<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-model href="http://www.tei-c.org/release/xml/tei/custom/schema/relaxng/tei_all.rng" type="application/xml" schematypens="http://relaxng.org/ns/structure/1.0"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:lang="sa-Latn">
  <teiHeader xml:lang="en">
    <fileDesc>
      <titleStmt>
        <title type="main" xml:lang="sa-Latn">Śārṅgadharasaṃhitā</title>
        <title type="sub">root text (mūla) only: a TEI edition derived from e-Śārṅgadhara</title>
        <author xml:id="sarngadhara"><persName xml:lang="sa-Latn">Śārṅgadhara</persName></author>
        <respStmt>
          <resp>digitization and transliteration of the source</resp>
          <orgName>Central Council for Research in Ayurvedic Sciences (CCRAS), Ministry of Ayush, Government of India</orgName>
        </respStmt>
        <respStmt>
          <resp>web edition and TEI conversion</resp>
          <orgName>The Suśruta Project</orgName>
        </respStmt>
      </titleStmt>
      <editionStmt>
        <edition>Unified TEI file, root text only, generated <date when="2026-09-23">2026-09-23</date> by build_tei.py</edition>
      </editionStmt>
      <extent>32 adhyāyas in 3 khaṇḍas</extent>
      <publicationStmt>
        <publisher>The Suśruta Project</publisher>
        <pubPlace><ref target="https://sushrutaproject.github.io/eSharngadhara/">https://sushrutaproject.github.io/eSharngadhara/</ref></pubPlace>
        <date when="2026-09-23">2026-09-23</date>
        <availability>
          <licence target="https://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/">CC0 1.0 Universal (public domain dedication) -- see LICENSE in the repository.</licence>
        </availability>
      </publicationStmt>
      <sourceDesc>
        <bibl type="digital">
          <title>CCRAS e-books: Śārṅgadharasaṃhitā</title>
          <orgName>Central Council for Research in Ayurvedic Sciences (CCRAS), Ministry of Ayush, Government of India</orgName>
          <ptr target="http://ccras.res.in/ccras_ebooks/readSam"/>
        </bibl>
      </sourceDesc>
    </fileDesc>
    <encodingDesc>
      <projectDesc>
        <p>A plain, archival TEI rendering of the text published on e-Śārṅgadhara
          (https://github.com/sushrutaproject/eSharngadhara), itself built from the digital edition named in the sourceDesc.
          The file is generated automatically from the site's chapter pages.</p>
      </projectDesc>
      <editorialDecl>
        <p>The text is given in IAST as it appears on the web edition. Chapter and verse
          divisions follow the source edition. Each stretch of text ending in one of the
          source's verse or section numbers (e.g. ||12||) is encoded as seg[@type='unit']
          with that number in @n; the number itself is retained in the text.</p>
        <p>This file contains the root text only: all commentary blocks, and the notes anchored in them, have been omitted. Root-text blocks are ab[@type='mula'].</p>
        <p>The source embeds the editor's notes (variant readings marked pā., remarks on the Calcutta printing, passages judged interpolated, etc.) in the running text; the web edition gathers them as numbered notes at the foot of each chapter. Notes are placed at their point of reference as
          note[@place='foot'][@type='editorial'], with the source's note number in @n.</p>
          <p>The work is divided into three khaṇḍas, encoded as div[@type='khanda'].</p>
          <p>Each commentary block opens with a siglum (Dī. for the Dīpikā, Gū. for the Gūḍhārthadīpikā), normalized from the source's own abbreviations and encoded as label[@type='siglum'].</p>
          <p>Two comments that carry no siglum in the source and whose attribution is uncertain (Uttarakhaṇḍa 3 and 4) are encoded as ab[@type='commentary'][@subtype='unattributed'] without @resp.</p>
          <p>A stray line of the Carakasaṃhitā at the end of Pūrvakhaṇḍa 7 in the source is omitted.</p>
      </editorialDecl>
    </encodingDesc>
    <profileDesc>
      <langUsage>
        <language ident="sa-Latn">Sanskrit, in IAST transliteration</language>
        <language ident="en">English</language>
      </langUsage>
      <textClass>
        <keywords>
          <term>Āyurveda</term>
        </keywords>
      </textClass>
    </profileDesc>
    <revisionDesc>
      <change when="2026-09-23">Generated from the Jekyll chapter files by build_tei.py.</change>
    </revisionDesc>
  </teiHeader>
  <text>
    <body>
      <div type="khanda" n="1" xml:id="sd.1">
        <head>Pūrvakhaṇḍa</head>
        <div type="adhyaya" n="1" xml:id="sd.1.1">
          <head>atha mānaparibhāṣādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">śriyaṃ sa dadyādbhavatāṃ purāri- ryadaṅgatejaḥprasare bhavānī | virājate nirmalacandrikāyāṃ mahauṣadhīva jvalitā himādrau || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">prasiddhayogā munibhiḥ prayuktā- ścikitsakairye bahuśo'nubhūtāḥ | vidhīyate śārṅgadhareṇa teṣāṃ susaṃgrahaḥ sajjanarañjanāya || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">hetvādirūpākṛtisātmyajāti- bhedaiḥ samīkṣyāturasarvarogān | cikitsitaṃ karṣaṇabṛṃhaṇākhyaṃ kurvīta vaidyo vidhivatsuyogaiḥ || 3 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">divyauṣadhīnāṃ bahavaḥ prabhedā vṛndārakāṇāmiva visphuranti | jñātveti saṃdehamapāsya dhīraiḥ saṃbhāvanīyā vividhaprabhāvāḥ || 4 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">svābhāvikāgantukakāyikāntarā rogā bhaveyuḥ kila karmadoṣajāḥ tacchedanārthaṃ duritāpahāriṇaḥ śreyomayānyogavarānniyojayet || 5 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">prayogānāgamātsiddhānpratyakṣādanumānataḥ | sarvalokahitārthāya vakṣyāmyanativistarān || 6 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">prathamaṃ paribhāṣā syādbhaiṣajyākhyānakaṃ tathā | nāḍīparīkṣādividhistato dīpanapācanam || 7 ||</seg> <seg type="unit" n="8">tataḥ kalādikākhyānamāhārādigatistathā | rogāṇāṃ gaṇanā ceti pūrvakhaṇḍo'yamīritaḥ || 8 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">svarasaḥ kvāthaphāṇṭau ca himaḥ<note place="foot" type="editorial" n="2">‘vighnabhūtā ityatrābhūtatadbhāve cvirna sambhavati, rogāṇāmutpattita eva vighnasvarūpatvenāvighnasvarūpatvābhāvāt’ iti gaṅgādharaḥ;</note> kalkaśca cūrṇakam | tathaiva guṭikālehau snehaḥ sandhānameva ca || 9 ||</seg> dhātuśuddhī rasāścaiva khaṇḍo'yaṃ madhyamaḥ smṛtaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">snehapānaṃ svedavidhirvamanaṃ ca virecanam || 10 ||</seg> <seg type="unit" n="11">tatastu snehabastiḥ syāttataścāpi nirūhaṇam | tataścāpyuttaro bastistato nasyavidhirmataḥ || 11 ||</seg> <seg type="unit" n="12">dhūmapānavidhiścaiva gaṇḍūṣādividhistathā | lepādīnāṃ vidhiḥ khyātastathā śoṇitavisrutiḥ||12||</seg> netrakarmaprakāraśca khaṇḍaḥ syāduttarastvayam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">dvātriṃśatsaṃmitādhyāyairyukteyaṃ saṃhitā smṛtā || 13 ||</seg> ṣaḍviṃśatiśatānyatra ślokānāṃ gaṇitāni ca |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">atha māgadhaparibhāṣā | na mānena vinā yuktirdravyāṇāṃ jāyate kvacit || 14||</seg> ataḥ prayogakāryārthaṃ mānamatrocyate mayā |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">māgadhīyaṃ mānam-- trasareṇurbudhaiḥ proktastriṃśatā paramāṇubhiḥ || 15 ||</seg> trasareṇustu paryāyanāmnā vaṃśī nigadyayate |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">jālāntaragate bhānau yatsūkṣmaṃ dṛśyate rajaḥ || 16||</seg> <seg type="unit" n="17">tasya triṃśattamo bhāgaḥ paramāṇuḥ sa kathyate | jālāntaragataiḥ sūryakarairvaṃśī vilokyate || 17 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">ṣaḍvaṃśībhirmarīciḥ syāttābhiḥ ṣaḍbhistu rājikā | tisṛbhī rājikābhiśca sarṣapaḥ procyate budhaiḥ || 18 ||</seg> <seg type="unit" n="19">yavo'ṣṭasarṣapaiḥ prokto guñjā syāttaccatuṣṭayam | ṣaḍbhistu raktikābhiḥ syānmāṣako hemadhānyakau || 19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">māṣaiścaturbhiḥ śāṇaḥ syāddharaṇaḥ sa nigadyate | ṭaṅkaḥ sa eva kathitastaddvayaṃ kola ucyate ||20||</seg> kṣudrako vaṭakaścaiva draṅkṣaṇaḥ sa nigadyate |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">koladvayaṃ ca karṣaḥ syātsa proktaḥ pāṇimānikā ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">akṣaṃ picuḥ pāṇitalaṃ kiṃcitpāṇiśca tindukam | biḍālapadakaṃ caiva tathā ṣoḍaśikā matā || 22 ||</seg> <seg type="unit" n="23">karamadhyo haṃsapadaṃ suvarṇaṃ kavalagrahaḥ | udumbaraṃ ca paryāyaiḥ karṣa eva nigadyate || 23 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">syātkarṣābhyāmardhapalaṃ śuktiraṣṭamikā tathā | śuktibhyāṃ ca palaṃ jñeyaṃ muṣṭirāmraṃ caturthikā || 24 ||</seg> prakuñcaḥ ṣoḍaśī bilvaṃ palamevātra kīrtyate |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">palābhyāṃ prasṛtirjñeyā prasūtaśca nigadyate || 25 ||</seg> <seg type="unit" n="26">prasṛtibhyāmañjaliḥ syātkuḍavo 'rdhaśarāvakaḥ | aṣṭamānaṃ ca sa jñeyaḥ kuḍavābhyāṃ ca mānikā ||26||</seg> śarāvo 'ṣṭapalaṃ tadvajjñeyamatra vicakṣaṇaiḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">śarāvābhyāṃ bhavetprasthaścatuḥprasthaistathāḍhakam || 27 ||</seg> bhājanaṃ kaṃsapātraṃ ca catuḥṣaṣṭipalaṃ ca tat |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">caturbhirāḍhakairdroṇaḥ kalaśo nalvaṇormaṇaḥ || 28 ||</seg> <seg type="unit" n="29">unmānaśca ghaṭo rāśirdroṇaparyāyasaṃjñakāḥ | droṇābhyāṃ śūrpakumbhau ca catuḥṣaṣṭiśarāvakāḥ || 29 ||</seg> śūrpābhyāṃ ca bhaveddroṇī vāhī goṇī ca sā smṛtā |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">droṇīcatuṣṭayaṃ khārī kathitā sūkṣmabuddhibhiḥ || 30 ||</seg> catuḥsahasrapalikā ṣaṇṇavatyadhikā ca sā |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">palānāṃ dvisahasraṃ ca bhāra ekaḥ prakīrtitaḥ || 31 ||</seg> tulā palaśataṃ jñeyā sarvatraivaiṣa niścayaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">māṣaṭaṅkākṣabilvāni kuḍavaḥ prasthamāḍhakam || 32 ||</seg> rāśirgoṇī khāriketi yathottaracaturguṇāḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">guñjādimānamārabhya yāvatsyātkuḍavasthitiḥ || 33 ||</seg> <seg type="unit" n="34">dravārdraśuṣkadravyāṇāṃ tāvanmānaṃ samaṃ matam | prasthādimānamārabhya dviguṇaṃ<note place="foot" type="editorial" n="3">‘dravāderdviguṇaṃ matam’ pā. |</note> taddravārdrayoḥ || 34 ||</seg> mānaṃ tathā tulāyāśca dviguṇaṃ na kvacitsmṛtam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">mṛdvṛkṣaveṇulohāderbhāṇḍaṃ yaccaturaṅgulam || 35 ||</seg> vistīrṇaṃ ca tathoccaṃ ca tanmānaṃ kuḍavaṃ vadet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">yadauṣadhaṃ tu prathamaṃ yasya yogasya kathyate || 36 ||</seg> tannāmnaiva sa yogo hi kathyate 'tra viniścayaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">atha kāliṅgaparibhāṣā | sthitirnāstyeva mātrāyāḥ kālamagniṃ vayo balam ||37||</seg> prakṛtiṃ doṣadeśau ca dṛṣṭvā mātrāṃ prakalpayet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">yato mandāgnayo hrasvā hīnasattvā narāḥ kalau ||38||</seg> atastu mātrā tadyogyā procyate sujñasammatā |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">yavo dvādaśabhirgaurasarṣapaiḥ procyate budhaiḥ || 39 ||</seg> <seg type="unit" n="40">yavadvayena guñjā syāttriguñjo valla ucyate | māṣo guñjābhiraṣṭābhiḥ saptabhirvā bhavetkvacit||40||</seg> <seg type="unit" n="41">syāccaturmāṣakaiḥ śāṇaḥ sa niṣkaṣṭaṅka eva ca | gadyāṇo māṣakaiḥ ṣaḍbhiḥ karṣaḥ syāddaśamāṣikaḥ ||41 ||</seg> <seg type="unit" n="42">catuṣkarṣaiḥ palaṃ proktaṃ daśaśāṇamitaṃ budhaiḥ | catuṣpalaiśca kuḍavaṃ prasthādyāḥ pūrvavanmatāḥ || 42 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">kāliṅgaṃ māgadhaṃ ceti dvividhaṃ mānamucyate || 43 ||</seg> kāliṅgānmāgadhaṃ śreṣṭhaṃ mānaṃ mānavido<note place="foot" type="editorial" n="12">‘prāhurmānavido janāḥ’ pā. |</note> viduḥ |</ab>
