamāṃsottharasāsṛksvapurairapi | śamanaṃ yojayetpūrvaiḥ kṣīreṇa salilena ca’ iti, tatkathamatra dvividhaṃ coktam ? ucyate - śamanasya bṛṃhaṇe'ntarbhāvāt | uktaṃ ca - ‘śamanaṃ yojayetpūrvaiḥ kṣīreṇa salilena ca’ iti | ata eva raviguptādau pañcabhedāste yathā - ‘nasyaṃ śirovirekaśca pratimarśo'vapīḍanam | jñeyaṃ pradhamanaṃ caitannasyakarma tu pañcadhā’ iti | dṛḍhabale tu dhūmo'dhiko'sti na ca śirovireka iti | tadyathā - ‘nāvanaṃ cāvapīḍaśca dhmāpanaṃ dhūma eva ca | pratimarśaśca vijñeyo nastakarma tu pañcadhā’ iti | kāśmīrāstu ṣaṭprakāraṃ paṭhanti yathā - ‘avapīḍaṃ pradhamanaṃ nasyaṃ recanatarpaṇam | pratimarśaśca dhūmaśca nasyakarma tu ṣaḍvidham’ iti | te'pyatraivāntarbhāvanīyāḥ| te tu granthakṛtā evāgre spaṣṭatayoktāḥ | yathā - śirorecane pradhamanāvapīḍanasaṃjñāvantarbhūtau, te tu karṣaṇatvātkarṣaṇe'ntarbhūtau, pratimarṣamarṣau tu bṛṃhaṇentarbhūtau, evaṃ dhūmo'pi śodhanaśamanatvāt yathā svāntarbhāvanīya iti susthitametat ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="2"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> recanasnehananasyabhedadvayamāha - recanastathā snehana iti dvidhā nasyabhedaḥ proktaḥ kathitaḥ | tatra yadvirecanaṃ vātakaphādīnāṃ chedanaṃ yat snehanaṃ tat bṛṃhaṇaṃ dhātuvṛddhikaram || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">nasyakarmakālamāha - kaphapittāniladhvaṃse pūrvamadhyāparāhṇake | dine tu gṛhyate nasyaṃ rātrāvapyutkaṭe gade || 3 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="3"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> kaphapittānilānāṃ dhvaṃse vṛddhilakṣaṇe kope, ‘sraṃsudhvaṃsu adhaḥpatane’ ityasya rūpaṃ | kutra kopa ityata āha - dinasya pūrvamadhyāhne'parāhṇake, tenā'yamarthaḥ siddhaḥ - dinasya pūrvāhṇe kaphakope, dinasya madhyāhne pittakope, dinasyāparāhṇe vātakope iti | athavā utkaṭe gade rātrāvapi nasyaṃ deyamiti | uktaṃ ca - ‘yathā doṣodaye kāle rogiṇe nāvanaṃ bhiṣag’ | iti ata eva svasthāsvasthaviṣayasambandhena kālā darśitāstantrāntare tadyathā - ‘śaraddhemantayoḥ svasthe pūrvāhṇe saṃprayojayet | varṣāsu śītaje grīṣme sāyaṃ madhyaṃdine tathā’ iti ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="3"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> nasyadāne nasyakālamāha - kaphapittavātadhvaṃse kaphapittavātanāśau krameṇa dinasya pūrvamadhyaparāhṇeke nasyaṃ gṛhyate | kaphanāśārthaṃ dinasya pūrvabhāge, pittanāśārthaṃ dinasya madhyabhāge, vātanāśārthaṃ dinasyāparabhāge | utkaṭe gade rātrāvapi nasyaṃ gṛhyate || 3 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">nasyaṃ yasminkāle tyājyaṃ yaiśca tyājyaṃ tānāha - nasyaṃ tyajedbhojanānte durdine cāpatarpite | tathā navapratiśyāyī garbhiṇī garadūṣitaḥ || 4 ||</seg> <seg type="unit" n="5">ajīrṇī dattabastiśca pītasnehodakāsavaḥ | kruddhaḥ śokābhibhūtaśca tṛṣārto vṛddhabālakau || 5 ||</seg> vegāvarodhī snātaśca snātukāmaśca varjavet |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="4"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> durdine meghacchanne'hni, apatarpite asantarpite puruṣe | saṃtarpaṇaṃ dhātuvṛddhikaraṇārthaṃ tena dhātubalo nasyena vidheyamiti tātparyārthaḥ | cakārādvāgbhaṭoktāste yathā - ‘yojayennatu nāvanam | toyamadyagarasnehapītānāṃ pātumicchatām || bhuktabhaktaśiraḥsnātasnātukāmasrutāsṛjām | navapīnasavegārtasūtikāśvāsakāsinām || śuddhānāṃ dattabastīnāṃ tathā'nārtavadurdine| anyatrātyayikādvyādheḥ’ iti | navapratiśyāyīti navatvaṃ dvividhanidānabhedena | ekaṃ sadyojanakaṃ dvitīyaṃ doṣacayapūrvakam | tatrādyo yathā - ‘nārīprasaṅgaḥ śiraso'bhitāpo dhūmo rajaḥ śītamatipratāpaḥ | saṃdhāraṇaṃ mūtrapurīṣayośca sadyaḥ pratiśyāyanidānamuktam’ iti | dvitīyo yathā -‘cayaṃ gatā mūrdhani mārutādayaḥ pṛthak samastāśca tathaiva śoṇitam | prakupyamānā vividhaiḥ prakopaṇaistataḥ pratiśyāyakarā bhavanti hi’ iti | tena sadyonidānajanakaḥ pratiśyāyaḥ so'pi navaḥ pratiśyāya iti kecit | anye tvevamāhuḥ - ‘āmapakvabhedena pratiśyāyasya navapurāṇatve kathite | tenāpi yaḥ āmasaṃjñakaḥ pratiśyāyaḥ so'pi taruṇatvena nasyaviṣaye tyājyaḥ na tu pakva iti bhāvaḥ | garaṃ kṛtrimaṃ viṣaṃ tena vyāptaḥ | kevalaviṣaprāpte'vapīḍasyoktatvāt | uktaṃ ca -‘cetovikāraviṣābhipannānāṃ cūrṇaṃ ṣaḍaṅguladvimukhayā nāḍyā deyam’ | anyacca - ‘viṣābhighātasaṃ- nyāsamūrcchāmohāpatantrake | mahāpasmāraśokārticintākrodhāmayādiṣu || mānaseṣu ca rogeṣu mūḍhavyākulacetasaḥ | saṃjñāprabodhahetvarthamavapīḍaṃ pradāpayet iti | bālavṛddhayorapi utkaṭadoṣeṣu nasyaṃ deyam, ‘bhīrustrīkṛśabālānām’ ityādivakṣyamāṇatvāt | snātaḥ śirasnāta:, snātukāmaśca ityanena pūrvaṃ vidhāya paścātsnānaṃ kuryādityeke vyākhyānayanti || 4 ||</seg> 5 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="4"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yasminkālai nasyaṃ tyājyaṃ tadāha - durdine meghacchanne'hni durdinam | apatarpaṇe laṅghane, navapratiśyāyī navapratiśyāyavān | garadūṣitaḥ viṣadūṣitaḥ | pītasnehodakāsavaḥ pītaṃ sneham udakam āsavaṃ madyaṃ yena saḥ | vegāvarodhī mūtrapurīṣakāvarodhī | spaṣṭamanyat || 4 ||</seg> 5 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">nasyārhānarhānāha -- aṣṭavarṣasya bālasya nasyakarma samācaret || 6 ||</seg> aśītivarṣādūrdhvaṃ ca nāvanaṃ naiva dīyate |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="6"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha bālavṛddhayornasyagrahaṇāgrahaṇaviṣayaṃ darśayannāha - aṣṭavarṣādūrdhvaṃ nasyaṃ deyam | aṣṭavarṣādupari nasyakarma kuryāt | uktaṃ ca vāgbhaṭe - ‘na nasyamūnasaptābde nātītāśītivatsare’ iti | aṣṭavarṣādarvāgapi doṣodrekādātyayike vyādhau bṛṃhaṇaṃ nasyaṃ deyam | uktaṃ ca - ‘bhīrustrīkṛśabālānāṃ nasyata’ iti | evaṃ vṛddhasyā'śītivarṣasyāpi jñeyam || 6 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="6"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> yasya nasyaṃ deyaṃ tadapyāha - nāvanaṃ nasyaṃ | sugamam || 6 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">atha vairecanaṃ nasyamāha - atha vairecanaṃ nasyaṃ grāhyaṃ tailaiḥ sutīkṣṇakaiḥ || 7 ||</seg> tīkṣṇabheṣajasiddhairvā snehaiḥ kvāthai rasaistathā |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="7"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> tailaiḥ sutīkṣṇakaiḥ sarṣapādijaiḥ tīkṣṇabheṣajasiddhaiḥ snehairvā | tīkṣṇadravyāṇi maricapippalīśṛṅgaveraśobhāñjanādīni, taiḥ ye siddhā ye snehāḥ kvāthāśca iti || 7 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="7"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha virecanasya vidhānamāha – sugamam ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">virecanasya mātrāmāha - nāsikārandhrayoraṣṭau ṣaṭ catvāraśca bindavaḥ || 8 ||</seg> pratyekaṃ recane yojyā mukhyamadhyāntyamātrayā |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="8"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> nāsikārandhrayoriti | dvayorapi nāsāpuṭayornasyaṃ yojanīyam | aṣṭāvityādi | mukhyamadhyāntyamātrayā iti | aṣṭau bindavaḥ mukhyamātrā | recanasya ṣaṭbindavaḥ madhyamā | catvāraḥ antyā mātrā hīnamātrā iti | uktaṃ ca - ‘catvāro bindavaḥ ṣaṭ vā tathāṣṭau vā yathābalam | śirovirecane yojyā ūrdhvajatruvikāriṇām’ iti | bindulakṣaṇaṃ vāgbhaṭe - ‘pradeśinyaṅgulīparvadvayānmagnasamuddhṛtāt | yāvatpatatyasau bindurdaśāṣṭau ṣaṭ krameṇa te || marśasyotkṛṣṭamadhyonā mātrāstā eva ca kramāt | bindudvayonāḥ kalkādeḥ’ iti || 8 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="8"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> virecanasya pramāṇamāha - nāsikārandhrayoḥ chidrayoḥ dvayoḥ aṣṭau ṣaṭ catvāraśca bindavaḥ mukhyamadhyāntyātmamātrayā recane yojyāḥ | aṣṭau bindavaḥ mukhyā mātrā | ṣaṭ madhyā mātrā | catvāro bindavaḥ antyā kaniṣṭhā mātrā || 8 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">nasyārthaṃ dravyāṇāṃ parimāṇamāha - nasyakarmaṇi dātavyaṃ śāṇaikaṃ tīkṣṇamauṣadham || 9 ||</seg> <seg type="unit" n="10">hiṅgu syādyavamātraṃ tu māṣaikaṃ saindhavaṃ matam | kṣīraṃ caivāṣṭaśāṇaṃ syātpānīyaṃ ca trikārṣikam ||10||</seg> kārṣikaṃ madhuraṃ dravyaṃ nasyakarmaṇi yojayet |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="9"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> tīkṣṇamiti | maricapippalīhiṃguśṛṅgavera-śobhāñjanatṛvṛtādikam | madhuraṃ dravyaṃ sitāprabhṛtikam | śeṣaṃ sugamam ||9||</seg> 10||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="9"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> nasyakarmaṇi auṣadhapramāṇamāha - nasyakarmaṇīti spaṣṭam || 9 ||</seg> 10 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">atha śirovirecanabhedānāha - bhavapīḍapradhamanau dvau bhedāvaparau smṛtau || 11 ||</seg> śirovirecanasyātra tau tu deyaṃ yathāyatham |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="11"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha śirovirecanasya yau dvau avapīḍapradhamanasaṃjñau tāvāha - yathāyathaṃ yathādoṣaṃ yathāmātraṃ vā deyau | tayorvidhānaṃ cāgre vakṣyamāṇaṃ jñeyam || 11 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="11"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> virecanasya dvau bhedāvaparāvapyāha - avapīḍaḥ, pradhamanam, etau dvau virecanasya bhedau tau śirovirecanasthāne deyau || 11 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">athāvapīḍapradhamanayoḥ svarūpamāha - kalkīkṛtādauṣadhādyaḥ pīḍito niḥsṛto rasaḥ || 12||</seg> <seg type="unit" n="13">so'vapīḍaḥ samuddiṣṭastīkṣṇadravyasamudbhavaḥ | ṣaḍaṅgulā dvivaktrā yā nāḍī cūrṇaṃ tathā dhamet ||13||</seg> tīkṣṇaṃ kolamitaṃ vakravātaiḥ pradhamanaṃ hi tat |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="12"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> kalkīkṛtādauṣadhādyaḥ raso niḥsṛtaḥ so'vapīḍaḥ, kiṃviśiṣṭaḥ ? pīḍitaḥ āturanāsāpuṭe iti śeṣaḥ | pradhamanaṃ tat, yat dvivakrā nāḍī ṣaḍaṅgulapramāṇā tayā cūrṇaṃ pradhamet | kiṃbhūtam ? tīkṣṇaṃ tīkṣṇadravyakṛtam | kolaṃ kolamātram | vakravātairiti vaidyamukhotthaiḥ kṛtvā pradhamedityarthaḥ || 12 ||</seg> 13 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="12"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> avapīḍalakṣaṇamāha - kalkīkṛtāditi sugamam || 12 ||</seg> 13 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">ūrdhvajatrugate roge kaphaje svarasaṃkṣaye || 14 ||</seg> <seg type="unit" n="15">arocake pratiśyāye śiraḥśūle ca pīnase | śophā'pasmārakuṣṭheṣu nasyaṃ vairecanaṃ hitam || 15 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="14"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> ūrdhvajatrugate virecanaṃ hitamiti | te ca grīvāgalādirogā dṛḍhabale'pi - ‘stambhāntāḥ suptirudrādyāḥ śleṣmikā ye śirogadāḥ | śirovirecanaṃ teṣu nasyakarma praśasyate’ iti | kapharoge iti | kāsaśvāsādyāḥ | pratiśyāye nāsāsrāve pīnase purāṇe iti ratnaprabhākāraḥ | cakradatte'pi -‘śirovirecanaṃ dadyāt rogeṣveteṣu buddhimān | gaurave śirasaḥ śūle jāḍye spande galāmaye || śophagaṇḍakṛmigranthikuṣṭhāpasmārapīnase’ iti | anyatrā'pyuktaṃ - ‘śirovirecanamapi śleṣmaṇā'bhivyāptatālugalaśirasāṃ tathā'rocakaśirogauravaśūlapīnasārdhāvabhedakakṛmipratiśyāyā-pasmārāghrāṇājñāneṣu cordhvajatrugadeṣu śirovirecanadravyasiddhena snehena’ iti || 14 ||</seg> 15 ||</ab>
          <ab type="mula">atha bṛṃhaṇanasyaviṣayamāha - bhīrustrīkṛśabālānāṃ nasyaṃ snehena śasyate |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> snehena nasyamiti | bṛṃhaṇākhyam | yadā recananasyadāne pratipāditarogairabhibhūtānāṃ bhīruprabhṛtīnāṃ recanaṃ dātavyaṃ tadā snehakṛtaśirovirecanaṃ deyamityapi dvitīyo'rthaḥ sāmpradāyikaḥ ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">yeṣu avapīḍanaṃ yujyate tānāha - galaroge sannipāte nidrāyāṃ viṣamajvare || 16 ||</seg> manovikāre kṛmiṣu yujyate cāvapīḍanam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="16"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> avapīḍananasyasya viṣayamāha - manovikāre iti | madamūrcchā'pasmārasaṃnyāsonmādabhūtonmādādiṣu | kṛmiśabdenātra kṛmijā rogā api grāhyāḥ ||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="16"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> sugamam || 16 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">yeṣu pradhamanaṃ yujyate tānāha -- atyantotkaṭadoṣeṣu visaṃjñeṣu ca dīyate || 17 ||</seg> cūrṇaṃ pradhamanaṃ dhīraistaddhi tīkṣṇataraṃ yataḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="17"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> pradhamananasyaviṣayamāha - atyantotkaṭadoṣeṣu cetovikāraviṣābhipanneṣvityarthaḥ | evaṃvidheṣvanyeṣvapi visaṃjñeṣu madāpasmārādiṣu | yatastīkṣṇataram atyantatīkṣṇadravyakṛtaṃ | dhīrairiti vaidyaiḥ | dhīratvaṃ dṛḍhaśāstrābhyāsakarmatvena jñeyam | tīkṣṇadravyato yathā -- ’pippalyaḥ śigrubījāni viḍaṅgamaricāni ca | avapīḍaḥ praśasto'yaṃ garacetovikāriṇām’ iti || 17 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="17"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atyantotkaṭadoṣeṣu mūrcchāpasmārādivisaṃjñeṣu saṃnyāsādiṣu || 17 ||</seg></ab>
          <ab type="mula">idānīmavapīḍanapradhamanayoḥ katipayayogānāha - guḍādinasyam | nasyaṃ syādguḍaśuṇṭhībhyāṃ -</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> guḍaśuṇṭhībhyāmeko yogaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">pippalyādinasyam | pippalyāḥ saindhavena vā || 18 ||</seg> <seg type="unit" n="19">jalapiṣṭena tenākṣikarṇanāsāśirogadāḥ | manyāhanugalodbhūtā naśyanti bhujapṛṣṭhajāḥ || 19 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="18"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> pippalīsaindhavābhyāṃ dvitīyaḥ | tena nasyenākṣikarṇanāsāśirogadāḥ naśyanti | gadaśabdo'tra pratyekamabhisambadhyate | tathā manyāhanugalodbhūtā rogā iti śeṣaḥ | bhujapṛṣṭhajā iti | bhujajāśca bāhukāsaśoṣādayaḥ, pṛṣṭhajāḥ kubjabahirāmādayaḥ | kecidvirecanabhedameva yogadvayamicchanti tadbhedādavapīḍapradhamanayoruktatvāt || 18 ||</seg> 19 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="18"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atitīkṣṇataraṃ virecanamāha - nasyamiti sugamam || 18 ||</seg> 19 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">madhūkasārādinasyam - madhūkasārakṛṣṇābhyāṃ vacāmaricasaindhavaiḥ | nasyaṃ koṣṇajale piṣṭaṃ dadyātsaṃjñāprabodhanam ||20||</seg> apasmāre tathonmāde saṃnipāte'patantrake |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="20"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> madhūkasārakṛṣṇābhyāmeko yogaḥ | madhūko vṛkṣaviśeṣaḥ, tasya sāraṃ madhyasthitakāṣṭhaviśeṣam | vacāmaricasaindhavaiḥ kṛtvā paraḥ sakaladravyakṛto vā eka eva yogo vyavahārāt | śeṣaṃ sugamam || 20 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="20"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> madhūkasāraḥ guḍapuṣpaḥ || 20 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">tandrāyāṃ saindhavādinasyam - saindhavaṃ śvetamaricaṃ sarṣapāḥ kuṣṭhameva ca || 21 ||</seg> bastamūtreṇa piṣṭāni nasyaṃ tandrānivāraṇam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="21"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> tandrāyāṃ nasyamāha - śvetamaricamatra śigrubījaṃ tatsaṃjñatvāt | bastaḥ chāgaḥ | piṣṭānīti pūrvoktadravyāṇi iti śeṣaḥ | teṣāṃ tandrānivāraṇaṃ bhavati ||21 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="21"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha tandrāyāṃ nasyam - śvetamaricaṃ prasiddham, yadvā śigrubījam | bastamūtreṇa || 21 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">maricādinasyam - rohitamatsyapittena bhāvitaṃ saindhavaṃ vacā || 22 ||</seg> <seg type="unit" n="23">maricaṃ pippalī śuṇṭhī kaṅkolaṃ laśunaṃ puram | kaṭphalaṃ ceti taccūrṇaṃ deyaṃ pradhamanaṃ budhaiḥ || 23 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="22"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> pradhamanamāha - kaṭphalaṃ vacā ca samatvena pūrvaṃ maricacūrṇaṃ kṛtvā paścādrohitamatsyapittena bhāvanā deyā, paścāccūrṇaṃ kāryaṃ taccūrṇaṃ pradhamanaṃ deyam | budhairityanena paribhāṣoktarītyā pracārayedityabhiprāyaḥ || 22 ||</seg> 23 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="22"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> pradhamananasyamāha - kaṅkolaṃ, maricaṃ, puro gugguluḥ, kaṭphalam etatpradhamanacūrṇaṃ tandrādau deyamiti pūrveṇa saṃbandhaḥ ||22||</seg> 23||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">iti virecananasyakalpanā | atha bṛṃhaṇanasyakalpanāmāha – atha bṛṃhaṇanasyasya kalpanā kathyate'dhunā | marśaśca pratimarśaśca dvau bhedau snehanī matau || 24 ||</seg> <seg type="unit" n="25">marśasya tarpaṇī mātrā mukhyā śāṇaiḥ smṛtā'ṣṭabhiḥ | madhyamā ca catuḥśāṇairhīnā śāṇamitā smṛtā ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">ekaikasmiṃstu mātreyaṃ deyā nāsāpuṭe budhaiḥ | marśasya dvitrivelaṃ vā vīkṣya doṣabalābalam || 26 ||</seg> <seg type="unit" n="27">ekāntaraṃ dvyantaraṃ vā nasyaṃ dadyādvicakṣaṇaḥ | tryahaṃ pañcāhamathavā saptāhaṃ vā suyantritam || 27 ||</seg> <seg type="unit" n="28">marśe śirovireke ca vyāpado vividhāḥ smṛtāḥ | doṣotkleśātkṣayāccaiva vijñeyāstā yathākramam ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">doṣotkleśanimittāsu yuñjyādvamanaśodhanam | atha kṣayanimittāsu yathāsvaṃ bṛṃhaṇaṃ hitam || 29 ||</seg> <seg type="unit" n="30">śironāsākṣirogeṣu sūryāvartārdhabhedake | dantaroge bale hīne manyābahvaṃsaje gade || 30 ||</seg> <seg type="unit" n="31">mukhaśoṣe karṇanāde vātapittagade tathā | akālapalite caiva keśaśmaśruprapātane || 31 ||</seg> yujyate bṛṃhaṇaṃ nasyaṃ snehairvā madhuradravaiḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="24-31"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha virecananasyasya vidhānādikamabhidhāya saṃprati bṛṃhaṇanasyasya bhedaprabhṛtikaṃ darśayannāha - sugamam | tasya bhedānāha - marśaśceti | snehane bṛṃhaṇākhye nasye dvau bhedāviti | ekaḥ marśaḥ, dvitīyaḥ pratimarśaḥ | atha marśasya bhedamātrādikamāha - marśasya tarpaṇasnehasya yā mātrā sā aṣṭabhiḥ śāṇairmukhyā smṛtā | madhyamā caturbhiḥ śāṇairhīnā śāṇapramāṇā | cakradatte - ‘nasyasya snaihikasyātha deyāstvaṣṭau tu bindavaḥ | pratyekaśo nastakayornṛṇāmiti viniścayaḥ || śuktiśca pāṇiśuktiśca deyā'tra kuśalairnaraiḥ’ iti | binduparimāṇamuktaṃ vāgbhaṭe -‘pradeśinyaṅgulīparvadvayānmagnasamuddhṛtāt | yāvatpatatyasau bindurdaśāṣṭau ṣaṭkrameṇa te | marśasyotkṛṣṭamadhyonā mātrāstā eva ca kramāt | bindurdvayonāḥ kalpādeḥ’ iti | suśrute'pi nasyapramāṇaṃ tu ‘aṣṭau bindavaḥ pradeśinīparvadvayaparisrāvo binduḥ, eṣātra prathamā mātrā, dvitīyātra śuktiḥ, tṛtīyā pāṇiśuktiḥ etāstisro mātrā yathābalaṃ prayojyā bhavanti’ iti | śuktiparimāṇaṃ tu ‘dvātriṃśadbiṃdavaścāpi śuktirityabhidhīyate | dve śuktī pāṇiśuktiśca deyā'tra kuśalairnaraiḥ’ iti | snehanasyaṃ na gilet kiṃtu tyajedeva | tathāhi suśrutaḥ - ‘snehanasyaṃ na copagiletkathaṃcit’ iti | athaitatparimāṇamekavāraṃ bahuvāraṃ vā deyamiti śaṅkāyāṃ samādhānamāha - ekaiketi | marśasya iyaṃ mātrā pūrvoktā ekaikasminnāsāpuṭe deyā | etenaikavāraviṣayaṃ darśitam | yaduktaṃ - pratyekaśo nastakayornṛṇāmiti viniścayaḥ’ iti |‘vā’ athavā doṣabalābalaṃ dṛṣṭvā dvivāraṃ trivāraṃ vā saiva mātrā deyā iti || nasyadānakālamaryādāmāha -- ekāntaramiti | vicakṣaṇo vaidyaḥ | ekāntaram ekadivasāntaraṃ vā prayojya saptāhaṃ yāvat paramadānena sātmībhavati | atrā'pi punaḥpunariti śeṣaḥ | yaduktaṃ - ‘saptāhaṃ tu paraṃ deyaṃ miśritasya punaḥpunaḥ’ iti | vāgrahaṇena navamadivasādupari sātmyaṃ bhavati ityuktatvāt | tathāhi - ‘paraṃ navāhamūrdhvaṃ tu navāhātsātmyatāṃ vrajet’ iti || marśe doṣotkleśādvyāpado bhavanti ityata āha - marśe iti | atha tayościkitsāmāha - doṣotkleśa iti | vamanaśodhanamiti śirovirecanādirūpaṃ nasyam | yathāsvamiti yathādoṣaṃ | bṛṃhaṇamiti snaihikaṃ nasyaṃ | bṛṃhaṇanasya viṣayamāha - śira iti | śirorogādiṣu bṛṃhaṇaṃ nasyaṃ yujyate || 24-31 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="24-31"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha bṛṃhaṇanasya kalpanā - atheti sugamam | snehavyāpat cikitsāmāha - marśe śirovireke iti | vividhā vyāpādastadrogāḥ smṛtāḥ | taddoṣotkleśakṣayāt dhātukṣayāt jñeyāḥ | doṣotkleśeṣu kiṃ kartavyaṃ ? tadāha yuñjyādvamanaśodhanamiti yeṣu bṛṃhaṇaṃ nasyaṃ dīyate tānāha - manyā grīvā, aṃsaḥ skandhaḥ, tadgade | snehairghṛtādyairmadhuraiḥ bṛṃhaṇaṃ yojyam || 24-31 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">kuṅkumanasyam| saśarkaraṃ paya:piṣṭaṃ bhṛṣṭamājyena kuṅkumam || 32 ||</seg> <seg type="unit" n="33">nasyaprayogato hanyādvātaraktabhavā rujaḥ | bhrūśaṅkhākṣiśiraḥkarṇasūryāvartārdhabhedakān || 33 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="32"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> kuṃkumanasyamāha - śarkarā sitopalā, kuṃkumaṃ keśaraṃ kāśmīrajam | ājyena ghṛtena kṛtvā ghṛtena bharjayitvā saśarkaramiti samānaśarkaram | tadanu kṣīreṇa piṣṭvā nasyaṃ deyam | tadghṛtaṃ nasyaprayogataḥ bhrūśaḍkhādirujaḥ hanyāt iti || 32 ||</seg> 33 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="32"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> sa yathā - saśarkaraṃ sitāsahitaṃ payaḥ dugdham, ājyena ghṛtena kuṅkumaṃ keśaraṃ piṣṭvā tannasyaprayogataḥ vātaraktādirujaḥ hanyāt || 32 ||</seg> 33 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">anyabṛṃhaṇanasyamāha - nasyaṃ syādaṇutailena tathā nārāyaṇena vā | māṣādinā vā sarpirbhistattadbheṣajasādhitaiḥ || 34 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="34"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athā'parāṇi bṛṃhaṇanasyādīnyāha - aṇutaileneti | aṇutailena nasyaṃ vātaraktabhavā rujo hanyādityatra saṃbandhaḥ | ‘gavāṃ śakṛt kvāthavipakvamuttamaṃ hitaṃ ca tailaṃ timireṣu nasyataḥ | ghṛtaṃ tathā kevalameva paittike tathāṇutailaṃ pavanāsṛgucchayo’riti | aṇutailaṃ tu vātavyādhicitsoktamanyatra jñātavyaṃ | keṣāṃcit jñāpanārthaṃ yathā ‘tilapīḍanopakaraṇakāṣṭhānyāhṛtyānalpakālatailaparipītā-nyaṇūni kāṇḍaśaḥ parikalpyātikuṭya ca mahākaṭāhe pānīyenāsrāvya kvāthayet | tataḥ snehamastudṛṣatsarakapāṇyoranyatareṇādāya vātaghnauṣadhapratīvāpaṃ snehapākakalkena vipacet |<note place="foot" type="editorial" n="1">vāgbhaṭe tu - ‘jīvantī-jala-devarārujalada-tvak-sevyagopīhimam | dārvītvak-madhuka-plavā-guruvarī puṇḍrāhva- bilvotpalam|| dhāvanyau surabhiḥ sthire kṛmiharaṃ patraṃ truṭiṃ śeṇukam | kiñjalkaṃ kamalādbalāṃ śataguṇe divye'mbhasi kvāthayet || tailādrasaṃ daśaguṇaṃ pariśoṣya tena tailaṃ pacet salilakena daśaiva vārān | pāke kṣipecca daśame samabhāgadugdhaṃ vaidyā mahāguṇamuśantyaṇutailametat’ iti varṇitam |</note> etadaṇutailamupadiśanti vātarogeṣviti’ | nārāyaṇena taileneti śeṣaḥ | māṣādineti | atrā'pi tailena sambandhaḥ | nārāyaṇatailaṃ māṣatailaṃ ca vātavyādhicikitsoktaṃ jñātavyaṃ tattadbheṣajasādhitaiḥ sarpirbhiriti | yāni yāni dravyāṇi vātaraktahṛnnābhicakṣuḥśiraḥkarṇarogāṇāṃ vihitāni taistairdravyai- reva sādhitāni sarpīṃṣi tatra tatra yojyānītyabhiprāyaḥ || 34 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="34"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> anyadapyāha - aṇutailena atasītailena | sarpirbhirghṛtaiḥ tadroganāśakairauṣadhaiḥ sādhitaṃ tasya bṛṃhaṇaṃ syāt || 34 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">doṣeṣu snehavyavasthā | tailaṃ kaphe syādvāte ca kevale pavane vasām | dadyānnasyaṃ sadā pitte sarpirmajjānameva ca || 35 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="35"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha catuḥsnehasya doṣaviśeṣeṇopādeyatvamāha - tailaṃ kaphe syādvāte ceti | atra savāte iti pāṭhāntaraṃ, kevale vāte svatantre atrāṇutailameva pradhānaṃ | yaduktaṃ ‘caturvidhastu snehasya vidhireṣaḥ prakīrtitaḥ | śleṣmasthānavirodhitvātteṣu tailaṃ viśiṣyata’ iti || 35 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="35"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> rogabhedena tailādīnāṃ nasyabhedamāha - tailamati | sugamam || 35 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">māṣādinasyam | māṣā'tmaguptārāsnābhirbalārubukarohiṣaiḥ | kṛto'śvagandhayā kvātho hiṅgusaindhavasaṃyutaḥ || 36 ||</seg> <seg type="unit" n="37">koṣṇo nasyaprayogeṇa pakṣāghātaṃ sakampanam | jayedarditavātaṃ ca manyāstambhāpabāhukau || 37 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="36"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athāparamapi yogamāha - ātmaguptā kapikacchū: rāsnā surabhī balā sāmaśabdavācyā rubuka eraṇḍaḥ | rohiṣo gandhatṛṇaḥ aśvagandhayā saha militvā kvāthaḥ hiṅgusaindhavayoḥ prakṣepaḥ | tadvyavahārato hiṅgu raktikādvayaṃ saindhavaṃ māṣaikaṃ prakṣepaḥ | jayedarditavātaṃ ceti cakāragrahaṇāt karṇanādarujāyāṃ praśasta iti prasiddhiḥ | yaduktaṃ - ‘māṣabalāśūkaśimbīkattṛṇarāsnorubūkāśvagandhānāṃ | kvātho nasyanipīto rāmaṭhalavaṇānvitaḥ koṣṇaḥ | apaharati pakṣāghātaṃ manyāstambhaṃ sakarṇarujam | durjayamarditavātaṃ saptāhājjayati cāvaśya’miti | iti marśavidhiḥ || 36 ||</seg> 37 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="36"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha pakṣavātārditādau nasyam - māṣo'nnaviśeṣaḥ, ātmaguptā kapikacchūḥ, balā prasiddhā, rubukaḥ eraṇḍaḥ, rohiṣaḥ kattṛṇaḥ, aśvagandhā hayagandhā koṣṇaḥ kkātha: sakampanaṃ kampavātaṃ hanyāt || 36 ||</seg> 37 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">atha pratimarśamāha - pratimarśasya mātrā tu dvidvibindumitā matā | pratyekaśo nastakayoḥ sneheneti viniścitam || 38 ||</seg> <seg type="unit" n="39">snehe granthidvayaṃ yāvannimagnā coddhṛtā tataḥ | tarjanīyaṃ sravedbinduṃ sā mātrā bindusaṃjñitā ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">evaṃvidhairbindusaṃjñairaṣṭabhiḥ śāṇa ucyate | sa deyo marśanasye tu pratimarśo dvibindukaḥ ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">samayāḥ pratimarśasya budhaiḥ proktāścaturdaśa | prabhāte dantakāṣṭhānte gṛhānnirgamane tathā ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">vyāyāmādhvavyavāyānte viṇmūtrānte'ñjane kṛte | kavalānte bhojanānte divāsuptotthite tathā || 42||</seg> <seg type="unit" n="43">vamanānte tathā sāyaṃ pratimarśaḥ prayujyate | īṣaducchikkanātsneho yadā vaktraṃ prapadyate || 43 ||</seg> <seg type="unit" n="44">nasye niṣiktaṃ taṃ vidyātpratimarśaṃ pramāṇataḥ | ucchindanna pibeccaitanniṣṭhīvenmukhamāgatam || 44 ||</seg> <seg type="unit" n="45">kṣīṇe tṛṣṇāsyaśoṣārte bāle vṛddhe ca yujyate | pratimarśena śāmyanti rogāścaivordhvajatrujāḥ ||45||</seg> valīpalitanāśaśca balamindriyajaṃ bhavet |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="38-45"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> ‘pratyekaśo nastakayorupaiti vadanaṃ yathā | tathaitairvihitaḥ sneho naivāntaḥ saṃprapadyate’ iti pāṭhāntaram | etaiḥ padārthairvirahitaḥ sneho yadā bhavati tadāntaḥ na prāpnoti iti bhāvaḥ | ayaṃ pāṭhaḥ kenāpyatra paṭhitaḥ || 38-45 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="38-45"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha pratimarśamāha - pratimarśasya nasyamātrā dvitribindumitā kathitā | pratyekaśo nāsikayoḥ snehena ghṛtena | bindumātrāmāha - evaṃvidhairbindusaṃjñairaṣṭabhiḥ śāṇa ucyate | sneheti sugamaṃ | pratimarśanasyasamayamāha - eṣu caturdaśasamayeṣu pratimarśe nasyaṃ prayujyate | dhamanasya niṣiktalakṣaṇamāha - īṣaducchikkanāt īṣat chikkanāt yadā snehaḥ vaktraṃ mukhaṃ prapadyate nasye niṣiktaṃ dattaṃ pratimāṣaṃ pramāṇaṃ tatastadā taṃ ucchiṣṭaṃ vidyāt | tatra kiṃ kuryādityāha - ucchiṣṭaṃ na pibetpratimarśam | anyeṣu keṣu yujyate tānapyāha - kṣīṇe dhātukṣīṇe tathā tṛṣṇā āsyaṃ mukhaṃ tacchoṣārte bāle tathā vṛddhe ca yujyate pratimarśena ete śāmyanti tathā ūrdhvatrujā grīvāmūlordhvajāḥ śāmyanti tathā valīpalito yujyate valī tvakśaithilye palitaṃ keśaśauklyaṃ tathā indriyajaṃ balaṃ bhavet || 38-45 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">atha palite nasyam | bibhītanimbakambhārī śivā śeluśca kākinī ||46||</seg> ekaikatailanasyena palitaṃ naśyati dhruvam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="46"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> bibhītaṃ bibhītakamajjānaṃ nimbaṃ nimbabījaṃ kambhārī prasiddhā, tasyā bījaṃ, śivā harītakī majjā, śeluḥ śākhoṭakamajjā, kākinī kikaībījam eṣām ekaikatailalasyena palitaṃ naśyati || 46 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">atha nasyagrahaṇe nasyavidhimāha -- atha nasyavidhiṃ vakṣye nasyagrahaṇahetave || 47 ||</seg> <seg type="unit" n="48">deśe vātarajomukte kṛtadantanigharṣaṇam | viśuddhaṃ dhūmapānena svinnabhālagalaṃ tathā || 48 ||</seg> <seg type="unit" n="49">uttānaśāyinaṃ kiṃcitpralambaśirasaṃ naram | āstīrṇahastapādaṃ ca vastrācchāditalocanam || 49 ||</seg> <seg type="unit" n="50">samunnamitanāsāgraṃ vaidyo nasyena yojayet | koṣṇamacchinnadhāraṃ ca hematārādiśuktibhiḥ || 50 ||</seg> <seg type="unit" n="51">śuktyā vā yatra yuktyā vā plotairvā nasyamācaret | nasyeṣvāsicyamāneṣu śiro naiva prakampayet || 51 ||</seg> <seg type="unit" n="52">na kupyenna prabhāṣeta nocchidenna hasettathā | etairhi vihitaḥ sneho naivāntaḥ saṃprapadyate || 52 ||</seg> <seg type="unit" n="53">tataḥ kāsapratiśyāyaśiro'kṣigadasaṃbhavaḥ | śṛṅgāṭakamabhiplāvya sthāpayenna gileddravam || 53 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="47-53"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> vātarajomukte deśe sthāne kṛtadantanigharṣaṇaṃ kṛtadantadhāvanaṃ, dhūmapānena viśuddhaṃ, tathā svinnabhālagalaṃ dhūmapānena | yadvā sveditabhālagalaṃ tathā uttānaśāyinaṃ naraṃ nasyena yojayet | plotaṃ plotakaṃ | spaṣṭamanyat | nasyaniṣikte kathaṃ niṣṭhīvedityāha - nocchidenna kiṃcitkṣodayet | etaiḥ kopādibhiḥ vihitaḥ kṛtaḥ nasyaḥ antarmadhye na prapadyate tataḥ kāsādayaśca bhavantītyāha - pratiśyāyo nāsāsrāvaḥ | tataḥ koṣādeḥ śṛṅgāṭakādisthāpane śikṣitamāha - śṛṅgāṭakaṃ nāsāvaṃśaṃ bhrūmadhyaṃ āplāvya nasyaṃ draveṇāplutya na sthāpayet | dravaṃ na gilet, spaṣṭamanyat || 47-53 ||</seg></ab>
          <ab type="mula">atha nasyadhāraṇārthaṃ mātrāsaṃkhyāmāha - pañca sapta daśaiva syurmātrā nasyasya dhāraṇe |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> pañcasaptādisaṃkhyāgrahaṇaṃ doṣādibalābalaviṣayam | mātrāpramāṇaṃ tu vāgbhaṭe -‘yāvatparyeti hastāgraṃ dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalam | nimeṣonmeṣakālena samaṃ mātrā tu sā smṛtā’ iti ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">nasyadānānantaraṃ kiṃ kartavyam ? ityata āha - upaviśyātha niṣṭhīvennāsāvaktragataṃ dravam || 54 ||</seg> <seg type="unit" n="55">vāmadakṣiṇapārśvābhyāṃ niṣṭhīvetsaṃmukhe na hi | nīte nasye manastāpaṃ rajaḥ krodhaṃ ca saṃtyajet ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">śayīta nidrāṃ tyaktvā ca prottāno vākśataṃ naraḥ | tathā vairecanaścānte dhūmo vā kavalo hitaḥ || 56 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="54-56"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athaśabda ānantarye | nasyānantaraṃ nāsādidravam upaviśya niṣṭhīvet | kābhyāṃ ? vāmadakṣiṇapārśvābhyāṃ | kathaṃ ? sammukhaṃ nahi niṣṭhīvet | tiryak niṣṭhīvanāt samyagdravanirgamo bhavati ityarthaḥ | niṣṭhīvanānantaraṃ kartavyamāha - nīte iti | krodhaṃ ceti | caśabdastantrāntaroktagrahaṇārthaḥ | uktaṃca - ‘rajodhūmamanastāpasnānakrodhādivarjayet’ iti | vākśataṃ gurvakṣaroccāraṇaśatamātram | vairecananasyānte iti śirovirecanasyottarakālaṃ, rajo dhūliḥ, dhūmo vā kavalo hitaḥ iti | dhūmaḥ snigdhādiragre vakṣyamāṇaḥ, kavalaḥ prāguktalakṣaṇaḥ hitaḥ pathyastasmātkartavya ityarthaḥ || 54-56 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="54-56"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> nasye nīte yatkartavyaṃ tadāha - rajo dhūli: | yathā dhūmapraveśo na bhavet | sa pītanasya uttānaḥ san vākśataṃ bhavet | virecananasyānte dhūmaḥ kavalaśca hitaḥ deyaḥ || 54-56 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">atha nasye kati lakṣaṇāni bhavanti ? ityāha - nasye trīṇyupadiṣṭāni lakṣaṇāni prayogataḥ | śuddhihīnātiyogāni viśeṣācchāstracintakaiḥ ||57||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="57"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> prayogata iti nasyaprayogāt | śāstracintakaiḥ śāstraṃ vaidyakaśāstraṃ tasya cintakāḥ vicārakā iti || 57 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="57"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> śuddhyādibhedena nasye lakṣaṇamāha - nasye iti | spaṣṭam || 57 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">nasyaśuddhilakṣaṇamāha - lāghavaṃ manasaḥ śuddhiḥ srotasāṃ vyādhisaṃkṣayaḥ | cittendriyaprasādaśca śirasaḥ śuddhilakṣaṇam || 58 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="58"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> lāghavamiti śarīrasya | śarīragrahaṇenaiva śirograhaṇe labdhe punaḥ śirograhaṇaṃ dehasyordhvamūlādapi lāghavapratipādanārtham | manasaḥ śuddhiḥ manaso hlādakatvāt manasaḥ śuddhiḥ | tathā srotasāṃ śuddhiḥ srotāṃsi prāṇadhātumalāmbho'nnavāhināṃ śuddhatā | tathā cittendriyaprasādaśca manasaḥ indriyāṇāṃ cakṣurādīnāṃ prasannatā | tathā vyādhisaṃkṣayaḥ vyādhayo nasyasādhyā rogāḥ | tantrāntare tu - ‘prasannadṛṣṭirdṛḍhadantakeśaḥ śaśāṅkavakraḥ palitairvihīnaḥ | pikābhikaṇṭhaḥ kamalāsya gandho nasyopasevī bhavatīha martyaḥ’ iti | anyatrāpyuktam - ‘indriyāṇāṃ ca vaimalyaṃ kuryādāsyasugandhatām | hanudantaśirogrīvātrikabāhūrasāṃ balam || valīpalitakhālityaṃ vyaṅgānāmapyasaṃbhavam iti || 58 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="58"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> śuddhimāha - lāghavaṃ śirasaḥ manasaḥ śuddhirmūrcchādyasrāvatvaṃ srotasāṃ śuddhiḥ vyādhisaṃkṣayaḥ, cittaprasādaśca śirasaḥ śirorogādināśaḥ | prasannatvaṃ śirasaḥ śuddhiḥ idaṃ śuddhilakṣaṇam || 58 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">atha hīnaśuddherlakṣaṇamāha - kaṇḍūpadehau gurutā srotasāṃ kaphasaṃsravaḥ | mūrdhni hīnaviśuddhestu lakṣaṇaṃ parikīrtitam || 59 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="59"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha hīnaśuddherlakṣaṇānyāha - hīnaviśuddheḥ śirasi lakṣaṇaṃ | kiṃ tat | kaṇḍūpadehāviti mukhanāsikādīnām upadehaḥ śleṣmaṇābhiliptamiva mukhaṃ bhavatīti | gurutā cātra śirasaḥ | srotasāṃ kaphādivahānāṃ kaphasaṃsrava iti pracuraśleṣmasaṃbhava iti tātparyārthaḥ || 59 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="59"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> hīnaviśuddheḥ śirasi lakṣaṇamāha - upadeho liptatā, gurutā gurutvam, srotasāṃ nāsādīnām | kaphasaṃsrāvaḥ | hīnaśuddheḥ alpaśuddheḥ || 59 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">atiśayaśuddhasya lakṣaṇamāha - mastuluṅgāgamo vātavṛddhirindriyavibhramaḥ | śūnyatā śirasaścāpi mūrdhni gāḍhaṃ virecite ||60||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="60"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> ativirecitalakṣaṇamāha - mūrdhni śirasi | ativirecite sati mastuluṅgāgamādayo bhavanti | mastuluṅgaṃ mastiṣkam, vātavṛddhirityatra vātaduṣṭiriti vā pāṭhaḥ | indriyavibhramaḥ indriyanāśaḥ, śirasaḥ śūnyatā mastakaśūnyatā | ‘śūnyatā manasaścā'pi’ iti pāṭhāntaram || 60 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="60"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> mastuluṅgāgamo mastikābhyantarāt luṅgo mātuluṅgaḥ tajjalasadṛśo niḥsāraḥ vātavṛddhiḥ, indriyavibhramaḥ, śirasaḥ śūnyatā, idaṃ gāḍhavirecitaśiraso lakṣaṇām ||60 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">hīnātiśuddhau cikitsāmāha - hīnātiśuddhe śirasi kaphavātaghnamācaret | samyak viśuddhe śirasi sarpirnasye niṣecayet ||61||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="61"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> hīnātiśuddhe śirasi kaphavātaghnaṃ kramādācarediti jñeyam | hīnaśuddhe śirasi kaphaghnam, atiśuddhe vātaghnaṃ, samyakśuddhe śirasi, nasyena samyak śuddhe sarpiryojayedityarthaḥ || 61 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="61"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> hīnātiśuddhyādau kriyāmāha - kaphavātaghnaṃ nasyamācaret || 61 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">atisnigdhalakṣaṇacikitsāmāha - kaphaprasekaḥ śiraso gurutendriyavibhramaḥ | lakṣaṇaṃ tadatisnigdhe tatra rūkṣaṃ pradāpayet || 62 ||</seg> bhojayeccānabhiṣyandi tasyācārikamādiśet |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="62"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atisnigdhe etallakṣaṇam | tatkim ? kaphaprasekādi kaphaprasekaḥ srāvaḥ, śirasaḥ gurutā śirojāḍyam, indriyāṇāṃ cakṣurādīnāṃ vibhramaḥ | rūkṣam annaṃ pradāpayet | anabhiṣyandi srotasāṃ yallepakaraṃ na bhavati etamācārikam ādiśet | uktaṃ ca vāgbhaṭe - ‘uṣṇodakopacārī syādbrahmacārī kṣapāśayaḥ | na vegarodhī vyāyāmakrodhaśokahimātapān || pravātapānayānādhvabhāṣyābhyāsanasaṃsthitiḥ | nīcātyuccopadhānāhasvapnadhūmarajāṃsi ca’ iti || 62 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="62"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atisnigdhe lakṣaṇamāha - indriyavibhramaḥ bhrāntitvam ayathārthaśaktiḥ, atisnigdhe idaṃ lakṣaṇam | tatra rūkṣamavacārayet | nasye'varukṣaṃ dāpayet | nasye bhojanācāramāha - anabhiṣyandi mahiṣīdadhyādi nasyācārikaṃ nasye ye śiṣṭā ācaranti tadācaret || 62 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">prakaraṇārthamupasaṃharati - vamanaṃ recanaṃ nasyaṃ nirūhaścānuvāsanam | etāni pañca karmāṇi kathitāni munīśvaraiḥ ||63||</seg> iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe nasyavidhi- rnāmāṣṭamo'dhyāyaḥ ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="63"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> tāni kāni vamanadīni || 63 ||</seg> iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyabhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāmuttarakhaṇḍe nasyavidhirnāmā- ṣṭamo'dhyāyaḥ ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="63"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> pañcakarmasaṃkhyāmāha - recanaṃ virekaḥ, nirūhaṃ nirūhaṇabastiḥ | anuvāsanabastiḥ | nanu bastikarma ekavidhaṃ bhavati tatkathaṃ dvividham ? ucyate - anuvāsanasya nirūhasya ca pṛthakkaraṇāt || 63 ||</seg> iti śrīkāśīrāmamiśrakṛtāyāṃ śārṅgadharagūrtha- dīpikāyāmuttarakhaṇḍe nasya- varṇanīyo'dhyāyaḥ ||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="9" xml:id="sd.3.9">