          <ab type="mula">navānyeva hi yojyāni dravyāṇyakhilakarmasu | vinā viḍaṅgakṛṣṇābhyāṃ guḍadhānyājyamākṣikaiḥ ||44|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">guḍūcī kuṭajo vāsā kūṣmāṇḍaṃ ca śatāvarī | aśvagandhā sahacarī śatapuṣpā prasāriṇī ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">prayoktavyā sadaivārdrā dviguṇā<note place="foot" type="editorial" n="13">‘vāsānimbapaṭolaketakabalākṛṣmāṇḍakendrīvarī varṣābhukuṭajāśca kandasahitā: sāpūtigndhāmṛatā: | aindrīnāgabalākuraṇṭakapuraśchamṛtā sarvadā sādro eva tu na kvacidviguṇitā: kāryeṣu yojyā budhai: ||’ iti bhāvamiśroktamapīha dhyeyam ||</note> naiva yojayet | śuṣkaṃ<note place="foot" type="editorial" n="14">dīpikāmate prakṣiptamidam|</note> navīnaṃ yaddravyaṃ yojyaṃ sakalakarmasu || 46 ||</seg> ārdraṃ ca dviguṇaṃ yuñjyādeṣa sarvatra niścayaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">kāle 'nukte prabhātaṃ syādaṅge 'nukte jaṭā bhavet|| 47 ||</seg> <seg type="unit" n="48">bhāge 'nukte tu sāmyaṃ syātpātre 'nukte ca mṛṇmayam | drave 'nukte<note place="foot" type="editorial" n="17">prakṣiptamidam|</note> jalaṃ grāhyaṃ taile 'nukte tilodbhavam ||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">ekamapyauṣadhaṃ yoge yasminyatpunarucyate | mānato dviguṇaṃ kāryaṃ taddravyaṃ tattvadarśibhiḥ || 49 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">cūrṇasnehāsavā lehāḥ prāyaśaścandanānvitāḥ | kaṣāyalepayoḥ prāyo yujyate raktacandanam || 50 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">guṇahīnaṃ bhavedvarṣādūrdhvaṃ tadrūpamauṣadham | māsadvayāttathā cūrṇaṃ hīnavīryatvamāpnuyāt || 51 ||</seg> <seg type="unit" n="52">hīnatvaṃ guṭikālehau labhete vatsarātparam | hīnāḥ syurghṛtatailādyāścaturmāsādhikāttathā || 52 ||</seg> <seg type="unit" n="53">oṣadhyo laghupākāḥ syurnirvīryā vatsarātparam | purāṇāḥ syurguṇairyuktā āsavā dhātavo rasāḥ ||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">vyādherayuktaṃ yaddravyaṃ gaṇoktamapi tattyajet | anuktamapi yadyuktaṃ yojayettatra tadbudhaḥ || 54 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">āgneyā vindhyaśailādyāḥ saumyo himagirirmataḥ | atastadauṣadhāni syuranurūpāṇi hetubhiḥ || 55 ||</seg> anyeṣvapi prarohanti vaneṣūpavaneṣu ca |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">gṛhṇīyāttāni sumanāḥ śuciḥ prātaḥ suvāsare ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">ādityasaṃmukho maunī namaskṛtya śivaṃ hṛdi | sādhāraṇadharādravyaṃ gṛhṇīyāduttarāśritam || 57 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">valmīkakutsitānūpaśmaśānoṣaramārgajāḥ | jantuvahnihimavyāptā nauṣadhyaḥ kāryasiddhidāḥ<note place="foot" type="editorial" n="23">‘sādhikāḥ’ pā. |</note> ||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">śaradyakhilakāryārthaṃ grāhyaṃ sarasamauṣadham | virekavamanārthaṃ ca vasantānte samāharet || 59 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">atisthūlajaṭā yāḥ syustāsāṃ grāhyāstvaco budhaiḥ | gṛhṇīyātsūkṣmamūlāni sakalānyapi buddhimān ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">nyagrodhādestvaco grāhyāḥ sāraḥ syādbījakāditaḥ | tālīsādeśca patrāṇi phalaṃ syāttriphalāditaḥ || 61 ||</seg> <seg type="unit" n="1">dhātakyādeśca puṣpāṇi snuhyādeḥ kṣīramāharet | iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe paribhāṣā nāma prathamo 'dhyāyaḥ||1||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="2" xml:id="sd.1.2">
          <head>atha bhaiṣajyākhyānakādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha bhaiṣajyākhyānakādhyāyaḥ | bhaiṣajyamabhyavaharetprabhāte prāyaśo budhaḥ | kaṣāyāṃśca viśeṣeṇa tatra bhedastu darśitaḥ || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">jñeyaḥ pañcavidhaḥ kālo bhaiṣajyagrahaṇe nṛṇām | kiñcitsūryodaye jāte tathā divasabhojane || 2 ||</seg> sāyantane bhojane ca muhuścāpi tathā niśi |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">prāyaḥ pittakaphodreke virekavamanārthayoḥ || 3 ||</seg> <seg type="unit" n="4">lekhanārthaṃ ca bhaiṣajyaṃ prabhāte tatsamāharet | evaṃ syātprathamaḥ kālo bhaiṣajyagrahaṇe nṛṇām || 4 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">bhaiṣajyaṃ viguṇe 'pāne bhojanāgre praśasyate | arucau citrabhojyaiśca miśraṃ ruciramāharet || 5 ||</seg> <seg type="unit" n="6">samānavāte viguṇe mande 'gnāvagnidīpanam | dadyādbhojanamadhye ca bhaiṣajyaṃ kuśalo bhiṣak || 6 ||</seg> <seg type="unit" n="7">vyānakope ca bhaiṣajyaṃ bhojanānte samāharet | hikkākṣepakakampeṣu pūrvamante ca bhojanāt || 7 ||</seg> evaṃ dvitīyakālaśca prokto bhaiṣajyakarmaṇi |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">udāne kupite vāte svarabhaṅgādikāriṇi || 8 ||</seg> <seg type="unit" n="9">grāse grāsāntare deyaṃ bhaiṣajyaṃ sāndhyabhojane | prāṇe praduṣṭe sāndhyasya bhuktasyānte ca dīyate || 9 ||</seg> auṣadhaṃ prāyaśo dhīraiḥ kālo 'yaṃ syāttṛtīyakaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">muhurmuhuśca tṛṭchardihikkāśvāsagareṣu ca || 10 ||</seg> sānnaṃ ca bheṣajaṃ dadyāditi kālaścaturthakaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">ūrdhvajatruvikāreṣu lekhane bṛṃhaṇe tathā || 11 ||</seg> <seg type="unit" n="12">pācanaṃ śamanaṃ deyamanannaṃ bheṣajaṃ niśi | iti pañcamakālaḥ syāt prokto bhaiṣajyakarmaṇi||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">dravye raso guṇo vīryaṃ vipākaḥ śaktireva ca | saṃbandhena<note place="foot" type="editorial" n="2">saṃvedana pā. |</note> kramādetāḥ pañcāvasthāḥ prakīrtitāḥ ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">rasaḥ - madhuro 'mlaḥ paṭuścaiva kaṭutiktakaṣāyakāḥ | ityete ṣaḍrasāḥ khyātā nānādravyasamāśritāḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">dharāmbukṣmānalajalajvalanākāśamārutaiḥ | vāyvagnikṣmānilairbhūtadvayai rasabhavaḥ kramāt || 15 ||</seg> <seg type="unit" n="16">guṇāḥ - guruḥ snigdhaśca tīkṣṇaśca rūkṣo laghuriti kramāt | dharāmbuvahnipavanavyomnāṃ prāyo guṇāḥ smṛtāḥ ||16||</seg> <seg type="unit" n="18">eṣvevāntarbhavantyanye guṇeṣu guṇasañcayāḥ | vīryam - vīryamuṣṇaṃ tathā śītaṃ prāyaśo dravyasaṃśrayam ||1 7|| tatsarvamagnīṣomīyaṃ dṛśyate bhuvanatraye | atraivāntarbhaviṣyanti vīryāṇyanyāni yānyapi||18||</seg> <seg type="unit" n="19">vipākaḥ - tridhā vipāko dravyasya svādvamlakaṭukātmakaḥ | miṣṭaḥ paṭuśca madhuramamlo 'mlaṃ pacyate rasaḥ || 19 ||</seg> <seg type="unit" n="20">kaṣāyakaṭutiktānāṃ pākaḥ syātprāyaśaḥ kaṭuḥ | madhurājjāyate śleṣmā pittamamlācca jāyate || 20 ||</seg> <seg type="unit" n="21">kaṭukājjāyate vāyuḥ karmāṇīti vipākataḥ | prabhāvaḥ - prabhāvastu yathā dhātrī lakucasya rasādibhiḥ || 21 ||</seg> <seg type="unit" n="22">samāpi kurute doṣaṃ niyatasya vināśanam | kvacittu