          <head>atha dhūmapānavidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">navamo'dhyāyaḥ | atha dhūmapānavidhiḥ | dhūmasaṃkhyā - dhūmastu<note place="foot" type="editorial" n="1">anyatra trividhaḥ proktaḥ | tathāhi carake - ‘prāyogikaḥ snehikaḥ doṣavairecanika:’ iti | tatra prāyogike kāsaharaṃ, vairecanike vāmanīyamantarbhāvyam | vāgbhaṭe'pi snigdho madhyastīkṣṇaśceti | atrā'pi snigdhe śamanavraṇadhūpanabṛṃhaṇānāmantarbhāvaḥ | tīkṣṇe recanavāmayoriti virodhaparihāraḥ ||</note> ṣaḍvidhaḥ proktaḥ śamano bṛṃhaṇastathā | recanaḥ kāsahā caiva vāmano ghrāṇadhūpanaḥ || 1 ||</seg> <seg type="unit" n="2">śamanasya tu paryāyau madhya: prāyogikastathā | bṛṃhaṇasyāpi paryāyau snehiko mṛdureva ca || 2 ||</seg> recanasyāpi paryāyau śodhanastīkṣṇa eva ca |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> tatrā'yaṃ sambandhaḥ - yathā nasyena cordhvajatruroganāśastathā dhūmenā'pi | uktaṃ ca vāgbhaṭe - ‘ūrdhvajatruvikāreṣu viśeṣānnasyamiṣyate | jatrūrdhvaṃ kaphavātotthavikārāṇāmajanmane || ucchedāya ca vātānāṃ pibeddhūmaṃ sadātmavān’ iti | tena nasyādhyāyānantaraṃ dhūmapānādhyāyaḥ || atha evaṃ karmapariśeṣāt śuddhikaratvena nasyānte dhūmapānavidhirārabhyate | tatra tāvatpūrvaṃ dhūmasaṃkhyāmāha - ṣoḍhā dhūmapānaprakāraḥ | tatra śamana iti | duṣṭadoṣasyānirharaṇapūrvakaṃ śamanam | aduṣṭasyānudīraṇaṃ ca | vyādhiśamananena prastutavyādhiśamanam | aprastutavyādheranudīraṇaṃ | taduktaṃ vāgbhaṭe – ‘na śodhayati yaddoṣān śamānnodīrayatyapi śamīkaroti ca kruddhān tatsaṃśamanamucyata’ iti | doṣaśabdo'tra doṣeṣu doṣakāryavyādhiṣvapi vartate kārye kāraṇopacārāt | bṛṃhaṇa iti | bṛṃhaṇo balakaraḥ | dhātuvṛddhikara ityanye | tadāśrayatvāddoṣo balaṃ recana iti | śiro virecayatīti recanaḥ | kāsaheti kāsanivāraṇāya yo dīyate sa kāsahā kathitaḥ | vāmana iti | vāmayatīti vāmanaḥ | atha ghrāṇadhūpana iti | nāsikayā pīto dhūmo ghrāṇadhūpanasaṃjñaḥ | eke ghrāṇadhūpanasthāne vraṇadhūpana iti paṭhanti vyākhyānayanti ca | etatsaṃgatam | atha teṣāṃ keṣāṃcitsaṃjñāntarāṇi darśayannāha - ekārthavācakāḥ śabdāḥ parasparaṃ paryāyā ucyante | prayogaḥ svasthasya satatopayogaḥ | tatra sādhuprāyogikāḥ snehā yatra bhavantīti snehikaḥ || 1 ||</seg> 2 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> tasya ṣaḍvidhatvamāha - śamanādibhedena ṣaḍvidho dhūma: proktaḥ kathitaḥ | śamanabṛṃhaṇarecanaparyāyānāha - śamano doṣaśamanastasya paryāyau dvau ekaḥ madhyaḥ madhyanāmā aparaḥ prāyogikaḥ prāyogikanāmā | bṛṃhaṇasya dvau paryāyau ekaḥ snehanaḥ eko mṛdu: | recanasyā'pi dvau paryāyau ekaḥ śodhanaḥ aparastīkṣṇaḥ || 1 ||</seg> 2 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">yeṣāṃ dhūmo na vihitastānāha - adhūmārhāśca khalvete śrānto bhītaśca duḥkhitaḥ ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">dattabastirviriktaśca rātrau jāgaritastathā | pipāsitaśca dāhārtastāluśoṣī tathodarī || 4 ||</seg> <seg type="unit" n="5">śiro'bhitāpī timirī chardyādhmānaprapīḍitaḥ | kṣatoraskaḥ pramehārtaḥ pāṇḍurogī ca garbhiṇī ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">rūkṣaḥ kṣīṇo'bhyavahṛtakṣīrakṣaudraghṛtāsavaḥ | bhuktānnadadhimatsyaśca bālo vṛddhaḥ kṛśastathā || 6 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="3-6"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ ye dhūmapāneṣu nārhāstānāha - adhū mārhāśca khalvete iti | ete vakṣyamāṇāḥ śrāntādayaḥ te tu na dhūmayogyā ityādi | śrānto bhārādinā | bhīto bhayayuktaḥ | duḥkhito ghanabandhanādinā | dattabastiriti kṛtabastiḥ | bastigrahaṇenānuvāsanāsthāpananirūhabastayo gṛhyante | virikta iti viśeṣeṇa recitaḥ | rātrau jāgarita iti | rātrijāgaraṇena vātavṛddhiḥ syāt | śiro'bhitāpo śirorogapīḍitaḥ | timirīti mandadṛṣṭiḥ | chardyādhmānaprapīḍita iti | chardipīḍitaḥ, ādhmānapīḍitaśca, ādhmāna udarāpūraḥ | kṣatoraska iti uraḥkṣatī | pramehārta iti pramehapīḍitaḥ | rūkṣo vātaprakṛtyā | athavā rūkṣā'hāreṇa janitavāyunā pīḍitaḥ | kṣīṇa iti kṣīṇadhātuḥ | abhyavahṛtakṣīrakṣaudraghṛtāsava iti | abhyavahṛtaṃ viśeṣeṇa bhakṣitaṃ kṣīrādikaṃ yena sa tathā | tatra kṣaudraṃ madhu ete dhūmapānaviṣaye na yogyā ityabhiprāyaḥ | tatheti grahaṇāt īdṛśā anye'pi<note place="foot" type="editorial" n="2">tantrāntaroktā viṣāśīraktapittīprabhṛtaya:|</note> boddhavyāḥ || 3-6 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="3-6"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> ekānte śrāntādayaḥ adhūmārhā dhūmayogyāḥ na | śrāntaḥ śramayukta:, bhīrurbhayayukta:, duḥkhitaḥ duḥkhārtaḥ, kenacit duḥkhena pīḍitaḥ dhananāśādibhiḥ | kṣatoraska iti | yasya abhyavahṛtaṃ bhakṣitaṃ kṣīraṃ kṣaudram āsavo madyaṃ yena saḥ abhyavahṛtakṣīrakṣaudrāsavaḥ pumān | tathā bhuktānnadadhimatsya: bhuktam annaṃ dadhi matsyāśca yena saḥ bālaḥ vṛddhaḥ tathā kṛśo durbalaḥ || 3-6 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">akāle dhūmapāne doṣaṃ tatpratīkāraṃ cāha - akāle cātipītaśca dhūmaḥ kuryādupadravān<note place="foot" type="editorial" n="3">taduktaṃ vāgbhaṭe - ‘raktapittāndhyabādhiryatṛṇmūrcchāmadamehakṛt’ iti |</note> | tatreṣṭaṃ sarpiṣaḥ pānaṃ nāvanāñjanatarpaṇam || 7 ||</seg> <seg type="unit" n="8">sarpirikṣurasaṃ drākṣāṃ payo vā śarkarāmbu vā | madhurāmlau rasau vāpi śamanāya pradāpayet || 8 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="7"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha yogyapītasya dhūmapānasya doṣamāha - akāla iti | asya kālo virecanokto boddhavyaḥ | atipīta iti | vihitaparimāṇādibhyo'nyathā pītaḥ svamānādbahupīto vā | nāsādeyastathā dhūmo yāvatā vartyavasāda ityādi | upadravānatra dhūmopahitajanitān | te tu tṛṣṇādāhajvarakṣavathusadanāghrāṇarogādhmānādayaḥ | tatpratīkāramāha - tatreti | dhūmapānātiśayajanitopadraveṣu | iṣṭaṃ vihitaṃ grāhyamityarthaḥ | nāsāgatadoṣadūrīkaraṇāt | yato ghreyamapyatra vettivetyupadravatvāt| añjanamapyatra tadvihitameva | yataḥ | rogopadravaḥ pītalohitatīkṣṇaistannirvarṇatvāt | tarpaṇaṃ santarpaṇaṃ | tṛṣṇādāhajvaropadravatvāt | yata: tṛṣṇādāhajvarādīnāṃ sparśadoṣeṇa sīdatīti | kriyāsu asamartho bhavatītyarthaḥ | ata eva tarpaṇamiti | aparāṇyāha - sārpirikṣurasamityeko yogaḥ | drākṣāṃ payo veti dvitīyaḥ | śarkarāmbu veti tṛtīyaḥ | madhurāmlau rasau vāpīti caturthaḥ | vamanāya pradāpayediti vamanaprābalyam | tantrāntaroktaṃ yathā ‘vamanātkoṣṭhaśuddhiḥ syāddhūmagandhaśca naśyati | vidhinā'nena śāmyanti sadanaṃ kṣavathujvarāḥ’ ityādi || 7 ||</seg> 8 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="7"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> tathā akāle asamaye pīto dhūmaḥ upadravān kuryāt | tatra dhūmopadrave kiṃ vihitaṃ, tatrāha - tatra dhūmopadrave sarpiṣaḥ pānam iṣṭam ucitaṃ nāvanaṃ nasyaṃ tathāñjanatarpaṇaṃ gaṇḍādikaṃ sarpirghṛtapānam ikṣurasaṃ pauṇḍrakādīnāṃ rasaṃ drākṣā gostanī payo dugdhaṃ gavyaṃ vā, śarkarāmbu vā sitodakaṃ vā, madhurāmlau rasau vā, śamanāya dāpayet, sarpiṣaḥ punaruktirviśeṣaghṛtaprayogārtham | drākṣādimadhudravye gṛhīte'pi punarmadhuragrahaṇaṃ tasyaiva viśeṣayogārtham || 7 ||</seg> 8 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">dhūmaḥ kadā gṛhyate ko vā guṇa ityāha - dhūmastu dvādaśādvarṣādgṛhyate'śītikānna ca | kāsaśvāsapratiśyāyānmanyāhanuśirorujaḥ || 9 ||</seg> <seg type="unit" n="10">vātaśleṣmavikārāṃśca hanyāddhūmaḥ suyojitaḥ | dhūmaprayogātpuruṣaḥ prasannendriyavāṅmanāḥ || 10 ||</seg> dṛḍhakeśadvijaśmaśru: sugandhivadano bhavet |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="9"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha dhūmasya vayobhedenopādeyatvamanupādeyatvamāha - dvādaśavarṣādupari arthādbālyāvasthāyāḥ dhūmapāno yojyaḥ | yāvadaśītivarṣāṇi bhavanti upari gṛhyate | aśītivarṣādupari dhūmapāno na vihita ityabhiprāyaḥ | etadviṣayaṃ prāyogikadhūmapāne svasthopayogitvena darśitam | yato'nyatra sarvairnibandhakārairapaṭhitatvāt | atha samyag yojitasya dhūmapānasya guṇamāha - dhūmaprayogāt iti | samyak pītaḥ | atha dhūmayogena phalamāha | indriyāṇi buddhīndriyāṇi | teṣāṃ prasannatā tadviṣayagrahaṇasāmarthyamityarthaḥ | vākvacanaprāgalbhyaṃ manaḥ indriyatvenobhayātmakatvātpunargrahaṇam | dṛḍhakeśadvijaśmaśruriti | keśāḥ śiroruhāḥ śmaśru nāsādhogatauṣṭhoparilomaviśeṣaḥ | dvijā dantāḥ | sugandhivadano bhavedityasya sthāne sugandhiviśadānana iti kecitpaṭhanti vyākhyānayanti ca || 9 ||</seg> 10 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="9"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> dhūmo dvādaśādvarṣāt gṛhyate aśītikādvarṣānna gṛhyate tathā suyojito dhūmaḥ kāsādīn hanyāt | dhūmopayogāt kīdṛśaḥ puruṣo bhavedityāha - dṛḍhāḥ keśā dvijā dantāḥ śmaśruḥ mukhakeśāśca yasya saḥ || 9 ||</seg> 10 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">yayā nāḍyā dhūmo gṛhyate tadvidhānamāha - dhūmanāḍī bhavettatra trikhaṇḍā ca triparvikā || 11 ||</seg> <seg type="unit" n="12">kaniṣṭhikāparīṇāhā rājamāṣāgamāntarā | dhūmanāḍī bhaveddīrghā śamane rogiṇo'ṅgulaiḥ || 12 ||</seg> <seg type="unit" n="13">catvāriṃśanmitaistadvaddvātriṃśadbhirmṛdau matā | tīkṣṇe caturviṃśatibhiḥ kāsaghnī ṣoḍaśonmitaiḥ ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">daśāṅgulairvāmanīye tathā syādvraṇanāḍikā | kalāyamaṇḍalasthūlā kulitthāgamarandhrakā || 14 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="11-14"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ dhūmapānārthaṃ netrasvarūpamāha - tatreti | dhūmapānaviṣaye dhūmanāḍī dhūmapānārthaṃ nāḍī netrābhidhānā | kathaṃbhūtā trikhaṇḍā | ata eva triparvikā kathitā | trigranthiyutetyādi | kaniṣṭhikāparīṇāhetyanena gopucchākārā kāryā | gopucchākāratvaṃ ca trikhaṇḍānāmiti bhāvaḥ | antare suṣiraṃ tu rājamāṣavadvartulānurūpaṃ kāryamityaryaḥ | eke antaranāḍikāyāḥ prānte rājamāṣasadṛśaṃ randhraṃ vadanti | mūlamukhaṃ tu rājamāṣāt kiṃcidadhikaṃ bhavati | kaniṣṭhikāpariṇāhākāratvāt | atha nāḍīsvarūpamabhidhāya saṃprati śamanādīnāmaṅgulabhedena nāḍīvibhedamāha | daśāṅgulairvāmanīyaḥ etatpañcaprakāraṃ mukhyapānatvena nāḍīviṣayatvādvihitam | ṣoḍhā saṃjñakamavaśiṣṭaṃ yat ghrāṇadhūpanam | tasya nāḍīsvarūpaṃ vakṣyamāṇaṃ boddhavyam | ata eva nāḍībhedenaiva pañcaprakāraṃ pūrvamuktaṃ tadyathā - dhūmanāḍī | śamaneti śamanākhyadhūmapānayogyetyarthaḥ | kathaṃbhūtā | āturasya catvāriṃśadaṅgulairdīrghā | nanu tantrāntare aṣṭacatvāriṃśadaṅgulaiḥ parimitā nāḍī prāyogikābhidhāne śamanadhūmapāne praśastā tathāca ‘elādinā kuṣṭhanatoddhṛtena kṣaumaṃ vilipyāṅgulakāṣṭhamānam | prāyogike vartiriyaṃ tu netramaṣṭhāṅgulaṃ ṣaḍguṇitaṃ praśastam’ iti suśrutenoktam | apare tu ṣaṭtriṃśadaṅgulaṃ prāyogike netramāhuḥ | taduktaṃ ‘sārddhaṃ tryaṃśayutaḥ pūrṇo hastaḥ prāyogikādiṣu’ iti | tatkathamatra catvāriṃśadaṅgulaiḥ parimitaṃ netram ? ucyate | samalasya tu madhyaḥ | prāyogikasya tu dvau bhedau darśitau | tadbhedatvena nāḍībhedamapi jānīyānna doṣaḥ | athavā śleṣmaprakṛtau baddhadoṣe ca nare ṣaḍviṃśadaṅgulā mātrā | anyatra tvaṣṭacatvāriṃśadaṅgulaṃ tena virodhaḥ | svamate tvācāryeṇa viśeṣaṃ vicārya sāmapratipālanārthaṃ madhyabhāvaṃ netraparimāṇaṃ likhitamityadoṣaḥ | evaṃ vakṣyamāṇaparimāṇeṣu kutracidvirodheṣu boddhavyam | mṛdāviti bṛṃhaṇākhye dhūmapāne dvātriṃśadaṅgulamitaṃ netraṃ bhavati | tīkṣṇa iti recanākhye dhūmapāne caturviṃśatyaṅgulamitaṃ netramatra | kāsaghne dhūmapāne ṣoḍaśāṅgulipramitaṃ | nāḍīviṣaye vāmanīye dhūmapāne daśāṅgulaṃ netramiti | pūrvamuktaṃ vraṇadhūpanārthaṃ nāḍīsvarūpamanyatrāha dhūmanimittam | īdṛśī nāḍikā netrākhyā bhavati | kādṛśī | kalāyamaṇḍalasthūleti | nāḍikā uttaramukhaṃ vraṇalagnārtham | kalāyasadṛśaṃ maṇḍalaṃ kāryaṃ kalāyo vartulakalāyaḥ | punaḥ kathaṃbhūtā | kulatthāgamarandhraketi | kulattho'nnaviśeṣaḥ prasiddhaḥ | tadgamanaśīlo randhraḥ suṣirastena saṃyuta ityarthaḥ | nāḍikārandhraṃ tu kulatthasadṛśaṃ kāryamiti bhāvaḥ || 11-14 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="11-14"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> sāmānyato yā dhūmanāḍī bhavetsā trikhaṇḍā trīṇi khaṇḍāni dorakāni yasyāḥ sā, triparvikā trīṇi parvāṇi granthīryasyāḥ sā triparvikā kaniṣṭhikāṅgulī | tatparimāṇamāha - sthūlā punaḥ rājamāṣāgamā antare madhye rājamāṣaḥ tadgamaṃ chidram antare bhavati | idānīṃ śamanādau dhūmanāḍīpramāṇamāha - śamane śamanadhūmapāne yā nāḍī nalikā sā rogiṇāṃ catvāriṃśadaṅgulairdīrghā matā | mṛdau mṛdudhūmapāne nāḍī sā dvātriṃśadaṅgulairdīrghā | tīkṣṇe tīkṣṇadhūmapāne caturviṃśairaṅgulairdīrghā | kāsaghne dhūmapāne yā nāḍikā sāpi daśāṅgulaireva dīrghā īdṛśī | sthūlamānamāha | kalāyo vartulakastat maṇḍalavatsthūlā punā randhre yathā kulatthāgamanaṃ bhavettadvat ||11-14 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">idānīṃ dhūmapānārthaṃ īṣikāvidhānamāha - atheṣikāṃ pralimpecca suślakṣṇāṃ dvādaśāṅgulām | dhūmadravyasya kalkena lepaścāṣṭāṅgulaḥ smṛtaḥ || 15||</seg> <seg type="unit" n="16">kalkaṃ karṣamitaṃ liptvā chāyāśuṣkaṃ ca kārayet | īṣikāmapanīyātha snehāktāṃ vartimādarāt ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">aṅgārairdīpitāṃ kṛtvā dhṛtvā netrasya randhrake | vadanena pibeddhūmaṃ vadanenaiva saṃtyajet || 17 ||</seg> <seg type="unit" n="18">nāsikābhyāṃ tataḥ pītvā mukhenaiva vametsudhīḥ | śarāvasaṃpuṭe kṣiptvā kalkamaṅgāradīpitam || 18 ||</seg> chidre netraṃ niveśyātha vraṇaṃ tenaiva dhūpayet |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="15-18"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ vartividhānaṃ darśayitumāha - atha īṣikāṃ pralimpediti |<note place="foot" type="editorial" n="4">cakradatte tu - ’oṣadhairvartikāṃ kṛtvā śaragarbhāntaśocitām’ iti śaragrahaṇaṃ, carake'pi -’piṣṭvā limpecchareṣīkāṃ vartiṃ yavajasannibhām’ iti dṛśyate | tasmādīṣikāṇāmalābhe jharakāṇḍena pibet ||</note> korthaḥ piṣṭairbheṣajaiḥ karpaṭāvayavaṃ pralikhya tena śarakāṇḍamaṅgulīsamamaṣṭāṅgulamānena veṣṭayitvā tataḥ pariśoṣya vartiḥ kāryā | avaśiṣṭaṃ caturaṅgulaṃ śarakāṇḍagrahaṇārthamuktam | snehakādiṣvapi vartikaraṇam | īṣikā kāśamucyate | ‘ṣāguri’ iti loke | atha kathaṃ vartiḥ prajvālya netre dhāryā tatprakāramāha | adalāditi | dalamatra patralepaṃ | īṣikāvartividhānaṃ ca prāyogike pradhānatamaṃ | ropaṇīyā vartiriyam | ṣaḍbhāgagodhūmena netramāvartyātmānaṃ praśasyata iti | kecit snehenābhyajyedagninā dagdhvā netre niveśya dhūmaḥ peyaḥ | yadā vadanena mukhena kṛtvā dhūmaṃ pibet tadā mukhenaiva tannirgamaṃ kuryāt | nasikābhyāṃ pītamapi mukhenaivameva vamedityarthaḥ | nāsikābhyāmiti dvivacanena nāsikārandhradvayena sambandhaḥ | tata ityanena mukhapītenetarameva nāsikayā pītamityarthaḥ | tathāhi ‘mukhena taṃ vametpūrvaṃ nāsikāyāṃ punaḥ pibet’ iti | nanu tantrāntare nāsikāpītaṃ paścānmukhapītaṃ dhūmaṃ doṣakaraṃ bhavati tathāca - ‘mukhapītaṃ mukhenaiva nastaḥ pītaṃ ca nastataḥ | yo vamennastato dhūmaṃ nastapītaṃ mukhena vā | sa netrakarṇanāsāsyasaṃśrayāt labhate gadān’ iti | tatkathamatra nasikābhyāṃ tataḥ pītvā mukhenaiva vamet sudhīriti grahaṇam | ucyate | sudhīrityudīraṇenā'tra virodhaparihāraḥ kṛtaḥ | yato dhūmapānabhedena rogaviśeṣe'pi kutracinmukhapītaṃ kutrāpi nāsikāpītaṃ vā | mukhanāsikāpītamiti | tathācoktaṃ -‘uraḥkaṇṭhāśraye roge mukhenaiva pibennaraḥ | śiraḥkaṇṭhākṣināsauṣṭhe nāsayā satataṃ pibet | tiryaktve tu mukhenaiva nāsayā na kathaṃcana | pragāḍhaṃ pānamicchanti dhūmasyāṃśena tadvida’ iti | kathaṃ pibedityapi darśanāt yathā tatra prāyogikaṃ trīṃsnīnucchvāsānādadyāt | prāṇena prīṇayet trīṃścaturoveti | ‘snehikaṃ mukhanāsābhyāṃ yāvadaśru pravartanam’ | nāsikābhyāṃ vairecanikamādoṣadarśanāt | mukhenaiva kāsaharaṃ śvāsaśuddhirlāghavaṃ śirasi samaḥ evaṃ vicārya mukhapītaṃ mukhenaiva vamet | nāsāpītaṃ ca nāsikayaiva | ubhābhyāṃ pītaṃ mukhenaiva vamedityadoṣaḥ | ata eva sudhīpadanirūpaṇamatra virodhaparihārāya boddhavyam | idānīṃ dhūmapānaviṣayatvena ghrāṇadhūpanamapyāha - kalkamatra nimbavacādīnāṃ vihitam | yataḥ ‘vraṇe nimbavacādīnāṃ dhūpanaṃ saṃpraśasyata’ iti | chidre iti śarāvasaṃpuṭarandhre | netramiti nāḍīviśeṣaḥ | sā dhūmapānārthe kathitaiva tadvadatrāpi jñeyam | vraṇadhūpanaṃ tu vedanāsrāvaśāntaye iti | athavā pūrvamuktaṃ śamanādidhūmabhedaṃ vihitam | athavā - ‘śarāvasaṃpuṭayutaṃ vraṇadhūmaṃ nayedvraṇe | dhūmanetreṇa matimān vedanāsrāvaśāntaye’ iti || 15-18 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="15-18"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> īṣikā śaratṛṇaviśeṣajanyā yā daśāṅgulānāṃ dhūmadravyakalkena limpet punaḥ śuṣke vartisnehoktaṃ kṛtvā īṣikām apanīya dūrīkṛtya netrasya nalikārandhre dhṛtvā dīpitāṃ kṛtvā vadanena dhūmaṃ pibet | vadanenaiva tyajet | tataḥ nāsikābhyām evaṃ kṛtvā vadanenaiva vamet | vraṇadhūmastu dīpanakalkaśarāve dhṛtvā chidre netraṃ niveśya vraṇaṃ dhūmayet ayaṃ dhūmapānavidhiḥ ||15-18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">śamanadhūmādau yaddravyakalko dhūmārthaṃ deyastadāha - elādikalkaṃ śamane snigdhaṃ sarjarasaṃ mṛdau || 19 ||</seg> <seg type="unit" n="20">recane tīkṣṇakalkaṃ ca kāsaghnaṃ kṣudrikoṣaṇam | vāmane snāyucarmādyaṃ dadyāddhūmasya pānakam || 20 ||</seg> vraṇe nimbavacādyaṃ ca dhūpanaṃ saṃpraśasyate |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="19"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha pūrvamuktaṃ śamanādidhūmabhedaṃ ṣaṭprakāraṃ tadarthaṃ katipayāni dravyāṇyāha - śamane prāyogike elādikalkaṃ dhūmapānārthamāhuḥ | elādigaṇamatra suśrutoktaṃ tadyathā -‘elātagarakuṣṭhamāṃsījaladhāmakāṃ tvakpatranāgapuṣpapriyaṅguhareṇukāvyāghrīnakhaśukticaṇḍāghauṇeyaka-śrīveṣṭakacorakabālakaguggulusarjaturuṣkapuṇḍarīkāgaruspṛkkośīrabhadradārukuṅkumāni purāṇakesaraṃ ce’ti | tatra prāyogikanimittatvena kuṣṭha: tayoḥ parityāgaḥ kāryaḥ mastiṣkasrāvabhayāt | yaduktaṃ ‘natakuṣṭhe snāvayato dhūmavartiprayojite | mastuluṅgaprabhāvena tasmāttaṃ na prayojayet’ iti | mṛdāviti bṛṃhaṇākhye | snigdhamityeraṇḍādiphalamajjāprāyam | athavā snigdhamityanena samastadhūmavidhānaṃ sasnehaṃ kāryamiti pūrvoktatvāt | sārjarasamiti | sarjarasaprāyaṃ prāyogikamityarthaḥ | taduktaṃ -‘snigdhabhajjamadhūcchiṣṭasnehaguggulusarjakaiḥ | snehikā bastirebhistu netraṃ dvātriṃśadaṅgulam’ iti | recanatīkṣṇakalkamiti | recanamiti śodhanākhyadhūmapāne | tīkṣṇakalkamiti śirovirecanadravyakṛtavartirityartha: | śirovirecanairvartirnetraṃ hastamitamityuktatvāt | śirovirecanairityapāmārgabījādibhiḥ | hastamitamiti caturviśadaṅgulaṃ | kāsaghre kṣudrikoṣaṇamiti kāsaghne dhūmapāne | kṣudrikā kaṇṭakārikā | ūṣaṇamatra trikaṭukaṃ grāhyaṃ tantrāntaradarśanāt | tadyathā bṛhattryūṣaṇaṃ bṛhatī śṛṅgī ceṅgudītvagmanaḥśilā | eṣā kāsaharā vartirnetraṃ ṣoḍaśakāṃgulam’ iti | vāmane snāyucarmādyamiti | vāmane dhūmapāne | snāyucarmādyaṃ vartyai dadyādityarthaḥ | ādigrahaṇāt asthikhuravallūramapi gṛhyate | taduktaṃ ‘vāmanīye tu ballūrasnāyvasthikhuravarmabhiḥ| vartirdaśāṅgule netraṃ dhūmaḥ pañcavidho mata’ iti | vallūraṃ śuṣkamāṃsamiti | eke dhūmasya pānakamityanena ghrāṇadhūpanasya vyākhyānaṃ kurvanti tatra dhūmasya ghrāṇadhūpanasya pānakamiti tadvihitadravyamityarthaḥ | iti na sarvamataṃ | ‘dhūmaḥ pañcavidho mata’ ityādivacanāt || 19 ||</seg> 20 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="19"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> śamane elādikalkaṃ deyam | elādirelādigaṇaḥ tatrailādinā kuṣṭhavarjeneti suśrutaḥ | tathā elādigaṇo vāgbhaṭe - ‘elāyugmarukkuṣṭhaphalinīmāṃsījaladhyāmakaṃ, spṛkkācorakacocapatrasugurusthauleyajātīrasāḥ | śaktivyāghrinakhomarahvamagaruḥ śrīvāsakaḥ kuṅkumaṃ, caṇḍāgugguludevadhūparavapunnāganāgāhvayāḥ | elādiko vātakaphau viṣaṃ ca viniyacchati | varṇaprasādanaḥ kaṇḍūpiḍakākoṣṭhanāśanaḥ’ | eṣā vartiḥ prāyogike prāyogikaṃ tu tri:triśvāsenādadīta viśeṣatastu prāyogikaṃ ghrāṇenādadīta mṛdau snigdhaṃ sarjarasaṃ snehaphalāsāradhūmocchiṣṭasarjarasagugguluprabhṛtibhiḥ srehamiśraiḥ sneheneti suśrutaḥ | kāsaghne kṣudrikoṣaṇaṃ kṣudrā kaṇṭakārī vyoṣaṇaṃ maricaṃ bṛhatī kaṇṭakārikā trikaṭukāsamardaka iṅgudītvagmanaḥśilā chinnaruhā karkaṭaśṛṅgīprabhṛtibhiḥ kāsaharaiśca kāsaghnairvāmanaiḥ snāyucarmādyaṃ dadyāt | snāyucarmakhuraṃ śṛṅgakakarāsthiśuṣkamatsyavallūrakamiśraprabhṛtibhirvāmanīyaiḥ iti suśrutaḥ | snāyunāḍī suśrute ‘dhūmaḥ pañcavidho bhavatī’tyuktaṃ tadyathā prāyogikaḥ snehano virecanaḥ kāsaghno vāmanīyaśceti śamanadhūmastu bhinnaprayoktastena śārṅgadhareṇa ṣaḍvidho likhitaḥ || 19 ||</seg> 20 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">bālagrahādau dhūmapānamāha - aparājito dhūpaḥ anye'pi dhūmā geheṣu kartavyā rogaśāntaye ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">mayūrapicchaṃ nimbasya patrāṇi bṛhatīphalam | maricaṃ hiṅgu māṃsī ca bījaṃ kārpāsasaṃbhavam ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">chāgaromāhinirmokaṃ viṣṭhā vaiḍālikī tathā | gajadantaśca taccūrṇaṃ kiṃciddhṛtavimiśritam ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">geheṣu dhūpanaṃ dattaṃ sarvānbālagrahāñjayet | piśācānrākṣasāñjitvā sarvajvaraharaṃ bhavet || 24 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="21-24"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athānye gṛhadhūmāḥ santi tānapi prasaṅgato darśayannāha - ayamaparājitasaṃjño dhūpaḥ prasiddha eva | tatra bṛhatīphalaṃ kaṇṭakārikāphalaṃ | māṃsī jaṭākhyā | ahinirmokaṃ sarpakañculikaṃ | viṣṭhā baiḍālikī mārjārapurīṣam | nanu tantrāntare māheśvaradhūpasaṃjño'yaṃ kathamatrāparājitasaṃjñaḥ | ucyate - tatra māheśvarasaṃjñatvena rudranirmālyābhidhānatvādadoṣaḥ | taduktaṃ - ‘rudrajaṭāgośṛṅgaviḍālaviṣṭhoragasya nirmokaḥ | madanaphalabhūtakeśīvaṃśatvag iti nirmālyam | yavamasūracandrakacchāgalaromāṇi sarṣapāḥ savacāḥ | hiṅgugajadvijamaricāḥ samabhāgā chāgamūtrasaṃpiṣṭāḥ | dhūpanavidhinā śamayantyete sarvajvarānniyatam | grahaḍākinīpiśācapretavikārāpaho dhūpa’ iti bahudravyoktakalpanādvā na doṣaḥ || 21-24 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="21-24"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> mayūrapicchaṃ mayūrapakṣam | ahinirmokaṃ sarpakaṃcukam || 21-24 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">dhūmapāne pathyaṃ, netradravyāṇyāha - parihārastu dhūmeṣu kāryo recananasyavat | netrāṇi dhātujānyāhurnalavaṃśādijānyapi || 25 ||</seg> <seg type="unit" n="9">iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe dhūmapānavidhirnāma navamo'dhyāyaḥ || 9 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="25"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha dhūmapānapariharaṃ netrārthaṃ dravyaṃ ca darśayannāha - dhūmeṣviti | ṣaḍvidhadhūmapānaviṣayeṣu parihārastyājyābhidhaḥ | sa ca virecananasyavat kāryaḥ | tattathaiva jñātavyam | athavā parihārastu dhūmeṣu kāryo recanavattatheti pāṭhāntaram | yathā virecanokte sati pravātasevāmbusnehāsaṃgamajīrṇatāmityādikaṃ seveta tathā dhūmapānake sati tatra vātasevādiparityāga ityabhiprāyaḥ | netrāṇīti | dhūmapānārthaṃ nāḍīyantrāṇi tānyanuktatvāddaśadhātujāni nalavaṃśādijānyapi boddhavyāni | dhātavo'tra suvarṇādyāḥ | ādigrahaṇādanyakāṣṭhadantaśṛṅgaghaṭitānītyarthaḥ || 25 ||</seg> iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyabhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāmuttarakhaṇḍe dhūmapānādhyāyaḥ || iti śrīkāśīrāmamiśrakṛtāyāṃ śārṅgadharagūḍhārthadipikāyāṃ cikitsāsthāne dhūmapāna- nāmādhyāyaḥ ||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="10" xml:id="sd.3.10">
          <head>atha gaṇḍūṣavidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">daśamo'dhyāyaḥ | atha gaṇḍūṣakavalapratisāraṇavidhiḥ | ūrṣvagatadoṣaharatvasāmānyāt dhūmapānamabhidhāya saṃpratigaṇḍūṣaṃ kavalaṃ pratisāraṇavidhimārabhyate || caturvidhaḥ<note place="foot" type="editorial" n="1">suśrute - snehī, prasādī, saṃśodhanaropaṇāvityanyathā caturvidhatvamuktam | tathā tantrāntare vairecanasaṃśamanābhyāṃ ṣadvidhatvamuktaṃ tathāpyatra saṃśodhane vairecanasya prasādane śamanasyāntarbhāvānna virodhaḥ |</note> syādgaṇḍūṣaḥ snaihikaḥ śamanastathā | śodhano ropaṇaścaiva kavalaścāpi tadvidhaḥ || 1 ||</seg> <seg type="unit" n="2">snigdhaistu snaihiko vāte svāduśītaiḥ prasādanaḥ | pitte kaṭvamlalavaṇairuṣṇaiḥ saṃśodhanaḥ kaphe || 2 ||</seg> <seg type="unit" n="3">kaṣāyatiktamadhuraiḥ kaduṣṇo ropaṇo vraṇe | catuṣprakāro gaṇḍūṣaḥ kavalaścāpi kīrtitaḥ || 3 ||</seg> <seg type="unit" n="4">asaṃcārī mukhe pūrṇe gaṇḍūṣaḥ kavalaścaraḥ | tatra draveṇa gaṇḍūṣaḥ kalkena kavalaḥ smṛtaḥ || 4 ||</seg> <seg type="unit" n="5">dadyāddraveṣu cūrṇaṃ ca gaṇḍūṣe kolamātrakam | karṣapramāṇaḥ kalkaśca dīyate kavale budhaiḥ || 5 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="1-5"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> kavalaścāpi tadvidha ityanena kavalo'pi snehakādicaturbhedaireva boddhavyaḥ | yathā catuḥprakāro gaṇḍūṣastathaiva kavalaścatuḥprakāro bhavatītyabhiprāyaḥ | atha yaccatuḥprakāraṃ tatprakāravidhānamāha - snigdhaistu snaihikamityasya sthāne suśrute snigdhoṣṇaiḥ snaihike vāta iti pāṭhaḥ sādhuḥ | snaihike gaṇḍūṣakavalayorbhedaḥ kārya iti śeṣaḥ | svāduśītaḥ prasādanaḥ pitte praśastaḥ | svādurmadhuraḥ śītasparśādvīryādvānnasādano gaṇḍūṣaparyāyaḥ | sa cātra śamanabhedo jñeyaḥ | kadvamlalavaṇairiti saṃśodhanamiti gaṇḍūṣakavalataraparyāyavācakābhidhānaṃ kaphe praśastam | kaiḥ kaṭvāmlādibhiriti | uṣṇairityasya sthāne rūkṣairiti pāṭhāntaram | kaṣāyatiktamadhurairiti vraṇe mukhajanitapiḍakādirūpe | ropaṇo gaṇḍūṣasaṃjña: | kaṭvamla ityasya sthāne kaṭūṣṇa iti pāṭhaḥ pracarati | ebhiścatuḥprakāraiḥ kṛtvā gaṇḍūṣaḥ kathitaḥ | na kevalaṃ gaṇḍūṣaḥ kavalaścāpīdṛśo'vagantavyaḥ | asyānte keciditi paṭhanti | ‘evaṃ snehaḥ payaḥkṣaudrarasamūtrāmlasaṃsmṛtaḥ | kaṣāyoṣṇodakābhyāṃ ca kavalā doṣato hitā’ iti | bahupustakeṣu na likhitaṃ | sarvoktenaiva kṛtārthatvāt | atha gaṇḍūṣakavalayorbhinnatvapratipādanārthaṃ vidhānamāha - pūrṇe mukhe saṃbhṛtamukhakuhare yo saṃcārī bhavati calanādirahitaḥ sa gaṇḍūṣaḥ kathitaḥ | tadviparītaḥ kavala iti | ata eva dravadravyeṇa gaṇḍūṣaḥ kalkena kavala ityarthaḥ | tathācoktaṃ cakradatte - ‘mukhaṃ saṃcāryate jānumātrā ca kavalena tu | asaṃcāryā tu yā mātrā gaṇḍūṣe sā prakīrtitā’ iti | ayameva pāṭhaḥ suśrute | gaṇḍūṣakavalayordravyāṇāṃ parimāṇamāha -gaṇḍūṣe gaṇḍūṣakaraṇavidhau cūrṇe vā | gaṇḍūṣe komalamātrakaṃ karṣapramāṇakalkam akavale dīyate budhaiḥ | gaṇḍūṣe gaṇḍūṣakaraṇavidhau cūrṇaṃ vyādhivihitadravyakṛtaṃ rajaḥ komalamātramiti karṣārdham | draveṣu toyakṣīrādiprabhṛtiṣu saṃsrāvya dadyādityarthaḥ | dravaparimāṇamuktaṃ yāvanmukhapūrṇaṃ bhavati tatparimāṇaṃ caikavāraṃ gaṇḍūṣānimittam | punaḥ punararthaṃ ca bahutaradravaṃ saṃgṛhya tadanusāreṇa cūrṇamapi saṃsrāvya deyam | evaṃ sarvaṃ prajñātavyam | tathācoktaṃ suśrute - ‘tāvacca dhārayitavyo'nanyamanasā saṃcārayitavyaśca | yāvaddoṣapratipūrṇagalakapolatvagnāsāsrotonayanapariplavaśca bhavati| tadā vimoktavya: | punaścānyo gṛhītavyam’ iti | śeṣaṃ sugamam || 1-5 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="1-5"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> caturvidhatvamāha - ekaḥ snehanaḥ dvitīyaḥ śamanaḥ tṛtīyaḥ śodhanaḥ caturtho ropaṇaḥ evaṃ caturvidhaḥ kavalaḥ | yairdravyairdoṣepu snaihikādayo bhavanti tatprakāramāha - vāte snigdhoṣṇairdravyaiḥ snaihikaḥ svādurmadhurastathā śītaḥ pitte taiḥ prasādanaḥ praśamano bhavati | kaṭvamlalavaṇairdravyaiḥ uṣṇaiḥ kaphe saṃśodhanaḥ | vraṇe kīdṛśo deyastadapyāha - kaṣāyatiktamadhurairdravyaiḥ kaṭūṣṇaḥ vraṇaropaṇa evaṃ caturvidhaścatuḥprakāro gaṇḍūṣaḥ kathitaḥ, kavalaścāpi tatprakārastadvidha eva, ato gaṇḍūṣakavalayorlakṣaṇamāha - tatra draveṇa pūrṇe mukhe asaṃcārī asaṃcaraṇaśīlo gaṇḍūṣaḥ kalkataścaraścalanaśīlaḥ kavalaḥ mukha eva | gaṇḍūṣakalkayorauṣadhapramāṇamāha - gaṇḍūṣadravyāt draveṣu cūrṇaṃ kolamātrakaṃ deyaṃ kalāṣṭakadvayānāṃ kavale dravyātkalkaḥ karṣapramāṇaḥ | karṣaṣṭaṃkacatuṣṭayānām ||1-5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">kasmin vayasi gaṇḍūṣo dhāryate kiyatparimitā gaṇḍūṣāḥ kāryā ityāha - dhāryante pañcamādvarṣādgaṇḍūṣakavalādayaḥ | gaṇḍūṣānsusthitaḥ kuryātsvinnabhālagalādikaḥ ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">manuṣyastrīṃstathā pañca sapta vā doṣanāśanāt | kaphapūrṇāsyatā yāvacchedo doṣasya vā bhavet || 7 ||</seg> netraghrāṇasrutiryāvattāvadgaṇḍūṣadhāraṇam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="6"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha kīdṛśo gaṇḍūṣakavalayogyastamāha - pañcamādvarṣādupari bālyāvasthāyāmeva gaṇḍūṣakavalādayo dhāryante | ādigrahaṇātpratisāraṇasyā'tra saṃgrahaḥ | pañcamavarṣagrahaṇaṃ tantrāntare'pi darśitaṃ | tadyathā - ‘dhūmo dvādaśavarṣasya kavalaḥ pañcame hitaḥ’ iti | atha kiyatsaṃkhyābhirgaṇḍūṣaviṣayaḥ taṃ darśayannāha - gaṇḍūṣam antaḥsthitaṃ mukhamadhyasthitaṃ yasya sa tathā; punaḥ svinnā bhālagalādayo yasya sa tathā | bhālaḥ kapālaḥ, ādigrahaṇānnāsāsrotonayanādīnāṃ grahaṇam | īdṛśo rogī trivelaṃ pañcavāraṃ vā gaṇḍūṣaṃ kuryādityabhiprāyaḥ | athavā doṣanāśanānmaryādīkṛtyetyarthaḥ | kecinnibandhakārā ‘gaṇḍūṣānsusthita’ ityamuṃ ślokaṃ vakṣyamāṇaṃ ‘kaphapūrṇāsyatā’ iti yāvat ślokaṃ ca na paṭhanti | kṣepakāviti manyamānatvāt | vakṣyamāṇo yathā ‘kaphapūrṇāsyatā yāvacchedo doṣasya vā bhavet | netraghrāṇasrutiryāvattāvadgaṇḍūṣadhāraṇam’ | asmākaṃ mate tu yuktārthatvena saṃgatāveva | bahupustakeṣu likhitadarśanāt || 6 ||</seg> 7 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="6"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> gaḍūṣakavalādayaḥ pañcamādvarṣādvayasaḥ | gaṇḍūṣadhāraṇapramāṇamāha - susthitaḥ manuṣyaḥ trīn tathā pañca sapta vā doṣanāśanāt gaṇḍūṣānkuryāt | susthitaḥ sukhena sthitaḥ, kiṃbhūtaḥ ? svinnabhālagalādikaḥ svinnaḥ prasvedayukto bhālo galādikaṃ ca yasya saḥ | anyadapi gaṇḍūṣadhāraṇe pramāṇamāha - netraghrāṇasrutistrāvo vā yāvat tāvadeva gaṇḍūṣadhāraṇam idaṃ vā pramāṇam || 6 ||</seg> 7 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">vāte snaihikagaṇḍūṣamāha - tilakalkodakaṃ kṣīraṃ sneho vā snaihike hitaḥ ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">tilā nīlotpalaṃ sarpiḥ śarkarā kṣīrameva ca | sakṣaudro hanuvaktrastho gaṇḍūṣo dāhanāśanaḥ || 9 ||</seg> <seg type="unit" n="10">vaiśadyaṃ janayatyāsye saṃdadhāti mukhavraṇān | dāhatṛṣṇāpraśamanaṃ madhugaṇḍūṣadhāraṇam || 10 ||</seg> <seg type="unit" n="11">viṣakṣārāgnidagdhe ca sarpirdhāryaṃ payo'thavā | tailasaindhavagaṇḍūṣo dantacāle praśasyate || 11 ||</seg> <seg type="unit" n="12">śoṣaṃ mukhasya vairasyaṃ gaṇḍūṣaḥ kāñjiko jayet | sindhutrikaṭurājībhirārdrakeṇa kaphe hitaḥ || 12 ||</seg> triphalāmadhugaṇḍūṣaḥ kaphāsṛkpittanāśanaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="8-12"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ caturvidhayoḥ kavalagaṇḍūṣayoḥ katipayān yogānāha - snaihike gaṇḍūṣe tilakalkavastraniṣpīḍitamudakamiti | kṣīramatra sāmānyena goprabhṛtijanitaṃ | snehaścāpyevam | atha kṣārādidagdhavakrasya yogamāha | tiletyādiyogo vyastaḥ samastaśca yojyaḥ | yadāha kaścit - ‘gaṇḍūṣaḥ śarkarākṣaudrapiṣṭamāṃsapayastilaiḥ | vyastaiḥ samastairyojyastu mukhe kṣārāditāpita’ iti | ‘saṃdadhāti mukhe vraṇān’ ityasya sthāne ‘saṃnihanti mukhavraṇāni’ti pāṭhaḥ sādhuḥ | dāhatṛṣṇādayo mukhasyeti viṣakṣārāgnidagdhe mukhe iti śeṣaḥ | dhāryamityanena gaṇḍūṣaviṣayam | aparāṇyāha - tailaṃ kāñjikayogaṃ saindhavaṃ vihāya kṣīradagdhe'pi pracarati | tathāhyuktaṃ ‘tāmbūlamadhyasthitacūrṇakena dagdhaṃ mukhaṃ yasya bhavet kathaṃcit | tailena gaṇḍūṣamasau vidadhyādamlāranālena punaḥ punarvā’ iti | atha doṣaviśeṣeṇa dravyaviśeṣajanitān pradarśayannāha | siṃdhutrikaṭurājībhirityanena kavalayogamāhuḥ | saindhavādayo vyastāḥ samastāśca yojyāḥ | yadyetevāṃ gaṇḍūṣastadā kalkaṃ kṛtvā paṭe visrāvya taddraveṇa gaṇḍūṣaḥ kārya ityarthaḥ | triphaletyādiyogaḥ kvathito boddhavyaḥ | kalka iti kecit | kaphāsṛkpittaprakopamukhasthitamiti bhāvaḥ || 8-12 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="8-12"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> snaihike gaṇḍūṣe tilakalkaḥ udakaṃ jalaṃ kṣīraṃ dugdhaṃ sneho vā tailādikaḥ hitaḥ | vātaroge eva vātasya prayogāt | atha pitte gaṇḍūṣaḥ śamana evocyate nīlādīnāṃ hanuvakrastho gaṇḍūṣo dāhanāśano bhavati | dāho mukhadāhaḥ hanvāśritaṃ vaktraṃ tatrasthaḥ | atha mukhavraṇādau madhugaṇḍūṣaḥ vaiśadyaṃ viśadatvaṃ | nirmalateti yāvat āsye mukhe mukhavraṇān sphoṭānsaṃdadhāti saṃdhānaṃ karoti | spaṣṭamanyat | viṣādau gaṇḍūṣānāha - sarpirghṛtaṃ, payo dugdham | atha dantacāle gaṇḍūṣaḥ tileti spaṣṭaṃ | atha mukhaśoṣe śotheti sugamam | atha kaphe saṃśodhanaḥ rājī prasiddhā | atha kaphāsṛkpitte triphaleti | sugamam || 8-12 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">atha mukhapāke gaṇḍūṣaḥ - (pratisāraṇacūrṇam) dārvī guḍūcī triphalā drākṣā jātyāśca pallavāḥ ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">yavāsaśceti takkāthaḥ ṣaṣṭhāṃśakṣaudrasaṃyutaḥ | śīto mukhe dhṛto hanyānmukhapākaṃ tridoṣajam ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">yasyauṣadhasya gaṇḍūṣastasya vai pratisāraṇam | kavalaścāpi tasyaiva jñeyo'tra kuśalairnaraiḥ || 15 ||</seg> <seg type="unit" n="16">keśaraṃ mātuluṅgasya saindhavoṣaṇasaṃyutam | hanyātkavalato jāḍyamaruciṃ kaphavātajām ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">kalko'valehacūrṇaṃ ca trividhaṃ pratisāraṇam | aṅgulyagragṛhītaṃ ca yathāsvaṃ mukharogiṇam ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">kuṣṭhaṃ dārvī samaṅgā ca pāṭhā tiktā ca pītikā | tejanī mukhalodhre ca cūrṇaṃ syātpratisāraṇam ||18||</seg> raktasnutiṃ dantapīḍāṃ śothaṃ dāhaṃ ca nāśayet |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="13-18"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> aparamapi mukhapākayogamāha | dārvī dāruharidrā triphalā harītakīvibhītakāmalakasaṃjñā | jātī mālatī | yavāsa ityasya sthāne aṃbaṣṭhā ceti tatkvāthaḥ pāṭhaḥ sādhuḥ | anyato darśanāt | tathāhi - ‘jātīpatrāmṛtādrākṣāpāṭhādārvīphalatrikaiḥ | kvāthaḥ kṣaudrayutaḥ śīto gaṇḍūṣo mukhapākanut’ iti | ṣaṣṭhāṃśakṣaudrasaṃyuta iti | kvathitajalasya yatṣaṣṭhāṃśaṃ tena samaṃ kṣaudramiti | athavā ṣaṣṭhāṃśakṣaudrasaṃyuta iti pāṭhaḥ samīcīno jñeyaḥ | tena kkāthasya pañcabhāgāḥ ṣaṣṭho bhāgaḥ kṣaudrasyeti vyākhyānaṃ samīcīnam | mukhe dhṛta ityanena gaṇḍūṣaviṣaya: | ‘yasyauṣadhasya gaṇḍūṣaḥ tasyaiva pratisāraṇam | kavalaścāpi tasyaiva jñeyo'tra kuśalairnaraiḥ’ ayaṃ śloko bahupustakeṣu na likhitaḥ | kenacitsaṃlikhya svīkṛtaḥ | saṃgatoyamitimanyamānairasmābhirapi na tyājyaḥ yuktārthatvāt | atha kavalārthaṃ yogamāha - mātuluṅgo bījapūrakaḥ | tasya keśaraṃ madhyasthitāvayavaviśeṣaṃ loke catūrīnnāmakaṃ vācyaṃ | saindhavoṣaṇacūrṇe manāk deyam | uṣaṇaṃ maricaṃ | jāḍyamiti mukhasyeti | pūrvamuktaṃ pratisāraṇaviṣayaṃ tadidānīṃ darśayannāha | pratisāryate ghṛṣyate aneneti pratisāraṇam | nanu tantrāntare pratisāraṇaviṣayaṃ caturvidhaṃ tadyathā - ‘vibhajya bheṣajaṃ buddhyā kurvīta pratisāraṇaṃ | kalko rasakriyā kṣaudraṃ cūrṇaṃ ceti caturvidham | aṃgulyagrapraṇītaṃ tu yathāsvaṃ mukharogiṇām | tasya yogamayogaṃ ca kavalāktaṃ vibhāvayet’ | tatkathamatra trividham | ucyate | atrāvalehatvena rasakriyā: kṣaudrayostadantaḥ pracāraḥ | tenāvalehagrahaṇena dvayorapi grahaṇamityadoṣaḥ | atha pratisāraṇacūrṇaṃ darśayannāha - kuṣṭhaṃ ruk, dārvī dāruharidrāsamaṃ gāñjalikārikā, pāṭhā ambaṣṭhā, tiktā kaṭukī, pītikā haridrā tejanī cavikā iti cakraḥ | mūrvā iti kārtikaḥ | mustaṃ meghaḥ, lodhraṃ prasiddham | raktasrutiratra dantamūlagatadoṣasyaiva boddhavyā | śothadāhamapi mukhajanitameva || 13-18 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="13-18"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> dārvī dāruharidrā jātī mālatīpatrāṇi vāsakaḥ kvāthāt ṣaṣṭhāṃśaḥ kṣaudraṃ madhu yasya gaṇḍūṣasyaiva pratisāraṇaṃ kavalaścetyāha yasyeti sugamaṃ | kavalo yathā mātuluṅgasya bījapūrasya keśaraṃ madhyasthaṃ saindhavaṃ maricam etatkavalo jāḍyaṃ mukhajaḍatām aruciṃ kaphavātajāṃ kaphavātajātāṃ | pratisāraṇaṃ trividhaṃ bhavatītyāha - kalkaḥ avalehaḥ tathā cūrṇaṃ trividhaṃ triprakāraṃ pratisāraṇaṃ bhavati mukharogiṇāṃ yathāsukhaṃ yathādoṣaṃ trividhaṃ pratisāraṇasaṃjñaṃ bhavati | kiṃbhūtam aṃgulyagragṛhītaṃ kalkādyaṃ pratisāraṇaṃ yathā kuṣṭhaṃ, dārvī, dāruharidrā, samaṅgā mañjiṣṭhā, pāṭhā tiktā kaṭukī, pītikā haridrā, tejanī tejohvā, mustaṃ bhadramustaṃ, lodhram etatpratisāraṇaṃ cūrṇam aṅgulyagreṇa gharṣayet | raktasrāvādīn nāśayet || 13-18 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">hīnayogamāha - hīnayogātkaphotkleśo rasājñānārucī tathā ||19||</seg> atiyogānmukhe pākaḥ śoṣastṛṣṇā klamo bhavet |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="19"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ hīnātiyogatvena gaṇḍūṣādīnāṃ doṣamāha - hīnayogāt kaphotkleśa iti | kaphādhikacetotkleśa upasthitavamanonmukhatā rasājñānāruciḥ | tatheti rasānāṃ madhurādīnām ajñānaṃ rasanendriyaviṣayahānirityabhiprāyaḥ | arucistrividhaḥ | aruciranannābhinandanam | bhaktadveṣa iti | tadyathā satyāṃ bubhukṣāyāmabhyavahārāsāmarthyamityaruciḥ | anabhilaṣitamapyannaṃ dīyamānamabhyavaharatītyannābhinandanam | annasya śravaṇasmaraṇadarśanasparśanairyatrodvejite sa bhaktadveṣa iti | atiyogāditi | gaṇḍūṣakavalādīnāmeva | eke hīnātiyogaviṣayaṃ śodhanākhyagaṇḍūṣaṃ mānayanti | tathācoktaṃ ‘śodhanīye viśeṣeṇa bhavatyetattu lakṣaṇam’ iti || 19 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="19"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> gaṇḍūṣādīnāṃ hīnayogāt hīnamātrākaraṇāt kaphokleśaḥ kaphādhikyaṃ rasājñānārucī rasānāṃ madhurādīnām ajñānaṃ yathārthasvādalābhaḥ tathā arucirasāruci atrārucirvā ete bhavataḥ | atiyogāt gaṇḍūṣādīnāmatikaraṇāt mukhe pākaḥ śoṣastṛṣṇāklamo glāniḥ etadbhavet || 19 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">śuddhagaṇḍūṣalakṣaṇamāha - vyādherapacayastuṣṭirvaiśadyaṃ vaktralāghavam || 20 ||</seg> <seg type="unit" n="10">indriyāṇāṃ prasādaśca gaṇḍūṣe śuddhilakṣaṇam | iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe gaṇḍūṣādi- vidhirnāma daśamo'dhyāyaḥ || 10 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="20"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha samyak śīlitasya gaṇḍūṣasya śuddhilakṣaṇaṃ | vyādherapacayo vināśa: | tuṣṭiḥ saṃtoṣaḥ | vaiśadyaṃ mukhasyeti | indriyāṇāṃ śravaṇanayanaghrāṇarasanādīnāṃ prasādaḥ svaviṣayagrahaṇasāmarthyam | eke apacayasthāne apanayaḥ, gaṇḍūṣasthāne kavala iti paṭhanti | tatrāpi sa evārthaḥ || 20 ||</seg> <seg type="unit" n="10">iti śrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāmuttarakhaṇḍe kavalādhyāyaḥ || 10 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="20"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> gaṇḍūṣe satataṃ śuddhalakṣaṇaṃ samyak kṛtaṃ gaṇḍūṣalakṣaṇaṃ yadvā mukhaśuddhilakṣaṇaṃ kiṃ tallakṣaṇamityāha - vyādherapacayo nāśaḥ vyādheḥ mukhe kaphaliptatājyādeḥ tuṣṭisaṃtoṣaḥ vaiśadyaṃ viśadatā vaktralāghavaṃ gurutānāśaḥ indriyāṇāṃ rasādīnāṃ prasādaḥ prasannatā etallakṣaṇaṃ bhavati || 20 ||</seg> <seg type="unit" n="10">iti śrīkāśīrāmamiśrakṛtāyāṃ śārṅgadharagūḍhārthadīpikāyāṃ cikitsāsthāne gaṇḍūṣādividhi- radhyāya: || 10 ||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="11" xml:id="sd.3.11">
          <head>atha lepanādividhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">ekādaśo'dhyāyaḥ | atha kavalādīnāṃ vidhimabhidhāya saṃpratilepamūrddhatailakarṇapūraṇavidhimārabhyate | tatra tāvatpralepanāmānyāha - ālepasya ca nāmāni lipto lepaśca lepanam | doṣaghno viṣahā varṇyo mukhalepastridhā mataḥ || 1 ||</seg> <seg type="unit" n="2">tripramāṇaścaturbhāgatribhāgā'rdhāṅgulonnata: | ārdro vyādhiharaḥ sa syācchuṣko dūṣayati cchavim ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> tridhā mata ityanena eko doṣaghnaḥ dvitīyo viṣahā kathitaḥ aparastu varṇya iti tridhā saṃjño'sminmate'nyatrāpi prasiddha eva | sa eva varṇyo mukhalepaḥ kathitaḥ | na tu catvāro bhedāḥ vakṣyamāṇatvāt tripramāṇa iti teṣāṃ doṣaghnādīnāṃ trayāṇāṃ traya eva parimāṇā yathā'nukrameṇa boddhavyāḥ | sa kathaṃbhūta: | caturbhāgavibhāgārdhāṅgulonnata iti | etena kimuktaṃ | doṣaghno lepaḥ aṅgulasya caturbhāgapramāṇenotsedhaḥ kuryādityabhiprāyaḥ | evaṃ viṣahālepastu tribhāgotsedhaḥ kāryaḥ | tribhāgatāṅgulasyeti saṃbandhaḥ | varṇyo lepaścārdhāṅgulonnata eva kuryāt | athārdraśuṣkayoḥ phalamāha | ārdro vyādhihara ityādi | sa pūrvokto lepo yāvadārdro bhavati tāvadvyādhiharo jñeyaḥ | yadā śuṣko bhavati tadā na vidūṣayati | chaviḥ chāyā sā ca varṇāprabhopalakṣitā | ‘ tathāca varṇaprabhāśritā yā ca chāyā sā parikīrtite’ti | nanu chāyāprabhayostu ko bhedaḥ | ucyate ‘varṇamātrapraticchāyā prabhā varṇaprakāśinī | āsannāt lakṣyate chāyā prabhā dūrācca lakṣyate’ iti | na kevalaṃ varṇaprabhācchāyānāṃ lakṣaṇabhedaḥ | saṃkhyābhedopyastīti | tadyathā caturdhā varṇaḥ gauraḥ kṛṣṇaḥ śyāmaḥ gauraśyāma iti | prabhā ca saptavidhā raktā pītā sitā śyāmā haritā pāṇḍurā siteti | chāyāpi pañcavidhā snigdhā vimalā rūkṣā malinā saṃkṣiptā iti || 1 ||</seg> 2 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha mūrdhatailakarṇapūraṇavidhiḥ | tatrādau lepaḥ lipto lepaḥ lepanaṃ tāni trīṇi ālepasya nāmāni bhavanti | nāmakathanaṃ saṃjñārthaṃ paryāyakathanārthaṃ ca | sa lepastridhā triprakāraḥ mataḥ kathitaḥ | ekaḥ doṣaghnaḥ śothādināśakaḥ | doṣaśabdenāpi rogā ucyante | dvitīyo viṣahā bhallātādiviṣanāśakaḥ| tṛtīyo varṇyaḥ mukhavyaṅgādivarṇakaraḥ | evaṃbhūto mukhalepaḥ mukhyo lepaḥ tridhā | mukhaśabdena mukhya ucyate | tathāca viśvaḥ ‘mukhaṃ ca vadane mukhye ādau dvārābhyupāyayoḥ’ iti | punaḥ lepastripramāṇaḥ trīṇi pramāṇāni yasya saḥ | tadvidhānamāha - caturbhāgaḥ aṅgulasya catvāro bhāgā yasya saḥ pūrṇāṅgula ityarthaḥ | sa tu doṣaghnaḥ | tribhāgaḥ trīṇi aṅgulāni yasya saḥ tribhāgaḥ sa tu viṣahā | ardhāṅgulottamaḥ ardham aṅgulapramāṇam unnata uccaḥ, sa tu varṇyaḥ varṇakaraḥ | sa ārdraḥ aśuṣkaḥ chaviṃ kāntiṃ dūṣayati || 1 ||</seg> 2 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">doṣaghno lepo yathā - punarnavāṃ dāru śuṇṭhīṃ siddhārthaṃ śigrumeva ca | piṣṭvā caivāranālena pralepa: sarvaśothajit || 3 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="3"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> pūrvamuktaṃ doṣaghno viṣahā varṇyo lepastridhā | tatra tāvaddoṣaghno lepo yathā | siddhārthaṃ sarṣapāḥ śigruḥ śobhāñjanaḥ āranālaṃ kāñjikabhedaḥ tadabhāve'mlatakraṃ grāhyamiti sarvatra | ayaṃ lepaḥ sarvaśothajidityanena vātakaphaprāyaṃ śothaṃ viśeṣeṇa jayatīti pracaratīti | śotho'tra doṣajanitaḥ śopharogasaṃbhavaḥ | na tu vraṇaśothaḥ tatrāpyāgantujāpīti saṃbandhāt || 3 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="3"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> punarnavā dāru devadāru śuṇṭhī siddhārthaṃ sarṣapaḥ śigruḥ śobhāñjanaḥ āranālena kāñjikena | tadabhāve gomūtreṇa vā lepaḥ kāryaḥ sa lepaḥ sarvaśothahṛdbhavati sarvaśothena ca viṣaśotha: || 3 ||</seg></ab>
          <ab type="mula">atha dāhe lepaḥ vibhītaphalamajjāyā lepo dāhārtināśanaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athāparaḥ pittajadāhanāśano lepastamāha - atrāpi āranālena peṣaṇamiti saṃbandho jñeyaḥ ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> bibhītaphalaṃ bibhītakaphalaṃ tasya majjālepaḥ ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">atha daśāṅgalepo visarpaśothavraṇādau – (daśāṅgalepaḥ) śirīṣaṃ madhuyaṣṭī ca tagaraṃ raktacandanam || 4 ||</seg> <seg type="unit" n="5">elā māṃsī niśāyugmaṃ kuṣṭhaṃ vālakameva ca | iti saṃcūrṇya lopo'yaṃ pañcamāṃśaghṛtapluta: || 5 ||</seg> <seg type="unit" n="6">jalena kriyate sujñairdaśāṅga iti saṃjñitaḥ | visarpānviṣavisphoṭāñśothānduṣṭavraṇāñjayet ||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="4-6"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha daśāṅgalepasaṃjñakaṃ lepamapyāha - atra śirīṣaḥ śirīṣavṛkṣatvak | eke pañcāṅgaśirīṣamatra yojayanti prayogāntaradarśanāt | tathāhi - ‘śirīṣapañcāṃgatuṣodakena kalkīkṛtaṃ caiva ghṛtena yuktam | nihanti visphoṭakamugrarūpaṃ sadāhapākasrutirāgayuktam’ iti | yatra tvaṅmūlapuṣpāṇi phalānyaṅgāni pañca veti | niśāyugmamiti haridrādvayaṃ | pañcamāṃśaghṛtapluta iti | sakaladravyāṇāṃ samabhāgamilitānāṃ cūrṇaṃ kṛtvā tadanu jalena saṃpiṣya paścātpañcamāṃśena ghṛtena saṃplāvya lepaḥ kāryaḥ | pañcamāṃśamatra dravyaparimāṇāt || 4-6 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="4-6"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> śirīṣaṃ, māṃsī jaṭāmāṃsī, niśāyugmaṃ haridrādvayaṃ, vālakam udīcyaṃ, cūrṇātpañcamāṃśaṃ ghṛtaṃ daśāṅga iti daśa aṅgāni auṣadhāni yasya saḥ ghṛtaṃ tu prakṣepakadravyaṃ tadbhinnam || 4-6 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">viṣaghno lepo yathā - ajādugdhatilairlepo navanītena saṃyutaḥ | śothamāruṣkaraṃ hanti lepo vā kṛṣṇamṛttikaiḥ ||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="7"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha viṣahā lepamāha - āruṣkaro bhallātakaḥ tajjanitaḥ śotha iti || 7 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="7"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> āruṣkaraṃ bhallātakajanitaṃ | spaṣṭhamanyat ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">atha kīṭaghnalepaḥ - lāṅgalyativiṣālābujālinīmūlabījakaiḥ | lepo dhānyāmbusaṃpiṣṭa: kīṭavisphoṭanāśanaḥ || 8 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="8"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> aparamapyāha - lāṅgalī kalikārikā | ativiṣā ‘atīsa’ śabdavācyā | alābu kaṭutumbī jālinī ‘toraī’ śabdavācyā | mūlakaṃ prasiddhaṃ tasya bījāni | eke alābuprabhṛtīnāṃ trayāṇāṃ bījāni gṛhanti | dhānyāmbusaṃpiṣṭa iti | dhānyāmbu kāñjikabhedaḥ | kīṭavisphoṭaḥ saviṣakīṭadaṣṭajanitavisphoṭa ityarthaḥ | yathā lūtādayaḥ || 8 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="8"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> lāṅgalī kalihārī, ativiṣā prasiddhā alābu tumbī jālinī kaṭutumbībījāni mūlakabījāni dhānyāmbu kāñjikam || 8 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">varṇyo lepo yathā - raktacandanamañjiṣṭhālodhrakuṣṭhapriyaṅgavaḥ | vaṭāṅkurā masūrāśca vyaṅgaghnā mukhakāntidāḥ || 9 ||</seg> <seg type="unit" n="10">mātuluṅgajaṭā sarpiḥ śilā gośakṛto rasaḥ | mukhakāntikaro lepaḥ piṭikāvyaṅgakālajit ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">lodhradhānyavacālepastāruṇyapiṭikāpahaḥ | tadvadgorocanāyuktaṃ maricaṃ mukhalepanam || 11 ||</seg> <seg type="unit" n="12">siddhārthakavacālodhrasaindhavaiśca pralepanam | vyaṅgeṣu cārjunatvagvā mañjiṣṭhā vā samākṣikā || 12||</seg> <seg type="unit" n="13">lepaḥ sanavatīto vā śvetāśvakhurajā maṣī | arkakṣīraharidrābhyāṃ mardayitvā vilepanāt || 13 ||</seg> <seg type="unit" n="14">mukhakārṣṇyaṃ śamaṃ yāti cirakālodbhavaṃ dhruvam | vaṭasya pāṇḍupatrāṇi mālatī raktacandanam || 14 ||</seg> <seg type="unit" n="15">kuṣṭhaṃ kālīyakaṃ lodhramebhirlepaṃ prayojayet | tāruṇyapiṭikāvyaṅganīlikādivināśanam || 15 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="9-15"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha viṣahā lepamabhidhāya samprati varṇyalepamāha - raktacandanādīni vyastāni samastāni saṃgṛhya jalenāpiṣya lepaḥ kārya iti saṃbandhaḥ | atra priyaṅgurlatāviśeṣaḥ tasyāḥ phalāni | vaṭāṅkurā iti vaṭasyābhinavāḥ patramukulāḥ | masūro'nnaviśeṣaḥ | mātuluṅgo bījapūrakaḥ tasya jaṭā mūlaṃ | śilā manaḥśilā | gośakṛto rasa iti | gośakṛt gopurīṣaṃ tasya rasa ityarthaḥ | dhānyaṃ dhānaśabdavācyam | tadvadatitāruṇyapiḍakāpahopyayaṃ lepo boddhavyaḥ | gorocanā prasiddhā siddhārthaka iti | atrāpi tāruṇyapiḍakāpaha iti saṃbandhaḥ | tena siddhārthādidravyacatuṣkairlepo yauvanapiḍakāpaho bhavatīti matāntarāt | arjuno vṛkṣaviśeṣaḥ sa ca kauhāśabdavācyaḥ tasya tvak challī | mañjiṣṭhā prasiddhā | samākṣikā dhātumākṣikasaṃyuktā | sacārjunatvak mañjiṣṭhā vā | tena vikalpatvāt tvaca eko yogaḥ mañjiṣṭhāyā dvitīyo yogaḥ | aśvakhurajanitasya kajjalasya tṛtīya iti | eke śvetā aparājiteti vyākhyānayanti | eke arkakṣīramiti bhinnapadaṃ haridrābhyāmiti dvivacanatvena haridrā dāruharidrā yojyeti vyākhyānayanti | etatsarvatra na pracarati tenārkakṣīraharidrābhyāmeva yogaḥ sādhuḥ| vaṭasya vaṭavṛkṣasya pāṇḍupatrāṇīti | pariṇatatvātteṣu pāṇḍuratvaṃ tādṛśānītyarthaḥ | mālatī jātī tasyāḥ patrāṇi kālīyakam agurubhedaṃ pītasāramiti loke | kecidvaṭaśca pāṇḍupatrāṇītī paṭhanti tatra vaṭa ityanena vaṭavṛkṣasya patrāṇi pāṇḍuḥ paṭolastasyāpi patrāṇītyarthaḥ | etanna sarvamatam | aprasiddhatvāt || 9-15 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="9-15"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> raktacandaneti sugamaṃ | vyaṅgalepaḥ vyaṅgaśchāyā | atha tāruṇyapiḍakādau - mātuluṅgo bījapūramūlaṃ, sarpirghṛtaṃ, śilā manaḥśilā gośakṛt gopurīṣaṃ tadrasaḥ kālaṃ kālimā | atha tāruṇyapiḍakādau - dhānyaṃ prasiddham | siddhārthakaṃ sarṣapāḥ ete trayo yogāḥ piḍakādau | atha vyaṅge-arjunatvak arjunavṛkṣatvak mākṣikaṃ madhu śveto yo'śvaḥ ghoṭakastat khurajanyā maṣī bhasma mukhaśyāmatāyāṃ punaḥ - mālatī jātī kālīyakaṃ dāruharidrā || 9-15 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">athāruṃṣikāyāṃ lepaḥ - purāṇamatha piṇyākaṃ purīṣaṃ kukkuṭasya ca | mūtrapiṣṭa: pralepo'yaṃ śīghraṃ hanyādaruṃṣikām ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">khādirāriṣṭajambūnāṃ tvagbhirvā mūtrasaṃyutaiḥ | kuṭajatvaksaindhavaṃ ca lepo hanyādaruṃṣikām ||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="16"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> piṇyākaṃ tilakalkajanitaṃ khaliśabdavācyaṃ | tacca purātanaṃ varṣoṣitaṃ grāhyaṃ | kukkuṭaḥ tāmracūḍaḥ tasya purīṣaṃ | mūtramatra gavyam || 16 ||</seg> 17 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="16"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> priṇyākaṃ tilakhalaḥ anyaṃ ca ariṣṭo nimba: aruṃṣikā apiṭakāḥ || 16 ||</seg> 17 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">dāruṇe lepaḥ - priyālabījamadhukakuṣṭhamāṣaiḥ sasaindhavaiḥ | kāryo dāruṇake mūrdhni pralepo madhusaṃyutaḥ || 18 ||</seg> <seg type="unit" n="19">dugdhena khākhasaṃ bījaṃ pralepāddāruṇaṃ jayet | āmrabījasya cūrṇaṃ tu śivācūrṇasamaṃ dvayam || 19 ||</seg> dugdhapiṣṭha: pralepo'yaṃ dāruṇaṃ hanti dāruṇam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="18"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> priyālabījaṃ cirauñjīti prasiddham | madhukaṃ yaṣṭīmadhu | māṣo'nnaviśeṣaḥ | madhusaṃyuta ityanena priyālabījādiboddhavyam | jalena saṃpiṣya manāk madhunā saṃsrāvya lepaḥ kāryaḥ | dugdhamatra gavyaṃ | khākhasaṃ bījamiti dānaśabdavācyam | āmrabījasya cūrṇamiti | āmraphalamadhyasthitamajjāviśeṣaḥ | śivā harītakī | dāruṇaṃ rogaviśeṣaṃ | dvitīyaṃ dāruṇaṃ duḥsādhyamiti viśeṣaṇam || 18 ||</seg> 19 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="18"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> priyālabījaṃ cirauñjīti prasiddhaṃ, madhukaṃ madhuyaṣṭī māṣo'nnaviśeṣaḥ | khākhasaṃ śivā harītakī dāruṇe || 18 ||</seg> 19 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">athendralupte - rasastiktapaṭolasya patrāṇāṃ tadvilepanāt || 20 ||</seg> <seg type="unit" n="21">indraluptaṃ śamaṃ yāti tribhireva dinairdhruvam | indraluptāpaho lepo madhunā bṛhatīrasaḥ || 21 ||</seg> <seg type="unit" n="22">guñjāmūlaṃ phalaṃ vāpi bhallātakaraso'pi vā | gokṣurastilapuṣpāṇi tulye ca madhusarpiṣī || 22 ||</seg> <seg type="unit" n="29">śiraḥpralepanaṃ tena keśasaṃvardhanaṃ param | hastidantamaṣīṃ kṛtvā chāgīdugdhaṃ rasāñjanam ||29||</seg> <seg type="unit" n="24">romāṇyanena jāyante lepātpāṇitaleṣvapi | yaṣṭīndīvaramṛdvīkātailājyakṣīralepanaiḥ || 24 ||</seg> <seg type="unit" n="25">indraphalaṃ śamaṃ yāti keśāḥ syuḥ saghanā dṛḍhā: | catuṣpadānāṃ tvagromanakhaśrṛṅgāsthibhasmabhiḥ || 25 ||</seg> tailena saha lepo'yaṃ romasaṃjananaḥ paraḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="20-25"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> tiktapaṭolaḥ kaṭukapaṭolaḥ tasya patrāṇāṃ rasa ityarthaḥ | tadvilepanāditi | tattasya rasasya lepanāt | tribhireva dinairityanenāsya viśiṣṭatvaṃ darśitam | nātra tridinaireva niyatapramāṇaṃ yato bahudinasevyo'yaṃ prayogaḥ | bṛhatīrasa iti pakkabṛhatīphalajanitarasasyaiko yogaḥ | guñjāyā mūlaṃ phalaṃ vā dvitīyo yogaḥ | atrā'pi madhupracāraḥ | bhallātakaphalaṃ tṛtīyo yogaḥ | eke bhallātakarasopi vetyasya sthāne'vikṣīreṇa saṃyutamiti paṭhanti | tena bheḍīdugdhena guñjāphalaṃ saṃghṛṣya lepaḥ kārya iti saṃgataḥ | saṃpradāye tu indraluptasthānaṃ prasthayitvā tadabhāve saṃghṛṣya paścāllepaḥ kārya iti sādhuḥ | uktamanyatrāpi - ‘bṛhatīphalarasasaṃpiṣṭaṃ guñjāphalamūlamindraluptasya | kanakavighṛṣṭasya tato dātavyaṃ prasthitasya sade’ti | gokṣuraḥ prasiddhaḥ | tilapuṣpāṇi vikhyātāni | tulye sāmye gokṣure satilapuṣpe ityarthaḥ | madhusarpiṣī ca | tulye'tra grāhye | maṣīkajjalaviśeṣaṃ hastidantaṃ dagdhvā kajjalaṃ kāryam | rasāñjanaṃ dvividham ekaṃ kṛṣṇapāṣāṇasadṛśaṃ dravyaviśeṣam | aparaṃ dārvīkvāthasamudbhavam | tadabhāve dāruharidraiva grāhyā | ayaṃ lepaḥ keśavardhanārthamityāhuḥ | yaṣṭī madhuyaṣṭī indīvaraṃ nīlotpalaṃ tadabhāve padmabījamapi grāhyam | padmabījaṃ gaṭāśabdavācyam| mṛdvīkā gostanī drākṣā | eke mṛdvīsthāne mūrveti pāṭhāntaraṃ paṭhanti vyākhyānayanti ca | tailāni prasiddhāni | ājyaṃ ghṛtaṃ kṣīraṃ gopayaḥ | tilājyakṣīrasthāne tilājakṣīralepanairitipāṭhaḥ | tatrā'jakṣīramityarthaḥ tilājyakṣīramārkavairityapi pāṭhāntaraṃ saṃgatam | tathāhyuktaṃ ‘madhukendīvaramūrvātilājyagokṣīrabhṛṅgalepena | acirādbhavanti keśā ghanadṛḍhamūlāyatā mṛdava’ iti | catuṣpadāḥ go'śvāvyajebheṇakharoṣṭrādayaḥ | teṣāṃ tvak carma romanakhaśṛṅgāsthīni prasiddhāni | tena tvagādīnāṃ dagdhvā bhasma kāryaṃ tailaṃ tilasaṃbhavam || 20-25 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="20-25"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> indraluptaṃ keśanāśalakṣaṇam | tiktapaṭolaṃ bṛhatī kaṇṭakārī bhallātakarasaḥ patrarasaḥ | indralupte - madhusarpirdvayaṃ tulyaṃ tulye auṣadhatulye keśaḥ saṃvardhate hastidantaṃ tanmaṣī bhasma rasāñjanaṃ kharparamañjanaṃ vā| pāṇitaleṣu hastatale'pi romāṇi jāyante | indralupte-yaṣṭī madhuyaṣṭī indīvaraṃ kamalaṃ mṛdvī drākṣā tailaṃ tilajam ājyaṃ goghṛtaṃ kṣīraṃ gavyam ājaṃ vā | indralupte catuḥpādānāṃ tvak-roma-nakha-śṛṅga-asthi eṣāṃ bhasmāni tailena lepaḥ romasañjananaḥ indralupte || 20-25 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">palite lepāḥ indravāruṇikābījatailenābhyaṅgamācaret || 26 ||</seg> <seg type="unit" n="27">pratyahaṃ tena jāyante kuntalā bhṛṅgasaṃnibhāḥ | ayorajo bhṛṅgarājastriphalā kṛṣṇamṛttikā || 27 ||</seg> <seg type="unit" n="28">sthitamikṣurase māsaṃ lepanātpalitaṃ jayet | dhātrīphalatrayaṃ pathye dve tathaikaṃ bibhītakam || 28 ||</seg> <seg type="unit" n="29">pañcāmramajjā lohasya karṣaikaṃ ca pradīyate | piṣṭvā lohamaye bhāṇḍe sthāpayeduṣitaṃ niśi ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">lepo'yaṃ hanti nacirādakālapalitaṃ mahat | triphalā nīlikāpatraṃ lohaṃ bhṛṅgarajaḥ samam ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">avimūtreṇa saṃpiṣṭaṃ lepātkṛṣṇīkaraṃ smṛtam | triphalā lohacūrṇaṃ ca dāḍimatvagbisaṃ tathā ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">pratyekaṃ pañcapalikaṃ cūrṇaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ | bhṛṅgarājarasasyāpi prasthaṣaṭkaṃ pradāpayet || 32 ||</seg> <seg type="unit" n="33">kṣisvā lohamaye pātre bhūmimadhye nidhāpayet | māsamekaṃ tataḥ kuryācchāgīdugdhena lepanam || 33 ||</seg> <seg type="unit" n="34">kūrce śirasi rātrau ca saṃveṣṭyairaṇḍapatrakaiḥ | svapetprātastataḥ kuryātsnānaṃ tena ca jāyate || 34 ||</seg> palitasya vināśaśca tribhirlepairna saṃśayaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="26-34"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> ayorajo lohacūrṇaṃ tadabhāve lohamalamityeke | ikṣurase ikṣurasapūrite bhāṇḍe māsamekaṃ yāvatsthitaṃ bhavati | ayaṃ kṛṣṇīkaraṇatvātpalitaṃ jayedityarthaḥ | kecidatra dhātrīphalādīnāmapi karṣāṇi grāhyāṇi | lohacūrṇakarṣaparimāṇadarśanāt | tena dhātrīphalānāṃ karṣadvayam | harītakī karṣadvayamitā | karṣaikaṃ bibhītakaphalam | āmrāsthimajjāḥ pañcakarṣā iti naitatsarvasaṃmatam| asmatsaṃpradāye tu dhātrīphaladvayameva grāhyam | evaṃ harītakīphaladvayam | ekaṃ vibhītakaphalam āmraphalānāṃ pañcasaṃkhyākaṃ majjā evaṃ pracarati | pralepo'tra jalena | triphalā harītakyādikaṃ | nīlikā nīlinī vikhyātā tasyāḥ patrāṇi lohaṃ lohacūrṇaṃ | bhṛṅgo mārkavaḥ samamiti sakalaṃ samamātram | ajāmūtreṇa saṃpiṣṭamityasya sthāne avimūtreṇa saṃpiṣṭam iti pāṭhaḥ | aviḥ bheḍī | dāḍimatvagityanena dāḍimaphalasya tvak valkalaṃ grāhyaṃ | bisamiti mṛṇālakamalanālamityarthaḥ | pratyekaṃ pañcapalikamityanena triphalāyāḥ pañcadaśapalāni grāhyāṇi | bhṛṅgarājarasasya ṣaṭprasthāḥ | teṣāṃ nava tilāni rasasyetyarthaḥ | etatsiddhaṃ yadā bhavati tadā ājadugdhena saha lepanaṃ deyamiti bhāvaḥ | śeṣaṃ subodham || 26-34 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="26-34"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> keśakalpe lepaḥ pātālayantreṇa tailena | kālā atiśyāmāḥ | keśakalpe - ayorajo lohacūrṇaṃ bhṛṅgarājaḥ bhṛṅgarājacūrṇaṃ kṛṣṇamṛttikā taḍāgakardamaḥ etanmāsam ikṣurase sthitaṃ lepātpalitaṃ keśaśauklyaṃ jayet | keśakalpe-dhātrī āmalakī phalatrayaṃ pathye harītakyau dve ekaṃ vibhītakaṃ pañca āmrāṇāṃ majjā lohasya karṣaṃ piṣṭvā lohamaye bhāṇḍe sthāpayet | uṣitaṃ niśi sthāpitamacirāt śīghramevākālapalitaṃ svalpadinajanyaṃ keśaśauklyaṃ hanti | keśakalpe-nīlikāpatraṃ nīlapatraṃ bhṛṅgarājo mārkavaḥ aviḥ bheḍaḥ tanmūtreṇa | kṛṣṇīkaraṃ śyāmakaraṃ | keśakalpe-bisaṃ kamalamūlaṃ spaṣṭamanyat || 26-34 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">atha romaśātane - śaṅkhacūrṇasya bhāgā dvau haritālaṃ ca bhāgikam ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">manaḥśilā cārdhabhāgā svarjikā caikabhāgikā | lepo'yaṃ vāripiṣṭastu keśānutpāṭya dīyate || 36 ||</seg> <seg type="unit" n="37">anayā lepayuktyā ca saptavelaṃ prayuktayā | nirmūlaṃ keśasthānaṃ syātkṣapaṇasya śiro yathā ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">tālakaṃ śāṇayugmaṃ syātṣaṭśāṇaṃ śaṅkhacūrṇakam| dviśāṇikaṃ palāśasya kṣāraṃ dattvā pramardayet || 38 ||</seg> <seg type="unit" n="39">kadalīdaṇḍatoyena ravipatrarasena vā | asyāpi saptabhirlepai romṇāṃ śātanamuttamam || 39 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">śvitre lepāḥ | suvarṇapuṣpī kāsīsaṃ viḍaṅgāni manaḥśilā | rocanā saindhavaṃ caiva lepanācchvitranāśanam || 40 ||</seg> <seg type="unit" n="41">vāyasyeḍagajākuṣṭhakṛṣṇābhirguṭikā kṛtā | bastamūtreṇa saṃpiṣṭā pralepācchvitranāśinī || 41 ||</seg> <seg type="unit" n="42">tālakaṃ śāṇamātraṃ syāccatuḥśāṇā ca bākucī | gomūtrapiṣṭaṃ taccūrṇaṃ lepanācchvitranāśanam || 42 ||</seg> <seg type="unit" n="43">bākucī vetaso lākṣā kākodumvarikā kaṇā | rasāñjanamayaścūrṇaṃ tilāḥ kṛṣṇāstadekataḥ || 43 ||</seg> <seg type="unit" n="44">cūrṇayitvā gavāṃ pittaiḥ piṣṭvā ca guṭikā kṛtā | asyāḥ pralepācchvitrāṇi praṇaśyantyativegataḥ ||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="35-39"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha romaśātanamāha - śaṅkhacūrṇamatra bharjitaṃ deyamiti saṃpradāyaḥ | haritālasyaiko bhāgaḥ manaḥśilā cārdhabhāgeti | tena ekabhāgāpekṣayārdhabhāgā | eke svarjikā caikabhāgikā iti vā pāṭhaḥ | śeṣaṃ sugamaṃ | tālakaṃ haritālaṃ śāṇadvayaṃ grāhyaṃ | kadalīkandatoyena veti pāṭhaḥ sādhuḥ | ravipatrarasena arkapatrasvarasena vā | ayamapi śaṅkhacūrṇaṃ pracarati | anyato darśanāt | tathāhi -‘palāśabhasmākṣitalasya cūrṇaṃ raṃbhāmbumiśrairupalipya bhūyaḥ | kandarpagehe mṛgalocanānāṃ romāṇi rohanti kadāpi naiva’ | asyāpi saptanirlepādityanena pūrvavatkāryaḥ || 35-39 ||</seg> <seg type="unit" n="35-39">gū. - śaṅkhacūrṇasyeti sugamam | anyacca - ravirarkaḥ śāṇayugmaṃ ṭaṅkadvayaṃ tālakaṃ haritālaṃ palāśasya kṣāraṃ palāśabhasma || 35-39 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40-44">atha śvitranāśanāyāha - suvarṇapuṣpī sonīśabdavācyo viṭapaviśeṣaḥ tadabhāve bṛhadbalā grāhyā apare ca sthūlakaṃ gṛhṇanti | śīśaṃ sīsakaṃ | sīsakasthāne kāsīsamiti pāṭhaḥ sādhuḥ | rocanā gorocanā prasiddhā | lepo'tra jalena | vāyasī kākamācī | eḍagajaḥ prapunnāṭaḥ tasya bījāni | kṛṣṇā pippalī | vatsa iti govatsaḥ | athavā chāgaḥ iti pāṭhaḥ | tālako haritālaḥ | bākucī somarājī tasyāḥ phalāni prasiddhāni śeṣaṃ sugamam | bākucī prasiddhā vetaso niculaḥ jalavetasa iti loke vṛkṣaviśeṣaḥ | lākṣā laktakajananī kākondumbarikā kaṭumariśabdavācyā | kaṇā pippalī| rasāñjanaṃ prasiddham | tadabhāve dāru haridrā grāhyā tatsaṃbhavatvāt | ayaścūrṇaṃ lohacūrṇaṃ | kṛṣṇāstilā iti | śvetatilaniṣedhārtham | gavāṃ pittairiti | goyakṛdekakhaṇḍaikadeśalagnaṃ dravarūpaṃ pittamiti vācyam | tadabhāve gomūtreṇa pracāraḥ iti sarvatra || 40-44 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="40-44"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha śvitre anyacca - bākucī vāvacī kākodumbarikā kaṇā pippalī rasāñjanaṃ prasiddham | ayaścūrṇaṃ lohacūrṇaṃ gopittā'bhāve gomūtraṃ deyaṃ śvitre lepaḥ || 40-44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">atha sidhme lepaḥ - dhātrī sarjarasaścaiva yavakṣāraśca cūrṇitaḥ | sauvīreṇa pralepo'yaṃ prayojyaḥ sidhmanāśane || 45 ||</seg> <seg type="unit" n="49">dārvī mūlabījāni tālakaṃ suradāru ca | tāmbūlapatraṃ sarvāṇi kārṣikāṇi pṛthakpṛthak ||49||</seg> <seg type="unit" n="47">śaṅkhacūrṇaṃ śāṇamātraṃ sarvāṇyekatra kārayet | lepo'yaṃ vāriṇā piṣṭaḥ sidhmanāṃ nāśanaḥ paraḥ ||47||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="45-47"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha sidhmaroge | dhātrī āmalakīphalaṃ | sarjarasaḥ rālaḥ sauvīrakaṃ kāñjikabhedaḥ | tacca godhūmajanitamityeke | tathāca ‘sauvīrakaṃ suvīrāmlaṃ jñeyaṃ godhūmasaṃbhavamiti’ | dhātrīrasaḥ sarjarasaḥ iti pāṭhāntaram | tatra raso rasāñjanamiti vyākhyānayanti kecit naitādṛśaḥ kiṃtu pūrveṇa pracāraḥ saṃgata eva | dārvī dārūharidrā | mūlakaṃ prasiddhaṃ tadbījānīti | tālako haritālaḥ | suradāruḥ devadāruḥ | śeṣaṃ subodham || || 45-47 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="45-47"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> āmalakī sarjaraso rālaḥ sauvīreṇa kāñjikena lepaḥ sidhma śvetarogaḥ | anyacca dāruharidrā mūlakaṃ prasiddhaṃ tadbījāni tālakaṃ haritālaṃ suradāru devadāru spaṣṭamanyat | sidhmeṣu lepaḥ ||45-47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">atha netraroge lepaḥ- harītakī saindhavaṃ ca gairikaṃ ca rasāñjanam | biḍālako jale piṣṭaḥ sarvanetrāmayāpahaḥ || 48 ||</seg> <seg type="unit" n="49">rasāñjanaṃ vyoṣayutaṃ saṃpiṣṭaṃ vaṭakīkṛtam | kaṇḍūpākānvitāṃ hanti lepādañjananāmikām||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="48"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha netraroge rasāñjanaṃ kṛṣṇapāṣāṇasadṛśaṃ dravyaviśeṣaṃ | tadabhāve dārvīkvāthasamudbhavaṃ grāhyam tadubhayoralābhe ca dāruharidrā grāhyeti sarvatra pracāraḥ| biḍālaka iti bahirlepasaṃjñaḥ | tenākṣṇorupari lepaḥ kārya iti tātparyārthaḥ | ayaṃ lepo'bhiṣyandādiroge prāyaśaḥ pracarati | rasāñjanaṃ prasiddhaṃ tacca dvividhaṃ vyākhyātam | vyoṣaṃ trikaṭukaṃ tacca śuṇṭhīmaricapippalīsaṃjñaṃ peṣaṇamatra jalenānuktatvāt || 48 ||</seg> 49 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="48"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> rasāñjanaṃ kharparaṃ dārvīkvāthasamudbhavaṃ vā | biḍālako bahirlepaḥ dravyamagre vakṣyati anyacca rasāñjanaṃ prasiddha vyoṣaṃ trikaṭusaṃpiṣṭaṃ vaṭakīkṛtaṃ etat lepādañjananāmikāṃ kaṇḍūpākānvitāṃ hanti | añjananāmikā netraroge paṭhitā || 48 ||</seg> 49 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">atha kaṇḍvādau lepaḥ | prapunnāṭasya bījāni bākucī sarṣapāstilāḥ | kuṣṭhaṃ niśādvayaṃ mustaṃ piṣṭvā takreṇa caikataḥ || 50 ||</seg> <seg type="unit" n="51">pralepādasya naśyanti dadrūkanḍūvicarcikāḥ | hemakṣīrī viḍaṅgāni daradaṃ gandhakastathā || 51 ||</seg> <seg type="unit" n="52">dadrughnaḥ kuṣṭhasindūre sarvāṇyekatra mardayet | dhattūranimbatāmbūlīpatrāṇāṃ svarasaiḥ pṛthak || 52 ||</seg> <seg type="unit" n="53">asya pralepamātreṇa pāmādadrūvicarcikāḥ | kaṇḍūśca rasakaścaiva praśamaṃ yānti vegataḥ || 53 ||</seg> <seg type="unit" n="54">dūrvā'bhayā saindhavaṃ ca cakramardaḥ kuṭherakaḥ | ebhistakrayuto lepaḥ kaṇḍūdadrūvināśanaḥ || 54 ||</seg> <seg type="unit" n="55">dūrvāniśāyuto lepaḥ kaṇḍūpāmāvināśanaḥ | kṛmidadrūharaścaiva śītapittāpahaḥ smṛtaḥ || 55 ||</seg> <seg type="unit" n="56">siddhārtharajanīkuṣṭhaprapunnāṭatilaiḥ saha | kaṭutailena saṃmiśraṃ dadrughnaṃ ca pralepanam || 56 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="50-56"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha kaṇḍūdaduprabhṛtīnāṃ ca yogamāha - prapunnāṭaḥ cakramardakaḥ, tasya bījānyatra deyāni | bākucī somarājī prasiddhā tasyā api bījāni | niśādvayaṃ haridrādvayam | śeṣaṃ subodham | cakramardaḥ prasiddhaḥ, loke pamāḍaśabdavācyaḥ | abhayā harītakī | kuṭherako granthiparṇo nijanāmnā prasiddhaḥ | sa ca dvidhā ekaḥ kṣudraparṇaḥ, aparo vaṭapatra iti | niśā haridrā | atrāpi takrapiṣṭo boddhavyaḥ | siddhārthaḥ sarṣapaḥ | rajanī haridrā | prapunnāṭa eḍagajaḥ prasiddhaḥ | etatsakalaṃ jalenāpiṣya paścāt kaṭutailena saṃplāvyodvartanaṃ kāryamiti bhāvaḥ | eke siddhārtharajanīkalkairiti paṭhanti vyākhyānayanti ca || 50-56 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="50-56"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> prapunnāṭaḥ prasiddhaḥ, tadbījāni, bākucī somarājī | siddhārthāḥ sarṣapāḥ, niśādvayaṃ haridrā dāruharidrā ca, mustaṃ bhadramustaṃ takreṇa ekataḥ piṣṭvā lepaḥ kāryaḥ | vicarcikā kuṣṭharogaviśeṣaḥ | athapāmādau lepaḥ hemakṣīrī kharṇakṣīrī, viḍaṅgaṃ, daradaṃ hiṅgulaṃ, dadrughnaḥ prapunnāṭaḥ | etatsamaṃ dhattūrādīnāṃ rasena saṃmardya lepaḥ | rakaso'pi kṣudrakuṣṭabhedaḥ | anyacca - dūrvā, abhayā harītakī, cakramardaḥ dadrughnaḥ, kuṭherakaḥ udumbaraḥ, rāmatulasītyanye | spaṣṭamanyat | kaṇḍvādau -niśāyugmaṃ haridrādvayam | kaṇḍūśītapittādau sugamam | iti kaṇḍvādau lepaḥ ||50-56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">atha vātavisarpādau lepāḥ - rāvā nīlotpalaṃ dāru candanaṃ madhukaṃ balā | ghṛtakṣīrayuto lepo vātavīsarpanāśanaḥ || 57 ||</seg> <seg type="unit" n="58">mṛṇālaṃ candanaṃ lodhramuśīraṃ kamalotpalam | sārivāmalakī pathyā lepaḥ pittavisarpanut ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">triphalā padmakośīraṃ samaṅgā karavīrakam | nalamūlamanantā ca lepaḥ śleṣmavisarpahā || 59 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="57-59"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha visarparoge | rāsnā surabhī, nīlotpalaṃ nīlakamalam, dāru devadāru, candanaṃ raktacandanam, madhukaṃ yaṣṭī, madhukaṃ, balā prasiddhā, loke śīsamaśabdavācyā | bālasthāne vacā iti pāṭhāntaraṃ na manoharam | prasiddhatvāt | ghṛtakṣīre'tra gosaṃbhave grāhye | mṛṇālaṃ kamalanālam | candanamatra raktam | uśīraṃ gandhamūlaṃ tṛṇaviśeṣaḥ | kamalaṃ raktakamalam utpalaṃ nīlotpalaṃ | kecidutpalamiti kuṣṭhaṃ vyākhyānayanti | sārivā āsphotā sā ca gopavallīti prasiddhā | āmalakī dhātrīphalaṃ | pathyā harītakī | atrā'pi kṣīreṇa pracāraḥ | anuktatvājjaleneti sarvatra | triphalā harītakīprabhṛtikaṃ phalatrayam | padmakaṃ kāṣṭhaviśeṣaḥ | padmākha iti loke | uśīraṃ prasiddhaṃ | samaṅgā lajjālukā mañjiṣṭhā vā, karavīrako hayamārakaḥ | eke karavīrajamiti paṭhanti | tatra karavīrasya mūlaṃ grāhyam | anantā yavāsakaḥ | śeṣaṃ sugamam || 57-59 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="57-59"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> dāru devadāru, madhukaṃ yaṣṭīmadhu, balā prasiddhā vātavisarpe | mṛṇālaṃ bisaṃ kamalaṃ śvetam, utpalaṃ raktakamalaṃ, sārivā anantā pittavisarpe | padmakaṃ kāṣṭhaviśeṣaḥ | samaṅgā mañjiṣṭhā karavīrakaṃ hayamāraḥ nalamūlaṃ, anantā yavāsā || 57-59 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">vātarakte pittarakte ca yogaḥ - māṃsī sarjaraso lodhraṃ madhukaṃ sahareṇukam | mūrvā nīlotpalaṃ padmaṃ śirīṣakusumaiḥ saha || 60 ||</seg> <seg type="unit" n="61">pralepaḥ pittavātāsre śatadhautaghṛtaplutaḥ | āmalaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ tu piṣṭaṃ kāñjikavāribhiḥ || 61 ||</seg> jayenmūrdhni pralepena raktaṃ nāsikayā sṛtam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="60"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha vātarakte pittarakte ca lepānāha - māṃsī jaṭākhyā, sarjaraso rālaśabdavācyaḥ | madhukaṃ yaṣṭīmadhu | hareṇu dravyaviśeṣaṃ hareṇukā iti vācyam | tadabhāve nirguṇḍībījamiti sarvatra | pūrve corasnāyu moraharīti loke | padmamityatra raktakamalam | śatadhautaghṛtapluta iti | śatavāraṃ yāvat jalena prakṣālitaṃ ghṛtaṃ śatadhautasaṃjñam | āmalaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ piṣṭaṃ kāñjikavāribhiriti kāñjikatoyaiḥ| eke āmalakaṃ ghṛtasaṃsṛṣṭamiti paṭhanti | tatra pūrvaṃ ghṛtena āmalakaṃ manāk bharjayitvā paścāt kāñjikena saha saṃpeṣya lepaḥ kāryaḥ | kāñjikā'bhāve śītalajalamiti sarvatra | atha śiroroge - kuṣṭhaṃ kāñjikena saha saṃpeṣya lepaḥ kāryaḥ kāñjikābhāve śītalajalamiti sarvatra || 60 ||</seg> 61 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="60"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> māṃsī jaṭāmāṃsī, sarjarasaṃ rālaḥ, madhukaṃ madhuyaṣṭī, sahareṇuḥ reṇukā, mūrvā prasiddhā, nīlotpalaṃ nīlakamalaṃ, padmaṃ padmakāṣṭhaṃ, śirīṣapuṣpāṇi | pittarakte vātarakte ca lepaḥ āmalakaṃ kāñjikā'bhāve takram ||60||</seg>61||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">śiroroge yogāḥ | kuṣṭhameraṇḍatailena lepātkāñjikapeṣitam || 62 ||</seg> <seg type="unit" n="63">śiro'rtiṃ vātajāṃ hanyātpuṣpaṃ vā mucukundajam | devadāru nataṃ kuṣṭhaṃ naladaṃ viśvabheṣajam || 63||</seg> <seg type="unit" n="64">sakāñjikaḥ snehayukto lepo vātaśiro'rtinut | candanośīravaṣṭyāhvabalāvyāghranakhotpalaiḥ ||64||</seg> <seg type="unit" n="65">kṣīrapiṣṭaiḥ pralepaḥ syādraktapittaśiro'rtijit | dhātrīkaseruhrīberapadmapadmakacandanaiḥ || 65 ||</seg> <seg type="unit" n="66">dūrvośīranalānāṃ ca mūlaiḥ kuryātpralepanam | śiro'rtiṃ pittajāṃ hanyādraktapittarujaṃ tathā ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">hareṇunataśaileyamustailāgarudārubhiḥ | māṃsīrāsnārubūkaiśca koṣṇo lepaḥ kaphārtinut ||67||</seg> <seg type="unit" n="68">śuṇṭhīkuṣṭhaprapunnāṭadevakāṣṭhaiḥ sarohiṣaiḥ | sukhoṣṇairmūtrapiṣṭaiśca lepaḥ śleṣmaśiro'rtinut ||68||</seg> <seg type="unit" n="69">sārivākuṣṭhamadhukavacākṛṣṇotpalaistathā | lepaḥ sakāñjikasnehaḥ sūryāvartārdhabhedayoḥ || 69 ||</seg> <seg type="unit" n="70">varī nīlotpalaṃ dūrvā tilāḥ kṛṣṇāḥ punarnavā | śaṅkhake'nantavāte ca lepaḥ sarvaśiro'rtijit ||70||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="62-70"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha śiroroge | kuṣṭhaṃ tu kāñjikena saha kalkīkṛtya eraṇḍatailenāplāvya lepaḥ kāryaḥ | eraṇḍatailenetyasya sthāne eraṇḍamūleneti pāṭhāntaraṃ samīcīnam | vikalpena mucukundajaṃ puṣpam anenaiva vidhānena tatkāryakaraṃ bhavati | mucukundaḥ kundabhedaḥ prasiddha eva | tau tu śuklaraktapuṣpabhedena jñātavyau | natamatra tagaraṃ | naladaṃ māṃsī | uśīramiti kecit | viśvabheṣajaṃ śuṇṭhī pūrvaṃ kāñjikena saha saṃpiṣya paścāt snehenāplāvya deyaḥ | sneho'trāpyeraṇḍasaṃbhavo jñeyaḥ | tadasaṃbhave tilatailamiti | candanaṃ raktacandanam | vyāghranakhaṃ nakhabhedaḥ | śuktikākāraṃ sugandhadravyaviśeṣaḥ | utpalaṃ kamalaviśeṣaḥ| kṣīramatra gavyam ājaṃ vā | dhātrī āmalakīphalaṃ kaseruḥ prasiddhaḥ | hrīberaṃ vālakaṃ padmakaṃ | candanaṃ raktam | mūrvośīranālānāṃ trayāṇāṃ mūlāni | tatra mūrvā corasnāyuḥ | uśīraṃ gandhamūla tṛṇabhedaḥ | nalaṃ prathitaṃ | tacca suṣira... ..kāṇḍaśarākāram | atra peṣaṇārthaṃ kṣīramityāhureke | saṃpradāyatastu anuktatvājjalamiti | hareṇuḥ reṇukāśabdavācyā | nataṃ tagaraṃ, śaileyaṃ śilāpuṣpaṃ hvala iti loke, agaru prasiddhaṃ, māṃsījaṭeti sugandhadravyam | rāsnā surabhī, rubūkam eraṇḍaḥ tasyā'tra sneho grāhyaḥ | kaphārtinudityanena kaphajanitaśirorogapīḍāṃ nāśayedityarthaṃ | prapunnāṭaścakramardaḥ devakāṣṭhaṃ surakāṣṭhaṃ suradāru rohiṣaṃ gandhatṛṇaṃ vikhyātaṃ, mūtramatra gavyam | śeṣaṃ subodham | sārivā gopavallīsaṃjñā āsphotā iti loke | madhukaṃ yaṣṭīmadhu | kṛṣṇotpalaṃ nīlakamalaṃ | tadabhāve kama- labījamiti | eke kṛṣṇotpalaśabdena rīṭhā(ariṣṭakaphalaṃ) śabdadravyaviśeṣaṃ vyākhyānayanti | tanna sarvamatam | lepaḥ sakāñjikaḥ sneha iti | kāñjikasnehābhyāṃ saha lepaḥ kārya ityabhiprāyaḥ | snehagrahaṇenātra sarpiḥsnehaṃ vā yathādoṣāpekṣayā deyam | uktaṃ cānyatra ‘varī nīlotpalaṃ mūrvā tilāḥ kṛṣṇāḥ punarnavā’ | varṣābhūḥ prasiddha eva | śaṅkhakamanantavātaṃ ca śiroroge paṭhitam || 62-70||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="62-70"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> athavātaśirovyathāyāṃ lepaḥ - kuṣṭheti spaṣṭam | nataṃ tagaraṃ, kuṣṭhaṃ, naladam uśīraṃ, viśvabheṣajaṃ śuṇṭhī, snehaḥ eraṇḍatailaḥ pūrvoktatvāt | vātaśiroroge nakhaṃ nakhadravyaviśeṣaḥ, utpalaṃ kamalaṃ, kṣīraṃ gavyam | pittaśiroroge dhātrī āmalakī, kaseru, hrīberaṃ vālakaṃ, padmaṃ kamalaṃ, padmaṃ padmakakāṣṭhaviśeṣaṃ, candanaṃ śvetaṃ, dūrvā, uśīraṃ prasiddhaṃ nalamūlam | pittaśiroroge tathā raktapitte lepaḥ-hareṇuḥ reṇukā, nataṃ tagaraṃ, śaileyaṃ, mustaṃ bhadramustam, elā, agaru, devadāru, māṃsī, rāsnā, rubūka eraṇḍaḥ | kaphaśiroruji prapunnāṭaḥ cakramardaḥ, devakāṣṭhaṃ devadāru, rohiṣaṃ tṛṇaviśeṣaḥ | atha sūryāvartārdhabhede śleṣmaśiroroge | lepaḥ | sārivā anantamūlaṃ, madhukaṃ yaṣṭīmadhu, kṛṣṇā pippalī, utpalaṃ kamalaṃ, snehaḥ eraṇḍāditailam | atha śaṅkhake anantavātādau tathā sarvarogeṣu ca lepaḥ kathyate | varī śatāvarī | varā iti pāṭhe triphalā, kṛṣṇā pippalī || 62-70 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">athānyo lepavidhiḥ kathyate - atha lepavidhiścānyaḥ procyate sujñasaṃmataḥ | dvau tasya kathitau bhedau pralepākhyapradehakau ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">carmārdraṃ māhiṣaṃ yadvatpronnataṃ sā mitistayoḥ | śītastanurviśoṣī ca pralepaḥ parikīrtitaḥ || 72 ||</seg> <seg type="unit" n="73">ārdro ghanastathoṣṇaḥ syātpradehaḥ śleṣmavātahā | romābhimukhamādeyau pralepākhyapradehakau || 73 ||</seg> <seg type="unit" n="74">vīryaṃ samyagviśatyāśu romakūpaiḥ śirāmukhaiḥ | na rātrau lepanaṃ kuryācchuṣyamāṇaṃ na dhārayet ||74||</seg> <seg type="unit" n="75">śuṣyamāṇamupekṣeta pradehaṃ pīḍanaṃ prati | (tamasā<note place="foot" type="editorial" n="1">dīpikāsammataḥ |</note> pihito hyūṣmā romakūpamukhe sthitaḥ ||75||</seg> <seg type="unit" n="76">vinā lepena niryāti rātrau no lepayedataḥ|) rātrāvapi pralepādividhiḥ kāryo vicakṣaṇaiḥ || 76 ||</seg> apakkaśothe gambhīre raktaśleṣmasamudbhave |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="71-76"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athānyo lepavidhistamapi darśayannāha - athānyo lepavidhiriti | vraṇaśoṣaprakaraṇe prācuryamasya | tasya lepavidheḥ dvau bhedāviti | pralepapradehākhyāvityarthaḥ | atha tayorlakṣaṇānyāha | eke viśoṣītyasya sthāne nirviśoṣīti paṭhanti | nirviśoṣī aviśoṣī apīḍayato vraṇaśothaḥ | viśoṣī pīḍayitavyaḥ | yato'nyetyācāryāḥ śītastanurityādilakṣaṇaṃ pradehasyeti vadanti | tatra tanuriti pattalaḥ ghano nibiḍaḥ saghana ityarthaḥ | eṣa uṣṇaḥ śīto veti viṣayaḥ | tatra vātabahule kapha bahule voṣṇaḥ pittaraktabahule śītaḥ, uṣṇādilakṣaṇaṃ pralepasyeti kecinmanyante | yataḥ pralepapradehayoranantaraṃ bhedaḥ | atha tanutvaṃ ghanabhāvaṃ capalasya guṇaḥ | tatra kiyatpramāṇotsedhaṃ tasyādṛśyamāha - tayorityatra pralepapradehayoḥ | kvacidapi prāyeṇa pradehastu mahiṣārdracarmocchrāyāpekṣayā sthūla iti manyante ghanābhidhānāt | tanutvaṃ dehaguṇaṃ manyante teṣāṃ mate kiṃcinnyūnaṃ pradehaḥ pralepasyaitatprativyavahāraḥ | idānīṃ tatpratilomābhilimpatvena phalamāha - tau tu romābhimukhaṃ yathāvasādau limpedityabhiprāyaḥ | yatastena samyagauṣadhamavatiṣṭhate | ata evātra praviśati ca vīryamauṣadhasyetyarthaḥ | kaiḥ kṛtvetyāha | romakūpairiti svedavāhibhiḥ śirāmukhaiḥ | etena romakūpāntargataṃ pralepayediti tātparyārthaḥ | atha lepaviśeṣamāha | na tu rātrau lepanaṃ kuryādityanena śaityamapi hitoṣmaṇastannirgamādvikārapravṛttiriti | tathācoktaṃ ‘tamasā pihito hyūṣmā romakūpamukhe sthitaḥ | vinā lepena niryāti rātrau nālepayedata’ iti | lepanamityanenātra pralepasya vidhiḥ sūcyate | nanu pradehasyāyato vā ślaiṣmikapākaśothe tu rātrau pradeha upayoktavyaḥ | tathā vidahyamāne śothe pradeha eva kṣate tu kalkopi rātrau dātavya iti | yathā pittaje śothe vātapittaje ca śatadhautaghṛtābhyaṅgādi dātavyamiti | tathāhi | ‘rātrāvapi pralepādividhiḥ kāryo vicakṣaṇaiḥ | apākiśothe gaṃbhīre raktaśleṣmasamudbhava’ iti | śuṣyamāṇaṃ na dhārayediti | śuṣyamāṇaṃ lepamiti śeṣaḥ | yataḥ śuṣko hyanarthako ruk jvaraśca bhavati | pradehaṃ tu pīḍanaṃ pratiśuṣyamāṇaṃ yāvadupekṣeta | pīḍanaṃ vraṇaviśeṣapīḍanadravyairmiśrakāthyāyokteryo vraṇaḥ pīḍanīyastaṃ pratītyarthaḥ | tasmādanyacchuṣyamāṇaṃ nopekṣetetyarthaḥ | asyāgre keciditi paṭhanti ‘na ca paryuṣitaṃ dadyāddattaṃ ca patitaṃ tathā | na cāpi mukhamālimpettena doṣaḥ prasicyate’ iti bahupustakeṣvadṛṣṭatvādasmābhirapi na likhitaḥ, natvasaṃgato'yaṃ ślokaḥ | granthāntareṣvapi likhitaḥ || 71-76 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="71-76"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> athānantaraṃ sujñasaṃmataḥ anyo'pi lepavidhiḥ procyate tasya lepavidherdvau bhedau ekaḥ pralepakākhyaḥ | aparaḥ pradehakaḥ | pralepapradehayoḥ unnatatve pramāṇamāha - yadvadārdraṃ māhiṣaṃ carma pronnataṃ tāvatparimāṇaṃ tayoḥ sāmyamiti maryādā | ālepapradehayorguṇānāha - śītaḥ śītalaḥ śītavīryo vā, tanuḥ sūkṣmaḥ srotaḥpraveśī viśoṣī viśeṣeṇa śītalaḥ evaṃbhūtaḥ pralepaḥ parikīrtitaḥ kathitaḥ | ārdraḥ punaḥ uṣṇavīryaḥ uṣṇāni tāpite vā evaṃbhūtaḥ pradehaḥ śrleṣmavātahā bhavati | pralepapradehau kutra dīyete ityāha - pralepākhyapradehakau etau dvau abhimukhaṃ romasanmukhaṃ ādeyau yataḥ śirāmukhai romakūpaiḥ vīryaṃ samyagviśati | lepadhāraṇe niṣiddhamāha - rātrau lepanaṃ na kuryāt śuṣyamāṇaṃ ca na dhārayet | śuṣyamāṇamupekṣeta pradehaṃ pīḍanaṃ prati bhavati pradehaḥ prakṛṣṭaṃ dehe pīḍayati | rātripratiṣedhe hetumāha -tamasā andhakāreṇāpihitaḥ ūṣmā romakūpe mukhe sthito bhavati punaḥ vinā lepanenaiva bahirniryāti tasmādrātrau na lepayet na lepaṃ kuryāt | yeṣāṃ rātrau lepaḥ kriyate tānāha - apākiśothe tathā gambhīre gambhīravraṇe tathā raktaśleṣmasamudbhave śothe rātrāvapi pralepādividhiḥ kāryaḥ | niṣedho nāsti || 71-76 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">idānīṃ vraṇaviṣayakramamāha - ādau śothaharo lepo dvitīyo raktasecanaḥ || 77 ||</seg> <seg type="unit" n="78">tṛtīyaścopanāhaḥ syāccaturthaḥ pāṭanakramaḥ | pañcamaḥ śodhano bhūyātṣaṣṭho ropaṇa iṣyate || 78 ||</seg> saptamo varṇakaraṇo vraṇasyaite kramānmatāḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="77"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> ādau śothaharo lepa ityasya sthāne ādau vimlāpanaṃ kuryāditi paṭhanti vimlāpanamityaṅgulyādimardanena śodhavilayanaṃ paramārthatastu naitatpāṭhāntaram | kiṃtu dvayorevaiko'bhiprāyaḥ | yataḥ vimlāpanaśabdo bahi: pramārjane śophavilapanakaralepapariṣekābhyaṅgasvedādau vartate | tenādau śothaharo lepa ityatra sādhuḥ dvitīya mavasecanamiti | vimlāpanānantaraṃ jalaukādibhī raktaviśrāpaṇam | vimlāpanaṃ vināpi raktamokṣaṇaṃ pracarati | apare tviti vadanti | avasecanaśabdo'tra vamanavirecanaśoṇitaviśrāvaṇādyantarbahiḥpramārjane vartate | na tu kevala eva raktaviśrāvaṇe | upanāho nibandhapācanopanāhamapi pācane vartate | caturtha: pāṭanakrama iti | pāṭanaṃ śastrādinā | pāṭanasthāne pācanamiti kecit | śodhanamavaropaṇaṃ vraṇasyetyarthaḥ | saptamo varṇakaraṇa iti | savarṇakaraṇaṃ māṃsajananaṃ vetyabhiprāyaḥ | ata eva tantrāntare saptamaṃ vaikṛtāpahamiti vacanāt || 77 ||</seg> 78 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="77"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> vraṇe śothaharādayaḥ saptopamāstānāha - ete śothaharādayaḥ sapta lepāḥ vraṇe śarīravraṇe kramādete kathitāḥ || 77 ||</seg> 78 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">idānīṃ sa yathetyanena vraṇasya saptaviṣayakramāṇāṃ pratyekaṃ yogānāha - bījapūrajaṭā hiṃsrā devadāru mahauṣadham || 79 ||</seg> <seg type="unit" n="80">rāsnāgnimantho lepo'yaṃ vātaśothavināśanaḥ | madhukaṃ candanaṃ mūrvā nalamūlaṃ ca padmakam || 80 ||</seg> <seg type="unit" n="81">uśīraṃ vālakaṃ padmaṃ pittaśothe pralepanam | kṛṣṇā purāṇapiṇyākaṃ śigrutvaksikatā śivā ||81||</seg> <seg type="unit" n="82">mūtrapiṣṭa sukhoṣṇo'yaṃ pradehaḥ śleṣmaśothahā | dve niśe candane dve ca śivā dūrvā punarnavā || 82 ||</seg> <seg type="unit" n="83">uśīraṃ padmakaṃ lodhraṃ gairikaṃ ca rasāñjanam | āgantuje raktaje ca śothe kuryātpralepanam ||83||</seg> <seg type="unit" n="84">śaṇamūlakaśigrūṇāṃ phalāni tilasarṣapāḥ | savacaḥ kiṇvamatasī pradehaḥ pācanaḥ smṛtaḥ ||84||</seg> <seg type="unit" n="85">dantī citrakamūlatvaksnuhyarkapayasī guḍaḥ | bhallātakāsthi kāsīsaṃ saindhavaṃ dāraṇaḥ smṛtaḥ ||85||</seg> <seg type="unit" n="86">ciribilvo'gniko dantī citrako hayamārakaḥ | kapotakaṅkagṛdhrāṇāṃ malaṃ lepena dāraṇam || 86 ||</seg> <seg type="unit" n="87">svarjikāyāvaśūkādyā: kṣārā lepena dāraṇāḥ | hemakṣīryāṃstathā lepo vraṇe paramadāraṇaḥ || 87 ||</seg> <seg type="unit" n="88">| tilasaindhavayaṣṭyāhvanimbapatraniśāyugaiḥ | trivṛddhṛtayutaiḥ piṣṭaiḥ pralepo vraṇaśodhanaḥ || 88 ||</seg> <seg type="unit" n="89">nimbapatraghṛtakṣaudradārvīmadhukasaṃyutaḥ | tilaiśca saha saṃyukto lepaḥ śodhanaropaṇaḥ ||89||</seg> <seg type="unit" n="90">karañjāriṣṭanirguṇḍī lepo hanyādvraṇakrimīn | laśunasyāthavā lepo hiṅgunimbabhavo'thavā ||90||</seg> <seg type="unit" n="91">nimbapatraṃ tilā dantī trivṛtsaindhavamākṣikam | duṣṭavraṇapraśamano lepaḥ śodhanaropaṇaḥ || 91 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="79-91"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> ayaṃ vimlāpanavāriṇā vātaśothapratyanīkatvātpralepa iti kāryaḥ | tena tathā kāryo yathā pīḍayitavyo vraṇaśotha ityabhiprāyaḥ | atra hiṃsrā bṛhadhiṃsrā, mahauṣadhaṃ śuṇṭhī, rāsnā surabhī, agnimantho'raṇiḥ prasiddhaḥ, madhukādīnyatra prasiddhāni | candanamatra raktam | padmakaṃ kāṣṭhaviśeṣaṃ padmākha iti loke | padmaṃ kamalaṃ | pittaśotha iti pittajanitavraṇaśothe | asyāgre keciditi paṭhanti | ‘śītalāśca gaṇāḥ sarve pralepaḥ pittaśothahṛt |’ iti suśrutoktaḥ | ayamapi saṃgataḥ | tatra śītalagaṇaḥ kākolyādiḥ | utpalādi nyagrodhādayaḥ suśrutoktā boddhavyāḥ | kṛṣṇā pippalī | eke kṛṣṇetyanena kṛṣṇamṛdityatra pracāraḥ sādhuriti vadanti | purāṇapiṇyākameti | purāṇaṃ varṣoṣitaṃ tilakalkajanitaṃ khaliśabdavācyaṃ śigru | śobhāñjanakaḥ tasya tvak chllī | sikatā vālukā | śivā harītakī | mūtramatra gavyam | pradeha iti pralepabhedaḥ | sa ca pūrvaṃ vyākhyātam eva | athāgaṃtuje rakte ca vraṇe vimlāpanasaṃjñakaṃ pralepamāha - dve niśe haridrādvayaṃ | candane dve ceti śvetaraktabhedena | śivā harītakī | rasāñjanaṃ kvāthasamudbhavam | eke kṛṣṇapāṣāṇavaddravyaviśeṣaṃ rasāñjanamāmananti | etaddvayoralābhe dviguṇaiva dāruharidrā deyā | śotho'tra vraṇaśothaḥ, pūrvamuktam upanāhamapi pācane vartate | tadviṣayatvātpācanamapyāha - śaṇaḥ paripāke sasvanaphalaḥ prasiddhaḥ | mūlakopi vikhyātaḥ, śigraḥ śobhāñjanakaḥ | eteṣāṃ trayāṇāṃ phalāni grāhyāṇītyarthaḥ| tilasarṣape prasiddhe, kiṇvaṃ tu surābījaṃ, tacca yadbahiḥ prakṣipyate | savaca ityasya sthāne saktava iti paṭhanti | tatra saktavaḥ śītavīryatvepi saṃyogaviṣeṇa prabhāvaviśeṣāt pācanāḥ | eke saktavaḥ kiṇvamatasīdravyāṇyuktāni pācanamiti paṭhanti | tatroṣṇadravyāṇi uṣṇavīryāṇi dravyāṇi tāni kuṣṭhāguruprabhṛtīni | etenānuktapācanadravyasaṃgraha uktaḥ pācanavraṇaśothasyetyabhiprāyaḥ | atha pūrvamuktaṃ caturthaḥ pāṭanaḥ krama: sa ca śastrasādhano bhavati | tadabhāvātpralepādibhirvidāraṇaṃ kāryam | tadvidhānamāha - dantī loke dātunīvācyaṃ | mūlakaṃ prasiddhaṃ tasya mūlatvak | snuk snuhyarkayoḥ kṣīraṃ sruk sehuṇḍaḥ guḍaḥ pratītaḥ | kāsīsaṃ mṛdviśeṣaḥ bhasmavadalpamṛd | asya bhedaḥ puṣpakāsīsaḥ sa ca kiṃcitpītaḥ dāraṇa iti pralepadvāreṇa pakkavraṇasya pāṭanavadvidāraṇo bhavati | aparamapi dāraṇamāha | cirabilvo vṛkṣakarañjaḥ virahula iti loke | āgnikaḥ kalikārikākandaḥ | anye bhallātakamāhuḥ | dantī ‘dātunī’vācyaṃ, citrakaḥ prasiddhaḥ | hayamārakaḥ karavīraḥ | kapotakaṃkagṛdhrāṇāṃ malamiti | malaṃ purīṣaṃ kapoto vanavāsī pāṇḍukaśabdavācyaḥ kaṅkamalaṃ tu kākaḥ gṛdhro māṃsāśī pakṣiviśeṣaḥ | kapotakaṅkagṛdhrāṇāmiti bahuvacanatvenānyeṣāmapi purīṣeṇa dāraṇaṃ boddhavyam | yathā dṛśyate hi kukkuṭapārāvatādīnāṃ malena vidāraṇaṃ bhavati | ādigrahaṇādīdṛśānyapyanyāni deyāni | eke kṣāradravyāṇi ‘kṣāro vā dāraṇaṃ’ paripaṭhanti vyākhyānayanti ca | tatra kṣāradravyāṇi madhūkakuṭajapalāśāśvakarṇapāribhadrādīni | kṣāro veti | etairdravyai: saṃsiddhaḥ sa ca pratisāraṇīyasaṃjñaḥ kṣāraḥ paramiti kṛcchradāraṇamasya prabhāvāt | ata eva bālavṛddhādiṣvapi yojanīyaḥ | yataḥ dvividhaṃ hi pakvaśothadāraṇaṃ sukumāraṃ kṛcchraṃ ceti | tatra kapotapurīṣādi sukumāram | kṣuraḥ kṛcchra iti | idānīṃ dāraṇamabhidhāyānantaraṃ śodhanamāha | yaṣṭyāhvaṃ yaṣṭīmadhu niśāyugmaṃ haridrādvayaṃ trivṛnniśothaḥ ghṛtamatra gavyaṃ | peṣaṇamatra jalena boddhavyam | vraṇaśodhanaḥ duṣṭapūyasyetyarthaḥ | atha śodhanaropaṇānyāha - kṣaudraṃ madhu | dārvī dāruharidrā | śeṣaṃ sugamam | etadyogaṃ vyastaṃ samastaṃ vā yojyaṃ | tena mākṣikasaindhavaṃ śodhane prāyaśo yojyaṃ | nimbapatraṃ tilāśca ropaṇe | trivṛddantī ca ropaṇe ceti vyavahāraḥ | duṣṭavraṇaṃ nāḍīvraṇaprabhṛtikam | ata eva nimbapatrādīnāṃ kalkarase vartimāhureke | śodhanaṃ punaraṣṭavidhaṃ vraṇasyeti | tadyathā | kaṣāyavartikalkaghṛtatailarasakriyācūrṇadhūpanabhedenāṣṭavidhaṃ matam || 79-91 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="79-91"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> te yathā - hiṃsrā prasiddhā mahauṣadhaṃ śuṇṭhī agnimantho'raṇiḥ | vātaśothe madhukaṃ yaṣṭī, mūrvā prasiddhā, padmakaṃ padmakāṣṭhaviśeṣaḥ | padmaṃ kamalam | pittaśothe kṛṣṇā pippalī purāṇī, śigru śobhāñjanaṃ tasya tvak valkalaṃ | sikatā vālukā śarkarā vā | śivā harītakī śleṣmaśothe dve niśe haridrā dāruharidrā dve candane candanaṃ raktacandanaṃ śivā harītakī mūrvā prasiddhā | punarnavā varṣābhūḥ padmakaṃ padmakāṣṭham | rasāñjanaṃ dārvī kvāthodbhūtam āgantuje prahāraje śothe tathā raktaje pralepaḥ | śaṇādīnāṃ phalāni, śaṇaṃ, mūlakaṃ mūlakabījaṃ, śigruḥ śobhāñjanabījāni | saktavaḥ yavasaktavaḥ kiṭṭaṃ lohabhavam atasībījāni | pācano vraṇapācanapākakārī pradeho lepaḥ | dantī jayapālamūlaṃ, citrakaḥ tasya mūlatvak snuk sehuṇḍa, arkaḥ prasiddhaḥ tayoḥ payasi dugdhe kāsīsaṃ(piṣṭvā lepaḥ kāryaḥ) ayaṃ dāraṇavidīrṇakaraḥ dāraṇe lepaḥ cirabilvaḥ karañjaḥ agniko bhallātaḥ dantī jayapālamūlam | citrakamūlaṃ, hayamāraḥ karavīraḥ kapotaḥ pāṇḍukaḥ, kaṅkapakṣī gṛdhraḥ, eṣāṃ malaṃ purīṣaṃ, pakvavraṇadāraṇe lepaḥ yaṣṭyāhvā madhuyaṣṭī niśā haridrā trivṛt niḥsṛtā eṣāṃ ghṛtayuto lepaḥ vraṇaśodhanaropaṇo lepaḥ | kṣaudraṃ madhu | dārvī dāruharidrā madhukaṃ yaṣṭī śodhanaropaṇe ariṣṭo nimbaḥ nirguṇḍī eṣāṃ lepaḥ laśunasyaikasya vā hiṅgunimbabhavo vā lepaḥ | vraṇe kṛmayaḥ ye kīṭāstān hanyāt | vraṇakṛmiṣu lepaḥ nimbeti sugamaṃ śodhanaropaṇe || 79-91 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="92">athodaraśūlādau lepaḥ - madanasya phalaṃ tiktāṃ piṣṭvā kāñjikavāriṇā | koṣṇaṃ kuryānnābhilepaṃ śūlaśāntirbhavettataḥ || 92 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="92"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> ayaṃ madanaphalādiyogaḥ kenāpi bhramatvādatra likhitaḥ | aprasaṃgatvāt | yadvā antargatavidradhijanitaśūlaśāntyarthaṃ kathita ityeke || 92 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="92"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> madanasya phalaṃ, tiktā kaṭukī, koṣṇam īṣaduṣṇam || 92 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">idānīṃ vraṇaropaṇakramadvāreṇa sarveṣāṃ vraṇajātīnāṃ śamanayogānāha tatra tāvatpūrvaṃ vidradhau - śigruśephālikairaṇḍayavagodhūmamudgakaiḥ | sukhoṣṇo bahalo lepaḥ prayojyo vātavidradhau ||93||</seg> <seg type="unit" n="94">paittike sarpiṣā lājāmadhukaiḥ śarkarānvitaiḥ | pralimpetkṣīrapiṣṭairvā payasyośīracandanaiḥ || 94 ||</seg> <seg type="unit" n="95">iṣṭikā sikatā lohakiṭṭaṃ gośakṛtā saha | sukhoṣṇa: syātpradeho'yaṃ mūtraiḥ syācchleṣmavidradhau ||95||</seg> <seg type="unit" n="96">raktacandanamañjiṣṭhāniśāmadhukagairikaiḥ | kṣīreṇa vidradhau lepo raktāgantunimittaje || 96 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="93-96"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> anena svedopanāhaśca kartavya iti saṃpradāyaḥ | upanāhaḥ koṣṇabahulalepaḥ | tacca sarpiḥṣu pralepo boddhavyaḥ | svedastu śālvalasvedavatkāryaḥ | teṣu śigruḥ śobhāñjanakaḥ | śephālikā nirguṇḍī | eraṇḍasya snehaḥ tadabhāve jaṭā | yavagodhūmamudgāścānnaviśeṣāḥ prasiddhāḥ | paittike iti pittajanitavidradhau sarpiṣā goghṛtena lājā bhṛṣṭadhānyodbhavā | tathā dvitīyo yogaḥ payasyośīracandanairiti | atrāpi kṣīrapiṣṭairiti sambandhaḥ | tatra payasyā kṣīravidārī tasyāḥ kandam, uśīraṃ sugandhamūlaṃ tṛṇaviśeṣam | candanaṃ raktaṃ pralepatvāt | iṣṭakā prasiddhā, sikatā vālukā, lohakiṭṭaṃ lohasiṅghāṇakam | gośakṛt gomayaṃ, mūtrairityatra gomūtraiḥ iṣṭakāsikatālohagośakṛttuṣapāṃśubhiriti pāṭhāntaraṃ tanna | lohaṃ lohacūrṇaṃ tuṣayavagodhūmajanitaṃ tvagviśeṣaṃ vyavahāratastu yavagodhūmā eva deyāḥ | pāṃśubhirityanena mṛdgrāhyā | sā cātra pītā kṛṣṇā vā | eke tuṣapāṃśubhirityanena tuṣadagdhabhasmabhiriti vyākhyānayanti | niśā haridrā madhukaṃ yaṣṭīmadhu kṣīraṃ gavyam | āgantujaḥ śastralaguḍādiprahārajanita: ||93-96||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="93-96"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha vātavidradhau lepaḥ | śigruḥ śobhāñjanam, nirguṇḍī eraṇḍajaṭāyavagodhūmamudgaiḥ sukhoṣṇo bahulepanaḥ eṣāṃ lepaḥ vātasya yā vidradhiḥ vraṇamedaḥ vadha iti prasiddhaḥ iti vātavidradhau lepaḥ | paittikajanye vidradhau lepaḥ sarṣapāḥ siddhārthāḥ lājā bhṛṣṭadhānyāni madhukaṃ yaṣṭī, śarkarā sitopalā ityekaprakāraḥ kṣīrapiṣṭairdugdhapeṣitaiḥ | pittavidradhau iṣṭikāsikatāvālukālohakiṭṭaṃ gośakṛtpurīṣaṃ śleṣmavidradhau lepaḥ niśā haridrā madhukaṃ yaṣṭī gairikaraktāgantujavidradhau || 93-96 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">atha galagaṇḍe - niculaḥ śigrubījāni daśamūlamathāpi vā | pradeho vātagaṇḍeṣu sukhoṣṇaḥ saṃpradīyate || 97 ||</seg> <seg type="unit" n="98">devadāru viśālā ca kaphagaṇḍe pradehakaḥ | sarṣapāriṣṭapatrāṇi dagdhvā bhallātakaiḥ saha || 98 ||</seg> <seg type="unit" n="99">chāgamūtreṇa saṃpiṣṭamapacīghnaṃ pralepanam | sarṣapāḥ śigrubījāni śaṇabījātasīyavā: || 99 ||</seg> <seg type="unit" n="100">mūlakasya ca bījāni takreṇāmlena peṣayet | gaṇḍamālārbudaṃ gaṇḍaṃ lepenānena śāmyati ||100||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="97-100"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha gaṇḍamālāyāṃ | niculo jalavetasaḥ | śigruḥ śobhāñjanaḥ tasya bījāni | etaddvayena eko yogaḥ | daśamūlena kṛtvā dvitīyaḥ | daśamūlaṃ prasiddham | daśadravyāṇi mūlairmilitaṃ daśamūlam | tadyathā ‘śāliparṇī pṛṣṭhiparṇī bṛhatī kaṇṭakārikā | tathā gokṣurako bilvaḥ syonākaḥ pāṭalastathā | agnimanthaśca kumbhārī daśamūlamiti smṛta’miti | atra peṣaṇārthaṃ chāgamūtraṃ deyam | vyādhisādharmyatvena vakṣyamāṇatvāt | asyāgre ‘devadāru viśālaṃ ca kaphagaṇḍe pradehaka’ iti paṭhanti kecit | ‘vātagaṇḍe pradehārthamauṣadhaṃ yadudīritam’ ityasya sthāne ‘chāgamūtreṇa tatpiṣṭamapacīghnaṃ pralepanāt’ | vātagaṇḍe dravyaṃ niculaśigrubījāni daśamūlakaṃ | tadatrāpi yojyam | anayorbhedastu pradehapralepaviṣayatvāt | eko vātagaṇḍe pradehārthamauṣadham | yadudīritamityasya sthāne ‘sarṣapāriṣṭapatrāṇi dagdhabhallātakaiḥ saha’ iti paṭhanti vyākhyānayanti ca | ayaṃ lepo granthiṣvapi yojyaḥ | sarṣapādayo vikhyātā eva || 97-100 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="97-100"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> niculo jalavetasaḥ, śigrubījāniśobhāñjanabījāni, daśamūlaṃ prasiddham | vātagalagaṇḍe viśālā indravāruṇījaṭā | kaphagalagaṇḍe pradehako lepaḥ | athāpacyāṃ lepaḥ sarṣapādīni dagdhvā chāgamūtreṇa lepaḥ | apacīgaṇḍamālābhedaḥ | athā'rbudādau lepaḥ | atasī prasiddhā | spaṣṭamanyat || 97-100 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">atha gṛdhrasyādiṣu lepaḥ - takṣayitvā kṣureṇāṅgaṃ kevalānilapīḍitam | tatra pradehaṃ dadyācca piṣṭaṃ guñjāphalaiḥ kṛtam ||101||</seg> <seg type="unit" n="102">tenāpabāhujā pīḍā viśvācī gṛdhrasī tathā | anyāpi vātajā pīḍā praśamaṃ yāti vegataḥ ||102||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="101"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> apabāhuko viśvācī bāhurogo nidānoktaḥ | gṛdhrasī jaṅghārogaḥ | kecitkevalaviṣeṇaiva śītāṅgādau pradehaṃ kurvanti || 101 ||</seg> 102 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="103">atha ślīpade - dhattūrairaṇḍanirguṇḍīvarṣābhūśigrusarṣapaiḥ | pralepaḥ śrīpadaṃ hanti cirotthamapi dāruṇam || 103||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="103"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha ślīpade | varṣābhūḥ punarnavāśavdavācyā | pralepo'tra gomūtreṇa vyavahārāt | tadabhāve jalena pracāraḥ || 103 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="103"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> varṣābhūḥ punarnavā śigruḥ śobhāñjanaṃ sarṣapaṃ siddhārthaḥ | nirguṇḍī lepaḥ | ślīpado rogaḥ karakarṇādau bhavati | etairdhattūrādibhirlepaḥ || 103 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="104">atha aṇḍavṛddhau lepaḥ | ajājīhapuṣākuṣṭhameraṇḍabadarānvitam | kāñjikena tu saṃpiṣṭaṃ kuraṇḍaghnaṃ pralepanam || 104 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="104"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha kuraṇḍe | ajājī kṛṣṇajīrakaḥ | hapuṣaṃ dravyaviśeṣaṃ viṭapasaṃjñaṃ | hanuśabdavācyam vadantyeke badarānvitamiti badaraphalānvitaṃ | ayamapi lepo bradhnaroge praśastaḥ || 104 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="104"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> ajājī hapuṣā badarī | kuraṇḍo'ṇḍavṛddhiḥ || 104 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">athopadaṃśe - karavīrasya mūlena paripiṣṭena vāriṇā | asādhyāpi vrajatyastaṃ liṅgotthā rukpralepanāt ||105||</seg> <seg type="unit" n="106">dahetkaṭāhe triphalāṃ sā maṣī madhusaṃyutā | upadaṃśe pralepo'yaṃ sadyo ropayati vraṇam || 106 ||</seg> <seg type="unit" n="107">rasāñjanaṃ śirīṣeṇa pathyayā ca samanvitam | sakṣaudraṃ lepanaṃ yojyamupadaṃśagadāpaham || 107 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="150-107"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athopadaṃśe | etenopadaśādijanitavyathā astaṃ vrajanti nāśaṃ yāntītyarthaḥ | asau yogo'pi liṅgalepāt vīryastambhakaratvena darśitaḥ | drāvaṇayogo'pi kathitaḥ | kaṭāhe lohapātre triphalāharītakīprabhṛtikam | eke tāṃ maṣīmityasya sthāne samāṣāmiti vadanti vyākhyānayanti ca | yathācoktaṃ ‘samāṣāṃ triphalāṃ lohapātre mṛṣṭaṃ vicūrṇayet | hanti kṣaudreṇa lepo'sya liṅgadoṣānaśeṣataḥ | rasāñjanaṃ śirīṣeṇa pathyayā ca samanvitam | sakṣaudralepanaṃ yojyamupadaṃśagadāpaham’ | rasāñjanamatra dārvīkvāthodbhavaṃ grāhyaṃ tadabhāve dāruharidraiva | śirīṣeṇeti śirīṣavṛkṣasya tvacā pathyā harītakī tayā saha | śeṣaṃ subodham ||150-107||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="105-107"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> karavīrāṃ hayamāraṃ tasya mūlaṃ vāriṇā piṣṭvā lepaḥ kāryaḥ liṅgotthā ruk upadaṃśaḥ | anyacca triphalābibhītakyāmalakaharītakyādikaṃ kaṭāhe dahenmadhunā lepaḥ | anyacca rasāñjanaṃ’ dārvī kvāthodbhavaṃ, śirīṣaṃ, harītakī, etadapi cūrṇitaṃ sakṣaudraṃ madhuyutaṃ vraṇān upadaṃśavraṇān sadyo ropayati | anyacca ciṃciṇī amlikā tasyāstvacā cūrṇaṃ madhuyuktamapi upadaṃśe ||105-107 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="108">athāgnidagdhe - agnidagdhe tugākṣīrīplakṣacandanagairikaiḥ | sāmṛtaiḥ sarpiṣā snigdhairālepaṃ kārayedbhiṣak || 108||</seg> <seg type="unit" n="109">tindukītvakkaṣāyairvā ghṛtamiśraiḥ pralepayet | yavāndagdhvā maṣī kāryā tailena yutayā tayā ||109||</seg> dadyātsarvāgnidagdheṣu pralepo vraṇaropaṇaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="108"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athāgnidagdhe | tugākṣīrī vāṃsī | plakṣaḥ kṣīravṛkṣaḥ pilukhani iti loke | sāmṛtairiti | amṛtā guḍūcī tayā saha | nanūṣṇavīryā guḍūcī dāhanivāraṇāya kathaṃ samarthā ? | ucyate guḍūcīvyavahārāduṣṇavīryā | sparśāt suśītalaiva | tarhi śītasparśakāñjikādau vidyamānaguḍūcyaiva carakagrāhyeti na vācyam | yataḥ svabhāvādiyaṃ śītasparśeṣu viśeṣeṇa dāhaśamana eva | eṣa bhaṭṭārakahariścandrābhiprāyaḥ | guḍūcyā dāhanirvāpakatvam, iti | cakrastu uṣṇavīryā grāhyāpi guḍūcī ācāryapāṭhānurodhena dravyāntarasaṃyogamahimnā na doṣaḥ | tindukaḥ prasiddhaḥ, tasya tvak challī tajjanitakaṣāyairiti | kaṣāyaśabdenātra pañcaprakāraṃ sūcayati | tadyathā | svarasakkāthaphāṇṭahimakalkasvarūpaṃ | ghṛtamiśrairiti pañcaprakāreṣvapi ghṛtapracāraḥ | dvitīyayogamāha -yavānityādi | yavo'nnaviśeṣaḥ, tān dagdhvā maṣī kajjalaṃ kāryaṃ, tilaiḥ tilatailaṃ | tayā maṣīkṛtayā | dagdhayavā maṣījanitapralepenetyarthaḥ | sarvāgnidagdheṣviti | caturvidheṣvagnidagdheṣvityarthaḥ | yataḥ pluṣṭaṃ durdagdhaṃ samyagdagdhamatidagdhamityeṣāṃ vistaronyatra<note place="foot" type="editorial" n="2">tathāhi suśrute - ‘tatra yadvivarṇaṃ pluṣyate'timātraṃ tat pluṣṭam, yatra uttiṣṭhanti sphoṭāstīvrāścoṣadāharāgapākavedanāścirācca upaśāmyanti taddurdagdham; samyagdagdhamanavagāḍhaṃ tālaphalavarṇaṃ susaṃsthitaṃ pūrvalakṣaṇayuktaṃ ca; atidagdhe māṃsā'valambanaṃ, gātraviśleṣaḥ, sirāsnāyusandhyasthivyāpādanamatimātraṃ jvaradāhapipāsāmūrcchāśca upadravā bhavanti; vraṇaśca asya cireṇa rohati rūḍhaśca vivarṇo bhavati’ iti su. sū 12 |</note> jñātavyaḥ || 108 ||</seg> 109 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="108"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> tugākṣīryādyairlepaṃ kārayet | tugākṣīrī vaṃśarocanā, plakṣaḥ pīlukhani, amṛtā guḍūcī | āmalakaṃ vā taṇḍulīyakaṃ, tvak tajaḥ, tayoḥ kaṣāyaiḥ | yadvā taṇḍulīyatvakkaṣāyairityekaṃ padam | anyacca yavāniti sugamam || 108 ||</seg> 109 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="110">idānīṃ lepaprakaraṇatvādanyānapi lepānāha tatrādau bhagasaṃkocaḥ - palāśodumbaraphalaistilatailasamanvitaiḥ || 110 ||</seg> <seg type="unit" n="111">madhunā yonimālimpedgāḍhīkaraṇamuttamam | mākandaphalasaṃyuktamadhukarpūralepanāt || 111 ||</seg> gate'pi yauvane strīṇāṃ yonirgāḍhā'tijāyate |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="110"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> palāśodumbarau prasiddhau | tayoḥ phalāni | śeṣaṃ subodhaṃ | mākandaḥ sahakāraḥ tasya mūlaṃ jaṭā | āmrajaṭetyarthaḥ | madhuko vṛkṣaviśeṣaḥ<note place="foot" type="editorial" n="3">idaṃ tvasaṅgatam | madhu mākṣikaṃ, karpūraṃ prasiddham etairlepanam | ityevābhiprāyo granthakartu: |</note> , pūralepanādbahalalepanāttu bhagasaṅkocanaḥ || 110 ||</seg> 111 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="110"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> palāśaḥ prasiddhaḥ udumbaraṃ yonidārḍhye mākandaṃ madhu karpūraṃ ca lepaḥ; yadvā mājūphalacūrṇena yonisaṃkocaḥ || 110 ||</seg> 111 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="112">atha liṅgavṛddhau yonisaṃkoce - maricaṃ saindhavaṃ kṛṣṇā tagaraṃ bṛhatīphalam || 112 ||</seg> <seg type="unit" n="113">apāmārgastilāḥ kuṣṭhaṃ yavā māṣāśca sarṣapāḥ | aśvagandhā ca taccūrṇaṃ madhunā saha yojayet || 113||</seg> <seg type="unit" n="114">asya saṃtatalepena mardanācca prajāyate | liṅgavṛddhiḥ stanotsedhaḥ saṃhatirbhujakarṇayoḥ || 114||</seg> <seg type="unit" n="115">sitāśvagandhāsindhūtthachāgakṣīrairghṛtaṃ pacet | tallepānmardanālliṅgavṛddhiḥ saṃjāyate parā || 115 ||</seg> <seg type="unit" n="116">indravāruṇikāpatrarasaiḥ sūtaṃ vimardayet | raktasya karavīrasya kāṣṭhena ca muhurmuhuḥ || 116 ||</seg> <seg type="unit" n="117">talliptaliṅgasaṃyogādyonidrāvo'bhijāyate | tāmbūlapatracūrṇaṃ tu cūrṇaṃ kuṣṭhaśivābhavam || 117 ||</seg> <seg type="unit" n="118">vāriṇā lepanaṃ kuryādgātradaurgandhyanāśanam | kulitthasaktavaḥ kuṣṭhaṃ māṃsī candanajaṃ rajaḥ ||118||</seg> <seg type="unit" n="119">saktavaścaṇakasyaiva tvakcaivaikatra kārayet | svedadaurgandhyanāśaśca jāyate'syāvadhūlanāt || 119||</seg> <seg type="unit" n="120">vacā sauvarcalaṃ kuṣṭhaṃ rajanyau maricāni ca | etallepaprabhāveṇa vaśīkaraṇamuttamam || 120 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="112-120"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> liṅgalepamāhureke | ayaṃ ślokaḥ kṣepaka iti manyamānairasmābhirapi na svīkṛtaḥ | bahupustakeṣvadṛṣṭatvāt ||112-120||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="112-120"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> kṛṣṇā pippalī, bṛhatī kaṇṭakārikā, apāmārgaḥ prasiddhaḥ māṣo'nnaviśeṣaḥ sarṣapāḥ siddhārthakā:, spaṣṭamanyat | stanotsedhaḥ stanavṛddhiḥ tathā bhujakarṇayoḥ saṃhatirvṛddhiḥ | atha liṅgavṛddhau sitāśvagandhā śvetapuṣpā'śvagandhā sindhūtthacchāgakṣīraṃ ghṛtāccaturguṇam etairghṛtaṃ pacet liṅgavṛddhirbhavati | atha yonidrāve sūtaṃ pāradam indravāruṇikāpatrarasaiḥ raktakaravīrakāṣṭhena mardayet talliptaliṅgasaṃyogāt | atha gātradaurgandhye tāmbūlaṃ nāgavalliḥ tatpatracūrṇaṃ, kuṣṭhaṃ śivā harītakī vāriṇā jalena lepaḥ gātradaurgandhyanāśanaṃ bhavati | atha svedadaurgandhye kulatthānāṃ saktavaḥ, kuṣṭhaṃ, māṃsī jaṭāmāṃsī candanajo rajaḥ cūrṇaṃ, caṇakasya