kevalaṃ dravyaṃ karma kuryātprabhāvataḥ || 22 ||</seg> <seg type="unit" n="23">jvaraṃ hanti śirobaddhā sahadevījaṭā yathā | kvacidraso guṇo vīryaṃ vipākaḥ śaktireva ca ||23||</seg> karma svaṃ svaṃ prakurvanti dravyamāśritya ye sthitāḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">cayakopaśamā yasmindoṣāṇāṃ saṃbhavanti hi || 24 ||</seg> ṛtuṣaṭkaṃ tadākhyātaṃ rave rāśiṣu saṃkramāt |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">grīṣmo meṣavṛṣau proktau prāvṛḍmithunakarkayoḥ || 25 ||</seg> <seg type="unit" n="26">siṃhakanye smṛtā varṣāstulāvṛścikayoḥ śarat | dhanurgrāhau ca hemanto vasantaḥ kumbhamīnayoḥ || 26 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">grīṣme saṃcīyate vāyuḥ prāvṛṭkāle prakupyati | varṣāsu cīyate pittaṃ śaratkāle prakupyati || 27 ||</seg> <seg type="unit" n="28">hemante cīyate śleṣmā vasante ca prakupyati | prāyeṇa praśamaṃ yāti svayameva samīraṇaḥ || 28 ||</seg> <seg type="unit" n="29">śaratkāle vasante ca pittaṃ prāvṛḍṛtau kaphaḥ | kārtikasya<note place="foot" type="editorial" n="3">prakṣiptamidam |</note> dinānyaṣṭāvaṣṭāvāgrayaṇasya ca || 29 ||</seg> yamadaṃṣṭrā samākhyātā svalpabhukto hi jīvati |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">cayakopaśamā doṣā vihārāhārasevanaiḥ || 30 ||</seg> <seg type="unit" n="31">samānairyāntyakāle 'pi viparītairviparyayam | laghurūkṣamitāhārādatiśītācchramāttathā || 31 ||</seg> <seg type="unit" n="32">pradoṣe kāmaśokābhyāṃ bhīcintārātrijāgaraiḥ | abhighātādapāṃ gāhājjīrṇe 'nne dhātusaṃkṣayāt ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">vāyuḥ prakopaṃ yātyebhiḥ pratyanīkaiśca śāmyati | vidāhikaṭukāmloṣṇabhojyairatyuṣṇasevanāt || 33 ||</seg> <seg type="unit" n="35">madhyāhne kṣuttṛṣo rodhājjīryatyanne 'rdharātrake | pittaṃ prakopaṃ yātyebhiḥ pratyanīkaiśca śāmyati 34 || madhurasnigdhaśītādibhojyairdivasanidrayā | mande 'gnau ca prabhāte ca bhuktamātre tathā 'śramāt || 35||</seg> śleṣmā prakopaṃ yātyebhiḥ pratyanīkaiśca śāmyati || iti dāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ śrīśārṅgadharasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe bhaiṣajyākhyānakaṃ nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ || iti śrīkāśīrāmavaidyaviracitāyāṃ gūḍhārthadīpikāyāṃ dravyarasaguṇavipākaprabhāva ṛtuṣaṭkākhyānādhyāyo dvitīyaḥ ||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="3" xml:id="sd.1.3">
          <head>atha nāḍīparīkṣādividhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">tṛtīyo 'dhyāyaḥ | atha nāḍīparīkṣādividhiradhyāyaḥ | karasyāṅguṣṭhamūle yā dhamanī jīvasākṣiṇī | tacceṣṭayā sukhaṃ duḥkhaṃ jñeyaṃ kāyasya paṇḍitaiḥ || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">nāḍī dhatte marutkope jalaukāsarpayorgatim | kuliṅgakākamaṇḍūkagatiṃ pittasya kopataḥ || 2 ||</seg> haṃsapārāvatagatiṃ dhatte śleṣmaprakopataḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">lāvatittiravartīnāṃ gamanaṃ saṃnipātataḥ || 3 ||</seg> kadācinmandagamanā kadācidvegavāhinī | dvidoṣakopato jñeyā -</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">hanti ca sthānavicyutā || 4 ||</seg> <seg type="unit" n="5">sthitvā sthitvā calati yā sā smṛtā prāṇanāśinī | atikṣīṇā ca śītā ca jīvitaṃ hantyasaṃśayam || 5 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">jvarakopeṇa dhamanī soṣṇā vegavatī bhavet | kāmakrodhādvegavahā kṣīṇā cintābhayaplutā || 6 ||</seg> <seg type="unit" n="7">mandāgneḥ kṣīṇadhātośca nāḍī mandatarā bhavet | asṛkpūrṇā bhavetkoṣṇā gurvī sāmā garīyasī || 7 ||</seg> <seg type="unit" n="8">laghvī vahati dīptāgnestathā vegavatī matā | sukhitasya sthirā jñeyā tathā balavatī smṛtā || 8 ||</seg> capalā kṣudhitasyāpi tṛptasya vahati sthirā |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">dūtāḥ svajātayo 'vyaṅgāḥ paṭavo nirmalāmbarāḥ | sukhino 'śvavṛṣārūḍhāḥ śubhrapuṣpaphalairyutāḥ || 9 ||</seg> <seg type="unit" n="10">sujātayaḥ suceṣṭāśca sajīvadiśi saṃśritāḥ | bhiṣajaṃ samaye prāptā rogiṇaḥ sukhahetave || 10 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">vaidyāhvānāya dūtasya gacchato rogiṇaḥ kṛte || 11 ||</seg> <seg type="unit" n="12">na śubhaṃ saumyaśakunaṃ pradīptaṃ ca sukhāvaham | cikitsāṃ rogiṇaḥ kartuṃ gacchato bhiṣajaḥ śubham || 12 ||</seg> yātreyaṃ saumyaśakunaṃ proktaṃ dīptaṃ na śobhanam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">nijaprakṛtivarṇābhyāṃ yuktaḥ sattvena saṃyutaḥ || 13 ||</seg> cikitsyo bhiṣajā rogī vaidyabhakto jitendriyaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">svapneṣu nagnānmuṇḍāṃśca raktakṛṣṇāmbarāvṛtān || 14 ||</seg> <seg type="unit" n="15">vyaṅgāṃśca vikṛtānkṛṣṇānsapāśānsāyudhānapi | badhnato nighnataścāpi dakṣiṇāṃ diśamāśritān ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">mahiṣoṣṭrakharārūḍhāṃstrīpuṃso yastu paśyati | sa svastho labhate vyādhiṃ rogī yātyeva pañcatām||16||</seg> <seg type="unit" n="17">adho yo nipatatyuccājjale 'gnau vā vilīyate | śvāpadairhanyate yo 'pi matsyādyairgilito bhavet || 17||</seg> <seg type="unit" n="18">yasya netre vilīyete dīpo nirvāṇatāṃ vrajet | tailaṃ surāṃ pibedvāpi lohaṃ vā labhate tilān ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">pakvānnaṃ labhate 'śnāti viśetkūpaṃ rasātalam | sa svastho labhate rogaṃ rogī yātyeva pañcatām ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">duḥsvapnānevamādīṃśca dṛṣṭvā brūyānna kasyacit | snānaṃ kuryāduṣasyeva dadyāddhematilānapaḥ || 20 ||</seg> <seg type="unit" n="21">paṭhetstotrāṇi devānāṃ rātrau devālaye vaset | kṛtvaivaṃ tridinaṃ martyo duḥsvapnātparimucyate || 21 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">svapneṣu yaḥ surānbhūpāñjīvataḥ suhṛdo dvijān | gosamiddhāgnitīrthāni paśyetsukhamavāpnuyāt || 22 ||</seg> <seg type="unit" n="23">tīrtvā kaluṣanīrāṇi jitvā śatrugaṇānapi | āruhya saudhagośailakarivāhānsukhī bhavet || 23 ||</seg> <seg type="unit" n="24">śubhrapuṣpāṇi vāsāṃsi māṃsamatsya phalāni ca | prāpyāturaḥ sukhī bhūyātsvastho dhanamavāpnuyāt ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">agamyāgamanaṃ lepo viṣṭhayā ruditaṃ mṛtiḥ | āmamāṃsāśanaṃ svapne dhanārogyāptaye viduḥ || 25 ||</seg> <seg type="unit" n="26">jalaukā bhramarī sarpo makṣikā vāpi yaṃ daśet | rogī sa bhūyādullāgha: svastho dhanamavāpnuyāt ||26||</seg> iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ nāḍīparīkṣādividhiradhyāyaḥ ||</ab>
          <ab type="mula">pacennāmaṃ vahnikṛcca dīpanaṃ tadyathā miśiḥ |</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="4" xml:id="sd.1.4">
          <head>atha dīpanapācanādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">pacennāmaṃ vahnikṛcca dīpanaṃ tadyathā miśiḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">pacatyāmaṃ na vahniṃ ca kuryādyattaddhi pācanam || 1 ||</seg> nāgakeśaravadvidyāccitro dīpanapācanaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">na śodhayati na dveṣṭi samān doṣāṃstathoddhatān ||2||</seg> samīkaroti viṣamāñśamanaṃ tadyathā 'mṛtā |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">kṛtvā pākaṃ malānāṃ yadbhittvā bandhamadho nayet ||3||</seg> taccānulomanaṃ jñeyaṃ yathā proktā harītakī |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">paktavyaṃ yadapaktvaiva śliṣṭaṃ koṣṭhe malādikam || 4 ||</seg> nayatyadhaḥ sraṃsanaṃ<note place="foot" type="editorial" n="1">‘śra’ ka.</note> tadyathā syātkṛtamālakaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">malādikamabaddhaṃ ca baddhaṃ vā piṇḍitaṃ malaiḥ || 5 ||</seg> bhittvādhaḥ pātayati tadbhedanaṃ kaṭukī yathā |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">vipakvaṃ yadapakvaṃ vā malādi dravatāṃ nayet || 6 ||</seg> recayatyapi tajjñeyaṃ recanaṃ trivṛtā yathā |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">apakvapittaśleṣmāṇau balādūrdhvaṃ nayettu yat || 7 ||</seg> vamanaṃ taddhi vijñeyaṃ madanasya phalaṃ yathā |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">sthānādbahirnayedūrdhvamadho vā malasaṃcayam || 8 ||</seg> dehasaṃśodhanaṃ tatsyāddevadālīphalaṃ yathā |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">śliṣṭānkaphādikāndoṣānunmūlayati yadbalāt ||9||</seg> chedanaṃ tadyathā kṣārā maricāni śilājatu ||</ab>
          <ab type="mula">dhātūnmalānvā dehasya viśoṣyollekhayecca yat ||1 .|| lekhanaṃ tadyathā kṣaudraṃ nīramuṣṇaṃ vacā yavāḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">dīpanaṃ pācanaṃ yatsyāduṣṇatvāddravaśoṣakam || 11 ||</seg> grāhi tacca yathā śuṇṭhī jīrakaṃ gajapippalī |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">raukṣyācchaityātkaṣāyatvāllaghupākācca yadbhavet || 12 ||</seg> vātakṛtstambhanaṃ tatsyādyathā vatsakaṭuṇṭukau |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">rasāyanaṃ ca tajjñeyaṃ yajjarāvyādhināśanam || 13 ||</seg> yathā 'mṛtā rudantī ca gugguluśca harītakī |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">yasmādravyādbhavetstrīṣu harṣo vājīkaraṃ ca tat || 14 ||</seg> yathā nāgabalādyāḥ syurbījaṃ ca kapikacchujam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">yasmācchukrasya vṛddhiḥ syācchukralaṃ ca taducyate || 15||</seg> yathā 'śvagandhā musalī śarkarā ca śatāvarī |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">dugdhaṃ māṣāśca bhallātaphalamajjāmalāni ca || 16 ||</seg> pravartakāni kathyante janakāni ca retasaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">pravartanī strī śukrasya recanaṃ bṛhatīphalam || 17 ||</seg> jātīphalaṃ stambhakaṃ ca śoṣaṇī ca harītakī |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">dehasya sūkṣmachidreṣu viśedyatsūkṣmamucyate || 18 ||</seg> tadyathā saindhavaṃ kṣaudraṃ nimbatailaṃ rubūdbhavam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">pūrvaṃ vyāpyākhilaṃ kāyaṃ tataḥ pākaṃ ca gacchati ||19||</seg> vyavāyi tadyathā bhaṅgā phenaṃ cāhisamudbhavam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">sandhibandhāṃstu śithilānyatkaroti vikāśi tat || 20 ||</seg> viśleṣyaujaśca dhātubhyo yathā kramukakodravāḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">buddhiṃ lumpati yaddravyaṃ madakāri taducyate || 21 ||</seg> tamoguṇapradhānaṃ ca yathā madyaṃ surādikam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">vyavāyi ca vikāśi syātsūkṣmaṃ chedi madāvaham || 22 ||</seg> āgneyaṃ jīvitaharaṃ yogavāhi smṛtaṃ viṣam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">nijavīryeṇa yaddravyaṃ srotobhyo doṣasaṃcayam || 23 ||</seg> nirasyati pramāthi syāttadyathā maricaṃ vacā |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">paicchilyādgauravāddravyaṃ ruddhvā rasavahāḥ śirāḥ || 24 ||</seg> dhatte yadgauravaṃ tatsyādabhiṣyandi yathā dadhi || iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne dīpanapācanā'dhyāyaścaturthaḥ |</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="5" xml:id="sd.1.5">
          <head>atha kalādikākhyānādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">dhātvāśayāntarasthastu<note place="foot" type="editorial" n="1">pnakṣiptamidam |</note> yaḥ kledastvadhitiṣṭhati | dehoṣmaṇā vipakvo yaḥ sā kaletyabhidhīyate ||1||</seg><seg type="unit" n="1">) kalāḥ saptāśayāḥ sapta dhātavaḥ sapta tanmalāḥ | saptopadhātavaḥ sapta tvacaḥ sapta prakīrtitāḥ || 1 ||</seg> <seg type="unit" n="2">trayo doṣā navaśataṃ snāyūnāṃ saṃdhayastathā | daśā'dhikaṃ ca dviśatamasthnāṃ ca triśataṃ tathā ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">saptottaraṃ marmaśataṃ śirāḥ saptaśataṃ tathā | caturviṃśatirākhyātā dhamanyo rasavāhikāḥ || 3 ||</seg> <seg type="unit" n="4">māṃsapeśyaḥ samākhyātā nṛṇāṃ pañcaśataṃ budhaiḥ | strīṇāṃ ca viṃśatyadhikāḥ kaṇḍarāścaiva ṣoḍaśa ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">nṛdehe daśa randhrāṇi nārīdehe trayodaśa |’ etatsamāsataḥ proktaṃ vistareṇādhunocyate || 5 ||</seg> <seg type="unit" n="6">atha sapta kalāḥ |<note place="foot" type="editorial" n="2">kalāsvarūpaṃ-‘snāyubhiśca praticchannānsantatāṃśca jarāyuṇā | śleṣmaṇā veṣṭitāṃścāpi kalābhāgāṃstu tān viduḥ || dhātvāśayāntare dhāturyaḥ kledastvadhitiṣṭhati| dehoṣmaṇābhipakvaśca sā kaletyamidhīyate ||’ iti |</note> māṃsāsṛṅmedasāṃ tisro yakṛtplīhnoścaturthikā | pañcamī ca tathā'ntrāṇāṃ ṣaṣṭhī cāgnidharā matā || 6 ||</seg> retodharā saptamī syāditi sapta kalāḥ smṛtāḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">śleṣmāśayaḥ syādurasi tasmādāmāśayastvadhaḥ || 7 ||</seg> <seg type="unit" n="8">ūrdhvamagnyāśayo nābhervāmabhāge