bharjitasya saktavaḥ, tvak tajaḥ, asyāvadhūlanātsvedadaurgandhyanāśaḥ jāyate | atha vaśīkaraṇe rajanyau dve haridrā dāruharidrā ||112-120||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="121">atha mūrdhatailam - abhyaṅgapariṣekaśca picurbastiriti kramāt | mūrdhatailaṃ caturdhā syādbalavacca yathottaram || 121 ||</seg> trayo'bhyaṅgādayaḥ pūrve prasiddhāḥ sarvataḥ smṛtāḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="121"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha mūrdhatailasya vidhānamāha - abhyaṅgeti | abhyaṅgādicatuḥprakāraiḥ kṛtvā mūrdhatailamāhuḥ | tacca yathottaraṃ balavadboddhavyaṃ yo yasmāduttaro yathottaraḥ | tenābhyaṅgātpariṣeko balavattaro bhavati | pariṣekaḥ picuḥ picorbastiriti | abhyaṅgaścapaṭanamātraḥ śirasyeva | pariṣekodarādibhiḥ secanarūpaḥ picuḥ plotaḥ sa ca taile tūlapaṭalaṃ niṣicya śirasi deya iti picusaṃjñaḥ | bastiṃrvakṣyamāṇavidhānatvātpragaṭa eva || 121 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="121"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> abhyaṅgaḥ mardanaṃ, pariṣekaḥ tailāvagāhanaṃ, picuḥ plotaḥ tūlavastrādi tailāktadhāraṇaṃ, basticarmajanyā tadvakṣyati mūrdhatailaṃ mastakadhāraṇatailaṃ caturdhā syādbhavet | tacca yathottaraṃ balavat balakāri mūrdhaprayogāt abhyaṅgaḥ pariṣekādervaktavyaḥ || 121 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="122">athābhyaṅgabastiprakāramāha - śirobastividhiścātra procyate sujñasaṃmataḥ ||122||</seg> <seg type="unit" n="126">śirobastiścarmaṇaḥ syāddvimukho dvādaśāṅgulaḥ | śiraḥpramāṇaṃ taṃ badhvā mastake māṣapiṣṭakaiḥ || 126||</seg> <seg type="unit" n="124">sandhirodhaṃ vidhāyāśu snehaiḥ koṣṇaiḥ prapūrayet | tāvaddhāryastu yāvatsyānnāsākarṇamukhasrutiḥ ||124||</seg> <seg type="unit" n="225">vedanopaśamo vāpi mātrāṇāṃ vā sahasrakam | vinā bhojanamevātra śirobastiḥ praśasyate ||225||</seg> <seg type="unit" n="126">prayojyastu śirobastiḥ pañcasaptāhameva vā | vimocya śiraso bastiṃ gṛhṇīyācca samantataḥ ||126||</seg> <seg type="unit" n="127">ūrdhvakāyaṃ tataḥ koṣṇanīraiḥ snānaṃ ca kārayet | anena durjayā rogā vātajā yānti saṃkṣayam ||127||</seg> śiraḥkampādayastena sarvakāleṣu yujyate |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="122-127"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha caturbhedeṣu bastividhiradhunocyate | śirobastividhiriti śirobastiḥ kartavyavidhānaṃ śirasaścarmanirmitaḥ pātrākāro bastirityucyate | sujñasaṃmatetyanena svabuddhyā na likhitetyabhiprāyaḥ | tadidānīṃ basteḥ svarūpamāha - dvimukha iti ubhayato mukhaḥ| dvādaśāṅgula ityaunnatyena | śiraḥpramāṇamiti vistārabhedena | nanu tantrāntare śirobastipramāṇaṃ ṣoḍaśāṅgulotsedhaṃ darśitam | tathāhi - ‘āśiro vyāyataṃ carma prayojyaṃ ṣoḍaśāṅgulam’ iti tatkathaṃ dvādaśāṅgulamuktam | ucyate, taccarma tryaṅgulavastrapaṭṭena śirasi badhvā tadadho māṣakalkena lepayet | uparibhāgaṃ tvekāṅgulaparimitaṃ carma tailahīnaṃ kāryamiti vyavahāraḥ | tena dvādaśāṅgulaṃ carma tailena pūryate iti bhāvaḥ | yataḥ ‘carmādhastryaṅgulairhīnaṃ kṛtvordhvaṃ cāṅgulonmitam | ṣoḍaśāṅgulaṃ yaccheṣaṃ tattailena prapūrayet’ iti saṃpradāyoktatvāt | tasmādatrācāryeṇa tailapūraṇārthameva dvādaśāṅgulaṃ svīkṛtam | śeṣaṃ tu vyavahārato dṛṣṭvā caturaṅgulaṃ kāryamityadoṣaḥ | āśu ityanena tatkālameva tailanikṣepaṇaṃ kuryādyāvanmāṣapiṣṭaṃ śuṣkaṃ na bhavatītyāśupadābhiprāyaḥ | yataḥ śuṣkeṇa māṣapiṣṭena tailakṣaraṇaṃ bhavati ārdreṇa tanna bhavatītyarthaḥ | snehairiti yathāvyādhi taistailaiḥ| atha kiyatkālaṃ bastidhāraṇaṃ tamāha - etadbastidhāraṇasaṃketatrayaṃ doṣakālādiviṣayaṃ | nāsākarṇamukhasrutirityanena tanmalasravaṇaṃ | kutaḥ śiraḥsthitaromakūpagatailaprabhāvāt | doṣasaṃvalanādvā | athavā vedanayā yāvadupaśamaḥ śītastāvacchirobastirdhārya ityarthaḥ | etaddvitayasya kadācidaniyatatvāt tṛtīyaṃ niyatakālamāha - mātrāṇāṃ vā sahasrakamiti yāvat sahasramātrāṇi bhavanti tāvadeva dhāryaḥ | vāgrahaṇenātrāpi pañcaśatamātrāṣṭaśataṃ vā doṣāpekṣayā'vagantavyā iti pracāraḥ | asyāgne keciditi paṭhanti ‘dhārayedarujaḥ śānte yāmaṃ yāmārdhameva vā iti | ayaṃ tantrāntarādatra kenacillikhitaḥ | na svamataṃ | pūrveṇaiva kṛtārthatvāt | asya vyākhyā - ā rujaḥ śānterdhārayedvāte pitte yāmaṃ, yāmārdhaṃ kaphe iti | mātrālakṣaṇaṃ ca yathā vāgbhaṭe - ‘yāvatparyeti hastāgraṃ dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalam | nimeṣonmeṣakālena samaṃ mātrā'sya sā smṛtā’ iti | atha kasmin kāle śirobasti: kāryastamāha -vinā bhojanaṃ vinetyanena pūrvāhṇe'sya pracāraḥ samīcīnaḥ | atreti caturdhā mūrdhataile | tena kevalabastireva bhojanādau kāryaḥ | nābhyaṅgāditritayamityabhiprāyaḥ | atha yāvaddinaparyantaṃ bastiyogo vidheyaḥ tāvaddinasaṃkhyāṃ darśayitumāha - pañcāhaṃ saptāhaṃ yāvaddoṣādibalāpekṣayāvagantavyaṃ | pañcasaptadinagrahaṇamatra sāmānyam | vyavahārastvekadinamārabhya yāvadrogasaṃkṣayastāvaddinaparyantaṃ kārya ityasmadīyasaṃpradāyasyābhiprāyaḥ | atha kena prakāreṇa bastyapanayanaṃ tamāha | śiraso mastakāt basticarmapuṭakaṃ vimocya yatnena dūrīkṛtya samantataḥ parito gṛhṇīyāt tailamiti śeṣaḥ | arthātpūrvaṃ tadbhṛtatailaśeṣeṇāpi niyatabastiṃ vimocayediti bhāvaḥ | paścātkāryamāha - ūrdhvakāyamityādi | ūrdhvakāyaṃ mastakaṃ koṣṇanīrairitīṣaduṣṇaiḥ | nanūṣṇajalaiḥ śirapariṣeko na pathyatamaḥ | tathāca ‘uṣṇāmbunādha:kāyasya pariṣeko balāvahaḥ | tenaiva tūttamāṅgasya balahṛtkeśacakṣuṣāṃ’miti | tatkathamatra vihitam ? ucyate, atra koṣṇairityanena kiṃciduṣṇajalena sakṛdeva snānaṃ, na tu bahaloṣṇajalenetyarthaḥ | idānīṃ bastividhānena kṛte sati tadguṇaviśeṣamāha - anena bastividhānena durjayā vātajā rogāḥ śiraḥkampādayaḥ mahārogatvādvātajanitā durjayā eva | vātagrahaṇenaiva pittakaphagatā api rogā veditavyāḥ | tatpradhānatvāt | yataḥ ‘ekaḥ prakupito doṣaḥ sarvāneva prakopayet’ iti vacanāt | ata eva sarvakāleṣu yujyata iti | sarvakālaṃ śītoṣṇavarṣālakṣaṇaṃ | tena ṣaḍṛtuṣu śirobastiḥ kārya iti tātparyārthaḥ || 122-127 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="122-127"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> pūrvaṃ ye uktā abhyaṅgādayaste suprasiddhā lokavihitāḥ | sujñasaṃmataḥ śirobastividhi: | atra procyate tatprakāramāha - śirobasti sugamam | ekaṃ sukhaṃ svalpam upari tailapātanārtham adhomukhaṃ mastakapramāṇam | vastre dhāraṇapramāṇamāha - yāvannāsānetramukhastrutiḥ jalasrāvaḥ syāt tāvadbastidhāraṇaṃ; vā pakṣāntare yāvadvedanenopaśamaḥ śirorogādināśanaṃ; tāvaddhāraṇaṃ; yāvanmātrāṇāṃ sahasraikaṃ tāvaddhāraṇaṃ; mātrālakṣaṇaṃ tu pūrvoktaṃ ‘yā tu maṇḍalamāvṛtye’tyādi | atha bastidhāraṇakālamāha pañcāhaṃ pañcadinaṃ vā prayogaḥ śirobasteḥ | uktakriyāmāha - sugamam | atha bastidāne ke rogā yāntītyāha - aneneti sugamam | iti bastikarma || 122-127 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="128">pūrvamuktaṃ lepamūrdhatailakarṇapūraṇaṃ tadidānīṃ karṇapūraṇamāha - svedayetkarṇadeśaṃ tu kiñcinnuḥ pārśvaśāyinaḥ ||128||</seg> <seg type="unit" n="129">mūtraiḥ snehai rasaiḥ koṣṇaistataḥ śrotraṃ prapūrayet | karṇaṃ ca pūritaṃ rakṣecchataṃ pañca śatāni vā || 129 ||</seg> <seg type="unit" n="130">sahasraṃ vāpi mātrāṇāṃ śrotrakaṇṭhaśirogade | svajānunaḥ karāvartaṃ kuryācchoṭikayā yutam || 130||</seg> <seg type="unit" n="131">eṣā mātrā bhavedekā sarvatraivaiṣa niścayaḥ || rasādyai: pūraṇaṃ karṇe bhojanātprākpraśasyate ||131||</seg> tailādyaiḥ pūraṇaṃ karṇe bhāskare'stamupāgate |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="128-131"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> mūtrairiti | bahuvacanatvenātrāṣṭānāṃ mūtrāṇāṃ madhye'nyatamena kaduṣṇena karṇapūra: kāryaḥ | tathāca tantrāntare ‘aṣṭānāmapi mūtrāṇāṃ mūtreṇānyatamena vā | koṣṇena pūrayetkarṇaṃ karṇamūlopaśāṃtaya’ iti | mūtrāṣṭakaṃ yathā - ‘mūtraṃ gonāgamahiṣīhayājāvikharoṣṭraka’miti | snehairiti | ghṛtatailādibhiḥ pakvairapakvairveti pracāraḥ | atrāpi koṣṇairiti saṃbandhaḥ | rasairiti svarasaiḥ | tena sadyorasaiḥ kvathitarasairveti vyavahāraḥ | yatastrividho raso'tra rasakalpanāyāṃ pratipāditaḥ tattatraiva jñātavyaṃ atrāpi īṣaduṣṇairiti yojyam | atha yāvatkālaṃ karṇapūraṇaṃ dhāryaṃ tāvatkālapramāṇamāha - pūraṇamatra tailamūtrādibhiḥ | śataṃ pañcaśatāni ceti mātrāviṣayaṃ | mātrālakṣaṇaṃ tu ‘yāvatparyeti hastāgraṃ dakṣiṇe jānumaṇḍalam | nimeṣonmeṣakālena, samaṃ mātrāsya sā smṛtā’ iti | śrotrakaṇṭhaśirogada iti | śrotragade kaṇṭhagade śirogade iti | etena kimuktaṃ śrotragade śatamātraṃ | kaṇṭhagade pañjaśatamātraṃ | śirogade sahasramātramityabhiprāyaḥ | hadānīṃ karṇapūraṇasya tailarasaviṣayatvātkālavibhāgamāha - rasādyairityādigrahaṇāt kvāthakalkapuṭapākādibhiḥ | bhojanātprāk prātaḥkālādyairiti ādiśabdānmūtraghṛtakṣīrādibhiḥ | bhāskarestamupāgate iti sāyaṃkāle || 128-131 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="128-131"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha karṇapūraṇam | kiṃcitpārśvaśāyinaḥ nuḥ manuṣyasya kīṭadeśaṃ svedayet, tataḥ śrotraṃ karṇaṃ mūtrādyaiḥ prapūrayet | nuriti nṛśabdasya ṣaṣṭhī | mūtraiḥ gomūtrādyaiḥ snehaiḥ tailādyai rasaiḥ auṣadharasaiḥ koṣṇairīṣaduṣṇaiḥ karṇapūritaṃ kiyatkālam ityāha - śrotraṃ karṇaṃ, kaṇṭho galaḥ, śiraḥ prasiddhaṃ tadroge mātrāṇāṃ śataṃ pañcaśatāni vā sahasraṃ vā pūritaṃ karṇaṃ rakṣayet | mātrālakṣaṇamāha - svajānutaḥ kareṇa sparśanācchoṭikayā lakṣaṇayā karāvartaṃ hastasaṃkocaṃ kuryāt | eṣā mātrā ekā bhavet | idaṃ bastikarma ādau tailāvagāhanādau pramāṇam uktaṃ īdṛśī śatamātrā'vadhārayet | rasādinā pūrṇakālamāha - rasādyaiḥ auṣadharasādyaiḥ bhojanātprāk prathamaṃ tailādyairbhāskare sūrye astaṃ gate prāpte sati praśasyate || 128-131 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="132">karṇaśūle yogāḥ - pītārkapatramājyena liptaṃ vahnau pratāpayet || 132||</seg> <seg type="unit" n="133">tadrasaḥ śravaṇe kṣiptaḥ karṇaśūlaharaḥ paraḥ | karṇaśūlāture koṣṇaṃ bastamūtraṃ sasaindhavam || 133 ||</seg> <seg type="unit" n="134">nikṣipettena śāmyanti śūlapākādikā rujaḥ | śṛṅgaberaṃ ca madhukaṃ madhu saindhavamāmalam || 134 ||</seg> <seg type="unit" n="135">tilaparṇīrasastailaṃ ṭaṅkaṇaṃ nimbukadravam | kaduṣṇaṃ karṇayordeyametadvā vedanāpaham || 135 ||</seg> <seg type="unit" n="136">kapitthamātuluṅgāmlaśṛṅgaberarasaiḥ śubhaiḥ | sukhoṣṇaiḥ pūrayetkarṇaṃ karṇaśūlopaśāntaye || 136 ||</seg> <seg type="unit" n="137">arkāṅkurānamlapiṣṭāṃstailāktāṃllavaṇānvitān | saṃnidadhyātsnuhīkāṇḍe korite tacchadāvṛte || 137 ||</seg> <seg type="unit" n="138">puṭapākakramaṃ kṛtvā rasaistacca prapūrayet | sukhoṣṇaistena śāmyanti karṇapīḍāḥ sudāruṇāḥ ||138||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="132-138"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> saṃprati karṇapūraṇārthaṃ yogavarānāha - pītaṃ pītavarṇaṃ yadarkasya patraṃ tat ājyena ghṛtena liptvā vahnau pratāpya tadraso grāhyaḥ | pītatvamatra paripākādbhavati | karṇaśūlāture śate | atrādipadaṃ luptaṃ jñeyaṃ tena ityādiśabdāt saśabde | karṇaroge'sya pracāraḥ | śṛṅgaberamārdrakaṃ, tadabhāve śuṇḍīti sarvatra | madhu cetyasya sthāne madhukapāṭhaḥ saṃgataḥ | tatra madhuyaṣṭī śuṇṭhyādīnāṃ pratyekaḥ prayogaḥ kāryaḥ | kecittu śṛṅgaberaprabhṛtīnāṃ kalkena tailaṃ saṃpācya deyamiti vyākhyānayanti | kapitthādīnāṃ svarasena karṇapūraṇaṃ kāryaṃ taccātra vyastaṃ samastaṃ vā grāhyam | kapittho dadhiphalaḥ | mātuluṅgo bījapūrakaḥ | amlo'mlavetasaḥ | śṛṅgaveramārdrakam | śubhairityanena teṣāṃ sadyorasaiḥ na tu śṛtapīḍanādijanitaiḥ | arkāṅkuro'tra komalapallavaḥ tatsaṃbhavatvāt | amlapiṣṭāniti | amlaḥ kāñjikaḥ | tailaṃ tilasaṃbhavam | lavaṇaḥ saindhavaḥ, snuhī sehuṇḍaḥ tacchadāḥ sehuṇḍapatrāṇi | puṭapākakramaṃ puṭapākavidhānena boddhavyam | śeṣaṃ sugamam || 132-138 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="132-138"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> pītārkapatraṃ pītavarṇamarkapatram ājyena lepayettalliptaṃ punaḥ vahnau agnau taptaṃ kārayet punastadrasaṃ niṣkāsayet tadrasaḥ śravaṇe karṇe kṣiptaḥ śūlaharo bhavati, bastaḥ chāgaḥ karṇasya śūle pāke ca, śṛṅgaberaṃ śuṇṭhī ārdrakaṃ vā, madhu kṣaudraṃ saindhavaṃ lavaṇam āmalam āmalakaṃ tilaparṇī śākavarge, tailaṃ kaṭutailaṃ, ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ, nimbukadravaḥ nimbūrasaḥ, kaduṣṇam īṣaduṣṇaṃ karṇayoḥ pūraṇe deyam etadvedanāśūlaharam | karṇaśūle mātuluṅgaḥ amlo amlavetasaḥ, śṛṅgaberamārdrakaṃ, spaṣṭamanyat | karṇaśūle - arkāṅkurān amlapiṣṭān amlaṃ nimbukādi, punaḥ lavaṇānvitān prāptān kṛtvā korite chidrite snuhīkāṇḍe sehuṇḍakāṇḍe tat chadā ghṛte tatpatrāvṛte mṛllipte puṭapākakramaṃ kuryāt tadrasaḥ karṇe pūrayet | iti karṇe rasapūraṇam || 132-138||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="139">dīpikātailam | mahataḥ pañcamūlasya kāṇḍānyaṣṭāṅgulāni ca | kṣaumeṇāveṣṭya saṃsicya tailenādīpayettataḥ || 139 ||</seg> <seg type="unit" n="140">yattailaṃ cyavate tebhyaḥ sukhoṣṇaṃ tena pūrayet | jñeyaṃ taddīpikātailaṃ sadyo gṛhṇāti vedanām ||140||</seg> evaṃ syāddīpikātailaṃ kuṣṭhe devatarau tathā |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="139"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> mahatpañcamūlasya pratyekam aṣṭāṅgulamitāni kāṣṭhāni | mahatpañcamūlaṃ yathā ‘bilvo'gnimanthaḥ syonākaḥ kāśmaryaḥ pāṭalā mahat’ iti | devatarurdevadāruḥ || 139 ||</seg> 140 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="139"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> karṇaśūle - mahataḥ bṛhataḥ bilvādeḥ pañcamūlasya kāṇḍāni aṣṭāṅgulāni kṣaumeṇa veṣṭayetkāryasamaye vā punaḥ tailenā'sicya punardīpayet jvālayet | tataḥ yattailaṃ cyavate taddīpikātailaṃ tena pūrayet ||139||</seg> 140||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="141">syonākatailam | tailaṃ syonākamūlena mande'gnau paripācitam ||141||</seg> haredāśu tridoṣotthaṃ karṇaśūlaṃ prapūraṇāt |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="141"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> syonākamūlasya kalkakvāthenetyarthaḥ ||141||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="141"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> syonākaḥ araluvṛkṣaḥ tanmūlakalkena tailaṃ pacet iti karṇaśūle syonākatailam || 141 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="142">yaṣṭīvasā | kalkakvāthena yaṣṭyāhvakākolīmāṣadhānyakaiḥ ||142||</seg> śūkarasya vasāṃ paktvā karṇanādārtināśinī |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="142"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> kalkakvāthenetyādi yogaḥ, sugamam ||142||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="142"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha karṇanāde yaṣṭyādikalkakvāthena kalkena paktvā śūkaravasā snehaḥ karṇanādaharo bhavati | dhānyakaṃ prasiddham | māṣo māṣānnam || 142 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="143">svarjikātailam | svarjikā mūlakaṃ śuṣkaṃ hiṅgu kṛṣṇāsamanvitam ||143||</seg> <seg type="unit" n="144">śatapuṣpā ca taistailaṃ pakkaṃ sūktacaturguṇam | praṇādaṃ śūlabādhiryaṃ srāvaṃ karṇasya nāśayet ||144||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="143"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> svarjiketyādi | svarjikā kṣāraviśeṣaḥ, mūlakaṃ prasiddhaṃ tacca śuṣkaṃ grāhyaṃ, kṛṣṇā pippalī, hiṅgu rāmaṭhaṃ, mūlakaṃ śuṣkaṃ śuktaṃ kāñjikā sā ca caturguṇā grāhyā | svarjikādīnāmatra jalena kalkamāhuḥ | eke hiṅgukṛṣṇāsamanvitamityasya sthāne hiṅgukṛṣṇāmahauṣadhamiti paṭhanti | mahauṣadhaṃ śuṇṭhīti pracāro'sādhuḥ || 143 ||</seg> 144 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="143"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> karṇanāde - svarjikākṣāraḥ, mūlakaṃ śuṣkaṃ grāhyam | hiṅgu, kṛṣṇā pippalī, śatapuṣpā | idaṃ kalkadravyaṃ tailāccaturthāṃśaṃ, śuktam amlaviśeṣa āsavoktaḥ | etattailaṃ vrāṇādīn nāśayet | iti svarjikādyaṃ tailaṃ karṇanādādau | apāmārgabhasmajalaṃ caturguṇaṃ dattvā vastrapūtaṃ kārayet tajjalena kṣārameva kalkitaṃ kākarūpaṃ kṣipet tena pakvaṃ tailaṃ bādhiryaṃ jayet || 143||</seg>144 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="145">apāmārgakṣāratailaṃ bādhirye - apāmārgakṣārajale tatkṣāraṃ kalkitaṃ kṣipet | tena pakvaṃ jayettailaṃ bādhiryaṃ karṇanādakam || 145 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="145"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> apāmārgaḥ prasiddhaḥ tasya kṣārodake kalkitaṃ tatkṣāramiti | apāmārgapañcāṅgakalkaṃ tatra gholayitvā tena tailaṃ vipācya deyamityarthaḥ | tantrāntare'pi apāmārgakṣārajalena tatkṛtakalkena sādhitaṃ tilajamityādi paribhāṣoktatvāt | kṣārodakaṃ tailāccaturguṇaṃ deyam | kalkaṃ tu caturthāṃśamiti || 145 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="146">śambūkatailam - śambūkasya tu māṃsena pacettailaṃ tu sārṣapam | tasya pūraṇamātreṇa karṇanāḍī praśāmyati || 146 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="146"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> śambūko jalaśuktiḥ syāttanmadhyagatamāṃsaviśeṣeṇa tailāccaturguṇena māṃsakvāthajalenetyartha: | māṃsaṃ tu tailasāmyamiti vyavahārāt || 146 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="146"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> śambūko jalaśuktiḥ, tanmāṃsena tailaṃ pacet tailāccaturthāṃśaṃ māṃsam iti | śambukatailaṃ karṇanāḍīṣu || 146 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="147">karṇasrāve yogāḥ - cūrṇaṃ pañcakaṣāyāṇāṃ kapittharasameva ca | karṇasrāve praśaṃsanti pūraṇaṃ madhunā saha || 147 ||</seg> <seg type="unit" n="148">tindukānyabhayā lodhraḥ samaṅgā cāmalakyapi | jñeyāḥ pañca kaṣāyāstu karmaṇyasminbhiṣagvaraiḥ ||148||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="147"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> cūrṇaṃ pañcakaṣāyāṇāmiti | cūrṇamityeko yogaḥ | kapittharasena madhuyuktena dvitīyaḥ | eke pañcakaṣāyāṇāmeva cūrṇaṃ kapittharasenāloḍya madhuyuktaṃ ca karṇapūraṇamāhuḥ | pañcakaṣāyāṇi yathā - tinduketi | eke āragvadhaśirīṣajambūaśvatthasarjānāṃ pañcakaṣāyatvaṃ kathayanti || 147 ||</seg> 148 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="147"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> karṇasrāve | tindukaṃ vṛkṣaviśeṣaḥ abhayā harītakī lodhraḥ samaṅgā mañjiṣṭhā āmalakī ete kaṣāyavṛkṣāḥ eṣāṃ cūrṇam asminkarmaṇi karṇapūraṇe || 147 ||</seg> <seg type="unit" n="148">|| 148 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="149">svarjikārasayogaḥ - svarjikācūrṇasaṃyuktaṃ bījapūrarasaṃ kṣipet | karṇastrāvarujādāhāḥ praṇaśyanti na saṃśaya: || 149||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="149"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> bījapūraphalasvarasaṃ, tatra manāk svarjikākṣāraprakṣiptaṃ deyam || 149 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="149"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> svarjikākṣāraḥ, taccūrṇaṃ tathā bījapūrarasam || 149 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="150">āmrāditailam | āmrajambūpravālāni madhukasya vaṭasya ca | ebhiḥ saṃsādhitaṃ tailaṃ pūtikarṇopaśāntikṛt ||150||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="150"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atra jambūpatrāṇi jambvāmrayostaruṇapatrāṇītyartha: | evaṃ madhukasya vaṭasya ceti | tailamatra nimbakarañjasarṣapajanitamapi deyam | tathāca - ‘etaiḥ śṛtaṃ nimbakarañjatailaṃ sasārṣapaṃ srāvaharaṃ pradiṣṭam’ iti | nimbādīnāṃ tailaṃ jalena sādhyaṃ militatvāt ||150||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="150"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> karṇasrāve - āmrajambūnāṃ patrāṇi madhukasya vaṭasya ca pallavāni ebhiḥ sādhitaṃ kṛtaṃ tailaṃ pūtikarṇarogaśāntikṛt | pūtikarṇe pūraṇamiti sugamam || 150 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="151">karṇakīṭe hīratālādiyogaḥ - pūraṇaṃ haritālena gavāṃ mūtrayutena ca athavā sārṣapaṃ tailaṃ karṇakīṭaharaṃ param || 151 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="151"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> mūtrayutena haritālenaiko yogaḥ | kevalasārṣapatailena dvitīyaḥ | asmatsaṃpradāye tu gomūtreṇa haritālaṃ saṃpiṣya tena kaṭutailaṃ vipācya tattailaṃ grāhyamiti pracarati | ‘athavā sārṣapaṃ tailaṃ karṇakaṭiharaṃ param’ ityasya sthāne ‘dhūpanaṃ karṇadaurgandhye gugguluḥ śreṣṭha ucyata’ iti kecitpaṭhanti vyākhyānayanti ca || 151 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="152">karṇakīṭe – śigrusvarasādiyogaḥ - svarasaṃ śigrumūlasya sūryāvartarasaṃ tathā | tryūṣaṇaṃ cūrṇitaṃ caiva kapikacchūjaṭārasam || 152 ||</seg> <seg type="unit" n="11">kṛtvaikatra kṣipetkarṇe karṇakaṭiharaṃ param | iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe lepādividhirnāmai- kādaśo'dhyāyaḥ || 11 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="152"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> sūryāvartā suvarcalā | sā dvidhā ekā mocalīśabdavācyā | aparā brahmasauvarcalīti | tryūṣaṇaṃ trikaṭukam | kapikacchū vānarī | śeṣaṃ subodham || 152 ||</seg> <seg type="unit" n="11">iti śrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracite śārṅgadharadīpikāyāmuttarakhaṇḍe lepamūrdhatailakarṇa- pūraṇā'dhyāyaḥ || 11 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="152"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> karṇakīṭe - śigru: śobhāñjanam, tasya svarasaḥ sūryāvartā suvarcalā tasyā vā svarasaḥ, tryūṣaṇaṃ trikaṭucūrṇaṃ tathā kapikacchū vānarī | sadyoniḥsṛtasvarasaṃ | sudāruṇaṃ karṇakīṭaharaṃ karṇapūraṇāt || 152 ||</seg> <seg type="unit" n="11">iti śrīkāśīrāmamiśrakṛtāyāṃ gūḍhārthapikāyāṃ cikitsāsthāne lepanādi- vidhirapyāyaḥ ||11||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="12" xml:id="sd.3.12">
          <head>atha raktamokṣavidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">dvādaśo'dhyāyaḥ | atha śoṇitavisrāvavidhiradhunā vidhīyate atha śoṇitasrāvavidhiḥ | sambandhaścāyaṃ yathā lepādayo dehakāntikarāstadvacchoṇitavisrāvaṇamapi | ataḥ śoṇitasrāvaṇamāha - śoṇitaṃ srāvayejjantorāmayaṃ prasamīkṣya ca | prasthaṃ prasthārdhakaṃ vāpi prasyārdhārdhamathāpi vā || 1 ||</seg> <seg type="unit" n="2">śaratkāle svabhāvena kuryādraktasrutiṃ naraḥ | tvagdoṣagranthiśothādyā na syū raktasruteryataḥ || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> prasthamatra sārdhatrayodaśapalāni | tathācoktaṃ ‘vamane ca vireke ca tathā śoṇitamokṣaṇe | sārdhatrayodaśapalaṃ prasthamāhurmanīṣiṇa’ iti | nanu tantrāntare prasthaṃ prasthadvayaṃ ca krameṇa raktasrāvaṃ kathitaṃ tathāhi - ‘jaghanyamadhyaprabaleṣu vegāścatvāra iṣṭā vamane ṣaḍaṣṭau | daśaiva te dvitriguṇā vireke prasthastathā śoṇitamokṣaṇe ca’ iti | tatkkāthamatra prasthaṃ prasthārdhaṃ ca kathitaṃ, katham ? ucyate | tantrāntare yadidaṃ tadbahudoṣasyāvajinaḥ puruṣasya paraṃ pramāṇamāmananti | atra tu saśeṣadoṣaraktaṃ rakṣaṇīyamityālocyācāryeṇa prasthādisaṃgrahaḥ kṛta ityadoṣaḥ | tathāhi ‘raktaṃ svabhāvādṛtuvihitatvādanāturasyāpi raktasrutiḥ praśastā’ iti | yataḥ pittaṃ śaradi kupyatīti vacanādraktasyāpi kopo bhavatīti niyamaḥ | tathāca pittaprakopeṇaiva śoṇitaṃ ca prakupyatīti| tasmāccharadi śoṇitavisrāvaṇaṃ vihitam | tatsrāvaṇāt tvagdoṣādayo'pi na syu: | tvagdoṣā aṣṭādaśa kuṣṭhāni nyacchanīlikādayaśca | granthayo vātādimilitvā śirāgranthiśca | śothā doṣaduṣṭibhavā vraṇaśothādayaḥ | ādigrahaṇāt anye'pi śoṇitajā rogā raktagulmavidradhivisarpādayaḥ || 1 ||</seg> 2 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha śoṇitasrāvavidhiṃ vyākhyāsyāma: | āmayaṃ raktajanyaṃ kuṣṭādyaṃ rogaṃ prasamīkṣya dṛṣṭvā janto: prāṇinaḥ śoṇitaṃ srāvayet | kiyatparimitaṃ srāvayedityāha - prasthaṃ mukhyaṃ prasthārdhaṃ madhyaṃ prasthārdhārdhaṃ nyūnaṃ vā kadā raktaṃ srāvayet svabhāvena raktasrāvasvabhāvena śaratkāle raktasrutiṃ srāvaṃ kuryāt, kutaḥ ? tvagdoṣā granthiśothādyā raktasruteryato na syuḥ kuṣṭhavātaraktādayaḥ | granthirvraṇādigranthiḥ || 1 ||</seg> 2 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">ādau raktasya rasavarṇaguṇādīnāha - madhuraṃ varṇato raktamaśītoṣṇaṃ tathā guru | śoṇitaṃ snigdhavisraṃ syādvidāhaścāsya pittavat ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">visratā dravatā rāgaścalanaṃ vilayastathā | bhūmyādipañcabhūtānāmete raktaguṇāḥ smṛtāḥ || 4 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="3"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha śoṇitasya prakṛtiṃ vaktumāha | madhuraṃ varṇata iti | makṣikāpipīlikādīnāṃ prācuryamupasarpaṇānmādhuryamasya pratītam | varṇato raktamiti | raktamāraktam indragopaprakāśamityeke, tadevapadmālaktaguñjāphalavarṇamapyuktam | athavā vastrādilagnaṃ satprakṣālyamānamapi na vivarṇatāṃ yātītyapare | aśītoṣṇamiti | na caikāntataḥ śītaṃ nātyuṣṇamiti | yato'gnīṣomīyādraktasya tattulyaguṇayoramlaśītayorabhilāṣo raktakṣaye bhavatīti darśanāt | athavā prakopo'sya doṣaireva tanmūlatvadoṣānurūpamanuṣṇaśītam | tathāhi - ‘yasmādraktaṃ vinā doṣairna kdācitprakupyati | tasmāttasya yathādoṣaṃ kālaṃ vidyātprakopanam’ iti | snigdhavisraṃ syāditi | snigdhaṃ vikṣuṇṇaṃ visramāmagandhi vidāhaścāsya pittavaditi pittasya yena vastunā yathā vidāhastena vastunā tathā vidāhaḥ śoṇitasyāpītyarthaḥ | atha śoṇite pāñcabhautikatvaṃ pratipādayannāha - yasmādeti visrādaya: pṛthivyādīnāṃ guṇāḥ śoṇite dṛśyante tasmādraktaṃ pāñcamautikamiti | tatra visratā vigandho bhūmiguṇaḥ dravatā dravabhāgo'yamambuguṇaḥ | rāgo raktatā tejoguṇaḥ | calanaṃ naikatra sthitiśīlatvamayaṃ vātaguṇaḥ sādanamityapare | vilaya iti vilayanopyākāśaguṇaḥ | eke vilayasthāne laghuteti paṭhanti vyākhyānayanti ca | bhūmyādipañcabhūtānāmiti | ādiśabdena aptejovāyvākāśāni gṛhyante ||3 ||</seg> 4 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="3"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> raktam ādau rasato madhuraṃ, varṇato raktaṃ, guṇata aśītoṣṇaṃ, tathā gurumātrayā guru, tathā snigdhaṃ, sacikkaṇaṃ, visram āmagandhi, vidāho dāhakartṛtvaṃ ca asyāpi tadeva | rakte bhūmyādīnāṃ bhūtānāṃ guṇāśca santi tānāha - visratā āmagandhitā bhūmiguṇaḥ sacchidratā vā | ete guṇāḥ bhūmyādipañcabhūtānāṃ kramātsmṛtā: ||3||</seg>4||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">duṣṭaraktalakṣaṇe kiṃ bhavatītyāha - rakte duṣṭe vedanā syātpāko dāhaśca jāyate | raktamaṇḍalatā kaṇḍūḥ śothaśca piṭikodgamaḥ || 5 ||</seg> <seg type="unit" n="6">vṛddhe raktāṅganetratvaṃ sirāṇāṃ pūraṇaṃ tathā | gātrāṇāṃ gauravaṃ nidrā mado dāhaśca jāyate || 6 ||</seg> <seg type="unit" n="7">kṣīṇe'mlamadhurākāṅkṣa mūrcchā ca tvaci rūkṣatā | śaithilyaṃ ca sirāṇāṃ syādvātādunmārgagāmitā ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">aruṇaṃ phenilaṃ rūkṣaṃ paruṣaṃ tanu śīghragam | askandi sūcinistodi raktaṃ syādvātadūṣitam ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">pittena pītaṃ haritaṃ nīlaṃ śyāvaṃ ca visrakam | askandyuṣṇaṃ makṣikāṇāṃ pipīlānāmaniṣṭakam ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">śītalaṃ bahalaṃ snigdhaṃ gairikodakasaṃnibham | māṃsapeśīprabhaṃ skandi mandagaṃ kaphadūṣitam || 10 ||</seg> <seg type="unit" n="11">dvidoṣaduṣṭaṃ saṃsṛṣṭaṃ triduṣṭaṃ pūtigandhakam | sarvalakṣaṇasaṃyuktaṃ kāñjikābhaṃ ca jāyate || 11 ||</seg> <seg type="unit" n="12">viṣaduṣṭaṃ bhavecchyāvaṃ nāsikonmārgagaṃ tathā | visnaṃ kāñjikasaṃkāśaṃ sarvakuṣṭhakaraṃ bahu || 12 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="5-12"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> idānīṃ duṣṭaraktasyā'pi lakṣaṇamāha - rakte duṣṭe iti | vātādidoṣadūṣite vedanā pīḍā pāko dāhaśca vraṇeṣveva prācuryamasyābhihitam | raktamaṇḍalateti raktavarṇamaṇḍalotpattiḥ | kaṇḍūḥ pāmāviśeṣaḥ, śotho vraṇaśothaḥ, piḍakā granthādayaḥ | atha raktātivṛddhau satyāṃ kiṃ lakṣaṇaṃ tadāha -raktāṅganetratvamiti | tena raktāṅganetratā ca bhavati, sirāṇāṃ pūrṇatā tatheti | sirāścātra raktavahā jñeyāḥ, tāsāṃ pūrṇatā raktatetyarthaḥ | medo medovṛddhiḥ prāyeṇātrāsthigatamedovṛddhiḥ syādityatra viṣayaḥ yataḥ ‘sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tvabhyantarāśritā | athetareṣu sarveṣu satataṃ meda ucyata’ iti | kṣīṇe'mlamadhurākāṅkṣeti | śoṇitakṣaye sati vātavṛddhau satyāṃ tatpratīkārārthatvādamlarasecchā | tathā raktasya dravatvāttatkṣaye sati tejovṛddhau satyāṃ madhuraprārthanā | eke kṣīṇe'mlaśītalākāṅkṣeti paṭhanti | tatrāpi sa evārthaḥ | tvagvirūkṣateti vātavṛddhitaḥ sirāṇāṃ raktavahānāṃ ca śaithilyaṃ bhavati | atiraktatvāt | ghātātprahārāt unmārgagamitā raktasyetyarthaḥ | idānīṃ duṣṭaraktasya vātādīnāṃ pratyekalakṣaṇānyāha | aruṇādyuktalakṣaṇai: kṛtvā vātadūṣitaṃ raktaṃ jānīyāt | tatrāruṇamīṣadraktaṃ kṛṣṇābhāvaṃ vyākhyānayanti | phenilaṃ phenayuktaṃ paruṣamapicchilaṃ, tanu acchaṃ, śīghragamāśupravṛtti ata evāvaskandādīni | askandi styānarahitam | sūcībhiriva nistodanaṃ gātreṣu pittena yadā duṣṭaṃ raktaṃ syāttadā etādṛśaṃ bhavati kiṃ tatpītamiti|| pītaṃ pītavarṇam | tacca nirāmāvasthāyāṃ bhavati | haritaṃ śyāmavatpratibhāsam | nīlaṃ haritaśyāvam | tacca sāmāvasthāyāṃ bhavati | śyāvaṃ haritakṛṣṇam | visrakamāmagandhikam | askandi ceti styānarahitam | bhakṣikāpipīlikānāniṣṭamiti | aniṣṭamapriyam | yataḥ tāsāṃ mate'nusaraṇādaniṣṭatvamavagantavyaṃ kaphadūṣitaṃ raktamīdṛśaṃ bhavati śītalaṃ sparśādvīryāt bahalaṃ dhanaṃ gairikodakasannibhamiti pāṇḍulohitaṃ kathitam | māṃsapeśīprabhamitistyānatvāt | pāṇḍulohitamiti bhāvaḥ | ata eva skandi kathitam | skanditvādevamavargatvamasyoktam | atha saṃsargasannipātānvitaraktavikṛterlakṣaṇānyāha - dvidoṣaduṣṭaṃ śoṇitamiti śeṣaḥ, yato dvābhyāṃ doṣābhyāṃ dūṣitaṃ tatsaṃsṛṣṭamiti kathitam | etena dvābhyāṃ lakṣaṇābhyāṃ militaṃ bhavatīti bhāvaḥ | triduṣṭaṃ raktaṃ sannipātadūṣitaṃ kathitaṃ tribhirdoṣairdūṣitaṃ triduṣṭam | tacca pūtigandhikaṃ bhavati | sarvalakṣaṇasaṃyuktamiti | sarveṣāṃ vātapittakaphānāṃ lakṣaṇairyuktamiti | tadeva kāñjikābhaṃ ca bhavatīti | idānīṃ viṣaduṣṭasya raktasyākṛtiṃ darśayannāha - viṣaṃ sthāvarajaṅgamaṃ tena duṣṭaṃ dūṣitamityarthaḥ | īdṛśaṃ kena lakṣitaṃ tadāha - śyāvamiti | haritakṛṣṇaṃ varṇato bhavati | nāsikonmārgagaṃ tatheti | nāsikayā unmārgagāmi bhavati | tena nādhaḥ pravartate iti tātparyārthaḥ | viṣaprabhāvāt nāsikopalakṣitatvāttena mukhunetrakarṇairapi pravartata iti bhāvaḥ | visramityāmagandhi | sarvakuṣṭhakaramiti viṣaprabhāvāt | tathāhi ‘viṣeṇa dūṣitaṃ raktaṃ sarvakuṣṭhakaraṃ matam’ iti || 5-12 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="5-12"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> duṣṭe kupite rakte vedanā pīḍā syātpākādayaśca jāyante | raktavṛddhilakṣaṇamāha - vṛddhe rakte raktāṅgādilakṣaṇaṃ bhavati raktāṅgatvaṃ raktanetratvaṃ sirāṇāṃ dhamanyādīnāṃ pūraṇaṃ raktenaiva, gātrāṇāṃ gauravaṃ gurutā, madaḥ pūgabhakṣaṇavat, dāha uṣṇatvam | kṣīṇe rakte kiṃ lakṣaṇaṃ bhavatītyāha -kṣīṇe idaṃ bhavati - amlamadhurākāṅkṣā spṛhā, mūrcchā mūrcchitaṃ kṣīṇe tvaci rūkṣatā śaithilyaṃ vātasyaiva unmārgagāmitā ca | vātaduṣṭaraktalakṣaṇamāha - vātadūṣitaṃ raktam evaṃvidhaṃ syāt | kiṃbhūtaṃ tadāha - aruṇaraktaṃ phenilaṃ phenavat, rūkṣaṃ sneharahitaṃ, tanu adhanaṃ, paruṣaṃ karkaśaṃ, śīghragamanaṃ śīlaṃ askandi, ghanatvarahitaṃ, visrāvaviśeṣaḥ srāvayuktaṃ, pittadūṣitaraktamāha - pittena dūṣitaṃ pītaharitādivarṇaṃ raktaṃ bhavati tadāha - visrakaṃ srāvagandhi askandi cāñcalyarahitaṃ makṣikādīnāṃ aniṣṭakaṃ bhakṣaṇe hitaṃ na | kaphadūṣitaraktamāha - kaphadūṣitaṃ śītalādilakṣaṇaṃ bhavatītyāha - śītalaṃ śītaguṇaṃ sparśena vā śītalaṃ, bahulaṃ bahutaraṃ, snigdhaṃ sacikkaṇaṃ, gairikodakasannibhaṃ gairikajalasadṛśaṃ, punaḥ māṃsapeśīprabhaṃ granthirūpaṃ, skandi ghanatvasadṛśaṃ, mandagaṃ mandagamanaṃ, dvidoṣatridoṣaduṣṭalakṣaṇamāha – dvidoṣaduṣṭasaṃsṛṣṭadvidoṣalakṣaṇamāha - dvidoṣaduṣṭasaṃsṛṣṭaṃ dvidoṣalakṣaṇayuktaṃ bhavati triduṣṭaṃ tridoṣaduṣṭaṃ pūtigandhaṃ durgandhaṃ tathā kāñjikābhaṃ ca jāyate | viṣaduṣṭamāha - viṣaduṣṭaṃ viṣayuktaṃ śyāmavarṇaṃ bhavet nāsikāgandhaṃ tathā unmārgagam | visram āmagandhi, kāñjikasaṃkāśaṃ kāñjikatulyaṃ tathā sarvakuṣṭhakaraṃ, tathā bahu adhikam || 5-12 ||</seg></ab>