vyavasthitaḥ | tasyopari tilaṃ jñeyaṃ tadadhaḥ pavanāśayaḥ || 8 ||</seg> <seg type="unit" n="9">malāśayastvadhastasmādastirmūtrāśayastvadhaḥ | jīvaraktāśayamuro jñeyāḥ saptāśayāstvamī || 9 ||</seg> <seg type="unit" n="10">puruṣebhyo'dhikāścānye nārīṇāmāśayāstrayaḥ | dharā garbhāśayaḥ proktaḥ stanau stanyāśayau matau ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">rasāsṛṅmāṃsamedo'sthimajjāśukrāṇi dhātavaḥ | jāyante'nyonyataḥ sarve pācitāḥ pittatejasā ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">(rasādraktaṃ<note place="foot" type="editorial" n="8">prakṣiptamidam |</note> tato māṃsaṃ māṃsānmedaḥ prajāyate | medaso'sthi tato majjā majjāyāḥ śukrasaṃbhavaḥ ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">jihvānetrakapolānāṃ jalaṃ pittaṃ ca rañjakam | karṇaviḍrasanādantakakṣāmeḍhrādijaṃ malam ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">nakhanetramalaṃ vaktre strigdhatvaṃ piṇḍikāstathā | jāyante saptadhātūnāṃ malānyetānyanukramāt || 14 ||</seg> <seg type="unit" n="15">kaphaḥ pittaṃ malaṃ kheṣu prasvedo nakharoma ca | netraviṭ tvakṣu ca sneho dhātūnāṃ kramaśo malāḥ ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">stanyaṃ rajaśca nārīṇāṃ kāle bhavati gacchati | śuddhamāṃsabhava snehaḥ sā vasā parikīrtitā || 16||</seg> <seg type="unit" n="17">svedodantāstathā keśāstathaivojaśca saptamam| iti dhātubhavā jñeyā ete saptopadhātavaḥ || 17 ||</seg> ojaḥ sarvaśarīrasthaṃ śītaṃ snigdhaṃ<note place="foot" type="editorial" n="12">‘snigdhaṃ sāndraṃ sthiraṃ’ iti ‘ka’ ‘snigdhaṃ śvetaṃ sthiraṃ guruḥ’ iti ‘kha’ pustake|</note> sthitaṃ matam | somātmakaṃ śarīrasya balapuṣṭikaraṃ matam || 18 |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">jñeyāvabhāsinī pūrvaṃ sidhmasthānaṃ ca sā matā | dvitīyā lohitā jñeyā tilakālakajanmabhūḥ ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">śvetā tṛtīyā saṃkhyātā sthānaṃ carmadalasya ca | tāmrā caturthī vijñeyā kilāsaśvitrabhūmikā || 20||</seg> <seg type="unit" n="21">pañcamī vedanī khyātā sarvakuṣṭhodbhavastataḥ | vikhyātā rohiṇī ṣaṣṭhī granthigaṇḍāpacīsthitiḥ ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">sthūlā tvaksaptamī khyātā vidradhyādeḥ sthitiśca sā | iti sapta tvacaḥ proktāḥ sthūlā vrīhidvimātrayā ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">vāyuḥ pittaṃ kapho doṣā dhātavaśca malā matāḥ | tatrāpi pañcadhā khyātāḥ pratyekaṃ dehadhāraṇāt ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">(śarīradūṣaṇāddoṣā<note place="foot" type="editorial" n="14">prakṣiptam |</note> dhātavo dehadhāraṇāt | vātapittakaphā jñeyā malinīkaraṇānmalāḥ || 24 ||</seg><seg type="unit" n="25">) pittaṃ paṅgu kaphaḥ paṅguḥ paṅgavo maladhātavaḥ | vāyunā yatra nīyante tatra gacchanti meghavat ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">pavanasteṣu balavānvibhāgakaraṇānmataḥ | rajoguṇamayaḥ sūkṣmaḥ śīto rūkṣo laghuścalaḥ ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">malāśaye caretkoṣṭhe vahnisthāne tathā hṛdi | kaṇṭhe sarvāṅgadeśeṣu vāyuḥ pañcaprakārataḥ || 27 ||</seg> <seg type="unit" n="28">apānaḥ syātsamānaśca prāṇodānau tathaiva ca | vyānaśceti samīrasya nāmānyuktānyanukramāt ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">pittamuṣṇaṃ dravaṃ pītaṃ nīlaṃ sattvaguṇottaram | kaṭutiktarasaṃ jñeyaṃ vidagdhaṃ cāmlatāṃ vrajet || 29 ||</seg> <seg type="unit" n="30">agnyāśaye bhavetpittamagnirūpaṃ tilonmitam | tvaci kāntakaraṃ jñeyaṃ lepābhyaṅgādipācakam||30||</seg> <seg type="unit" n="31">dṛśyaṃ yakṛti yatpittaṃ tadrasaṃ śoṇitaṃ nayet | yatpittaṃ netrayugule rūpadarśanakāri tat || 31 ||</seg> <seg type="unit" n="32">yatpittaṃ hṛdaye tiṣṭhenmedhāprajñākaraṃ ca tat | pācakaṃ bhrājakaṃ caiva rañjakālocake tathā || 32 ||</seg> sādhakaṃ ceti pañcaiva pittanāmānyanukramāt |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">kaphaḥ snigdho guruḥ śvetaḥ picchilaḥ śītalastathā ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">tamoguṇādhikaḥ svādurvidagdho lavaṇo bhavet | kaphaścāmāśaye mūrdhni kaṇṭhe hṛdi ca saṃdhiṣu || 34 ||</seg> <seg type="unit" n="35">tiṣṭhankaroti deheṣu sthairyaṃ sarvāṅgapāṭavam | kledanaḥ snehanaścaiva rasanaścāvalambanaḥ || 35 ||</seg> śleṣmakaśceti nāmāni kaphasyoktānyanukramāt |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">snāyavo bandhanaṃ proktā dehe māṃsāsthimedastam||36||</seg> <seg type="unit" n="37">sandhayaścāṅgasandhānāddehe proktāḥ kaphānvitā: | ādhāraśca tathāsāraḥ kāye'sthīni budhā viduḥ||37||</seg> marmāṇi jīvādhārāṇi prāyeṇa munayo jaguḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">saṃdhibandhanakāriṇyo doṣadhātuvahāḥ śirāḥ || 38 ||</seg> dhamanyo rasavāhibhyo dhamanti pavanaṃ tanau |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">māṃsapeśyo balāya syuravaṣṭambhāya dehinām ||39||</seg> prasāraṇākuñcanayoraṅgānāṃ kaṇḍarā matāḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">nāsānayanakarṇānāṃ dve dve randhre prakīrtite || 40 ||</seg> <seg type="unit" n="41">mehanāpānavaktrāṇāmekaikaṃ randhramucyate | daśamaṃ mastake proktaṃ randhrāṇīti nṛṇāṃ viduḥ ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">strīṇāṃ trīṇyadhikāni syuḥ stanayorgarbhavartmanaḥ | sūkṣmacchidrāṇi cānyāni matāni tvaci janminām||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">tadvāme phupphusaplīhau dakṣiṇāṅge yakṛnmatam | udānavāyorādhāraḥ phupphusaḥ procyate budhaiḥ || 43 ||</seg> <seg type="unit" n="44">raktavāhiśirāmūlaṃ plīhā khyātā maharṣibhiḥ | yakṛdrañjakapittasya sthānaṃ raktasya saṃśrayaḥ || 44 ||</seg> jalavāhiśirāmūlaṃ tṛṣṇācchādanakaṃ tilam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">vṛkkau puṣṭikarau proktau jaṭharasthasya bhedataḥ ||45 ||</seg> <seg type="unit" n="46">vīryavāhiśirādhārau vṛṣaṇau pauruṣāvahau | garbhādhānakaraṃ liṅgamayanaṃ vīryamūtrayoḥ || 46||</seg> hṛdayaṃ cetanāsthānamojasaścāśrayo matam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">śirā dhamanyo nābhisthāḥ sarvā vyāpya sthitāstanum | puṣṇanti cāniśaṃ vāyoḥ saṃyogātsarvadhātubhiḥ ||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">nābhistha: prāṇapavanaḥ spṛṣṭvā hṛtkamalāntaram ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">kaṇṭhādbahirviniryāti