          <ab type="mula">prakṛtistharaktalakṣaṇamāha - indragopaprabhaṃ jñeyaṃ prakṛtisthamasaṃhatam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha vikṛtaraktamabhidhāya prakṛtisthaṃ darśayannāha - yaḥ prāvṛṭkālajo jantuviśeṣaḥ indravadhūriti loke | sa cānekaprakāravarṇaḥ, atra tu rakta eva gṛhyate | asaṃhatamiti nātyacchaṃ nātighanaṃ na styāyatītyanye ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> indragopo vīravadhūṭī tadvat raktaṃ tathā asaṃhatam astyānam evaṃbhūtaṃ prakṛtisthaṃ raktaṃ jñeyam ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">yeṣu raktasrāvo vihitastānāha - śothe dāhe'ṅgapāke ca raktavarṇe'sṛjaḥ srutau || 13||</seg> <seg type="unit" n="14">vātarakte tathā kuṣṭhe sapīḍe durjaye'nile | pāṇiroge ślīpade pade ca viṣaduṣṭe ca śoṇite || 14 ||</seg> <seg type="unit" n="15">granthyarbudāpacīkṣudrarogaraktādhimanthiṣu | vidārīstanarogeṣu gātrāṇāṃ sādagaurave || 15 ||</seg> <seg type="unit" n="16">raktābhiṣyandatandrāyāṃ pūtighrāṇāsyadehake | yakṛtplīhavisarpeṣu vidradhau piṭikodgame ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">karṇauṣṭhaghrāṇavaktrāṇāṃ pāke dāhe śiroruji | upadaṃśe raktapitte raktasrāva: praśasyate || 17||</seg> <seg type="unit" n="18">eṣu rogeṣu śṛṅgairvā jalaukālābukairapi | athavāpi sirāmokṣaiḥ kuryādraktasrutiṃ naraḥ || 18 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="13-18"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha raktasrāvo yeṣāṃ vihitastānāha - śothe vraṇaśothe ekāṅgaje'pi srāvyaḥ | yataḥ sarvāṅgaśotho niṣiddhaśca sa vāmlabhojananimittaḥ | pāṇḍurogyarśasodariśoṣigarbhiṇīnāṃ ca śvayathau, aṅgadāhe aṅgapāke ca | raktavarṇe'sṛjaḥ srutāviti kevalaraktapitte | sapīḍe durjaye'nile iti | tathāhi - ‘uṣṇāmlalavaṇādervātaharasyopayogātkupitena śoṇitenāvṛto vāto yadā vedanākārī tadā sirāvyadha iti | pāṇiroge dāhādau tena bāhurogo'pi gṛhyate | yaduktaṃ -śoṇitāvṛtavātajanitayorbāhuśoṣāpabāhukayorapyaṃśayorantare sirāvyadhaḥ | apacyāmiti | utpannamātrāyāmityarthaḥ | na tu rūḍhāyāṃ tasyām | kṣudrarogeṣu arūṃṣikādiṣu | vidradhāviti ṣaḍvidhavidradhiṣu madhye pacca visrāvyāḥ taduktaṃ - ‘srāvyā vidradhayaḥ pañca bhaveyuḥ sarvapādata’ iti | upadaṃśe iti | upadaṃśagrahaṇāt parivartikaśūkadoṣaśukavyāpatsu ca meḍhramadhye sirāvyadhaḥ | raktapittamiti | romakūpodgatamityeke | śeṣaṃ subodham | atha śoṇitavisrāvaṃ yairvastubhiḥ kuryāttāni darśayannāha - eṣu pūrvokteṣu śothaprabhṛtiṣu rogeṣu śṛṅgādicatuḥprakārā yathāyogyānurūpato yojyā | śṛṅgaṃ tu gośṛṅgaṃ tacca saptāṅgulavistīrṇaṃ bhavati | tathāca ‘srāve tu śvetagośṛṅgaṃ vakraṃ saptāṅgulāyataṃ | kṣiptvāntaḥ picupeśīkaṃ yojyaṃ vātayute'sṛji | aṅguṣṭhamūlavanmūlaṃ chidramagre'sya mudgavat | vastrapaṭṭāvanaddhaṃ ca raktamācūṣaṇāddharet’ iti | jalaukāḥ prasiddhāḥ, tāśca dvādaśadhā bhavanti | tāsāṃ ṣaṭ saviṣā: tāvantya eva nirviṣāśca | vistāro'pi tāsāmanyatra<note place="foot" type="editorial" n="1">saviṣalakṣaṇaṃ vāgbhaṭe - ‘indrāyudhavicitrordhvarājayo romaśāśca yāḥ| saviṣā varjayettābhiḥ kaṇḍūpākajvarabhramaḥ’ iti | jalamokaḥ sthānaṃ yāsāṃ tāḥ | dvividhā striyaḥ puruṣāśca | tanvaṅgyo'tyantamṛdavaḥ striyo viparītāḥ puruṣā | striya: sukumāreṣu asukumāreṣu puruṣā yojyāḥ |</note> jñātavyaḥ | atra granthagauravabhayānna likhitaḥ | alābukā tumbīśabdavācyā | tasyā lakṣaṇaṃ kenaciditi darśitam | tadyathā - aṅguṣṭhāṅgulapariṇāhā ca - turaṅgulā'nāśasaṃmitā sumukhā kṛṣṇamṛdāliptatanuḥ śreṣṭhā raktā ca sevane'lābūḥ | sāntardīrghamayutā tayā ca visrāvayedraktamiti | śirāmokṣairiti śirā raktavahāstāsāṃ mokṣaḥ śastreṇa kuryāditi | mokṣo rudhirasyeti || 13-18 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="13-18"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> śothe dāheti śothādirogeṣu nṛṇāṃ raktasrāvaḥ praśasyata ityanvayaḥ | raktavarṇe dehe asṛjaḥ srutau sādisrāve sapīḍe pīḍāsahite anile durjaye jetumaśakye gātrasādo gātraśaithilyaṃ raktābhiṣyandam āraktanetraṃ, spaṣṭamanyat | eṣu rogeṣu kena raktaṃ srāvayedityāha - jalaukā nirviṣā purātanāśca ‘mahyakāṃ vājayavanayājyapautanayā (?) śubhā’ iti suśrutoktatvāt alābu tumbīśirā tadvidhānasthānaṃ taddvidhā nipuṇairvaidyairjñeyam || 13-18 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">yeṣu sirāmokṣo niṣiddhaḥ tānāha - na kurvīta sirāmokṣaṃ kṛśasyātivyavāyina:| klībasya bhīrorgarbhiṇyāḥ sūtikāpāṇḍurogiṇām ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">pañcakarmaviśuddhasya pītasnehasya cārśasām | sarvāṅgaśothayuktānāmudaraśvāsakāsinām ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">chardyatīsāraduṣṭānāmatisvinnatanorapi | ūnaṣoḍaśavarṣasya gatasaptatikasya ca || 21 ||</seg> <seg type="unit" n="22">āghātasrutaraktasya sirāmokṣo na śasyate | eṣāṃ cātyayike roge jalaukābhistu nirharet ||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="19-22"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha yeṣāṃ sirāmokṣaṇaṃ na syāttānāha - kṛśasya kṣīṇasya puṃsaḥ | klībo napuṃsakaḥ | pañcakarmeti | vamanavirecananiruhānuvāsananasyāni taiḥ śodhitasya puṃsaḥ | sarvāṅgaśothayuktānāmiti | sarvāṅgatvena vraṇaśothā ekāṅgatā api gṛhyante | āghātātprahārādinā srutaṃ raktaṃ yasya sirāmokṣo dvividhaḥ pracchannaḥ sirāvyadhaśva | ‘na kurvīta sirāmokṣaṃ kṛtasyātivyavāyina’ ityādivyākhyā pūrvaṃ pratipāditā | adhunā'pi viśeṣamāha | kṛśasya garbhiṇīnāṃ copakṣīṇadhātutvāddehabhayāt | ativyavāyino vātaprakopabhayānna vidhyet | klībasya pradhānadhātukṣaye alpasatvena ca niḥsṛtavināśāt | bhīrośca tamobahulatvāllohitadarśanena mūrcchābhayānna vidhyet | sūtikāyā garbhiṇīvat | pañcakarmaviśuddhasyetyādi | vāntaviriktayoraktasarjanayorapītasnehayorvamanavirecanānantarameva vātaprakopabhayācchirāṃ na vidhyet | āsthāpitajāgaritayormarutprakopabhayānna vidhyet | anuvāsitasya mande'gnau bhūyo'gnimāndyabhayāt | anye vyadhā anumānato nirūpaṇīyāḥ | sirāmokṣo na śasyata iti dvirukte sati viśeṣeṇa sirāniṣedhaparatvāt vācyaḥ, ātyayike tu śṛṅgālābujalaukāprabhṛtiparatvāccāvekṣya | athātyayike kṛśādīnāmapi śoṇitavisrāvaviṣayaṃ vaktumāha - eṣāmiti| pūrvoktānāṃ kṛśādīnāmapi yadi āthātyayike roge sati tadā jalaukābhirnirharet | paramasukumārayogatvānnirharedvisrāvayecchoṇitamiti śeṣaḥ | atyayo'vināśo bhavatyasmādityātyayiko vidradhyādirananyasādhyaḥ | tathā viṣajuṣṭānāṃ puruṣāṇāmapi jalaukābhistu nirharaṇaṃ kartavyam | na kevalaṃ jalaukābhiḥ sirāmokṣeṇāpi viṣaprabhāveṇa sakalaśarīradūṣitatvāt sarvaṃ raktaṃ dūṣitameva | ata eva sirāmokṣaḥ | yataḥ ‘sirāsarvāṅgaśodhinī’ iti vacanāt || 19-22 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="19-22"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> kṛśasya durbalasya ativyavāyinaḥ atistrīsaktasya pañcakarmāṇi vamanadīni tacchuddhasya atisvinnatanoḥ atisveditasya ūnaṣoḍaśavarṣasya bālasya gatasaptatikasya ata ūrdhvaṃ vṛddhasyetyarthaḥ | āghrāṇena nāsikayā raktaṃ srutasya eṣāṃ ca ātyayike na kāryaṃ jalaukāmī raktaṃ na haret || 19-22 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">vātādiduṣṭaṃ kena srāvayedityāha - tathā ca viṣaduṣṭānāṃ śirāmokṣo'pi śasyate | gośṛṅgeṇa jalaukābhiralābubhirapi tridhā || 23 ||</seg> <seg type="unit" n="24">vātapittakaphairduṣṭaṃ śoṇitaṃ srāvayedbudhaḥ | dvidoṣābhyāṃ tu saṃduṣṭaṃ tridoṣairapi dūṣitam ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">śoṇitaṃ srāvayedyuktyā sirāmokṣaiḥ padaistathā | gṛhṇāti śoṇitaṃ śṛṅgaṃ daśāṅgulamitaṃ balāt ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">jalaukā hastamātraṃ tu tumbī ca dvādaśāṅgulam | padamaṅgulamātrasya sirā sarvāṅgaśodhinī || 26 ||</seg> <seg type="unit" n="27">śīte niranne mūrcchāyāṃ tandrābhītimadaśramaiḥ | yutānāṃ na sravedraktaṃ tathā viṇmūtrasaṅginām ||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="23-27"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha doṣaviśeṣeṇa śṛṅgādiviṣayaṃ vibhajannāha - bhiṣagiti grahaṇāddṛṣṭakramo jñeyaḥ | tena vātaduṣṭaṃ śṛṅgeṇa, yataḥ ‘uṣṇaṃ samadhuraṃ śṛṅgaṃ gavyaṃ snigdhaṃ prakīrtitam | tasmādvātopasṛṣṭeṣu hitaṃ tadavasecane’ iti | pittaduṣṭaṃ tu rudhiraṃ jalaukābhirnirharet | tathāhi ‘śītādhivāsā madhurā jalaukā vārisaṃbhavā | tasmātpittopasṛṣṭe tu hitā sā tvavasecane’ iti | kaphaduṣṭaṃ tu - alābubhiriti | athātivyastamabhidhāya pittadoṣaduṣṭasya raktasyāvasecanopāyamāha - dvidoṣābhyāmityādipadaiḥ krūrapradhānaiḥ yuktetyanena yathāyogyānurūpaṃ yojyam | tena padopalakṣitatvācchṛṅgālābupracāro'vagantavyaḥ | yaduktaṃ ‘sarvāṇi vātapittakaphaduṣṭāni śoṇitāni’ | sarvairiti śṛṅgādibhiryathāyogyamityabhiprāyaḥ | atha śṛṅgādīnāṃ kiyaddūre pracārastaṃ darśayannāha - daśāṅgulamityubhayataḥ | tena caturdikṣu daśāṅgulamiti bhāvaḥ | evaṃ sarvatra viṣayapadaṃ pracchannam | ata evāha kaścit - ‘avagāḍhe jalaukā syātpracchannaṃ piṇḍite hitam | sirā ca vyāpake rakte śṛṅgālābu tvaci sthite’ iti | atha śoṇitaṃ na srāvayettānāha - śīte iti | śīte śītārdite deśe puruṣe ca niranne iti laṅghite | atitandrā nidrānāśaḥ | yaduktaṃ ‘madamūrcchāśramārtānāṃ vātaviṇmūtrasaṅginām | nidrā'bhibhūtabhītānāṃ nṛṇāṃ nā'sṛk pravartate’ iti | viṇmūtrasaṃgināmiti | viṇmūtrādīnāṃ saṃgo pravṛttistadyuktānāmityarthaḥ | viṇmūtragrahaṇenaiva vātasaṃgasyāpyavarodhaḥ || 23-27 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="23-27"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> śṛṅgādīnāṃ śoṇitagrahaṇe pramāṇamāha - sugamam | yeṣāṃ raktaṃ na srāvayet tānāha - śīte śītakāle viṇmūtrasaṃgināṃ apravartinām || 23-27 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">rakte vidhānamāha - apravartitarakte ca kuṣṭhatrikaṭusaindhavaiḥ | mardayedvraṇavaktraṃ ca tena samyakpravartate || 28 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="28"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīmapravartitasya śoṇitasya cikitsāyogaṃ vaktumāha - yadā śītādihetubhirna sravettadā trikaṭukādicūrṇaṃ kṛtvā vraṇaṃ gharṣayet | trikaṭukaṃ śuṇṭhīmaricapippalīsaṃjñaṃ, kuṣṭhaṃ prasiddhaṃ, saindhavaṃ ca, śeṣaṃ sugamam || 28 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="28"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> vraṇavaktraṃ vraṇamukhaṃ, śoṇitasamayavidhānaṃ cāha, sugamam || 28 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">idānīṃ sukhavisrāvaṇārthaṃ hitopadeśamāha - tasmānna śīte nātyuṣṇe na svinne nātitāpite | pītvā yavāgūṃ tṛptasya srāvayecchoṇitaṃ budhaḥ ||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="29"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> tasmāditi pūrvoktāpravartitaraktaviṣayadarśanāt | na śīte nātyuṣṇeti sādhāraṇakāle | ata evoktaṃ suśrute - ‘vyabhre varṣāsu vidhyeta grīṣmakāle tu śītale | hemantakāle madhyāhne śastrakālāstrayo matā’ iti | na svinne iti svedite | nātitāpite iti śramādibhiḥ saṃtapte | sūryatāpādityanye | pītvā yavāgūṃ tṛptasyeti | yavāgūratra tilayavāgū: tasyāḥ sadyaḥ snehanīyatvāt | raktotkleśakāritvācca | anye tu yavāgūrviraladraveti bahusṛtām | tṛptasyeti kathanāt || 29 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">atha kena hetunā raktātipravṛttistaddarśayannāha - atisvinnasyoṣṇakāle tathaivātisirāvyadhāt | atipravartate raktaṃ tatra kuryātpratikriyām || 30||</seg> <seg type="unit" n="31">atipravṛtte rakte ca lodhrasarjarasāñjanaiḥ | yavagodhūmacūrṇairvā dhavadhanvanagairikaiḥ || 31 ||</seg> <seg type="unit" n="324">sarpanirmokacūrṇairvā bhasmanā kṣaumavastrayoḥ | mukhaṃ vraṇasya baddhvā ca śītaiścopacaredvraṇam || 324||</seg> <seg type="unit" n="23">vidhyedūrdhvaṃ sirāṃ tāṃ ca dahetkṣāreṇa vāgninā | vraṇaṃ kaṣāyaḥ saṃdhatte raktaṃ skandayate himam ||23||</seg> <seg type="unit" n="34">vraṇāsyaṃ pācayetkṣāro dāhaḥ saṃkocayetsirām | vāmāṇḍaśothe dakṣasya karasyāṅguṣṭhamūlajām || 34 ||</seg> <seg type="unit" n="35">dahetsirāṃ vyatyaye tu vāmāṅguṣṭhasirāṃ dahet | sirādāhaprabhāveṇa muṣkaśothaḥ praṇaśyati || 35 ||</seg> <seg type="unit" n="36">viṣūcyāṃ pārṣṇidāhena jāyate'gneḥ pradīpanam | saṃkucanti yatastena rasaśleṣmavahāḥ sirāḥ || 36 ||</seg> <seg type="unit" n="37">yadā vṛddhiryakṛtplīhnoḥ śiśoḥ saṃjāyate'sṛjaḥ | tadā tatsthānadāhena saṃkucantyasṛjaḥ sirāḥ ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">rakte duṣṭe'vaśiṣṭe'pi vyādhirnaiva prakupyati | ataḥ srāvyaṃ sāvaśeṣaṃ raktaṃ nātikramo hitaḥ ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">āndhyamākṣepakaṃ tṛṣṇāṃ timiraṃ śiraso rujam | pakṣaghātaṃ śvāsakāsau hikkāṃ dāhaṃ ca pāṇḍutām ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">kurute'tisṛtaṃ raktaṃ maraṇaṃ vā karoti ca | dehasyotpattirasṛjā dehastenaiva dhāryate || 40 ||</seg> vinā tena vrajejjīvo rakṣedraktamato budhaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="30-40"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atisvinnetyatyarthaṃ svedite puruṣe deśe vā | soṣṇakāle grīṣmartau śaradṛtau vā | atisirāvyadhāditi ajñaprayuktena śastreṇāvagāḍhavyadhanādraktātisrutirbhavati | pūrvamuktaṃ tatra kuryātpratikriyāmityataḥ tāṃ pratikriyāṃ darśayannāha - atra sarjaraso rālaḥ| rasāñjanaṃ prasiddhaṃ | yacca dārvīkvāthasamudbhavaṃ rasāñjanasaṃjñaṃ keciditi vyākhyānayanti | sarjaḥ śālabhedaḥ | rasāñjanaṃ tadeva | dhavo vṛkṣaviśeṣaḥ prasiddhaḥ | dhanvano dhāmana iti prasiddhaḥ | lodhrādibhiścūrṇīkṛtābhirvraṇamukhamavacūrṇyāṅgulyagreṇāvapīḍayediti pracāraḥ | sarpanirmokaḥ sarpakañculikā | kṣaumavastrayorbhasmeti | paṭāmbaradagdhabhasma kṣaumam atasībhavam | taddagdhvā bhasmakāryam evaṃ vastrasya vastragrahaṇāt kārpāsasaṃbhavaṃ bhasmāpi mukhavraṇasya | badhveti yathoktavraṇabandhanadravyairgāḍhaṃ badhnīyādityarthaḥ | śītaiścopacaredvraṇaṃ śītācchādanabhojanāgāraiḥ śītaiḥ pradehapariṣekaiśca vraṇaṃ śastrādijanitaṃ yadyupacaret | vā pakṣāntaraprakāramāha - vidhyedūrdhvamityādi | prāktanavyaktāt parasthāne tāmeva pūrvaviddhāṃ sirāṃ vidhyet | raktagaticchedanārtham kṣāreṇāgninā vā dahediti vastrādipadābhiprāyaḥ | atha lodhrādīnāṃ śoṇitātipravṛttau prayuktānāṃ pratyekaphalamāha -kaṣāyo'tra lodhrasarjarasāñjanaprabhṛtikaḥ | sa ca vraṇagharṣaṇārthaṃ pūrvamevātra darśitaḥ | anye tu harītakyādiḥ pañcavalkalādikaḥ | etena kimuktam, ayaṃ kaṣāyaḥ vraṇaṃ śastrāghātajaṃ rudhiraṃ saṃdhatte nivārayedityarthaḥ | vraṇagrahaṇena jalaukāmukhakṣatajamapi grāhyam | himaṃ śītalam | raktamityatipravartitaṃ skandayedastyānībhūtaṃ karotītyarthaḥ | kṣāro'tra vihito'pāmārgādijanitaḥ kṣaumādijanito vetyatra vihitaḥ, sa ca vraṇāsyaṃ vraṇamukhaṃ pācayet | tenātipravartitaraktaṃ saṃsthāpya samyakprarohayedityabhiprāyaḥ | dāho'gnikṛtaḥ śalākāpravṛttibhiḥ sa ca śirāṃ raktavahāṃ saṃkocayet | tenātipravartitaṃ samyagavatiṣṭhate | idānīṃ raktātisrāve upadeśaṃ darśayannāha | ataḥ srāvyaṃ sāvaśeṣaṃ iti | sāvaśeṣaṃ doṣaraktaṃ punaḥ saṃśamanādibhirjayedityabhiprāyaḥ | yathātiyoganiḥsṛtasya raktasya vyāpadaṃ darśayannāha | āndhyamandhatām | atrordhvajatrugatarogaṃ śirasyatipravṛttaṃ raktaṃ karoti | śeṣaṃ subodham | atha raktasrāvaṇe bhūyobhūyotikramo na karaṇīya ityāha | utpattiriti | upasthitipralayeṣu śoṇitameva hetuḥ śoṇitena | etenaiva dhāryate sthāpyate | śeṣaṃ sugamam || 30-40 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="30-40"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atisvinnasyeti sugamam | atipravṛtte kriyāmāha - atipravṛtte rakte evaṃ kuryāttadāha -lodhraṃ, sarjo rālaḥ, rajāñjanaṃ dārvīkvāthodbhavaṃ, yava kāṣṭhadhanvanaḥ | sarpanirmokaṃ sarpakaṃcukaṃ vastraṃ cīraṃ kṣaumaṃ paṭṭavastram | śītaiḥ śītopacāraiḥ tāṃ śirāṃ bāhu ūrdhvaṃ vidhyet | ūrdhvaṃ tasmāt śirābandhāt ūrdhvam | tathāca vāgbhaṭe ‘tāmeva vā śirāṃ vidhyedbandhāttasmādanantaram’ iti | kṣāreṇa dahet lipetkṣāreṇa ṭaṅkaṇādinā kṣāreṇa vahninā vā daheddāhaṃ kuryāt | kaṣāyaḥ kaṣāyadravyaṃ rodhrādi vraṇaṃ saṃdhatte saṃnahanaṃ saṃkurute| himaṃ śītalaṃ candanādidravyaṃ raktaṃ skandayate śoṣayati sthāpayati vā, kṣāraḥ vraṇaṃ pācayati, dāhaḥ śirāḥ saṃkocayet dāho yathā sugamam | visūcyāmiti sugamam | duṣṭe rakte niḥsṛte kiṃcidavaśiṣṭe'pi vyādhirna kupyati ataḥ sāvaśeṣaṃ srāvyam | atikramo na hitaḥ | raktasya niśe:ṣasrāve doṣasrāvaṇāttadāha - atisrutaṃ atiniḥsṛtaṃ raktasya jīvasya sāmye | taddehasyotpātādīnāha - sugamam || 30-40 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">srute rakte'pi doṣakope pratīkāramāha - śītopacāraiḥ kupite srutaraktasya mārute || 41 ||</seg> <seg type="unit" n="42">koṣṇena sarpiṣā śothaṃ savyathaṃ pariṣecayet | kṣīṇasyaiṇaśaśorabhrahīraṇacchāgamāṃsajaḥ || 42 ||</seg> rasaḥ samucitaḥ pāne kṣīraṃ vā ṣaṣṭhikā hitāḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="41"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha śoṇitāvaśeke paścāt karma darśayannāha | śītopacārāḥ sekādyāḥ | etena kimuktaṃ, anatiśītādikaṃ prayatnataḥ upācaraṇīyamiti subodham| ata eva koṣṇena sarpiṣeti | īṣaduṣṇena sarpiṣetyarthaḥ | atha raktātikrameṇa kṣīṇasya puruṣasyānantaraṃ bheṣajamāha - kṣīṇasyeti | raktakṣīṇapuruṣasyetyarthaḥ | eṇaḥ kṛṣṇamṛgaḥ | urabhro meṣaḥ | hariṇastāmravarṇo mṛgaḥ | eṣāṃ māṃsaiḥ saṃsruto rasa iti| eke hariṇacchāgasaṃbhavaḥ raktaḥ samucita iti paṭhanti vyākhyānayanti ca | kṣīraṃ vā ṣaṣṭhikā hitā iti | kṣīrādisiktamodanaṃ bhuñjītetyabhiprāyaḥ || 41 ||</seg> 42 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="41"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> srute rakte vraṇasthāne kupite dāhāditvāt śītopacāraiḥ upacaretsrutaraktasya mārute kupite savyathaṃ śothaṃ koṣṇena sarpiṣā secayet | rakte kṣīṇe kriyāmāha - kṣīṇasya raktasrāvaṇakṣīṇasya puruṣasya eṇādīnāṃ māṃsarasaḥ hitaḥ | ṣaṣṭhikāyuktaṃ kṣīraṃ vā hitam | eṇo hariṇaḥ, śaśaḥ, urabhro meṣaḥ, hariṇaḥ kṛṣṇavarṇo mṛgaḥ, eṇo raktavarṇaḥ chāgaḥ || 41 ||</seg> 42 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">atha raktasrāvaṇāt samyak śuddhilakṣaṇānyāha - pīḍāśāntirlaghutvaṃ ca vyādherudrekasaṃkṣayaḥ || 43 ||</seg> manaḥsvāsthyaṃ bhaveccihnaṃ samyagvisrāvite'sṛji |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="43"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> pīḍāśāṃtirvedanāvyapagamaḥ | laghutvaṃ śarīrasyeti | etacchārīraṃ visrāvitaliṅgam | manaḥsvāsthyamiti manasaḥ prasādaḥ | etena mānasaṃ liṅgaṃ śeṣaṃ sugamam ||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="43"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> samyak srutaraktalakṣaṇamāha - asṛji rakte samyakvisrāvite sati pīḍāśāntyādilakṣaṇaṃ bhavatīti yojanā | pīḍā vyathā tacchānti: laghutvaṃ dehasya vyādheḥ rogasya punaḥ udreka ādhikyaṃ tasya saṃkṣayaḥ samyak nāśaḥ manaḥsvāsthyam || 43 ||</seg> raktamokṣe niṣedhavargamāha -</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">vyāyāmamaithunakrodhaśītasrānapravātakān || 44 ||</seg> <seg type="unit" n="45">ekāśanaṃ divāsvapnaṃ kṣārāmlakaṭubhojanam | śokaṃ vādamajīrṇaṃ ca tyajedābaladarśanāt || 45 ||</seg> <seg type="unit" n="12">iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa viracitaśārṅga- dharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe śoṇitasrāvavidhi- rnāma dvādaśo'dhyāyaḥ || 12 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="44"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ raktasrute: kiṃ tyājyaṃ taddarśayannāha - atrātiśayaṃ niṣiddhaṃ na tu sakṛdeva | śokaṃ dhanabandhunāśādijanitam | vādamityatibhāṣaṇam | ābaladarśanāditi | raktasrutasya yāvadbalo na bhavati tāvadvyāyāmādayo niṣiddhā ityabhiprāyaḥ || 44 ||</seg> <seg type="unit" n="12">45 || iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyabhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāmuttarakhaṇḍe śoṇitavisrāvavidhiradhyāyaḥ || 12 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="44"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> vyāyāmaṃ śramaṃ, maithunaṃ strīsevāṃ, śītaṃ jalaṃ, tena snānaṃ, pravāto bahuvātasevanam, ekāsanam, ekabhojanam, amlo amlarasaḥ, kaṭu kaṭurasaḥ; kṣāro yavakṣārādiḥ, na saindhavaniṣedhaḥ tasya kṣārābhāvāt vādaṃ vāgvādam ajīrṇaṃ bahubhojanajanyaṃ yāvat balādhikyaṃ bhavati tāvat etān tyajet || 44 ||</seg> <seg type="unit" n="12">45 || iti śrīkāśirāmamiśrakṛtāyāṃ śārṅgadharagūḍhārthadīpikāyāṃ cikitsāsthāne raktamokṣavidhi- rnāmādhyāyaḥ ||12||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="13" xml:id="sd.3.13">
          <head>atha netrakarmavidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">trayodaśo'dhyāyaḥ | atha netraprasādanakarmāṇi vyākhyāsyāmaḥ | sambandhaścāyaṃ - śirāvyadhenā'pi netraprasādanaṃ bhavati, tadvatsekādibhirapi | ata āha - tāni kāni karmāṇītyāha - seka āścotanaṃ piṇḍī biḍālastarpaṇaṃ tathā | puṭapāko'ñjanaṃ caibhiḥ kalpairnetramupācaret || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athedānīṃ netraprasādanakarmāṇi vyākhyāsyāmaḥ | seko'tra dhārādinā svedarūpaḥ | āścyotanaṃ netramadhye tailādikṣepaṇarūpam| nimīlitonmīlanākṣibhedena sekaāścyotanayorbhedamāhuḥ | piṇḍīti prasiddhā | akṣṇorbahirlepaḥ sa biḍālasaṃjñaḥ | tarpaṇamiti netratṛptikaraṃ karma tacca netrabastiriti prasiddham | puṭapāka iti | puṭapāka uktyā dravyasya raso netraprasādane vihitaḥ sa puṭapākaḥ kathitaḥ | asyāpi dvividhaṃ karma vyācakṣate | ekaṃ tarpaṇavat kāryam aparaṃ āścyotanavaditi | añjanaṃ prasiddhaṃ tacca nānāvidham cakārāt śastrakarmāpyatra boddhavyamiti kecit | na svamatam | tadanyatra jñātavyam || 1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha netraprasādanakarmāṇi | ebhiḥ sekādibhiḥ kalpairnetrarogam upācaret | eṣāṃ lakṣaṇāni vakṣyati || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">sekavidhiḥ | sekastu sūkṣmadhārābhiḥ sarvasminnayane hitaḥ | mīlitākṣasya martyasya pradeyaścaturaṅgulāt ||2 ||</seg> <seg type="unit" n="3">sa cāpi snehano vāte rakte pitte ca ropaṇaḥ | lekhanaśca kaphe kāryastasya mātrā'dhunocyate || 3 ||</seg> <seg type="unit" n="4">ṣaḍvākśataiḥ snehaneṣu caturbhiścaiva ropaṇe | vākśataiśca tribhiḥ kāryaḥ seko lekhanakarmaṇi ||4||</seg> kāryastu divase seko rātrau cātyayike gade |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="2-4"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> pūrvamuktaṃ seka āścyotanapiṇḍītyādikam | tatra tāvatsekavidhiradhunā vidhīyate sūkṣmadhārā netrāñjanaśalākā'nurūpaṃ nirgatā dravapātrāt | sarvasminnayane iti sarvākṣiroge yathā doṣāpekṣayā vā sarvagrahaṇaṃ | samastanetramaṇḍale ityeke | caturaṅgulamiti caturaṅgulaṃ yathā syāt tena caturaṅgulotsedhaṃ dhārāṃ kṛtvā secayedityabhiprāyaḥ | yadvā yathā sukhotsedhaṃ secayedityapi | athavā caturaṅgulenākṣivistāraṃ yāvat tāvanmaryādīkṛtya dravyakalkaṃ kṛtvā karpaṭe badhvākṣisekaḥ kartavya iti saṃpradāyaḥ | tathāhyuktam - ‘avyakte'kṣigade kāryaṃ plotasthairguṇḍanaṃ bahiḥ’ ityādi | atha doṣaviśeṣeṇa sekasya karmaviśeṣamāha - vāte kevalānilajanite'kṣirogaḥ, snehanaḥ snehakṛtasvedaḥ kārya ityarthaḥ | yathā - ‘sarpirmāsavasāmajjābhedaḥ syādauṣadhaiḥ kṛtaḥ | snehana iti vikhyātaḥ’| raktapitta iti vyaste milite vā ropaṇaḥ svedaḥ | ropaṇastu tantrāntare yathā - ‘stanyajāṅgalamadhvājyatiktakadravayācitaḥ | dṛṣṭerbalārthaṃ śītaśca svedaḥ kāryo'pi ropaṇam’ iti | kaphe kaphaprāye'kṣiroge lekhanaḥ sveda iti lekhano doṣalekhana iti, sa ca snigdhasya vihitaḥ | tathāhi - ‘sneho hitotirūkṣasya snigdhasyāpi hi lekhanaḥ| jāṅgalānāṃ yakṛnmāṃsairlekhanadravasaṃyutaiḥ || kṛṣṇaloharajastāmraśaḍkhavidrumasindhujaiḥ | samudraphenakāsīsasrotojadadhimastubhiḥ | lekhane lekhanasvedo vihitoyaṃ bhiṣagvaraiḥ’ iti | tasyeti trividhasekasya mātrāparimāṇaṃ kāryaṃ kālaṃ vā adhunā idānīṃ tasya mātrā'dhunocyate ityuktaṃ prāk tadidānīṃ tanmātrāviśeṣamāha - srehaḥ teṣu svedeṣu ṣaṭśatavākyāni yāvat bhavanti tāvat snehasvedaḥ kartavya ityabhiprāyaḥ | gurvakṣaroccāraṇaṃ vā | tathāhi ‘nimeṣonmeṣaṇaṃ puṃsāmaṅgulyā cchoṭikāthavā | gurvakṣaroccāraṇaṃ vā vāṅmātreyaṃ smṛtā budhaiḥ’ iti | atraikaladhvakṣaroccāraṇaṃ vāgiti paṭhanti | ropaṇe svedaścaturbhiriti catuḥśatavākyaiḥ lekhanakarmaṇīti lekhanasvede | ekaśatavākyaiḥ kṛtvā tāvat svedaḥ kārya ityarthaḥ | athākṣisvedasya kālamāha - ātyantake gade prakupite'kṣiroge rujādibhiḥ pīḍita ityarthaḥ | rātrau vetyatra vāgrahaṇāt niśāyāḥ, prathamo yāmo'bhipretaḥ | tathāhi - ‘snigdhoṣṇairvātajaḥ pittaraktato mṛduśītalaiḥ | tīkṣṇarūkṣoṣṇaviśadaiḥ praśāmyati kaphātmakaḥ | tīkṣṇoṣṇamṛduśītānāṃ vyatyāsāt sānnipātikaḥ | tasya kālo divā sarvo yāmaḥ syāt prathamo niśi’ iti || 2-4 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="2-4"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha sekaḥ | mīlitākṣṇa: mudritanetrasya puruṣasya sekaḥ pradeyaḥ | seka: secanaṃ, sa sekaḥ sarvasminnayane caturaṅgulāt sūkṣmadhārābhihitaḥ | dhārāśabdo dugdhādivācakaḥ | sekasya snehādibhedena trividhatvamāha - sa eva sekaḥ secanaṃ vāte ca ropaṇaḥ kaphe lekhanaḥ tasya sekasya mātrāpramāṇam adhunā ucyate tāṃ mātrāmāha - sneheṣu ṣaḍvākśataiḥ sekaḥ kāryaḥ | caturbhirvākśataiḥ ropaṇe sekaḥ kāryaḥ | lekhanakarmaṇi tribhirvākśataiḥ sekaḥ kārya ityarthaḥ | sekaḥ kadā kārya ityāha -sekastu divasa eva kāryaḥ | anyadapi asādhuko rātrāvapi || 2-4 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">atha trividhākṣisvedānāṃ prayogadvāreṇa karma darśayannāha - sa yathā - sa yathetyādinā darśayati granthakāraḥ | eraṇḍatvakpatramūlaiḥ śṛtamājaṃ payo hitam ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">sukhoṣṇaṃ secanaṃ netre vātābhiṣyandanāśanam | pariṣeko hito netre payaḥ koṣṇaṃ sasaindhavam || 6 ||</seg> <seg type="unit" n="7">rajanīdārusiddhaṃ vā saindhavena samanvitam | vātābhiṣyandaśamanaṃ hitaṃ mārutaparyaye || 7 ||</seg> <seg type="unit" n="8">śuṣkākṣipāke ca hitamidaṃ secanakaṃ sadā | sābaraṃ madhukaṃ tulyaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ sucūrṇitam ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">chāgakṣīre ghṛtaṃ sekātpittaraktābhighātajit | triphalālodhrayaṣṭībhiḥ śarkarābhadramustakaiḥ ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">piṣṭaiḥ śītāmbunā seko raktābhiṣyandanāśanaḥ | lākṣāmadhukamañjiṣṭhālodhrakālanusārivāḥ || 10 ||</seg> <seg type="unit" n="11">puṇḍarīkayutaḥ seko raktābhiṣyandanāśanaḥ | śvetalodhraṃ ghṛte bhṛṣṭaṃ cūrṇitaṃ paṭavisrutam || 11 ||</seg> uṣṇāmbunā vimṛditaṃ sekācchūlaghnamambake |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="5-11"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> eṣa ca vātābhiṣyande praśastaḥ | abhiṣyando netrāmayaḥ sarasapākarujaḥ | ayamapi sarvākṣirogotpādaka ityarthaḥ | tathāhi ‘vātāt pittāt kaphādraktādabhiṣyandaścaturvidhaḥ | prāyeṇa jāyate ghoraḥ sarvanetrāmayākara’ iti | eraṇḍapatretyādiyoge kṣīrasādhanaṃ kṣīraparibhāṣayaiva boddhavyam | tantrāntare'yamadhimanthanāmnā vihitaḥ tatra kaṇṭakārīyutamiti paṭhanti | tathāca -‘kaṇṭakārīśiphairaṇḍamūlatvakpatrasādhitam | kṣīramājaṃ hitaṃ seke cakṣu:spandādhimanthayoḥ’ iti | anyacca ‘pariṣeke hitaṃ netre payaḥ koṣṇaṃ sasaindhavam | rajanīdārusiddhaṃ vā saindhavena samanvitam | vātābhiṣyandaśamanaṃ hitaṃ mārutaparyaye | śuṣkākṣipāke vihitamidaṃ secanakaṃ sadā | pariṣekaṃ sekābhidhānaṃ payotrājaṃ gavyaṃ vā mānuṣamiti kecit | koṣṇamīṣaduṣṇam | saindhavamiti sasaindhavacūrṇaprakṣiptam | athavā rajanīdārusiddhaṃ paya iti yogaḥ | kṣīrapākamatra kṣīraparibhāṣayā kartavyam | rajanī dāruharidrā | eke rajanīdārudravyadvayaṃ vadanti | tatra rajanī haridrā dāru devadāru | mārutaparyāyepi hitametat | mārutaparyāyaṃ tat sarvāṅgam akṣiroge paṭhanti | tadyathā ‘vāraṃ vāraṃ ca paryeti bhruvau netre ca mārutaḥ | rujaśca vividhāstīvrāḥ sa jñeyo vātaparyaya’ iti | śuṣkākṣipāke ca idameva secanaṃ sadā sarvasminkāle kṛtau vā hitamityarthaḥ | śuṣkākṣipākamapi sa cākṣigata eva boddhavyaḥ | tadyathā ‘yat kūṇitaṃ dāruṇarūkṣavartma saṃlakṣanetrāviladarśanaṃ yat | sarūkṣaṇaṃ yat pratibodhane ca śuṣkākṣipākopahataṃ tadakṣi’iti | idānīṃ raktapittābhiṣyandanāśanārthaṃ yogamāha -pittābhighātobhiṣyanda eva | yaṣṭīmadhu yaṣṭī bhadramustakaḥ śreṣṭhamustaḥ nāgaramothā iti loke piṣṭa iti kalkīkṛtaḥ | ayaṃ poṭṭalakaḥ baddhena chedo vihitaḥ | poṭṭalakadvāreṇaiva tadadharāseka ityanye | tagaraṃ, sārivā āsphotā, puṇḍarīkaṃ kamalaṃ tadabhāve tadbījānyatra gṛhyante | atra kvātharūpeṇa seko boddhavyaḥ | athākṣisādanaharayogamāha | ayaṃ dhārābhidhānopi svedaḥ poṭṭalakena badhvā kartavya iti saṃpradāyaḥ | ambake netre || 5-11 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="5-11"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> sa yathā - sukhoṣṇam ājaṃ payaḥ netre secane hitaṃ | kiṃbhūtaṃ payaḥ | eraṇḍatvakpatramūlai: śṛtaṃ kvathitaṃ | punaḥ kiṃbhūtaṃ | vātābhiṣyandam āgataḥ pākaṃ netraṃ | vātābhiṣyande sekaḥ, anyacca pariṣeke secane sasaindhavaṃ koṣṇaṃ payaśchāgīdugdhaṃ netre hitaṃ, rajanī haridrā dāru devadāru saindhavena samanvitaṃ tatsiddhaṃ ca hitaṃ | kiṃbhūtaṃ | vātābhiṣyandaśamanaṃ tathā mārutaparyāyeṇa roge | tathā śuṣkākṣipāke hitaṃ vātābhiṣyande vātaparyaye śuṣkākṣipāke sāvaraṃ lodhraṃ madhukaṃ yaṣṭī etat tulyaṃ saṃcūrṇitaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ punaḥ chāgīkṣīre sthitaṃ sekāt secanāt pittaraktābhighātajidbhavati | abhighāto netrābhighātaḥ | netrābhighāte sekaḥ śarkarā sitā'bhiṣyande kālānisārivā kalisāri | puṇḍarīkaṃ śvetakamalaṃ, raktābhiṣyande paṭavisṛtaṃ vastrapūtaṃ, punaḥ uṣṇāmbunā marditam, ambake netre sekātsecanāt śūlaghnaṃ bhavati netraśūleti ||5-11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">āścyotanam | athāścyotanakaṃ kāryaṃ niśāyāṃ na kathaṃcana ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">unmīlite'kṣṇi dṛṅmadhye bindubhirdvyaṅgulāddhitam | bindavo'ṣṭau lekhaneṣu snehane daśa bindavaḥ || 13 ||</seg> <seg type="unit" n="14">ropaṇe dvādaśa proktāste śīte koṣṇarūpiṇaḥ | uṣṇe ca śītarūpāḥ syuḥ sarvatraivaiṣa niścayaḥ ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">vāte tiktaṃ tathā snigdhaṃ pitte madhuraśītalam | tiktoṣṇarūkṣaṃ ca kaphe kramādāścyotanaṃ hitam ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">āścyotanānāṃ sarveṣāṃ mātrā syādvākśataṃ hitā | nimeṣonmeṣaṇaṃ puṃsāmaṅgulyośchoṭikā'thavā || 16||</seg> gurvakṣaroccāraṇaṃ vā vāṅmātreyaṃ smṛtā budhaiḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="12-16"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athāścyotanamāha - āścyotanaṃ netrasecanaṃ, taccādāveva sarveṣāmakṣirogāṇām | uktaṃca vāgbhaṭe - ‘sarveṣāmakṣirogāṇāmādāvāścyotanaṃ hitam | rūkṣoṣṇakaṇḍūgharṣāśrudāharoganibarhaṇam’ iti | atrādāviti nirāmāvasthāyāṃ vātapittavajjñeyam | nirāmāvasthā ca rūkṣādyupalakṣitā jñeyā | uktaṃca videhe - ‘abhiṣyande'vamanthe ca netrayoḥ kaphasaṃbhave | utpanna eva kartavyaṃ netrayoḥ kaphanāśanam | lākṣyāścākṣṇoḥ parīṣekastīkṣṇaścāścotanādikam iti | atra sāmanirāmalakṣaṇaṃ ca yathā - ‘udīrṇavadanaṃ netraṃ rāgadveṣasamanvitam | gharṣanistodaśūlāsrayuktamāmānvitaṃ viduḥ | mandavedanatākaṇḍūḥ saṃrambhastu prasannatā | praśastavartmatā cākṣṇoḥ saṃpakvaṃ gadamādiśet’ iti | niśāyāṃ na kathaṃ cana iti | rātrau na kartavyamevetyanena divā kartavyatā'sya pratipāditā | dvyaṅgulāditi | dvyaṅgulotsedhaṃ kṛtvā dvyaṅguloccenopādeyamityarthaḥ | bindubhiriti | binduparimāṇaṃ ca vāgbhaṭe - ‘pradeśinyaṅgulaparvadvayānmagnasamuddhṛtāt| yāvatpatatyasau bindurdṛśāṣṭau ṣaṭ krameṇa te’ iti | lekhanādiṣu bindusaṃkhyāmāha - bindava iti | bindavo lekhane'ṣṭau, snehane daśa, ropaṇe dvādaśa | te śīte koṣṇarūpiṇa iti | te bindavaḥ śīte śītakāle hemante śiśire ca koṣṇarūpiṇaḥ koṣṇāḥ | evam uṣṇakāle śītarūpiṇaḥ | eṣa niścayaḥ sarvatra lekhanādau jñeya: | vātādikramāt snigdhādikamāha - vāta iti | vāto'tra netrābhiṣyandādau tiktarasaprāyaṃ snigdhaṃ ca hitam | pitte madhuraśītalaprāyaṃ, kaphe tiktoṣṇarūkṣaṃ ca āścyotanaṃ netrasecanarūpam iti | athā'ścyotanaṃ mātrāsvarūpamāha - āścyotaneṣviti | sarveṣu lekhanādiṣu vākśatamiti | gurvakṣaroccāraṇaṃ vāk netrasecane tu snehanādiṣu mātrāviśeṣaḥ proktaḥ | atra tu netramadhye bindukṣepaṇatvena sarveṣu vākśatamātrameva | kecidatra mātrālakṣaṇaṃ paṭhanti tadyathā -‘nimeṣonmeṣaṇaṃ puṃsāmaṅgulyā choṭikāthavā | gurvakṣaroccāraṇaṃ vā vāṅmātreyaṃ smṛtā budhaiḥ’ iti | ayaṃ pāṭho bahupustakeṣu nāsti || 12-16 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="12-16"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> athāścyotanam | athānantaram āścyotanaṃ kathyate tat āścyotanaṃ niśāyāṃ rātrau na kāryaṃ kathaṃcana | tallakṣaṇamāha – unmīlita uddhāṭite'kṣṇi dṛṅmadhye dvyaṅgulāt bindubhiryaddīyate tadevāścyotanam | lekhanādau kiyanto bindavo deyāstadāha - te bindavaḥ śīte śītakāle koṣṇarūpiṇaḥ uṣṇe uṣṇakāle śītarūpa eṣa niścayaḥ | vātādau kīdṛśā āścyotanā deyāstadāha -sugamam | āścyotananāmānyāha - budhaiḥ paṇḍitaiḥ iyaṃ vāṅmātrā smṛtā | keyaṃ tadāha sarveṣāṃ āścyotanānāṃ vāṅmātrā hitā nimeṣonmeṣaṇaṃ nimeṣo netranimeṣastanyaunmeṣakaraṇaṃ tathā aṅgulyācchoṭikī gurvakṣaro dīrghākṣarastasyoccāraṇaṃ dvayaṃ vāṅmātrā ekā || 12-16 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">athāścyotanārthaṃ yogānāha - bilvādipañcamūlena bṛhatyeraṇḍaśigrubhiḥ || 17 ||</seg> <seg type="unit" n="18">kvātha āścyotane koṣṇo vātābhiṣyandanāśanaḥ | ambupiṣṭairnimbapatraistvacaṃ lodhrasya lepayet || 18 ||</seg> <seg type="unit" n="19">pratāpya vahninā ṣiṣṭvā tadraso netrapūraṇāt | vātotthaṃ raktapittotthamabhiṣyandaṃ vināśayet || 19||</seg> <seg type="unit" n="20">triphalāścyotanaṃ netre sarvābhiṣyandanāśanam | strīstanyāścyotanaṃ netre raktapittānilārtijit ||20||</seg> kṣīrasarpirghṛtaṃ vāpi vātaraktarujaṃ jayet |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="17-20"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> araṇi: agnimanthabhedaḥ tadabhāve agnimantha eva dviguṇaḥ kārya iti paribhāṣoktatvāt | athānyaprakāramāha - lodhro vṛkṣaviśeṣaḥ tasya tvak tvaca eva lodhrasaṃjñā vikhyātā | atra strīdugdhaṃ saṃmiśryāścyotanaṃ kāryamiti vyavahāraḥ | tantrāntare'pi ‘nimbasya patraiḥ parilipya lodhnaṃ svedāgninā cūrṇamathāpi kalkam | āścyotanaṃ mānuṣadugdhayuktaṃ pittāsradāhāpahamagryamukta’miti | aparamapi ‘triphalāścyotanaṃ netre sarvābhiṣyandanāśanam’ | triphalāścyotanamiti kvātharūpam | athavāhimakaṣāyarūpaṃ boddhavyaṃ kalkarūpamityeke | yaduktaṃ ‘jātā rogā vinaśyanti na bhavanti kadācana | triphalāyāḥ kaṣāyeṇa prātarnayanadhāvanaḥ || strīstanyāścyotanaṃ netre raktapittānilārtijit | kṣīrasarpirghṛtaṃ cāpi vātaraktarujaṃ jayet’ | kṣīrasarpiriti dohanamātreṇaivotpannaṃ taṃ haiyaṅgavīnamityāhuḥ | kṣīramatra gavyam | tathāca ‘gavyakṣīrotthitaṃ sarpistarpaṇārthaṃ vidhīyate | dṛṣṭiprasādanaṃ śreṣṭhaṃ timirasyāpi karṣaṇa’miti | yadvā kṣīreṇa sādhitaṃ sarpiḥ kṣīrasarpiḥ ghṛtamiti kevalaṃ gavyamājaṃ vā grāhyam | strīstanyādiyogoyamapi āgantujadoṣe praśasta ityāhuḥ | tantrāntarīyoktatvāt | yaduktam ‘āgantudoṣaṃ prasamīkṣya kāryaṃ vaktroṣmaṇā svedanamāditastu | āścyotanaṃ strīpayasā ca sadyo yaccāpi pittakṣatajāpahaṃ syāt’ iti || 17-20 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="17-20"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> tadyathā - bilvādipañcamūlena ‘bilvāgnimanthasyonākapāṭalā kumbhakārā bṛhatī kaṇṭakārī vātābhiṣyande ambu jalaṃ tatpiṣṭairnimbapatrairlodhrasya tvacaṃ lepayet | tāṃ tvagninā pratāpya piṣṭvā tadrasaḥ netrapūraṇād abhiṣyandaṃ vināśayet | raktavātapittābhiṣyande kṣīrasarpirdugdhaghṛtaiḥ | ghṛtaṃ manthanotthaṃ, āścyotane abhiṣyandaśūle || 17-20 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">idānīṃ piṇḍikāvidhānamāha - piṇḍī kavalikā proktā badhyate paṭṭavastrakaiḥ ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">netrābhiṣyandayogyā sā vraṇeṣvapi nibadhyate | abhiṣyande'dhimanthe ca saṃjāte śleṣmasaṃbhave ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">snigdhasvinnottamāṅgasya śirastīkṣṇairvirecayet | adhimantheṣu sarveṣu lalāṭe vyadhayecchirām || 23 ||</seg> <seg type="unit" n="24">aśānte sarvathā manthe bhruvorupari dāhayet | abhiṣyandeṣu sarveṣu badhnīyātpiṇḍikāṃ budhaḥ ||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="21-24"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> vraṇeṣvapi nibadhyata iti | vraṇamatra śastrakṣārāgnikṛtaṃ jalaukāpātanakṛtaṃ vā tatraiva boddhavyam | anyadvraṇaṃ ca yannetrayordoṣajanitam | tathāgantuje piṇḍīvihitā athāsyāgre'bhiṣyandādhimanthayoḥ karmāntaroktaṃ ślokadvayamāhureke | etaddvayaṃ ca prakaraṇāntaroktatvenāsmābhirapi nātra varṇitam | asaṃgatatvāt | atha sarvābhiṣyandipiṇḍikāviṣayamāha - sarveṣviti | vātapittakapharaktasvarūpeṣu | budhairiti grahaṇena yathāyogyaṃ dravyādikaṃ vicārya badhnīyādityarthaḥ | ata eva vātābhiṣyande snigdhoṣṇā piṇḍikā deyā | evaṃ pittaraktādike madhuraśītetyabhiprāyaḥ || 21-24 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="21-24"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha piṇḍikā vastrapaṭṭakaiḥ badhyate sā piṇḍikā balikā ca proktā sā netrābhiṣyandayogyā | vraṇeṣvapi sā badhyate | athābhiṣyande śirovirecanamāha śleṣmasaṃbhave abhiṣyande tathādhimanthe netraroge snigdhasvinnottamāṅgasya puruṣasya śirastīkṣṇairnasyairvirecayet srāvayet | snigdhakṛtatailābhyaṅgasvinnaṃ sveditam uttamāṅgaṃ mastakaṃ yasya saḥ | tasya adhimanthānyākriyāmāha - sugamam || 21-24 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">idānīṃ piṇḍikārthaṃ prayogavarānāha - vātābhiṣyandaśāntyarthaṃ snigdhoṣṇā piṇḍikā bhavet | eraṇḍapatramūlatvaṅnirmitā vātanāśinī || 25 ||</seg> <seg type="unit" n="26">pittābhiṣyandanāśāya dhātrīpiṇḍī sukhāvahā | mahānimbaphalodbhūtā piṇḍī vā pittanāśinī ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">śigrupatrakṛtā piṇḍī śleṣmābhiṣyandanāśinī | nimbapatrakṛtā piṇḍī śleṣmapittaharā bhavet || 27 ||</seg> <seg type="unit" n="28">triphalāpiṇḍikā proktā nāśane śleṣmapittayoḥ | piṣṭvā kāñjikatoyena ghṛtabhṛṣṭā ca piṇḍikā ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">lodhrasya harati kṣipramabhiṣyandamasṛgbhavam | śuṇṭhīnimbadalaiḥ piṇḍī sukhoṣṇā svalpasaindhavā ||29||</seg> dhāryā cakṣuṣi saṃyogācchothakaṇḍūvyathāpahā |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="25-29"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> tatra vātābhiṣyandanāśanī yathā (vāteti) | atrairaṇḍasya patrāṇi mūlaṃ tvak cāṅgatrayaṃ saṃgṛhya kalkamāhuḥ | kalkārthaṃ cātra payaḥ ityapare | sāmānyatvena jalaṃ deyamiti sarvatra | vātanāśinītyanenaiva kevalaṃ vātābhiṣyande kathitaṃ kintu adhimanthādīnāṃ vātarujāyāmapi śastametat | evaṃ pittakaphayorapi boddhavyam | atha pittābhiṣyandanāśanārthaṃ piṇḍīyogamāha - dhātrī āmalakīphalaṃ | atra peṣaṇārthaṃ kāñjikaṃ jalaṃ vā sarvatra | mahānimbo nimbārkaḥ sa ca vakāṇaniṃbaśabdavācyaḥ | atrāpyanukte jalam | eke śigrupatrakṛtetyādikaṃ pāṭhamanyathā paṭhanti ‘śigrupatrakṛtā piṇḍo śleṣmābhiṣyandahāriṇī | nimbapatrakṛtā piṇḍī vātapittavināśinī’ iti śleṣmapittayoriti | atha śleṣmābhiṣyande yogamāha | śigruḥ sobhāñjanakaḥ triphalā haritakyādikam| atrāpi kalkārthaṃ yathāyogyaṃ vihitaṃ dravaṃ deyam | atha raktābhiṣyandārthaṃ yogamāha - piṣṭvā kāñjikatoyeneti | kāñjikadravabhāgena| tadabhāve jalamatra grāhyam | tena pūrvaṃ lodhraṃ kāñjikena saṃpiṣya paścāt ghṛtena saṃpācya piṇḍikā kāryā | athābhiṣyandādīnāṃ śothakaṇḍūharaṇārthaṃ yogottamamāha | atra śuṇṭhīnimbadalāpekṣayā svalpo deyaḥ | svalpasaindhaveti śuṇṭhīmānāllaghutaram saṃyogo piṇḍīviśeṣaṇam | tena saṃyogayuktā vastrapaṭṭādibhiḥ susaṃhatā ityarthaḥ | eke saṃyogāditi pañcamyantaṃ paṭhanti | tatrāsyāḥ saṃyogādeva śothādayo yāntīti bhāvaḥ || 25-29 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="25-29"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> athābhiṣyande kriyāmāha | atha vātādināśe piṇḍikāmāha - mahānimbaphaleti | vāte pitte ca piṇḍī | atha śleṣmābhiṣyande piṇḍī śigruḥ śobhāñjanaḥ | atha śleṣmapittaraktābhiṣyande piṇḍī ghṛtamṛṣṭā kāñjikapiṣṭā lodhrapiṇḍikā asṛgbhavaṃ raktabhavam abhiṣyandaṃ harati | śothakaṇḍvādau piṇḍī nimbadalaiḥ nimbapatraiḥ | spaṣṭamanyat || 25-29 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">atha biḍālavidhiḥ | biḍālako bahirlepo netre pakṣmavivarjitaḥ || 30 ||</seg> tasya mātrā parijñeyā mukhalepavidhānavat |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="30"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ biḍālakaviṣayamāha - mukhalepavidhānavadityanena yathā mukhalepavidhistadvadatrāpi boddhavyaṃ, mukhalepavidhistu pūrvādhyāye lepanamūrdhatailakarṇapūraṇākhye jñātavyaḥ || 30 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="30"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha biḍālaḥ netrapakṣmavivarjite bahirbhāge yo lepaḥ sa biḍālaka ucyate tasya mātrā mukhalepamātrā mukhalepavidhānavadvijñeyā || 30 ||</seg> atha lepaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">sa yathā - dī. - atha lepamāha - sa yathetyanena yogān darśayati gnanthakāraḥ | yaṣṭīgairikasindhūtthadārvītārkṣyaiḥ samāṃśakaiḥ ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">jalapiṣṭairbahirlepaḥ sarvanetrāmayāpahaḥ | rasāñjanena vā lepaḥ pathyāviśvadalairapi || 32 ||</seg> <seg type="unit" n="33">kumāri kāgnipantrairvā dāḍimīpallavairapi | vacāharidrānimbairvā tathā nāgaragairikaiḥ || 33 ||</seg> <seg type="unit" n="34">dagdhvā sasaindhavaṃ lodhraṃ madhūcchiṣṭayute ghṛte | piṣṭamañjanalepābhyāṃ sadyo netrarujāpaham || 34 ||</seg> <seg type="unit" n="35">lohasya pātre saṃghṛṣṭo raso nimbaphalodbhavaḥ | kiṃcidghano bahirlepānnetrabādhāṃ vyapohati || 35 ||</seg> <seg type="unit" n="36">saṃcūrṇya maricaṃ keśarājasvarasamardanāt | lepanādarmaṇāṃ nāśaṃ karotyeṣa prayogarāṭ || 36 ||</seg> <seg type="unit" n="37">svināṃ bhittvā viniṣpīḍya bhinnāmañjananāmikām | śilailānatāsindhūtthai: sakṣaudrai: pratisārayet || 37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="31-37"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> yaṣṭī madhuyaṣṭī | eke yaṣṭīsthāne pathyāṃ paṭhanti vyākhyānayanti ca | pathyā harītakī sindhūtthaṃ saindhavaṃ dārvī haridrā tārkṣyaṃ rasāñjanaṃ tadabhāve dāruharidrā dviguṇā grāhyā taddravatvāt aparamapi vakṣyamāṇacatuṣṭayaṃ sarvanetrāmaye vihitamiti śeṣaḥ | kiṃ tadāha - rasāñjanena lepa eko yogaḥ | rasāñjanaṃ dārvīkvāthasamudbhavaṃ dravyaviśeṣaḥ | viśvādalairapi pathyā viśvadalairapi dvitīyo yogaḥ | pathyā harītakī viśvaṃ śuṇṭhī etayordalāni patrāṇi athavā dalasthāne jaleti pāṭhaḥ | tatra jalaṃ vālakaṃ | vacā haridrā viśvaiḥ kṛtvā tṛtīyo yogaḥ | nāgaragairikaiścaturthaḥ viśvānāgaraśabdābhyāṃ śuṇṭhī kathitā | badhvā sasaindhavaṃ lodhraṃ madhūcchiṣṭaghṛtapiṣṭamañjanalepābhyāṃ sadyo netrarujāpahaṃ saindhavamatra manāk deyam | madhūcchiṣṭaṃ sikthakam | loke momaśabdavācyam | ghṛtamatra gavyaṃ lepotra punarjalena pracarati añjanaṃ tu ghṛtenaiva vyavahāraḥ | sadyo netrarujāpahamiti | abhiṣyandodhimanthādīnāṃ vedanāpahamiti | ayaḥ ‘lohapātreṇa saṃghṛṣṭo raso nimbūphalodbhavaḥ | kiṃcidghano bahirlepo netrabādhaṃ vyapohati’ | nimbūphalarasastu lohapātre prakṣipya tadanu lohadaṇḍenāpi gharṣayet yāvat ghano bhavati | eke lohapātreṇetyasya sthāne kāṃsyapātreṇeti paṭhanti mānayanti ca | netrabādhāmiti netravyathāṃ tenābhiṣyandādīnāmityarthaḥ | athārmanāśanārthaṃ yogamāha | keśarājo mārkavaḥ loke ghamarāśabdavācyaḥ | armātiraktārmasaṃjñaṃ, netrābhyantaresya pracāra ityeke | prayogarāṭ prayogaśreṣṭhaḥ | svinnāṃ bhitvā viniṣpādya bhinnāmañjananāmikāṃ śilailāmanasindhūtthaiḥ sakṣaudraiḥ pratisārayet | pratisārayedityanena śilācūrṇaṃ kṛtvā kṣaudreṇa saṃplāvya yojyaṃ | kutra yojyaṃ tadāha añjananāmikāmiti | guhāñjanīti loke | sā ca paṭalante pakṣmasamīpe bhavati | svinnāmiti tāṃ pūrvaṃ saṃsvedya paścāt śastreṇa bhitvā vidārya tadanu niṣpīḍyata iti pūyamānīya paścāt pratisārayet| ata eva bhinnāmiti viśeṣaṇamasyāḥ śilailanatasindhūtthairiti śilā manaḥśilā elā kṣudrailā, nataṃ tagaraṃ, sindhūtthaṃ saindhavam || 31-37 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="31-37"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> sa yathā - yaṣṭī madhuyaṣṭī, dārvī dāruharidrā, tārkṣyaḥ kharparaṃ, samāṃśakaiḥ samabhāgaiḥ sarvanetrāmayāpahaḥ sarve ye netrāmayā abhiṣyandādayastān hanti | anyacca rasāñjanaṃ dārvīkvāthodbhavaṃ, pathyā harītakī, viśvā śuṇṭhī, dalaṃ patrajaṃ, kumārī, agnipatraiḥ etaiḥ ṣaḍyogāḥ | anyacca lodhraṃ saindhavaṃ agnau dagdhvā madhūcchiṣṭe ghṛte kṛtam etatpiṣṭam añjanalepābhyāṃ sadyo netrarujāpahaṃ bhavati | anyacca sugamam | athārmasu lepaḥ maricaṃ saṃcūrṇayitvā keśarājo bhṛṅgarājaḥ, tasya svarasamardanāt punaḥ lepanāt eṣaḥ prayogarāṭ armaṇāṃ nāśaṃ karoti | arma vraṇaviśeṣaḥ | atha pratisāraṇam añjananāmikāṃ svinnāṃ sveditāṃ punaḥ bhitvā vidārayitvā punaḥ viniṣpīḍya pīḍayitvā śilā elā nataṃ tagaraṃ sindhūtthaṃ saindhavaṃ sakṣaudrairetaiḥ pratisāraṇaṃ kuryāt | netrāñjananāmikā netrapiḍakā || 31-37 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">tarpaṇam | atha tarpaṇakaṃ vacmi netratṛptikaraṃ param | yadrūkṣaṃ pariśuṣkaṃ ca netraṃ kuṭilamāvilam || 38 ||</seg> <seg type="unit" n="39">śīrṇapakṣmaśirotpātakṛcchronmīlanasaṃyutam | timirārjunaśukrādyairabhiṣyandādhimanthakaiḥ || 39 ||</seg> <seg type="unit" n="40">śuṣkākṣipākaśothābhyāṃ yuktaṃ vātaviparyayaiḥ | tannetraṃ tarpaṇe yojyaṃ netrarogaviśāradaiḥ || 40||</seg> <seg type="unit" n="41">durdinātyuṣṇaśīteṣu cintāyāsabhrameṣu ca | aśāntopadrave cākṣṇi tarpaṇaṃ na praśasyate || 41 ||</seg> <seg type="unit" n="42">vātātaparajohīne deśe cottānaśāyinaḥ | ādhārau māṣacūrṇena klinnena parimaṇḍalau || 42 ||</seg> <seg type="unit" n="43">samau dṛḍhāvasaṃbādhau kartavyau netrakośayoḥ | pūrayedghṛtamaṇḍena vilīnena sukhodakai: || 43 ||</seg> <seg type="unit" n="44">athavā śatadhautena sarpiṣā kṣīrajena vā | nimagnānyakṣipakṣmāṇi yāvatsyustāvadeva hi ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">pūrayenmīlite netre tata unmīlayecchanaiḥ | dhārayedvartmarogeṣu vāṅmātrāṇāṃ śataṃ budhaḥ || 45 ||</seg> <seg type="unit" n="46">svacche kaphe sandhiroge mātrāpañcaśataṃ hitam | śukle ca ṣaṭśataṃ kṛṣṇaroge saptaśataṃ matam ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">dṛṣṭirogeṣvaṣṭaśatamadhimanthe sahasrakam | sahasraṃ vātarogeṣu dhāryamevaṃ hi tarpaṇam || 47 ||</seg> <seg type="unit" n="48">svinnena yavapiṣṭena snehavīryeritaṃ tataḥ | yathāsvaṃ dhūmapānena kaphamasya viśodhayet || 48 ||</seg> <seg type="unit" n="49">ekāhaṃ vā tryahaṃ vāpi pañcāhaṃ ceṣyate param | tarpaṇe tṛptiliṅgāni netreṣvetāni bhāvayet || 49 ||</seg> <seg type="unit" n="57">sukhasvapnāvabodhaṃ ca vaiśadyaṃ varṇapāṭavam | nivṛttirvyādhiśāntiśca kriyālāghavameva ca ||57||</seg> <seg type="unit" n="51">atha sāśru guru snigdhaṃ netraṃ syādatitarpitam | rūkṣamasnāvilaṃ rugṇaṃ netraṃ syāddhīnatarpitam || 51 ||</seg> rūkṣasnigdhopacārābhyāmetayoḥ syātpratikriyā |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="38-51"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ tarpaṇavidhānaṃ darśayannāha - athetyādi | biḍālānantaraṃ tarpaṇakaṃ dṛṣṭiprasādanakaṃ karma vacmi | kīdṛśaṃ netraṃ tarpaṇayogyaṃ bhavati tadāha - yadrūpamityādi | yādṛśaṃ rūkṣaṃ pariśuṣkamiti vātābhiṣyandādeva | āvilaṃ kaluṣaṃ śīrṇapakṣmeti romaśātanaṃ śirotpāta iti yathā - ‘avedanā vāpi savedanā vā yasyākṣirājyo hi bhavanti tāmrāḥ | muhurvirajyaṃti ca yāḥ sa tādṛgvyādhiḥ śirotpāta iti pradiṣṭa’ iti | kṛcchronmīlanasaṃyutamiti kṛcchronmīlanaḥ ākuṃcanasaṃjñaḥ | yathā -‘vātādyā vartmasaṃkocaṃ janayanti gatā yadā | tadā draṣṭuṃ na śaknoti kuṃcanaṃ nāma tadviduḥ’iti | timirārjunaśukrādyairiti timiraṃ tu liṅganāśasya mūlameva | yataścaturthapaṭalagato doṣastimiraṃ karoti tacca nānārūpaṃ bhavati | arjunamiti śuklabhāgagatarogaviśeṣaḥ | yaduktaṃ ‘eko yaḥ śaśarudhiropamaśca binduḥ śuklastho bhavati tadarjunaṃ vadantī’ti | śukramiti kṛṣṇabhāgagataṃ tacca trividhaṃ śuddhaśukraṃ śirāśukraṃ kṣataśukraṃ ceti | śukramatra puṣpaśabdavācyaṃ phūlīti loke | ādigrahaṇādetādṛśairanyairapi | abhiṣyandādhimanthakairiti abhiṣyando netrāmayaḥ | ayamapi sarvanetrarogotpādaka ityarthaḥ | adhimantho netre śotharūpo rujāvāṃśca bhavati sa ca vṛddhenābhiṣyandenaiva kriyāvatāṃ tatpuruṣāṇāṃ caturvidho jāyate | śuṣkākṣipākaśothābhyāmiti śuṣkākṣipākaḥ sarvākṣigataroge paṭhitaḥ sa yathā - ‘yatkūṇitaṃ dāruṇarūkṣavartma saṃdahyate cāviladarśanaṃ yat | sudāruṇaṃ yatpratibodhane ca śuṣkākṣipākopahataṃ tadakṣī’ti | śotha iti | śothajanetrapākaḥ | yataḥ -‘kaṇḍūpadehāśruyutaḥ pakkodumbarasannibhaḥ | saṃraṃbhī pacyate yastu netrapākaḥ sa śothaja’ iti | vātaviparyayairyuta iti vātaviparyayo netrarogaviśeṣaḥ | ayamapi sarvākṣigataroge paṭhitaḥ | yathā ‘vāraṃvāraṃ ca paryeti bhruvau netre ca mārutaḥ | rujaśca vividhāstīkṣṇāḥ sa jñeyo vātaparyaya’ iti | taṃ netraṃ tarpaṇe yojyamiti yatpūrvoktarogaviśeṣe varṇitaṃ tannetramityarthaḥ | tarpaṇaṃ tu vakṣyamāṇaṃ boddhavyam | atha tarpaṇakriyāyāmayogyaviṣayamāha - durdinātyuṣṇaśītairityanena śītoṣṇavarṣāsvarūpaṃ kālaṃ tarpaṇavihitam | prāptiniṣedhatvāt | durdinamiti varṣā meghavṛṣṭyākulaṃ dinaṃ niṣiddhaṃ nānyat | evamatyuṣṇamiti | grīṣme kharatarakiraṇatāpitadivasam | atiśītaṃ vātādivyāptaṃ dinamiti saṃbhrameṣviti bhramaścakrārūḍhasyevārthāsaṃvittiḥ | aśāṃtopadrave cākṣṇīti | āmadoṣajananopadravasahitaṃ nākṣi tarpayedityabhiprāyaḥ| tadyathā - ‘udīrṇavedanaṃ netraṃ rāgaśoṣasamanvitam | gharṣanistodaśūlāśruyuktamāmānvitaṃ vidu’riti | idānīṃ tarpaṇasya kartavyavidhāvapi karmavidhānamāha - tarpaṇārthī puruṣaḥ prathamameva śobhanaṃ sthānamanvicchet | tatra vātātaparajorahite iti| etayorlakṣaṇatvenāgnidhūmarahite iti grahaṇaṃ | yaduktaṃ - ‘pratisūryāgnirahite nīrujo dhūmamārute | gṛhe sukhe nirābādhaṃ tarpaṇaṃ ca samācaredi’ti | uttānaśāyinetyanena niścalasya vītakrodhatayāsya cāvarodhaḥ tantrāntaradarśanāt ‘uttānaśāyinaḥ kāryaṃ niścalasya yathāsukham | tarpaṇaṃ netrayugale vītakrodhabhayasya ce’ti | atha paścātkarmāha - ādhārau māṣacūrṇena netrakośayoriti netrapuṭayoḥ | dvau ādhārau kuryāt | ādhāro māṣapiṣṭīmayaḥ palīsaṃjñaḥ | klinnena māṣacūrṇeneti | klinnaṃ jalena marditam | kathaṃbhūtāvādhārāviti | parimaṇḍalau pari samantato bhāvena maṇḍalākārau tenārdhāṅgulotsedhaḥ dvyaṅgulavistāraṃ yathā syāt kuryādityabhiprāyaḥ | tathāhi ‘ardhāṅgulo'rdhavistāraṃ yathā syānnākṣirodhakṛt’ iti | punaḥ kathaṃbhūtāvādhārau | samāhitau na viṣamaiḥ | dṛḍhāviti na śīrṇau | asaṃdhāviti saṃdhirahitau | etena tannipuṇena kāryāvityarthaḥ | idānīṃ tarpaṇārthaṃ dravyaviśeṣamāha - pūrayennetrādhārāviti śeṣaḥ | kena pūrayettamāha - ghṛtamaṇḍenetyādi | vilīnaghṛtasya ghanībhūtasyoparitano bhāgo ghṛtamaṇḍa ityucyate | kīdṛśena sukhodakaiḥ kṛtvā vilīne | eke sukhodarkairevākṣipūraṇamāhuḥ | tadasaṃgatam | athavetyanena dravyāntaramāha - dhautena sarpiṣetyarthaḥ | kṣīramathanātsamudbhūtaṃ navanītaghṛtaṃ kṣīraghṛtamityucyate | kṣīramatra gavyaṃ grāhyaṃ tadvihitatvāt | tathāhi - ‘gavyakṣīrotthitaṃ sarpistarpaṇārthaṃ vidhīyate | dṛṣṭiprasādanaśreṣṭhaṃ timirasyāpakarṣaṇa’miti | atha kiyatparimāṇena pūraṇaṃ kāryaṃ tamāha - eke tu ‘pakṣmāṇi yāvanmajjanti romavattā yadā bhruvo’riti paṭhanti vyākhyānayanti ca tata unmīlayecchanairiti | unmīlanaṃ tu śanaiḥ kuryāt | śanairityanena karmāntaraṃ sūcayati | kathamunmīlayettadāha carakaḥ - ‘tato vastreṇa pītena nīlena haritena vā | patrairācchādya nayane tataḥ paśyedyathāsukhami’ti | atha tarpaṇasya dhāraṇaṃ kiyatkālena kāryaṃ tadāha - vartmarogeṣviti kṛcchronmīlanapakṣmaghātaprabhṛtiṣu | vāṅmātrāṇāṃ śatamiti| gurvakṣaroccāraṇaṃ vāk teṣāṃ śatamityarthaḥ| athavāṅgulyoḥ choṭikāsvarūpaṃ vāṅmātrātmatvena kathitam | tathāca ‘nimeṣonmeṣaṇaṃ puṃsāmaṃgulyācchoṭikāthavā | gurvakṣaroccāraṇaṃ vā vāṅmātreyaṃ smṛtā budhairi’ti| svasthe kaphe iti prakṛtisthe kaphe athavā svasthe puruṣe nīroge, nirupadrave ityanye ata eva sopadrave doṣe tarpaṇaṃ na vihitamiti pūrvoktameva | saṃdhirogajalasrāvaprabhṛtike kṛṣṇaroge śuddhaśukraśirāśukrapramukhe kaphe ca vikārābhipanne ata eva ṣaṭśatamityarthaḥ | pañcaśatān dṛṣṭirogeṣviti pitte nakulāndhyaprabhṛtiṣu dṛṣṭirogeṣviti bahuvacanatvena pittaje raktaje vā'ṣṭauśatāni kuryāt | adhimanthe sahasrakamityasya sthāne adhimanthe navaśatamiti paṭhanti | sahasraṃ vātarogeṣviti bahuvacanatvenāpi sannipātātmake vyādhau sahasramātraṃ yāvaddeyaṃ | tantrāntare saptaśatamātrābhiḥ sannipāte vihitam | tathāca ‘vācāṃ sahasramātrā syāddhārayenmārutavyathe | pittaje raktaje vā... ...niva | sannipātātmake saptapañca svasthavidhau tathe’ti viṣayovagantavyaḥ | atha kaphasnehopanayanaṃ kuryāttamāha - idānīṃ doṣādiviśeṣeṇa tarpaṇaviśeṣasya dināntaramāha - ekāhamiti | ekadināntaraṃ granthakāradarśanāt| tathā ca - ‘ahanyahani vātotthe pittarakte dināntaram | tarpaṇaṃ sannipātotthadvyantaraṃ tryaṃtaraṃ kaphe’ iti | tatra pittaraktādidoṣe tarpaṇaṃ kāryam | vāgrahaṇena vātotthepi ahanyahani kāryaṃ dvitīyavāgrahaṇenāpi dvyantaraṃ boddhavyaṃ sannipātaviṣayaṃ eke kaṭūṣṇamiti paṭhanti | tryahamiti tridināntaraṃ tacca kaphetyanukte svasthādāvapi | pañcāhamiti pañcadināntaram | atha tarpaṇaliṅgāni yasya bhavanti tānāha - sukhaṃ yathā syāt | svapnāvabodho bhavati | vaiśadyaṃ netrasyeti | varṇapāṭavamiti varṇaṃ śvetakṛṣṇādikaṃ tasya pāṭavaṃ nirmalatvam etena vyaktavartmane bhavataḥ | nivṛttiravalokanapracāro dṛḍhataro bhavati | kriyālāghavamiti sūkṣmāvalokanepi samarthadṛṣṭirbhavatītyarthaḥ | athātitarpitasya lakṣaṇānyāha - atheti sugamam | atha hīnatarpitasya lakṣaṇamāha - rūkṣamasnigdham, asrāvilam asrairnetrajalairāvilaṃ kaluṣīkṛtaṃ rāgamāraktatāṃ hīnatarpitanetramiti | atha hīnātitarpitasya netrasya kiṃcitprakāramāha - etayorhīnātitarpitayoḥ | tenātitarpitasya netrasya kiṃcitprakārato rūkṣakriyāhīnatarpitā snigdhā kriyetyabhiprāyaḥ || 38-51 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="38-51"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha tarpaṇam athānantaraṃ tarpaṇakaṃ cikitsitaṃ vacmi kathayāmi | tarpaṇakaṃ netratṛptikaraṃ | keṣu rogeṣu tarpaṇaṃ kriyate tānāha - yannetraṃ rūkṣaṃ bhavati | śuṣkaṃ kuṭilaṃ vakram āvilaṃ malayuktaṃ śīrṇapakṣma śīrṇaṃ gataṃ | pakṣma netrarogaṃ yasya tat | ete vātaparyantādayo netraroganidāne jñeyāḥ | evaṃbhūtaṃ netraṃ tarpaṇe yojyaṃ | netrarogaviśāradairvaidyaiḥ yatra tarpaṇaṃ na vihitaṃ tadāha - sugamam | yatra tarpaṇaṃ na hitaṃ yena vidhānena vā tadāha - vātādīnāṃ hīne rahite deśe uttānaśāyinaḥ puruṣasya netrakośayoḥ uparibhāge klinnena ārdreṇa māṣacūrṇena parimaṇḍalau maṇḍalākārau samau dṛḍhau asaṃbādhau kartavyau | tatra netre vilīnena drutena ghṛtagaṇḍena pūrayet | sukhodakairvā athavā | śatadhautena sarpiṣā kṣīrotthitena sarpiṣā vā yāvat akṣipakṣmāṇi nimagnāni bhavanti tāvat kāryaṃ | mīlite netre pūrayet | pūraṇānantaraṃ tataḥ śanaiḥ unmīlayet | dhāraṇe pramāṇamāha - vāṅmātrālakṣaṇaṃ gurvakṣaroccāraṇādikaṃ pūrvoktameva | sugamaṃ cānyat | tarpaṇe dāhakaphādhikye pratīkāramāha - tataḥ snehavīryeṇa īritam asya kaphasvinnena yavapiṣṭena yathāsvaṃ dhūmapānena viśodhayet | tarpaṇaṃ kiyaddinaparyantaṃ kartavyaṃ tadāha - ekāhaṃ tryahaṃ paraṃ pramāṇaṃ pañcāhaṃ vā iṣyate | atha tarpaṇe tṛptilakṣaṇamāha - tarpaṇe netrasya sukhasvapnādīni tṛptiliṅgāni bhāvayet vicārayediti pūrveṇānvayaḥ | sukhena svapnatvaṃ sukhena bodhatvaṃ vaiśadyaṃ viśadatā netrasya | varṇasya pāṭavaṃ paṭutvaṃ nirvṛttirnirāvṛttiḥ spaṣṭadarśanatvaṃ vyādhiśāntiḥ | kriyālāghavaṃ nimeṣonmeṣakriyālaghutvam | atitarpitamāha - sāsru-asruyuktaṃ guru snigdhaṃ ca | atha hīnatarpitanetramāha - rūkṣam asrāvilaṃ raktāvilaṃ rugṇaṃ rogayuktaṃ hīnatarpitaṃ netram evaṃ syāt | atitarpitahīnatarpitayoḥ pratikāramāha - rūkṣopacāreṇātisnigdhasya na hīnasnigdheneti yāvat || 38-51 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">puṭapākaḥ | sambandhaścāyaṃ - tarpaṇoktavidhānakriyāvyāpattisamānadharmatvaṃ puṭapākamāha - ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi puṭapākasya sādhanam ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">dvau bilvamātrau māṃsasya piṇḍau snigdhau supeṣitau | dravyāṇāṃ bilvamātraṃ tu dravāṇāṃ kuḍavo mataḥ ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">tadekasthaṃ samāloḍya patraiḥ supariveṣṭitam | puṭapākena tatpaktvā gṛhṇīyāttadrasaṃ budhaḥ || 54 ||</seg> <seg type="unit" n="55">tarpaṇoktavidhānena yathāvadupacārayet | dṛṣṭimadhye niṣecyaḥ syānnityamuttānaśāyinaḥ ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">snehano lekhanaścaiva ropaṇaśceti sa tridhā | hitaḥ snigdho'tirūkṣasya snigdhasyāpi hi lekhanaḥ ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">dṛṣṭerbalārthamitaraḥ pittāsṛgvraṇavātanut | sarpirmāṃsavasāmajjāmedaḥsvādvauṣadhaiḥ kṛtaḥ || 57 ||</seg> <seg type="unit" n="58">snehanaḥ puṭapākaśca dhāryo dve vākśate dṛśoḥ | jāṅgalānāṃ yakṛnmāṃsairlekhanadravyasaṃyutaiḥ || 58 ||</seg> <seg type="unit" n="59">kṛṣṇaloharajastāmraśaṅkhavidrumasindhujaiḥ | samudraphenakāsīsasrotojadadhimastubhiḥ || 59 ||</seg> <seg type="unit" n="60">lekhano vākśataṃ dhāryastasyaitāvadvidhāraṇam | stanyajāṅgalamadhvājyatiktakadravyapācitaḥ || 60 ||</seg> <seg type="unit" n="61">lekhanāttriguṇo dhāryaḥ puṭapākastu ropaṇaḥ | vitarettarpaṇoktāṃ tu kriyāṃ vyāpattidarśane || 61 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="52-61"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha puṭapākavidhānamāha - atha puṭapākasya traividhyamāha - sa puṭapākaḥ | atha teṣāṃ trayāṇāṃ madhye kaḥ kasya vihitastamāha - atirūkṣasya puruṣasya snigdhasyāpi puruṣasyeti śeṣaḥ | lekhano lekhanaḥ puṭapākaḥ | dṛṣṭerbalārthaṃ dṛṣṭidṛḍhīkaraṇārtham itaro ropaṇapuṭapākaḥ | sa eva pittāsṛgvraṇavātanut | vraṇavātādayo netragatā eva boddhavyā: | idānīṃ snehanapuṭapākamādau pradarśayannāha - vasāmāṃsāśritaḥ | sneha iti śeṣaḥ | tathāca ‘śuddhamāṃsabhavaḥ snehaḥ sā vasā parikīrtitā’ majjā mastakamajjā sthūlāsthiṣu ca bhavati | bheda udarasthatvagasthiṣu ca | tathācoktaṃ ‘sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tvabhyantarāśritā | athetareṣu sarveṣu saraktaṃ meda ucyata’ iti | dṛśa iti | dṛśi madhye niṣevya iti viṣayaḥ | atha lekhanapuṭapākamāha - jāṅgalānāṃ jantūnāṃ yakṛnmāṃsairiti | yakṛtkālakhaṇḍaḥ | yadyapi jāṅgalavargo'ṣṭavidha: kathitaḥ | tadyathā jāṅgalā viṣkirāḥ pratudā guhāśayāḥ | prasahā: parṇamṛgā bileśayā grāmyāśceti | tathāpi keṣāṃcinmate paṃcaiva śreṣṭhatamā: jāṅgalaviṣkirapratudaparṇamṛgabileśayāśca te ke jāṅgalādyāstān keṣāṃcit jñāpanārthamāha - eṇahariṇaparṇakuraṅgādayo jāṅgalāḥ | lāvatittirakapiñjalavartīrurvādayaḥ | viṣkirāḥ kapotapārāvatakaliṅgādayaḥ | pratudā: siṃhavyāghravṛ(ṣā?)śvakaśṛgālamārjārādayo guheśayāḥ | kākakaṅkakuraracāṣabhāsādayaḥ | prasahā: mṛdubhūrivakavṛkṣaśāyikāvānaraprabhṛtayaḥ | parṇamṛgāḥ śvāvicchaśagodhānakulādayo bileśayāḥ| aśvāśvataragokharoṣṭrabastorabhramedaḥpucchaprabhṛtayo grāmyā iti jāṅgalavargaḥ samāsena proktaḥ | yadyasya doṣasya vihitaṃ tattatraiva jñātavyam | lekhanadravyasaṃyutairiti lekhanadravyairvakṣyamāṇakṛṣṇaloharajaḥprabhṛtikaiḥ īdṛśaiścetyabhiprāyaḥ | kṛṣṇaloharajaḥkṛṣṇasāravarṇatāmrarajaśca vidrumaṃ pravālaṃ siṃdhujaṃ saidhavaṃ kāsīsaṃ dvividham ekaṃ bhasmasadṛśaṃ kiṃcidamlalavaṇarasaṃ, dvitīyaṃ puṣpakāsīsam īṣatpītaṃ tuvaraṃ tadbhavameva srotoñjanamiti | rasāñjanaśabdavācyaṃ tacca dvividham | ekaṃ srotoñjanakṛṣṇapāṣāṇākṛti dravyam | aparaṃ tu dāruharidrākvāthena kṛtrimaṃ pītalohitaṃ | mastu dadhnastoyaviśeṣam | tathāca ‘dadhnastu yadadhastoyaṃ tanmastu parikīrtita’miti | athāto ropaṇapuṭapākamāha - stanyaṃ strīdugdhaṃ tadabhāve gavyamājaṃ vā | jāṅgalaśabdena jāṅgalaprāṇināṃ vasā majjā medo grāhyaṃ ropaṇakriyāyāṃ vihitatvāt | madhu kṣaudram ājyaṃ ghṛtaṃ tiktakagavyaṃ niṃbaprabhṛtikaṃ lekhanatriguṇo dhārya ityanena vākśatatrayaṃ sūcitam | atha puṭapākavyāpatticikitsāmāha - vitarediti | puṭapākavyāpattidarśane hīnātiyoge tarpaṇoktāṃ kriyāṃ cikitsāṃ kārayet | etena tāni lakṣaṇāni atrā'pi jñeyāni iti granthakṛtā sūcitam | tathāhi -‘tarpaṇaṃ puṭapākaṃ ca nasyārhe na ca yojayet | yāvantyahāni yuñjīta dvistato hitabhāk bhavet’ iti || 52-61 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="52-61"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha puṭapākaḥ | ataḥ ūrdhvam ataḥ paraṃ puṭapākasya sādhanaṃ vakṣyāmi kathayiṣyāmi | tatsādhanamāha - māṃsasya jāṅgalamāṃsasya bilvamātrau dvau piṇḍau snigdhau sucikkaṇau tathā supeṣitau sūkṣmapeṣitau bilvadravyāṇāṃ śuṣkāṇāṃ bilvamātraṃ dravaḥ kuḍavayutaḥ | phalaṃ tanmāṃsauṣadham ekatvaṃ samāloḍya samyak melayitvā patrairjambvādibhirveṣṭitaṃ kṛtvā punaḥ mṛttikāṃ veṣṭya puṭapākayuktyā tadrasaṃ gṛhṇīyāt | tarpaṇoktavidhānena avacārayet | tasya grahaṇavidhānamāha - saḥ snehādibhedena tridhābhūtaḥ | uttānaśāyino nityaṃ niṣevyaḥ syāt tasya kiṃvidho hitastadāha - sugamam | snehamāha - sarpirghṛtaṃ māṃsādīni medāṃtāni jāṅgalāni svādvauṣadhaiḥ kākolyādibhiḥ kṛtasnehanastena puṭapākaḥ īdṛśaḥ iṣyate vāṅmātrā dve śate dhāryāḥ | lekhanamāha - lekhanadravyāṇi kṛṣṇalohādīni kṛṣṇaloharajaścūrṇaṃ siṃdhusrotoñjanaḥ cūrṇaṃ dadhimastu dadhijalaṃ lekhano vāk śataṃ dhāryaḥ | etāvadeva tasya dhāraṇam | atha ropaṇamāha - stanyaṃ dugdhaṃ jāṅgalaṃ jāṅgalamāṃsaṃ madhu kṣaudram ājyaṃ ghṛtaṃ tiktakadravyāṇi kaṭukyādīni taiḥ pācitaḥ lekhanāt | ropaṇaḥ triguṇapramāṇo dhāryaḥ | lekhane vākśatādidhāraṇaṃ vyāpattidarśane upadrave tarpaṇoktāṃ kriyāṃ vitaret || 52-61 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">añjanam | atha saṃpakvadoṣasya prāptamañjanamācaret | hemante śiśire caiva madhyāhne'ñjanamiṣyate ||62||</seg> <seg type="unit" n="63">pūrvāhṇe cāparāhṇe ca grīṣme śaradi ceṣyate | varṣāsu nābhre nāpyuṣṇe vasante ca sadaiva hi ||63||</seg> <seg type="unit" n="64">lekhanaṃ ropaṇaṃ caiva tathā syātsnehanāñjanam | lekhanaṃ kṣāratīkṣṇāmlarasairañjanamiṣyate || 64 ||</seg> <seg type="unit" n="95">kaṣāyatiktarasayuksasnehaṃ ropaṇaṃ matam | madhuraṃ snehasaṃpannamañjanaṃ tu prasādanam ||95 ||</seg> <seg type="unit" n="66">guṭikārasacūrṇāṃni trividhānyañjanāni ca | kuryācchalākayā'ṅgulyā hīnāni ca athottaram ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">śrānte prarudite bhīte pītamadye navajvare | ajīrṇe vegaghāte ce nāñjanaṃ saṃpraśasyate || 67||</seg> <seg type="unit" n="68">hareṇumātrāṃ kurvīta vārtiṃ tīkṣṇāñjane bhiṣak | pramāṇaṃ madhyame'dhyardhaṃ dviguṇaṃ tu mṛdau bhavet ||68||</seg> <seg type="unit" n="69">rasakriyā tūttamā syāttriviḍaṅgamitā hitā | madhyamā dviviḍaṅgā syāddhīnā tvekaviḍaṅgikā ||69||</seg> <seg type="unit" n="70">vairecanekacūrṇaṃ tu dviśalākaṃ vidhīyate | mṛdau tu triśalākaṃ syāccatasra: snaihike'ñjane ||70||</seg> <seg type="unit" n="71">mukhayoḥ kuṇṭhitā ślakṣṇā śalākāṣṭāṅgulonmitā | aśmajā dhātujā vā syātkalāyaparimaṇḍalā ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">tāmralohāśmasaṃjātā śalākā lekhane matā | suvarṇarajatodbhūtā śalākā snehane matā || 72 ||</seg> <seg type="unit" n="73">aṅgulīva mṛdutvena kathitā ropaṇe budhaiḥ | sāyaṃ prātarvāñjanaṃ syāttatsadā naiva kārayet ||73||</seg> <seg type="unit" n="74">nātiśītoṣṇavātābhravelāyāṃ saṃpraśasyate | kṛṣṇabhāgādadhaḥ kuryādapāṅgaṃ yāvadañjanam || 74 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="62-74"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha añjanaprakāramāha - athaśabdo'trāmadoṣānantaraṃ sūcyate | tenāparipakvadoṣasya prāptamañjanamapraśastamityabhiprāyaḥ | yataḥ ‘añjanaṃ pūraṇaṃ kkāthapānamāme na śasyata’ iti | prāptamañjanamiti yadyasya samayasyoktaṃ tattatraiva yojyamiti prāptaśabdena varṇitam | atha kathamācarettadāha - hemanta ityādyaṃ janaviṣayaṃ sāmānyaṃ viśeṣo yathā | atha trividhāñjanamāha -śukrādiṣu ropaṇaṃ kledakaṇḍūpakṣmaprarohaṇādiṣu snehanaṃ dṛṣṭiprasādanaṃ tacca timirādiṣu atha trayāṇāṃ sāmānyena dravyāṇyāha - kṣārādivastunirmitaṃ lekhanāñjanaṃ kathitaṃ kṣāraṃ yavakṣāraprabhṛtikaṃ tīkṣṇaṃ maricādikam amlarasam amlīkamātuluṅgapramukhaṃ ropaṇāñjanaṃ tu | kaṣāyādinirmitaṃ bhavati | kaṣāyo harītakyādiḥ tikto nimbādiḥ | sasnehamiti | snehaṃ ghṛtatailādikaṃ prasādāñjanaṃ tu snehanasaṃjñaṃ kathitam | tattu madhurādinirmitaṃ bhavati | madhuraṃ madhurarasaprāyaṃ dravyam | madhuraṃ ghṛtaguḍādisnehasaṃpannamiti snehārtham | ata eva snehanaṃ kathitam | atha trividhāñjanasya rūpamāha -guṭikārasacūrṇādīnāṃ lakṣaṇaṃ boddhavyam | tattrividhaṃ tu śalākayā aṅgulyā vā yathāyogyaṃ kuryāt | añjanamiti tāni yathottaraṃ tu hīnāni jñātavyāni yo yasmāduttaraṃ yathottaraṃ tena guṭikāñjanādrasakriyāñjanaṃ hīnaṃ rasāccūrṇāñjanamiti | atha yeṣāṃ rogiṇāmañjanaṃ na praśastaṃ tānāha -śrānte puruṣe | śrāntatā ca chardanavāhanajā bhavati | prarudite prakarṣarodane kṛte | bhīte bhayayukte pītamadye pītaṃ madyaṃ yena ajīrṇe āmājīrṇe viṣṭabdhe tu śūlādau vihitametat | vegāghāte mūtrapurīṣādīnāṃ cakārādbhuktavati rātrijāgaraṇe ca nāñjanaṃ vihitaṃ tathācoktam - ‘bhuktavāṃstu śiraḥsnātaśrāntaśchardanavāhanai: | rātrau jāgaritaścāpi nātijvarita eva ce’ti | athāñjanasya parimāṇamāha - hareṇumātramiti | hareṇustripuṭaḥ | kalāyaḥ reṇuketyapare | madhyame'ñjane sārdhaikapramāṇaṃ yathā syādvartiṃ kuryādityabhiprāyaḥ | mṛdāvityañjane dviguṇaṃ hareṇudvayaṃ yathā syāttathā vartiṃ kuryāditi śeṣaḥ | atha rasakriyāñjanamāha - rasakriyā vakṣyamāṇāñjanasamūhāñjanaviśeṣo'vagantavyaḥ | uttamamātrā mṛdvañjano viḍaṅgo dravyaviśeṣo vyākhyātaḥ | madhyameti na tīkṣṇe mṛduriti hīneti tīkṣṇāñjana ityarthaḥ | ekaviḍaṅgaparimitā rasakriyā vartermātrā boddhavyā | taduktaṃ - ‘viḍaṅgamātraṃ tvapare madhyaṃ dvāvuttamatrayaṃ | rasakriyāṇāṃ vartīnāṃ pramāṇaṃ parikīrtitam’ iti | athāparāñjanānāṃ mānamanyattadāha - vairecanikaṃ cūrṇamañjanaprastāve boddhavyaṃ | tacca tīkṣṇāñjanaṃ kathitam ata eva dviśalākonmitameva mṛdāviti mṛducūrṇāñjane snehaneñjane catasraḥ śalākāḥ | tena catuḥśalākonmitāñjanaṃ proktamityarthaḥ | śalākālakṣaṇaṃ vidhānamapi vakṣyamāṇaṃ boddhavyam | athāñjanaśalākāmāha – mukhayoriti | śalākāyā ūrdhvādhobhāgagatayoreva mukhaśabdo vācyaḥ | tau tu kuṇṭhitau vigatadhārau kuryādityabhiprāyaḥ | tena mukulākārāvityapare | tathāca ‘vakrāṃte mukulākārā kalāyaparimaṇḍale’tyādi | ślakṣṇeti | sarvatraiva ślakṣṇā kāryā mṛdutvena sasnigdhetyarthaḥ | aṣṭāṅgulonmitā aṣṭabhiraṅgulaiḥ kṛtvā parimitā kāryā aśmajā sphaṭikādipāṣāṇaracitā | na kevalaṃ pāṣāṇajanitā dhātujā vā | dhātuśabdena suvarṇādikaṃ gṛhyate | tena suvarṇaraupyatāmrakāṣṭhāsthimayāḥ | kṛtā śalākā añjane śastā aṣṭāṅgulamitā śubhā iti | kalāyaparimaṇḍaletyanena parisamantādvartulā kāryā ityabhiprāyaḥ| kalāyo vartulakalāyaḥ || asyāgre keciditi paṭhanti ‘vāme karatale kṛtvā sajalaṃ nikaṣopalam | dakṣiṇenāñjanaṃ nītvā kareṇa nikaṣecchanaiḥ || tena kalkena matimān śalākāgraṃ pralipya ca | utthāpya cottaraṃ vartma vāmenāṅguṣṭhaparvaṇā || vartma śuklāntare cālpāṃ śalākāṃ supravartayet | prathamaṃ savyanetraṃ ca paścādañjyāttu dakṣiṇaṃ | śalākāṃguṣṭhadeśinyā navāṃtarnayanaṃ spṛśet’ ityādi kaiścittaṃtrāntarādavagamyātra likhitaṃ na svamataṃ | lekhane lekhanāñjane snehane snehanāñjane | ropaṇe ropaṇāṃjane | ropaṇāñjanaṃ tu dṛṣṭisādanaṃ | budhairiti grahaṇena yathāyogyam anyavastujanitā śalākā yojyā | athāñjanakarmaṇaḥ kālamāha - sāyaṃprātaḥ ityanena sāyaṃ tīkṣṇāṃjanaṃ kuryāt | prātaḥ gaṇḍūṣānantaraṃ yathā sadācāre rasāṃjanādikaṃ tadvadanyadapi sadā sarvakāle tadañjanaṃ na kārayedityarthaḥ | yataḥ | cakṣustejomayaṃ tasya viśeṣāt | ‘yojayetsaptarātre tu sravaṇārthe rasāñjanami’ti | tīkṣṇāñjanaṃ yathā ‘divā na tu prayoktavyaṃ netrayostīkṣṇamañjanaṃ | virekadurbalā dṛṣṭirādityaṃ prāpya sīdati | tasmāt sāyaṃ niśāyāṃ tu dhruvamañjanamiṣyate | rātrau svapnaguṇādakṣipuṣṭā hyañjanakarṣiteti’ | na kevalaṃ sarvakālaṃ niṣiddhaṃ kiṃtu yadā atiśītoṣṇavātābhraṃ ca bhavati tadā tasyāṃ velāyāmapi nāñjanaṃ kāryamityarthaḥ | kutra sthāneñjanaṃ kuryāttadāha - kṛṣṇabhāgādityādi sugamam || 62-74 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="62-74"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> athāñjanaṃ atha athānantaraṃ pakkadoṣasya puruṣasya divasapañcakānantaram āgatapāke'kṣṇi añjanam ācaret | idānīṃ sādhāraṇāñjanavidhimāha - hemante ityādau | hemante śiśire madhyāhneñjanam iṣyate grīṣme śaradi ca pūrvāhṇe aparāhṇe varṣāsu anabhre abhrarahite | nātyuṣṇe na uṣṇasamaye vasante sadaiva iṣyate | lekhanādibhedenāñjanabhedānāha - lekhanaṃ ropaṇaṃ ca prasādanaṃ cetyaṃjanabhedaḥ | lekhanaṃ tatra kṣārādirasaiḥ kaṣāyādibhiḥ | prasādanaṃ guṭikādibhiḥ | trividhamañjanamāha - guṭikādīni trividhānyaṃjanāni śalākayā aṅgulyā vā kriyate | yeṣu añjanaṃ na deyaṃ tānāha - vegaghāte | mūtrādyavarodhe vartyādau | añjanapramāṇaṃ tīkṣṇe'ñjane hareṇumātrāṃ vartiṃ kurvīta | hareṇu reṇukā kalāpo vā madhyame tīkṣṇānmadhyārdhāṃ hareṇumātrātaḥ ardhārdhaṃ sā hareṇumātrā mṛdau tīkṣṇānmṛdau dviguṇaṃ hareṇuto dviguṇaṃ sakriyā | uttamādi pramāṇamāha - sugamam | vairecanādau kiyantyaḥ śalākā ityāha -yato vairecanikaṃ cūrṇaṃ netre bahusrāvakaraṃ tadvairecanikam añjanaṃ vāradvayaṃ śalākayā dīyate | snehakāle catasra: śalākā vidhīyante | śalākāpramāṇaṃ yathā kasya śalāketi | ca mukhayodvaryoḥ | kuṇṭhitā ślakṣṇā śalākāṅgulonmitā | mukhayordvayoḥ kuṇṭhitā na tīkṣṇā ślakṣṇā sundarā aṣṭāṅgulonmitā aṣṭāṅgulapramāṇā aśmajā pāṣāṇajā dhātujā svarṇādidhātujā kalāyaparimaṇḍalā | kalāyo vartulakastatparimāṇā sthūlā | lekhanādau kīdṛśī śalākā vidhīyate tāmāha - sugamam | kasminkasmin samaye kasmin bhāge añjanaṃ kuryādityāha - sāyaṃsaṃdhyāyāṃ prātaḥ vā añjanaṃ syāt | añjanaṃ tadā na kārayet | tat añjanam atiśītoṣṇavātābhravelāyāṃ na praśasyate | atiśīte atyuṣṇe kāle nāñjanaṃ kāryamityarthaḥ || 62-74 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">pūrvamuktaṃ lekhanaropaṇasnehanabhedena trividhāñjaneṣu vartirasacūrṇatrividharūpaṃ, tatrādau lekhanīvartiradhunā vidhīyase | candrodayā | śaṅkhanābhirvibhītasya majjā pathyā manaḥśilā | pippalī maricaṃ kuṣṭhaṃ vacā ceti samāṃśakam ||75||</seg> <seg type="unit" n="76">chāgīkṣīreṇa saṃpiṣya vartiṃ kṛtvā yavonmitām | hareṇumātrāṃ saṃghṛṣya jalaiḥ kuryādathāñjanam || 76 ||</seg> <seg type="unit" n="77">timiraṃ māṃsavṛddhiṃ ca kācaṃ paṭalamarbudam | rātryāndhyaṃ vārṣikaṃ puṣpaṃ vartiścandrodayā jayet ||77||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="75-77"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> iyaṃ candrodayā vartirlekhanī kathitā | rātryañjanayogena candrodayābhidhānamasyāḥ | tīkṣṇāñjanatvāt | śaṅkhanābhiriti madhye āvartatvena laghucakrākāraṃ dravyaviśeṣaṃ samudrajaṃ śaṃkhaṃ śaṅkhanābhiśabdena vācyam<note place="foot" type="editorial" n="1">tanna samīcīnaṃ, sarvatra śaṃkhanābhernetrāṃjanayogyatvāt | śaṃkhanābhiśca śodhitā grāhyā | dī.</note> | athavā śaṅkhasya nābhirmadhye grāhyam | atinirmalatvāt | vibhītakasya vibhītakaphalamajjā pathyā harītakī | yavonmiteti | yavaparimāṇāṃ vartiṃ kuryādityarthaḥ | añjanārthaṃ tu hareṇumātrā saṃghṛṣyāñjayet | lekhanāñjanatvāt jalairityanena pūrvaṃ vartiḥ kṣīreṇa saṃpiṣya kāryā paścādañjanasamaye pānīyena saha ghṛṣyāñjayediti bhāvaḥ | māṃsavṛddhirarmādijanitā śeṣaṃ sugamam || 75-77 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="75-77"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha vartiḥ | śaṅkhanābhiḥ śaṅkhamadhyabhāgā | etānsaṃpiṣya yavonmitāṃ vartiṃ kuryāt | hareṇumātrāṃ reṇukāmātrāṃ saṃghṛṣya añjanaṃ kuryāt | asyāñjanasya candrodayāvartiriti saṃjñā timirādīn jayet | vārṣikaṃ puṣpaṃ varṣaprabhavaṃ jayet | iti candrodayāvartiḥ || 75-77 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">karañjavartiḥ | palāśapuṣpasvarasairbahuśaḥ<note place="foot" type="editorial" n="2">saptavāramityarthaḥ |</note> paribhāvitā | karañjabījavartistu dṛṣṭeḥ puṣpaṃ vināśayet ||78||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="78"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha puṣpārthalekhanīvartidvayamāha - palāśapuṣpaṃ kiṃśukābhidhānaṃ bahuśaḥ ityanena saptavāramityabhiprāyaḥ | karañjabījavartiriti| karañjo bṛhatkarañjaḥ ||78||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="78"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha lekhanīvartiḥ palāśapuṣpasvarasena karañjī bījareṇuḥ bahuśaḥ bhāvitā tadvartiḥ śukrādīn samullikhet dūrīkuryāt || 78 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">samudraphenādivartiḥ | samudraphenasindhūtthaśaṅkhadakṣāṇḍavalkalaiḥ | śigrubījayutairvartiḥ śukādīṃśchastravallikhet || 79 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="79"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> anyadyogamāha - samudraphenetyādi | samudraphenaṃ prasiddhaṃ sindhūtthaṃ saindhavaṃ śaṃkhaṃ prasiddhaṃ dakṣāṇḍavalkalairiti | dakṣaḥ kukkuṭaḥ tasyāṃḍatvageva grāhyā | eke samudraphena ityādikaṃ viparītaṃ paṭhanti tadyathā - ‘samudraphenadakṣāṇḍatvaksindhūtthaiḥ samākṣikaiḥ |<note place="foot" type="editorial" n="3">atra saśarkarairiti pāṭhaḥ | caṃdraṭo'pi tathaiva paṭhati | śaṃkhaḥ śaṃkhanābhiḥ |</note> śigrubījayutairvartiḥ śukraghnī śigruvāriṇe’ti | vyākhyānayanti tatra mākṣikaṃ dhātumākṣikaṃ śigruvāriṇā śigrusvarasena śastravallekhanena lekhanī kathitā || 79 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="79"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> anyacca samudraphenaśaṅkhadakṣāṇḍakukkuṭāṇḍavalkalaiḥ śigru śobhāñjanaṃ tadbījaiḥ tadvartiḥ śukraṃ puṣpaṃ lekhanī vartiḥ || 79 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">dantavartiḥ | dantairdantivarāhoṣṭragohayājakhurodbhavaiḥ | śaṅkhamuktāmbhodhiphenayutaiḥ sarvairvicūrṇitaiḥ<note place="foot" type="editorial" n="4">maricapādikairiti paṭhanīyaṃ vāgbhaṭasaṃvādāt |</note> || 80 ||</seg> dantavartiḥ kṛtā ślakṣṇā śukrāṇāṃ nāśinī parā |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="80"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha lekhanīdantavartimāha - dantī hastīti rūḍhiḥ, varāhaḥ śūkaraḥ, uṣṭraḥ kramelako'pi govṛṣabho'pi, hayo ghoṭakaḥ, ajo bastaḥ chāgasaṃjñaḥ | kharo gardabhaḥ eteṣāṃ dantairityarthaḥ | kathaṃbhūtaiḥ śaṅkhamuktāmbhodhiphenayutairiti | śaṅkhaśabdena sarvatra śaṅkhanābhirgrāhyā | muktā mauktikaṃ ambhodhiphenaṃ samudraphenaṃ ślakṣṇā iti sūkṣmatvena saṃsnigdhā yathā syāt | parā utkṛṣṭā atrānukte peṣaṇārthaṃ jalameva grāhyam || 80 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="80"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha lekhanī dantavartiḥ dantī hastī tadādīnāṃ dantaiḥ ajaḥ chāgaḥ kharo gardabha ambhodhiphenaṃ samudraphenaṃ | dantavartiḥ lekhanīvartiḥ || 80 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">nīlotpalavartiḥ | nīlotpalaṃ śigrubījaṃ nāgakeśarakaṃ tathā || 81 ||</seg> etatkalkaiḥ kṛtā vartiratinidrāṃ nivārayet |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="81"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> nīlotpalamityādi | iyamapi lekhanīvartiḥ kathitā | nīlotpalaṃ nīlakamalaṃ tadabhāve padmabījaṃ grāhyamiti | sarvatra kalkārthamatra jalamāhuḥ | anuktatvāt || 81 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">puṣpavartiḥ | tilapuṣpāṇyaśītiḥ syuḥ ṣaṣṭiḥ pippalitaṃḍulāḥ ||82||</seg> <seg type="unit" n="83">jātī kusuma pañcāśanmaricāni ca ṣoḍaśa | sūkṣmaṃ piṣṭvā jale vartiḥ kṛtā kusumikābhidhā ||83||</seg> <seg type="unit" n="84">timirārjunaśukrāṇāṃ nāśinī māṃsavṛddhihṛt | (etasyāścāñjane mātrā<note place="foot" type="editorial" n="5">prakṣiptam |</note> proktā sārdhahareṇukā ||84||</seg>)</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="82-84"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ ropaṇīvartividhānamāha - tileti | iyaṃ ropaṇī kusumikāvartiḥ kathitā | atra tilapuṣpāṇi aśītisaṃkhyākāni pippalītaṃḍulāḥ pippalīmadhyagatabījāni sarṣapākārāṇi ṣaṣṭisaṃkhyākāni grāhyāṇi | jātī sumanāḥ tasyāḥ puṣpāṇyapi pañcāśadgaṇitāni maricāni ca ṣoḍaśasaṃkhyākānītyarthaḥ | jalairiti bahuvacanatvena kutrāpi kṣīreṇa pracāraḥ | timiropalakṣitatvena gataṃ cakṣuḥ nivartayedityapi yojyaṃ ropaṇatvāt | kecidasyāgre iti paṭhanti | etasyāścāñjane mātrā proktā sārdhahareṇukā etatpūrvaṃ kathitameva tasmādbahubhirna svīkṛtaṃ paunaruktyabhayāt | eke ṣaṣṭiḥ pippalitaṃḍulā ityasya sthāne ‘ṣaṣṭisaṃkhyāḥ kaṇāḥ smṛtā’ iti paṭhanti etanna manoharam || 82-84 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="82-84"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha ropaṇīvartiḥ | aśītiḥ tilapuṣpāṇi | kaṇā pippalī tasyāḥ kaṇikāḥ ṣaṣṭisaṃkhyāḥ | jātīmukulāni puṣpāṇi pañcāśat | iyaṃ kusumikā vartiḥ | tasyā mātrā sārdhahareṇukā | kusumikā vartistimirādau || 82-84 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">rasāñjanavartiḥ | rasāñjanaṃ haridre dve mālatīnimbapallavā: | gośakṛdrasasaṃyuktā vartirnaktāndhyanāśinī || 85 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="85"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athānyāṃ ropaṇīvartimāha - rasāñjanaṃ kṛṣṇapāṣāṇākṛtidhātudravyaṃ tadabhāve dārvīkvāthasamudbhavaṃ grāhyaṃ | haridre dve haridrā dāruharidrā mālatīpallavā nimbapallavā iti | mālatī jātī nimbaḥ prasiddhaḥ etayoḥ pallavāni komalapatrāṇi | gośakṛdrasa iti gopurīṣasvarasaḥ | śakṛdityasya sthāne yakṛditi pāṭhāntaram || 85 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="85"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> rasāñjanaṃ dve haridre haridrā, dāruharidrā, mālatī jātī nimbaḥ tayoḥ pallavāḥ komalapatrāṇi gośakṛt gopurīṣaṃ tadrasaṃ jalaṃ tena vartiḥ kṛtā naktāndhyaṃ rātryāndhyaṃ jayet || 85 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">dhātryādivartiḥ | dhātryakṣapathyābījāni ekadvitriguṇāni ca | piṣṭvā vartiṃ jalaiḥ kuryādañjanaṃ dvihareṇukam || 86 ||</seg> netrasrāvaṃ haratyāśu vātaraktarujaṃ tathā<note place="foot" type="editorial" n="6">asyāgre - pārāvatamalaṃ niṣkaṃ maricaṃ māṣamātrakam | ghṛṣṭvā ca nimbavartīnāṃ toyaṃ paryuṣitaṃ jayet || naktāṃdhyaṃ cirakālasthaṃ haṃti sājyaṃ na saṃśayaḥ | śvetaṃ palāṇḍusvarasaṃ haṃti naktāṃdhyamānavam || saurāṣṭrīkarṣamekaṃ tu tatsamaṃ kharpare nyaset| | ṭaṃkārdha tutthakaṃ yojyaṃ sūkṣmaṃ kṛtvā sa caikataḥ || kāṃsyapātreṇa tāmreṇa gharṣayennimbukadravaiḥ | caturthadinaparyantaṃ mardayecchodhayetpunaḥ || ghṛtena saṃhitāṃ yustvā vaṭikāṃ kārayedvudhaḥ | nāryāḥ stanyena vartiḥ sā netradṛṣṭiprasādinī || ājanmagatavartmānaḥ punareva bhavaṃti ca | kaṇḍūsrāvaṃ harecchīghraṃ gṛdhradṛṣṭirbhavennaraḥ||’ ityadhikamupalabhyate kutracit ||</note> |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="86"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ snehanīvartiṃ darśayannāha - dhātryakṣeti | iyaṃ snehanī vartiḥ kathitā | ekadvitriguṇāni yathākramaṃ yojyāni | vātaruktarajaṃ tathetyanena vātajanitāṃ raktajanitāmabhiṣyandādīnāṃ rujaṃ haratītyanye vyākhyānayanti | saṃmatoyamanyatroktatvāt | yathā ‘pathyākṣadhātrīphalamadhyabījaistridvyekabhāgairvidadhīta vartiḥ | tathāñjayedaśrumatipravṛddhamakṣṇorharet kaṣṭamapi prakopamiti ||86||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="86"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> dhātrī āmalakī akṣaṃ vibhītakaṃ pathyā harītakī krameṇa ekadvitriguṇāni etāni dvihareṇumātram añjanaṃ kuryāt | netrasrāvaṃ harati snehanī vartikā netrasrāve || 86 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">rasakriyā | tutthamākṣikasindhūtthaṃ sitāśaṅkamanaḥśilāḥ ||87||</seg> <seg type="unit" n="88">gairikodadhiphenaṃ ca maricaṃ ceti cūrṇayet | saṃyojya madhunā kuryādañjanārthaṃ rasakriyām || 88 ||</seg> vartmarogārmatimirakācaśukraharāṃ parām |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="87-88"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha rasakriyāmāha - iyaṃ ca lekhanīsaṃjñakā rasakriyāñjanārthaṃ vihitā, atra tu mākṣikaṃ dhātumākṣikaṃ, sindhūtthaṃ saindhavaṃ, sitā śarkarā, śaṅkaṃ śaṅkhanābhi:, udadhiphenaṃ - samudraphenaṃ ceti cūrṇayediti | anena samānamānameteṣāṃ grāhyam | saṃyojya madhunā kuryāditi ko'rthaḥ | etaccūrṇaṃ madhūktaśalākayā saṃgṛhya śukrādideśaṃ gharṣayedityabhiprāyaḥ | madhuplāvitāṃ vartimāhureke ||87-88||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="87-88"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha lekhanīrasakriyā tutthaṃ mākṣikaṃ svarṇamākṣikaṃ, sindhūtthaṃ saindhavaṃ, sitā sitopalaṃ, śaṃkhaṃ, manaḥśilā, gairikam, udadhiphenaṃ, maricaṃ, madhunāñjanam imāṃ rasakriyāṃ rasānāṃ tutthakadīnāṃ kriyā rasakriyā, yadvā rasaviśiṣṭā yataḥ puṣpaharī rasakriyāyāṃ dhātuḥ nāsti karpūramevāsti || 87-88 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">tathāca lekhanī rasakriyā -- vaṭakṣīreṇa saṃyukto mukhyaḥ karpūrajaḥ kaṇaḥ || 89 ||</seg> kṣipramañjanato hanti kusumaṃ tu dvimāsikam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="89"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athāparāṃ lekhanīṃ rasakriyāmāha - karpūrajaḥ kaṇaḥ karpūrajaḥ śakalaḥ tena karpūraśakalaṃ saṃgṛhya vaṭakṣīreṇa saha saṃghṛṣyāñjayedityarthaḥ | mukhya ityuttamaḥ | yataḥ kaṃrpūrastrividho bhavati | tadyathā ‘īśāvāso himasaṃjñaḥ potāsa iti sa tridhā | apakve kathyate bhedaḥ karpūre tu bhiṣagvaraiḥ’ | lakṣaṇenāpi ‘īśāvāso bhṛśaṃ śveto himasaṃjñastathāṅkura: | śvetaḥ potāśrayaḥ sarve rasavīryavipākataḥ | prabhāvenāpi te proktāḥ pūrvapūrvaguṇādhikāḥ | tatrāpi yo navakṣudra: sphaṭikābhaḥ sa uttamaḥ’ iti mukhyaśabdena vyākhyātaḥ | eke ‘vaṭakṣīreṇa saṃyuktaṃ ślakṣṇaṃ karpūrajaṃ rajaḥ | kṣipramañjanato hanti tamaḥ sūryodayādiva’ iti paṭhanti || 89 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="89"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha puṣpaharī rasakriyā sugamam || 89 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">atinidrāyāṃ yogaḥ - kṣaudrāśvalālāsaṃghṛṣṭairmaricairnetramañjayet ||90||</seg> atinidrā śamaṃ yāti tamaḥ sūryodayādiva |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="90"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> kṣaudraṃ madhu aśvalālā ghoṭakavaktrajanito dravaviśeṣaḥ | atinidrāpi sannipātajvarajanitā boddhavyā | iyamapi lekhanī rasakriyā kathitā || 90 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="90"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> athātinidrāyāmañjanaṃ sugamam || 90 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">prabodhanāñjanam | jātīpuṣpaṃ pravālaṃ ca maricaṃ kaṭukī vacā || 91 ||</seg> <seg type="unit" n="92">saindhavaṃ bastamūtreṇa piṣṭaṃ tandrāghnamañjanam | śirīṣabījagomūtrakṛṣṇāmaricasaindhavaiḥ || 92 ||</seg> añjanaṃ syātprabodhāya sarasonaśilāvacaiḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> tatra jātīpuṣpaṃ, mālatīpuṣṣaṃ, pravālaṃ vidrumaṃ kaṭukā kaṭurohiṇī, bastamūtraṃ chāgamūtram | śeṣaṃ subodham | iyamapi gomūtreṇa kalkīkṛtya vartisvarūpā lekhinī rasakriyā kathitā | athavā kṛṣṇā pippalī | kathaṃbhūtaiḥ śirīṣabījādibhiḥ sarasonaśilāvacairiti | rasono hlasunavācyaḥ | śilā manaḥśilā vacā vikhyātā etāni dravyāṇi atra godhūmaṃ vihāya samamātrāṇi grāhyāṇi | gomūtramānaṃ tu kalkārthaṃ yāvat | prabodhāyetyanena sannipātajvarajanitaṃ tandrīvināśanāyāñjanamatrāhuḥ || 91 -92 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="91-92"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha nidrāyāmañjanaṃ, jātī mālatī tasyāḥ puṣpaṃ, pravālaṃ vidrumaṃ, kaṭukī vacā | bastaśchāgastanmūtreṇāñjanaṃ, atha sannipāteñjanam | śirīṣaḥ prasiddhaḥ | tadbījaṃ kṛṣṇā pippalī rasonaḥ lasunaḥ śilā manaḥśilā vacā etairañjanam || 91-92 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">dārvyādirasakriyā | dārvī paṭolaṃ madhukaṃ sanimbapadmakotpalam || 93 ||</seg> <seg type="unit" n="94">prapauṇḍarīkaṃ caitāni pacettoye caturguṇe | vipācya pādaśeṣaṃ tu śṛtaṃ nītvā punaḥ pacet ||94||</seg> <seg type="unit" n="95">śīte tasminmadhu sitāṃ dadyātpādāṃśikāṃ nara: | rasakriyaiṣā dāhāśruraktarāgarujo haret || 95 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="93-95"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ lekhinīrasakriyāmabhidhāya ropaṇīrasakriyāmāha - dārvīti | dārvī dāruharidrā, madhukaṃ yaṣṭīmadhu, padmakaṃ kāṣṭhaviśeṣaḥ| padmākha iti loke | yatra padmamasti tatra kamalaṃ grāhyaṃ sarvatra, kamalā'bhāve padmabījamiti | sarvatracaturguṇatā ca kvāthyadravyāṇām | kkāthyadravyaṃ tu dārvyādikaṃ ca samamātraṃ deyaṃ pādaśeṣaṃ caturthaṃ suśṛtaṃ kvathitaṃ tacca pādaśeṣaṃ punaḥ pacedityarthaḥ | sāndrībhūte himasadṛśe tasmin | sitā madhu ca melayitvā pādāṃśaṃ kṣipediti | pādāṃśaṃ kkāthaśeṣāt | nara iti vaidyaḥ | iti ropaṇī rasakriyā proktā | dāhādayo'tra netrasyeti saṃbandhaḥ || 93-95||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="93-95"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha ropaṇīrasakriyā | dārvī dāruharidrā, paṭolaṃ, madhukaṃ, yaṣṭī, nimbaṃ, padmakam, utpalaṃ kamalaṃ prapauṃḍarīkaṃ tadraktam; etāni tulyāni caturguṇe toye jale pacet | caturthāṃśaṃ śṛtaṃ kkāthaṃ nītvā punaḥ pacet | madhusitā sitotpalam | pādāṃśaṃ kkāthāt | eṣā rasakriyā dāhādiharī rasarūpaikā kriyā rasakriyā | yadvā rasānāṃ tutthādidhātūnāṃ kriyā rasakriyā | yadvā dravyāṇāṃ kriyā rasakriyā aśrusrāvādau || 93-95 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">rasāñjanādirasakriyā | rasājanaṃ sarjaraso jātīpuṣpaṃ manaḥśilā | samudrapheno lavaṇaṃ gairikaṃ maricāni ca ||96||</seg> <seg type="unit" n="97">etatsamāṃśaṃ madhunā piṣṭvā praklinnavartmani | añjanaṃ kledakaṇḍūghnaṃ pakṣmaṇāṃ ca prarohaṇam || 97 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="96-97"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> iyamapi ropaṇīrasakriyāñjanasamūhe vihitā | tatra rasāñjanaṃ dārvīkvāthodbhavaṃ, sarjaraso'gnivallabhaḥ | loke rāla iti | lavaṇamatra saindhavaṃ netrahitatvāt | tathāca - ‘madhu yavapādāsaṃga: śatāvarīmudgasaindhavāmalakī cakṣuṣya: saṃkṣepādvargaḥ kathito bhiṣagbhirayam’ iti | śeṣaṃ sugamam ||96-97||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="96-97"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha pakṣmaprarohaṇādau kriyā | rasāñjanaṃ dārvīkkāthodbhavam | sarjaraso rālaḥ | jātī mālatī tatpuṣpaṃ praklinnavartmani, kledaḥ klinnatā, spaṣṭamanyat ||96-97||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">guḍūcīsvarasaḥ karṣaḥ kṣaudraṃ syānmāṣakonmitam | saindhavaṃ kṣaudratulyaṃ syātsarvamekatra mardayet || 98 ||</seg> <seg type="unit" n="99">añjayennayanaṃ tena pillārmatimiraṃ jayet | kācaṃ kaṇḍūṃ liṅganāśaṃ śuklakṛṣṇagatāngadān ||99 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="98"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> athānyā ropaṇī rasakriyā api darśayannāha - guḍūcītyanena | latāyāḥ sadyo rasaḥ saindhavaṃ kṣaudratulyamiti | kṣaudratulyaṃ māṣaparimitaṃ mardanamasya kāṃsye tāmraje vā pātre ityasmadīyasaṃpradāyaḥ | śeṣaṃ subodham || 98 ||</seg> 99 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha pakṣmarogādau timirādau armamasūratimirādau</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="100">punarnavārasakriyā | dugdhena kaṇḍūṃ kṣaudreṇa netrasrāvaṃ ca sarpiṣā | puṣpaṃ tailena timiraṃ kāñjikena niśāndhatām ||100||</seg> punarnavā jayedāśu bhāskastimiraṃ yathā |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="100"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atra kṣīrādīnāṃ vyastena kṛtvā sarvaropaṇī rasakriyā jñātavyā dugdhasya strībhavaṃ sarpiratrājaṃ gavyaṃ vā tailaṃ tilasaṃbhavaṃ kāñjikaṃ śuktaviśeṣaṃ prasiddham | punarnaveti punarnavāsvarasaḥ || 100 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="100"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha punarnavānupānamañjane punarnavā dugdhādinā kaṇḍvādīn jayet yathā bhāskarastimiram ||100||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">babbūlarasakiyā | babbūladalani:kātho lehībhūtastadañjanāt || 101 ||</seg> <seg type="unit" n="102">netrasrāvaṃ jayatyeṣa madhuyukto na saṃśayaḥ | hiñjalarasakriyā | hiñjalasya phalaṃ ghṛṣṭvā pānīye nityamañjanam ||102||</seg> cakṣu:srāvopaśāntyarthaṃ kāryametanmahauṣadham |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="101"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> babbūladalāccaturguṇaṃ pānīyaṃ datvā niḥkkāthya pādaśeṣaṃ paṭe visrāvya nītā punarvipacet yāvat sāndro bhavati | paścāt pādayuktena madhunā saṃsrāvyāñjayedityabhiprāya: | iyamapi ropaṇī rasakriyā vyākhyātā | hiñjalasya phalaṃ katakaphalamiti prasiddham | etanmahauṣadhamiti mahāñjanavarametadityartha: | ayamapi yogo ropaṇīrasakriyāyāṃ kathitaḥ ||101||</seg>102||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="101"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha netrasrāve'nyaḥ prayogaḥ sugamam | babbūladalaṃ patraṃ tasya kvātho lehībhūtaḥ lehākārastasyāñjanaṃ hijjalo hiṃgoṭhaḥ tatpalaṃ pṛṣṭvā ghṛṣṭvā pānīyenāñjanam || 101 ||</seg> 102 || idānīṃ snehanī rasakriyā</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="103">idānīṃ snehanī rasakriyā katakarasakriyā | katakasya phalaṃ ghṛṣṭvā madhunā netramañjayet || 103 ||</seg> īṣatkarpūrasahitaṃ smṛtaṃ netraprasādanam |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="103"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> netraprasādanaṃ dṛṣṭisādanam | tasyāḥ prasannatvena netrasyā'pi prasannatvam | tathācoktaṃ dṛṣṭāntena yathāhi - ‘kanakasthānāṃ maṇīnāṃ vividhātmanām | dhautānāṃ vimalā śuddhistaile velakarādibhiḥ | evaṃ netreṣu vartyā ca añjanāścyotanādibhiḥ | dṛṣṭirnirākulā bhāti nirmale nabhasīnduvat’ iti || 103 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="103"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha snehanī rasakriyā | katakaphalaṃ nirmalī iti loke prasiddhā | kiṃcit bhīmasenakarpūreṇāñjayet | netraprasādanaṃ netraprasannakaraṃ, netraprasādane || 103 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="104">atha śirotpāte rasakriyā | sarpiḥ kṣaudraṃ cāñjanaṃ syācchirotpātasya śāntaye ||104||</seg> <seg type="unit" n="104">gū. - sarpirghṛtam || 104 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="104"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> sarpirghṛtam || 104 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">kṛṣṇasarpavasārasakriyā | kṛṣṇasarpavasā śaṅkha: katakātphalamañjanam | rasakriyeyamacirādandhānāṃ darśanapradā || 105 ||</seg> <seg type="unit" n="106">lekhanāñjanam | dakṣāṇḍatvakśilākācaśaṅkhacandanasaindhavaiḥ | dravyairañjanayogo'yaṃ puṣpārmādivilekhanaḥ || 106 ||</seg> <seg type="unit" n="107">kaṇārasakriyā | kaṇā chāgayakṛnmadhye paktvā netrayuge'ñjitā | acirāddhanti naktāndhyaṃ tadvatsakṣaudramūṣaṇam ||107||</seg> <seg type="unit" n="108">cūrṇāñjanam| śāṇārdhaṃ maricaṃ dvau ca pippalyarṇavaphenayo: | śāṇārdhaṃ saindhavaṃ śāṇā nava sauvīrakāñjanāt ||108||</seg> <seg type="unit" n="109">piṣṭaṃ susūkṣmaṃ citrāyāṃ cūrṇāñjanamidaṃ śubham | kaṇḍūkācakaphārtānāṃ malānāṃ ca viśodhanam ||109||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="105"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atra vividharasakriyāmamidhāya saṃprati cūrṇāñjanaviṣaye kaiścit pratipāditāmekāṃ rasakriyāmāha - añjanaṃ rasāñjanaṃ śaṅkhaprabhṛtīnāṃ cūrṇaṃ kṛtvā pūrvaṃ sarpavasāktaśalākayā paścāt cūrṇaliptayāñjayediti bhāvaḥ | kutracidrasāñjanaṃ vinā pracarati tatrāñjanaśabdena kajalametat kāryamiti śeṣaḥ || 105 ||</seg> <seg type="unit" n="106">atha lekhanaṃ cūrṇāñjanamāha - dakṣaḥ kukkuṭaḥ, śilā manaḥśilā, candanamatra raktaṃ netrahitakaratvāt | dakṣāṇḍatvagityādiyogaścūrṇāñjanam | asmatsaṃpradāye tu madhūktaśalākayā ca gṛhītvāñjanaṃ kāryam evaṃ sarvatra | cūrṇāñjane eke saindhavairityasya sthāne gairikairiti paṭhanti, dravyairañjanayogo'yamityasya sthāne tulyaṃ rasāñjanaṃ deyamiti kathayanti | etatpadadvayamapi saṃgataṃ tantrāntaradarśanāt| tathāca - ‘dakṣāṇḍatvakśilāśaṅkhakācacandanagairikaiḥ | tulyaṃ rasāñjanaṃ deyaṃ puṣpārmādivilekhanam’ iti || 106 ||</seg> <seg type="unit" n="107">aparamapi lekhanāñjanamāha - kaṇā pippalī, chāgayakṛt chāgakālakhaṇḍam | paktvā | kecit ‘paktvā netrayuge'ñjitā’ ityasya sthāne ‘paktvā tadrasapeṣitā’ iti paṭhanti | tatra tadrasapeṣiteti tat svedāmbunā piṣṭvā ityabhiprāyaḥ | tadvaditi chāgayakṛnmadhye ca svinnaṃ tadrasasupiṣṭaṃ ca ūṣaṇaṃ maricaṃ kṣaudramatra yogadvaye'pi pracarati | kecinmadhunā saha bhakṣaṇayogadvayamidamāhuḥ | keṣāṃcinmate yakṛdityupalakṣaṇatvena tallagnaṃ pittaṃ grāhyam | tanmadhye pippalī maricaṃ melayitvā dhāryaṃ paścāt śuṣkaṃ tanmadhunā saṃghṛṣyāñjayediti na svamatam || 107 ||</seg> <seg type="unit" n="108">athānyacca lekhanāñjanamāha - śāṇārdhaṃ māṣakadvayamitaṃ maricamiti pippalyarṇavaphenayośca dvau śāṇau tena pratyekaṃ śāṇamitamityarthaḥ| arṇavaphenaḥ samudraphenaḥ | eke dvāvityanena militvā śāṇaikamāhuḥ | tanna manoharaṃ | sauvīrakāñcanānnava śāṇā grāhyāḥ | śāṇaṣṭaṅkaḥ kathitaḥ | sa caturmāṣakapramito jñeyaḥ | sauvīrāñjanaṃ suvīrāśabdavācyaṃ tacca kṛṣṇanadīsaṃbhavaṃ bhavati | tadabhāve rasāñjanameva grāhyaṃ, malaśca netrasaṃbhava eva ||108 ||</seg> 109 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> athacūrṇāñjanam | dakṣāṇḍatvak iti | dakṣāṇḍatvak kukkuṭāṇḍavalkalaṃ śilā manaḥśilā, kācaṃ śvetakācaṃ śaṅkhaṃ candanaṃ saindhavam ebhirdravyaiḥ piṣṭairayamañjanayogaḥ puṣpādilekhanaḥ | puṣpādau naktāndhye - kaṇā pippalī chāgayakṛnmadhye paktvā punastadrasapeṣitā tadrasaḥ yakṛdrasaḥ | acirāt śīghreṇa naktāndhyaṃ rātrau dṛṣṭimandatāṃ hanti | tadvat ūṣaṇaṃ maricaṃ ca kṛtam | sakṣaudraṃ madhusahitam | naktāndhye cūrṇāñjanaṃ cūrṇarūpamañjanaṃ cūrṇāñjanam | arṇavaphenaṃ samudraphenaṃ maricaṃ śāṇārdhaṃ pippalyarṇavaphenayordvau śāṇau pratyekaṃ śāṇāṣṭakaḥ saindhavam ardhaśāṇaṃ sauvīrakāñjanaṃ navaśāṇaṃ citrāyāṃ citrānakṣatre sūkṣmaṃ piṣṭhaṃ śubhaṃ cūrṇāñjanaṃ bhavati | kaṇḍvādau ||105- 109 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="110">idānīṃ ropaṇacūrṇāñjanamāha - (mṛducūrṇāñjanam) śilāyāṃ rasakaṃ piṣṭvā samyagāplāvya vāriṇā | gṛhṇīyāttajjalaṃ sarvaṃ tyajeccūrṇamadhogatam || 110 ||</seg> <seg type="unit" n="111">śuṣkaṃ ca tajjalaṃ sarvaṃ parpaṭīsaṃnibhaṃ bhavet | vicūrṇya bhāvayetsamyaktrivelaṃ triphalārasaiḥ || 111||</seg> <seg type="unit" n="112">karpūrasya rajastatra daśamāṃśena nikṣipet | añjayennayane tena sarvadoṣaharaṃ hi tat || 112 ||</seg> sarvarogaharaṃ cūrṇaṃ cakṣuṣoḥ sukhakāri ca |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="110-112"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> etanmṛducūrṇāñjanatvena ropaṇatvena kathitaṃ śilāyāṃ rasakaṃ piṣṭvetyādi | śilāyāṃ pāṣāṇaghaṭitā peṣaṇārthaṃ pātraviśeṣaḥ | rasakaṃ kharparakaṃ tacca tutthabhedaḥ | khaparīyāśabdavācyo loke | samyagāplāvya vāriṇā ca | asmāt saṃpradāye tu tadrasakaṃ jalenaiva dṛṣadi saṃpeṣya paścānnirmalapātre bahujale saṃplāvya muhūrtaṃ vilambya tadupari svacchaṃ jalamapanīyādhaḥsthitaṃ tat parpaṭasaṃnibhaṃ dravyaṃ bhavati tadgrāhyamityarthaḥ | karpūracūrṇaṃ tu daśamāṃśaṃ parpaṭīsvarūpadravyāt | sarvadoṣamiti vātapittakapharudhiraṃ | sarvarogamiti netrābhiṣyandādhimanthaprabhṛtikaṃ | cakṣuṣoḥ sukhakārītyanena dṛṣṭiprasādanaṃ kathitam || 110-112 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="110-112"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha prasādanāñjanaṃ cūrṇam | rasakaṃ kharparaṃ śilāyāṃ piṣṭvā vāriṇā samyak āplāvya cālayitvā vāriṇā jalena tat pātrāntare gṛhṇīyāt | adhogataṃ pāṣāṇādikaṃ tyajet | tat śuṣkaṃ parpaṭīsaṃnibhaṃ punaḥ saṃcūrṇya trivelaṃ triphalārasena bhāvayet | daśamāṃśena karpūrarajaḥ kṣipet | spaṣṭamanyat || 110-112 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="113">prasādanāñjanam (sauvīrāñjanam) agnitaptaṃ hi sauvīraṃ niṣiñcettriphalārasaiḥ ||113||</seg> <seg type="unit" n="114">saptavelaṃ tathā stanyaiḥ strīṇāṃ siktaṃ vicūrṇitam | añjayettena nayane pratyahaṃ cakṣuṣorhitam || 114 ||</seg> sarvānakṣivikārāṃstu hanyādetanna saṃśayaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="113"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha snehanābhidhaṃ prasādanasaṃjñakaṃ cūrṇāñjanamāha - agnitaptaṃ sauvīramiti | sauvīraṃ sauvīrāñjanaṃ tacca suramāśabdavācyaṃ triphalā harītakyādikaṃ tasyāḥ sadyo rasaḥ kvathitaraso vā tathetyanena strīdugdhenāpi saptavelamāhuḥ | stanyairiti bahutvenājaṃ gavyaṃ vā kṣīraṃ grāhyaṃ | siktamityatrāpyagnitaptamiti saṃbandhaḥ || 113 ||</seg> 114 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="113"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> anyacca sauvīraṃ suramā strīṇāṃ stanyairdugdhaiḥ spaṣṭamanyat || 113 ||</seg> 114 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="115">atha dṛṣṭiprasādanī nāgaśalākā vikhyātā, tāmapi darśayannāha - triphalābhṛṅgaśuṇṭhīnāṃ rasaistadvacca sarpiṣā ||115||</seg> <seg type="unit" n="116">gomūtramadhvajākṣīraiḥ sikto nāgaḥ pratāpitaḥ | tacchalākā haratyeva sarvānnetrabhavāngadān || 116 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="115"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> tadvadityanena pūrvoktasauvīrāñjanavidhānavadatrāpi | saptavāraṃ pratyekaṃ triphalādidravyeṇa nirvāpaṇamāhuḥ | uktamanyatrāpi - ‘triphalābhṛṅgamahauṣadhasarpirgomūtramadhvajākṣīraiḥ | nāgaṃ saptaniṣiktaṃ karoti garuḍopamaṃ cakṣuḥ’ iti | anyatroktaṃ dṛṣṭāntena draḍhayati | ‘triphalasalilayoge bhṛṅgarājadraveṇa haviṣi ca viṣamiśre kṣīra ājye madhūke | pratipadamabhitaptaṃ saptadhā sīsamekaṃ praṇihitagatipaścāt kārayettacchalākam || timirapaṭalakaṇḍvāsrāvaraktaprakopāmupacitabahu-doṣānnarmasaṃjñāṃstu rogān | saviturudayakāle sāñjanā vyañjanā vā harati nayanarogān śodhyamānā śalākā’ iti | vāgbhaṭe'pi - ‘śreṣṭhājalaṃ bhṛṅgarasaṃ saviṣājyamajāpayaḥ | yaṣṭīrasaṃ ca yat sīsaṃ saptakṛtva: pṛthak pṛthak || taptaṃ taptaṃ pāyitaṃ tacchalākā netre yuktā sāñjanā vyañjanā vā | taimiryārmasrāvapaicchilyapaillaṃ kaṇḍūṃ jāḍyaṃ raktarājīṃ ca hanti’ iti ( vā. u. 13|34|35) || 115 ||</seg> 116 ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="115"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha sīsakaśalākā | triphalā bhṛṅgaṃ bhṛṅgarājaḥ śuṇṭhī eṣāṃ rasaiḥ jalaiḥ sarpiṣā ghṛtena gomūtramadhu ajā kṣīraiḥ etaiḥ saptasaptavāraṃ siktaḥ secito nāgaḥ | sīsakaśalākā netrarujaḥ haret | triphalādibhiḥ pratyekaṃ rasaiḥ sapta saptadhā sikta ityarthaḥ | tathāca suśrute - ‘triphalābhṛṅgamahauṣadhasarpirgomūtramadhvajākṣīraiḥ | nāgaṃ saptaniṣiktaṃ karoti garuḍopamaṃ cakṣuḥ’ iti | triphalādīnāṃ samāhāraḥ dvandvātpratyekaṃ rase niṣecanamiti dhvanitam | iti sīsakaśalākā || 115 ||</seg> 116 ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="117">pratyañjanam | gatadoṣamapetāśru saṃpaśyansamyagambhasi | prakṣālyākṣi yathādoṣaṃ kāryaṃ pratyañjanaṃ tataḥ ||117||</seg> <seg type="unit" n="118">na vā'nirgatadoṣe'kṣṇi dhāvanaṃ saṃprayojayet | pratyañjanaṃ tīkṣṇatapte netre cūrṇaṃ prasādanam || 118 ||</seg> <seg type="unit" n="119">nayanāmṛtāñjanam | śuddhe nāge drute śuddhaṃ tulyaṃ sūtaṃ vinikṣipet | kṛṣṇāñjanaṃ tayostulyaṃ sarvamekatra cūrṇayet || 119 ||</seg> <seg type="unit" n="120">daśamāṃśena karpūraṃ tasmiṃścūrṇe pradāpayet | etatkṛtāñjanaṃ netragadajinnayanāmṛtam || 120 ||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="117"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> idānīṃ cūrṇāñjanāntargataṃ pratyañjanavidhānamāha - akṣi prakṣālya tataḥ pratyañjanaṃ kāryam | netre tīkṣṇapratapte prasādanaṃ cūrṇaṃ hitam | śeṣaṃ sugamam ||117 ||</seg> <seg type="unit" n="119">118 || atha prasādanaṃ cūrṇāñjanamāha - nāgaṃ sīsakaṃ nāgaśuddhistu pūrvaṃ dhātuśodhanā'dhyāye kathitā | sūtaṃ pāradaṃ śuddhamiti śodhitaṃ | śuddhirasasya pūrvaṃ rasaśodhanādhyāye pratipāditā | kṛṣṇāñjanamiti rasāñjanaśabdavācyaṃ tacca dvividham ekaṃ kṛṣṇapāṣāṇākṛtidhātudravyam | aparaṃ tu dāruharidrākkāthena kṛtrimaṃ pītalohitaṃ tayostulyamiti pāradasīsakasāmyaṃ rasāñjanamityaryaḥ | trayāṇāṃ daśāṃśenātra karpūramiti | idaṃ nayanāmṛtaṃ nāma prasādāñjanacūrṇaṃ prasiddhameva kṛtāñjanasthāne pratyañjanamiti pāṭhāntaram || 119 ||</seg> 120||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="117"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> pratyañjanakaraṇe vidhānamāha - sīsakaśalākayā vahnitaptayā añjane kṛte doṣanāśe pratyañjanaṃ kartavyamityāha - gatadoṣaṃ tathā nayanāstraṃ gatanetrajalam akṣi netram ambhasi saṃpaśyan | tataḥ akṣi prakṣālya yathā doṣānurūpaṃ pratyañjanamañjanaṃ sadoṣe netre dhāvanaṃ netramityapyāha -anirvāntadoṣe'kṣṇi dhāvanaṃ na prayojayet | na kārayet | pratyañjanaṃ kārayet| prakṣālanaṃ vinaiveti dhvanitārtha: | tīkṣṇaṃ tannetre prasādanaścūrṇo vā kārya: | sa yathā - śuddhe tailādibhi: śuddhe vā śalākākāreṇa śuddhe nāge sīsake sati drutaṃ vahninā drāvitaṃ nāgaṃ śuddhaṃ sūtaṃ hiṅgulotthaṃ aṣṭakarmaśuddhaṃ vā tulyaṃ nikṣipet | tayo: sīsakasūtakayostulyaṃ kṛṣṇāñjanaṃ cūrṇayet | tata: sarvamekatra cūrṇayet | tasmina cūrṇe karpūraṃ bhīmasenākhyaṃ daśamāṃśena pradāpayet | etatpratyañjanaṃnāma netragadahā nayanāmṛtaṃ pratyañjanaṃ cūrṇam ||117||</seg> <seg type="unit" n="120">||120||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="121">sarpaviṣe saṃjīvanāñjanam | jayapālabhavāṃ majjāṃ bhāvayennimbukadravai: | ekaviṃśativelaṃ tu tato vartiṃ prakalpayet ||121||</seg> <seg type="unit" n="122">manuṣyalālayā ghṛṣṭvā tato netre tayā'ñjayet | sarpadaṣṭaviṣaṃ jitvā saṃjīvayati mānavam ||122||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="121"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha netraprakaraṇapāriśeṣyāt viṣaharī vartimāha - jayapālaṃ dantibījaṃ prasiddham | tanmadhyagatā majjā grāhyā | majjeti meṅgīśabdavācyā sarpadaṣṭaviṣamapi viṣasādharmyāt sthāvaraviṣatakṣaṇepyasyā: pracāra: | eke sannipātaviṣaye'ñjanamasyā: pravadanti || 121||</seg> 122 | |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="121"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha sarpaviṣaharamañjanam | sugamam ||121||</seg> <seg type="unit" n="122">|| 122||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="123">atha dṛṣṭiprasādanārthaṃ sārvakālikaṃ yogadvayamāha - bhuktvā pāṇitalaṃ ghṛṣṭvā cakṣuṣordīyate yadi | jātā rogā vinaśyanti timirāṇi tathaiva ca ||123||</seg> <seg type="unit" n="124">śītāmbupūritamukha: prativāsaraṃ ya: kālatrayeṇa nayanadvitayaṃ jalena | āsiñcati dhruvamasau na kadācidakṣi- rogavyathāvidhuratāṃ bhajate manuṣya: || 124||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="123-124"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> bhuktvā pāṇitalamityādi sugamam | jātārogā ityādi padadvayaṃ kecidanyathā paṭhanti | yathā ‘acireṇaiva tadvāri timirāṇi vyapohatīti’ dvitīyayoge prativāsaraṃ pratidinaṃ kālatrayaṃ prātarmadhyāhṇāparahṇādikam | jaleneti mukhagaṇḍūṣajanitena āsiñcatītyanena vāraṃvāraṃ secanamabhihitam | tathācoktaṃ ‘jalagaṇḍūṣai: prātarbahuśombhobhiḥ prapūrya mukharandhram | nirdayamañjannakṣi kṣapayati timirāṇi nāsādya’ iti | eke bhuktvā pāṇitalamityādi yogadvayaṃ nātra paṭhanti | nāsaṅgatamiti manyamānairasmābhirapi likhitam || 123-124 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="125">atha trikhaṇḍānāṃ pāriśeṣyāt kavirapi khaguṇaprakarṣatāṃ solluṇṭhavacanena dyotayati -- āyurvedasamudrasya gūḍhārthamaṇisaṃcayam | jñātvā kaiścidbudhaistaistu kṛtā vividhasaṃhitāḥ ||125||</seg> <seg type="unit" n="126">kiṃcidarthaṃ tato nītvā kṛteyaṃ saṃhitā mayā | kṛpākaṭākṣanikṣepamasyāṃ kurvantu sādhavaḥ || 126 ||</seg> <seg type="unit" n="127">vividhagadārtidaridranāśanaṃ yā hariramaṇīva karoti yogaratnaiḥ | vilasatu śārṅgadharasya saṃhitā sā kavihṛdayeṣu sarojanirmaleṣu || 127 ||</seg> <seg type="unit" n="128">alpāyuṣāmalpadhiyāmidānīṃ kṛtaṃ samastaśrutipāṭhaśaktyā | tadatra yuktaṃ pratibījamātra- mabhyasyatāmātmahitaṃ prayatnāt || 128 ||</seg> iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe netrakarmavidhi- rnāma trayodaśo'dhyāyaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="dipika" resp="#adhamalla"><seg type="unit" n="125-128"><label type="siglum">Āḍhamalla.</label> atha netraviṣaya-pradhānatvena tadarthaṃ sarvakālaṃ yanna vidheyamiti matvā tat pratipālanārthamupadeśamāha – ‘cakṣūrakṣāyāṃ sarvakālaṃ manuṣyai- ryatna: kartavyo jīvite yāvadicchā | vyartho loko'yaṃ tulyarātrindivānāṃ puṃsāmandhānāṃ vidyamāne'pi vitte ||’ ayamapi tantrāntarādāhṛtya kenāpi likhitaḥ na svamatam | asyārthastu sugama eva || dī. - āyurvedasamudrasya arthamaṇisañcayaḥ | gūḍha eva gūḍho guptaḥ, yathā samudre maṇisamūhaḥ pracchannaḥ sarvaireva na dṛśyaḥ tathā'yurvede'pi artho'bhiprāyaḥ | sarvaireva nādhigata ityarthaḥ | ata eva kaiścidbudhairjñātaḥ | arthamaṇisaṃcaya iti saṃbandhaḥ | yaireva jñātastaistu vividhā saṃhitāḥ kṛtāḥ | vividhasaṃhitā hārītasuśrutabhṛgvagniveśādayaḥ | atha kaviḥ svātmīyaviṣayamāha –kiṃcidarthamityādi | tata iti saṃhitāsamūhāt | mayā śārṅgadharācāryeṇa kiṃcidarthaṃ svabuddhyā ekadeśīyaprayojanaṃ nītvā āhṛtya iyaṃ saṃhitā kṛtā nibaddhetyabhiprāyaḥ | na tu khakapolakalpitā | etena munipraṇītatvaṃ saṃkṣepatvaṃ ca darśitam | atha kavivijñaptimāha - kṛpākaṭākṣanikṣepamityādi | asyāṃ saṃhitāyāṃ sādhavaḥ sajjanāḥ kṛpākaṭākṣanikṣepaṃ kṛpayā kaṭākṣasya dṛṣṭeḥ kiṃcidbhāgasya nikṣepaṃ kurvantu | anumatārthakriyā avaśyameveti bhāvaṃ sūcayati | tenāvaśyameva kaṭākṣanikṣepaṃ kurvaṃtu | yataḥ kaṭākṣamātrā'valokanenā'pi hṛdayaṃgamā kṣamā bhavati kimuta sakaladṛṣṭyā | etena granthasya samīcīnatā darśitā | idānīṃ kavireva nijagranthasyotkṛṣṭatvamāha - yā iyaṃ saṃhitā hariramaṇīva lakṣmīriva yogaratnaiḥ prayogamaṇisamūhaiḥ kṛtvā vividhagadārtidaridranāśanaṃ karoti | vividhagadānāṃ vyādhīnām ārtireva dāridryaṃ tasya nāśanaṃ yathā lakṣmīrbahudhanapradānena akiṃcanapuruṣasya daridranāśaṃ karoti tathā iyamapi saṃhitā suyogaiḥ kṛtvā nānārogajanitapīḍāṃ hantīti bhāvaḥ | etenāsyāḥ prayogasāphalyaṃ darśitam | tat prayogasāphalyasya vyāpāramāha - vilasatvityādi | sā saṃhitā, saṃhitā niruktistu pūrvādhyāye darśitā | śārṅgadharācāryasya sā saṃhitā śārṅgadharācāryanirmitā sā ityabhiprāyaḥ | nānyā | etena granthasya sarvamatānubandhatvaṃ darśitaṃ, sarojanirmaleṣu kavihṛdayeṣviti vilasatu vilāsaṃ karotu kamalanirmalahṛdayapuruṣeṣu sthitiṃ karotvityabhiprāyaḥ | na tu piśunahṛdayeṣu teṣāṃ hṛdayānāmanirmalatvāt na tasyāḥ sthiteravakāśaḥ | yataste svabhāvavaśagāḥ kathaṃ paraguṇamavadhārayituṃ samarthāḥ | tasmāt sajjanahṛdayeṣveva vilāsa iti bhāvaḥ | sahṛdayatvāt | etena granthasya nirmalatvaṃ sūcitaṃ yato nirmalasya nirmalaiḥ saha saṃbandhaḥ sukara eva || 125-128 ||</seg> <seg type="unit" n="1">vividhamuninibandhā ye mahatsuprasiddhāḥ, sumatiduravabodhāste mayā naiva dṛṣṭāḥ | tadapi gurusakāśādyacchrutaṃ tadvyalekhi hyaḍhamalabhiṣajā'syāṃ bhāvasiṃhātmajena || 1 ||</seg> <seg type="unit" n="2">abhinavanibandharacanāṃ śrotuṃ kaḥ ko'tra lolupo bhavati | yaḥ kṛpayā parakāvyaṃ paśyati sudṛśā sa vai dhīraḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">ekādaśasahasrāṇi tathā.... ...... ... | śakānāmāḍhamallo hi pañjikāyāṃ vinirmame ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">govardhanoddharaṇahṛṣṭasamastagopa- nānāśrutiśravaṇalajjitamānasasya (?) | indukalāsamānaṃ daṃṣṭrodyuti kṣitihareravatu smitaṃ vaḥ || 4 ||</seg> iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātma- jenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharapyaṃhitāyāṃ dīpikāyāmuttarakhaṇḍe netrakarmādividhi- radhyāyaḥ samāptaḥ ||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="gudharthadipika" resp="#kasirama"><seg type="unit" n="125-128"><label type="siglum">Kāśīrāma Vaidya.</label> atha samāptau granthakāraḥ svakīyaṃ vinayaṃ karoti | sugamam | vinayaṃ kṛtvā autkṛṣṭyamāha - śārṅgadharasya saṃhitā kavihṛdayeṣu vilasatu viśeṣeṇa lasatu prakāśatu | kathaṃbhūteṣu hṛdayeṣu | sarojanirmaleṣu kamalavat śuddheṣu | sā kā ? yā hariramaṇīva lakṣmīriva yogaratnairvividhagadārtidaridranāśaṃ karoti | yujyanta iti yogāḥ kvāthacūrṇādīnāṃ gaṇā rasādayaśca, taiḥ nānāvidhajvarādirogāṇāṃ ārtiḥ pīḍā tasyā yo daridrastannāśaṃ karoti || 125-128 ||</seg> <seg type="unit" n="1">śrīmat śāhasalemasya rājye kanyāgate ravau | ... .... ..... .. ... .. .... ... .... .. ... .. ... || 1 ||</seg> <seg type="unit" n="2">kāśīrāmabhiṣagvaro madhukaraḥ śrīkṛṣṇapādābjayoḥ prācāṃ granthakṛtāṃ nibandhakusumādāhṛtya mādhvīmiva | vaidyānāmupakārakṛttanubhṛtāṃ rogaprahāre kṣamāṃ saśrīśārṅgadharaprabandhaviśadavyākhyāmakārṣītsvayam|| 2 ||</seg> iti śrīkāśīrāmavaidyaviracitāyāṃ gūḍhārthadīpikāyāṃ cikitsāsthāne netrakarmaprasādananāmādhyāyaḥ | iti trayodaśo'dhyāyaḥ | śārṅgadharasaṃhitā samāptā |</ab>
        </div>
      </div>
    </body>
  </text>
</TEI>