pātuṃ viṣṇupadāmṛtam | pītvā cāmbarapīyūṣaṃ<note place="foot" type="editorial" n="25">ayameva pāścātyaiḥ Oxygen ‘~oksijana’ nāmnā vyavahriyamāṇaḥ prāṇapradavāyuviśeṣa ihāvagantavyaḥ | idaṃ ca tatvaṃ vāyau 29 tibhāgātmakatvena jale ca 16 śabhāgātmakatvena vyavasthitam | tathāca śrutiḥ - ‘apsu me somo abravīdantarviśvāni bheṣajā | agniñca viśvaśambhuvamāpaśca viśvabheṣajīḥ’ ( ka. saṃ. 1,23,20) iti, ‘apsu jyoti: pratiṣṭhitam’ (tai. ā. 9,8) iti ca | vāyau cāpi ‘udutye aruṇapsavaścitrāyāmemirīrate | vāśrā adhiṣṇunā diva: |’ (kra.sa. 7,7) iti vāyūnāmaruṇatvaṃ, citradarśatvaṃ vidyudruṇayuktatvaṃ prāṇadavāyunaiveti |</note> punarāyāti vegataḥ || 49 ||</seg> prīṇayandehamakhilaṃ jīvayañjaṭharānalam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">śarīraprāṇayoreva saṃyogādāyurucyate || 50 ||</seg> <seg type="unit" n="51">kālena tadviyogācca pañcatvaṃ kathyate budhaiḥ | na jantuḥ kaścidamaraḥ pṛthivyāṃ jāyate kvacit | ato mṛtyuravārya: syāt kiṃtu rogānnivārayet ||51 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">yāpyatvaṃ yāti sādhyastu yāpyo gacchatyasādhyatām | jīvitaṃ hantyasādhyastu narasyā'pratikāriṇaḥ || 52 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">dharmārthakāmamokṣāṇāṃ śarīraṃ sādhanaṃ yata: | ato rugbhyastanuṃ rakṣennaraḥ karmavipākavit || 53 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">dhātavastanmalā doṣā nāśayantyasamāstanum | samāḥ sukhāya vijñeyā balāyopacayāya ca || 54 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">atha sṛṣṭikramaḥ | jagadyoneranicchasya cidānamdaikarūpiṇaḥ | puṃso'sti prakṛtirnityā praticchāyeva bhāsvataḥ ||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">acetanādi caitanyayogena paramātmanaḥ | akarodviśvamakhilamanityaṃ nāṭakākṛti || 56 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">prakṛtirviśvajananī pūrvaṃ buddhimajījanat || 57 ||</seg> <seg type="unit" n="58">icchāmayīṃ mahadrūpāmahaṅkārastato'bhavat | trividhaḥ so'pi saṃjāto rajaḥsattvatamoguṇaiḥ ||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">tasmātsattvarajoyuktādindriyāṇi daśābhavan | manaśca jātaṃ tānyāhuḥ śrotratvaṅnayanaṃ tathā || 59 ||</seg> <seg type="unit" n="60">jihvāghrāṇavacohastapādopasthagudāni ca | pañca buddhīndriyāṇyāhuḥ prāktanānītarāṇi ca ||60||</seg> karmendriyāṇi pañcaiva kathyante sūkṣmabuddhibhiḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">rajaḥsattvaguṇotkṛṣṭādahaṅkārādathābhavat<note place="foot" type="editorial" n="27">‘tama’ iti gūḍhārthadīpikāsammata: pāṭhaḥ” |</note> || 61 ||</seg> <seg type="unit" n="62">tanmātrapañcakaṃ tasya nāmānyuktāni sūribhiḥ | śbdatanmātrakaṃ sparśatanmātraṃ rūpamātrakam || 62 ||</seg> <seg type="unit" n="63">rasatanmātrakaṃ gandhatanmātraṃ ceti tadviduḥ | tanmātrapañcakāttasmātsaṃjātaṃ bhūtapañcakam || 63 ||</seg> vyomānilānalajalakṣoṇīrūpaṃ ca tanmatam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">śabda: sparśaśca rūpaṃ ca rasagandhāvanukramāt ||64||</seg> tanmātrāṇāṃ viśeṣāḥ syuḥ sthūlabhāvamupāgatāḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">buddhīndriyāṇāṃ pañcaiva śabdādyā viṣayā matāḥ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">karmendriyāṇāṃ viṣayā bhāṣādānavihāritāḥ | ānandotsargakau caiva kathitāstattvadarśibhiḥ || 66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">pradhānaṃ prakṛtiḥ śaktirnityā cāvikṛtistathā | etāni tasyā nāmāni śivamāśritya yā sthitā || 67 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">mahānahaṅkṛtiḥ pañcatanmātrāṇi pṛthakpṛthak | prakṛtirvikṛtiścaiba saptaitāni budhā jaguḥ || 68 ||</seg> <seg type="unit" n="69">daśendriyāṇi cittaṃ ca mahābhūtāni pañca ca | vikārāḥ ṣoḍaśa jñeyāḥ sarvaṃ vyāpya jagatsthitāḥ || 69 ||</seg> <seg type="unit" n="70">evaṃ caturviṃśatibhistattvaiḥ siddhe vapurgṛhe | jīvātmā niyato nityo vasati svāntadūtavān || 70 ||</seg> <seg type="unit" n="71">sa dehī kathyate pāpapuṇyaduḥkhasukhādibhiḥ | vyāpto baddhaśca manasā kṛtrimaiḥ karmabandhanaiḥ || 71 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">kamākrodhau lobhamohāvahaṅkāraśca pañcamaḥ | daśendriyāṇi buddhiśca tasya bandhāya dehinaḥ ||72||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">āpnoti bandhamajñānādātmajñānācca mucyate | taddu:khayogakṛdvyādhirārogyaṃ tatsukhāvaham || 73 ||</seg> <seg type="unit" n="5">iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ kalādikākhyānādhyāyaḥ || 5 ||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="6" xml:id="sd.1.6">
          <head>athāhārādigatiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">ṣaṣṭho'dhyāyaḥ | athāhārādigatiradhyāyaḥ | yātyāmāśayamāhāraḥ pūrvaṃ prāṇānilerita: | mādhuryaṃ phenabhāvaṃ ca ṣaḍraso'pi labheta saḥ || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">atha pācakapattena vidagdhaścāmlatāṃ vrajet | tataḥ samānamarutā grahaṇīmabhinīyate || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">(ṣaṣṭhī pittadharā<note place="foot" type="editorial" n="2">prakṣiptamidam |</note> nāma yā kalā parikīrtitā | pakvāmāśayamadhyasthā grahaṇītyabhidhīyate || 3 ||</seg> <seg type="unit" n="4">grahaṇyāṃ pacyate koṣṭhavahninā jāyate kaṭuḥ | raso bhavati saṃpakvādapakvādāmasaṃbhavaḥ || 4 ||</seg> <seg type="unit" n="5">vahnerbalena mādhuryaṃ snigdhatāṃ yāti tadrasaḥ | puṣṇāti dhātūnakhilānsamyakpakvo'mṛtopamaḥ ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">mandavahnividagdhaśca kaṭuścāmlo bhavedrasaḥ | viṣabhāvaṃ vrajedvāpi kuryādvā rogasaṃkaram || 6 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">āhārasya rasaḥ sāraḥ sārahīno maladravaḥ | śirābhistajjalaṃ nītaṃ bastau mūtratvamāpnuyāt ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">tatkiṭṭaṃ ca malaṃ jñeyaṃ tiṣṭhetpakvāśaye ca tat | valitritayamārgeṇa yātyapānena noditam || 8 ||</seg> pravāhiṇī sarjanī ca grāhiketi valitrayam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">rasastu hṛdayaṃ yāti samānamaruteritaḥ || 9 ||</seg> <seg type="unit" n="10">rañjitaḥ pācitastatra pittenāyāti raktatām | raktaṃ sarvaśarīrasthaṃ jīvasyādhāramuttamam || 10 ||</seg> snigdhaṃ guru calaṃ svādu vidagdhaṃ pittavadbhavet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">pācitāḥ pittatāpena rasādyā dhātavaḥ kramāt ||11 ||</seg> śukratvaṃ yānti māsena tathā strīṇāṃ rajo bhavet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">kāmānmithunasaṃyoge śuddhaśoṇitaśukrajaḥ ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">garbhaḥ saṃjāyate nāryāḥ sa jāto bāla ucyate | ādhikye rajasaḥ kanyā putraḥ śukrādhike bhavet||13||</seg> napuṃsakaṃ samatvena yathecchā pārameśvarī |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">bālasya prathame māsi deyā bheṣajaraktikā || 14 ||</seg> <seg type="unit" n="15">avalehīkṛtaikaiva kṣīrakṣaudrasitāghṛtaiḥ | vardhayettāvadekaikāṃ yāvadbhavati vatsaraḥ ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">māṣairvṛddhistadūrdhvaṃ syādyāvatṣoḍaśavatsaraḥ | tataḥ sthirā bhavettāvadyāvadvarṣāṇi saptatiḥ || 16 ||</seg> <seg type="unit" n="17">tato bālakavanmātrā hāsanīyā śanaiḥ śanaiḥ | mātreyaṃ kalkacūrṇānāṃ kaṣāyāṇāṃ caturguṇā || 17 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">añjanaṃ ca tathā lepaḥ snānamabhyaṅgakarma ca | vamanaṃ pratimarśaśca janmaprabhṛti śasyate || 18 ||</seg> <seg type="unit" n="19">kavalaḥ pañcamādvarṣādaṣṭamānnasyakarma ca | virekaḥ ṣoḍaśādvarṣādviṃśateścaiva maithunam || 19 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">bālyaṃ vṛddhiśchavirmedhā tvagdṛṣṭiḥ śukravikramau | buddhiḥ karmendriyaṃ ceto jīvitaṃ daśato hraset||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">alpakeśaḥ kṛśo rūkṣo vācālaścalamānasaḥ | ākāśacārī svapneṣu vātaprakṛtiko naraḥ || 21 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">akālapalitairvyāpto dhīmānsvedī ca roṣaṇaḥ | svapneṣu jyotiṣāṃ draṣṭā pittaprakṛtiko naraḥ || 22 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">gambhīrabuddhiḥ sthūlāṅgaḥ snigdhakeśo mahābalaḥ | svapne jalāśayālokī śleṣmaprakṛtiko naraḥ || 23 ||</seg> jñātavyā miśracihnaiśca dvitridoṣolbaṇā narāḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">tamaḥkaphābhyāṃ nidrā syānmūrcchā pittatamobhavā||24||</seg> rajaḥpittānilairbhrāntistandrā śleṣmatamonilaiḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">glānirojaḥkṣayādduḥkhādajīrṇācca śramādbhavet || 25 ||</seg> yaḥ sāmarthye'pyanutsāhastadālasyamudīryate |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">caitanyaśithilatvādyaḥ pītvaikaṃ śvāsamudvamet ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">vidīrṇavadanaḥ śvāsaṃ jṛmbhā sā kathyate budhaiḥ| udānaprāṇayorūrdhvayogānmaulikaphasnavāt || 27||</seg> śabda: saṃjāyate nasta: kṣutaṃ<note place="foot" type="editorial" n="8">‘tena’ ka |</note> tatkathyate budhaiḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">udānakopādāhārasvasthitatvācca yadbhavet ||28||</seg> <seg type="unit" n="6">pavanasyordhvagamanaṃ tamudgāraṃ pracakṣate | iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ śārīre āhārādigatiradhyāyaḥ || 6 ||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="7" xml:id="sd.1.7">
          <head>atha rogagaṇanādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha rogagaṇanādhyāyaḥ | rogāṇāṃ gaṇanā pūrvaṃ munibhiryā prakīrtitā | mayātra procyate saiva tadbhedā bahavo matāḥ || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">pañcaviṃśatiruddiṣṭā jvarāstadbheda ucyate | pṛthagdoṣaistathā dvandvabhedena trividhaḥ smṛtaḥ || 2 ||</seg> <seg type="unit" n="3">ekaśca sannipātena tadbhedā bahavo matāḥ | prāyaśaḥ sannipātena pañca syurviṣamajvarāḥ || 3 ||</seg> <seg type="unit" n="4">santataḥ<note place="foot" type="editorial" n="2">‘santataṃ satato'nyedyustṛtīyakacaturdhakau’ iti ‘ka.’ pā. |</note> satataścaiva anyedyuṣkastṛtīyakaḥ | cāturthakaśca<note place="foot" type="editorial" n="3">nāsti ‘ka’ pustake |</note> pañcaite kīrtitā viṣamajvarāḥ || 4 ||</seg> <seg type="unit" n="5">tathāgantujvaro'pyekastrayodaśavidho mataḥ | abhicāragrahāveśaśāpairāgantukastridhā<note place="foot" type="editorial" n="4">‘ntava’ ‘ka.’ pā.|</note> || 5 ||</seg> <seg type="unit" n="6">śramācchedātkṣatāddāhāccaturdhā<note place="foot" type="editorial" n="5">‘kledā’ ‘ka’ pā. |</note> ghātajo jvaraḥ | kāmādbhīteḥ śuco roṣādviṣādauṣadhagandhataḥ || 6 ||</seg> abhiṣaṅgajvarāḥ ṣaṭ syurevaṃ jvaraviniścayaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">pṛthaktridoṣaiḥ sarvaiśca śokādāmādbhayādapi || 7 ||</seg> <seg type="unit" n="8">atīsāraḥ saptadhā syādgrahaṇī pañcadhā matā | pṛthagdoṣaiḥ sannipātāttathā cāmena pañcamī || 8 ||</seg> pravāhikā caturdhā syātpṛthagdoṣaistathāsrataḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">ajīrṇaṃ trividhaṃ proktaṃ viṣṭabdhaṃ vāyunā matam ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">pittādvidagdhaṃ vijñeyaṃ kaphenāmaṃ taducyate | viṣājīrṇaṃ rasādekaṃ doṣaiḥ syādalasastridhā || 10||</seg> <seg type="unit" n="11">visūcī trividhā proktā doṣaiḥ sā syātpṛthakpṛthak | daṇḍakālasakaścaika ekaiva syādvilambikā ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">arśāṃsi ṣaḍvidhānyāhurvātapittakaphāsrataḥ | sannipātācca saṃsargātteṣāṃ bhedo dvidhā mataḥ || 12||</seg> <seg type="unit" n="13">sahajottarajanmabhyāṃ tathā śuṣkārdrabhedataḥ | tridhaiva carmakīlāni vātātpittātkaphādapi ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">evaṃ viṃśatibhedena kṛmayaḥ syurdvidhā ca te | bāhyāstathābhyantarāḥ syusteṣu yūkā bahiścarāḥ ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">likṣāścānye'ntaracarāḥ kaphātte hṛdayodakāḥ | antrādā udarāveṣṭāścyuravaśca mahāguhāḥ || 15 ||</seg> <seg type="unit" n="16">sugandhā darbhakusumāstathā raktāśca mātaraḥ | saurasā lomavidhvaṃsā romadvīpā udumbarāḥ || 16||</seg> <seg type="unit" n="17">keśādāśca tathaivānye śakṛjjātā makerukā: | lelihāśca salūnāśca sausurādāḥ kakerukāḥ || 17 ||</seg> <seg type="unit" n="18">tathānyaḥ kapharaktābhyāṃ saṃjātaḥ snāyukaḥ smṛtaḥ | vraṇasya kṛmayaścānye viṣamā bāhyayonayaḥ || 18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">pāṇḍurogāśca pañca syurvātapittakaphaistridhā | tridoṣairmṛttikābhiśca tathaikā kāmalā smṛtā ||19||</seg> syātkumbhakāmalā caikā tathaikaṃ ca halīmakam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">raktapittaṃ tridhā proktamūrdhvagaṃ kaphasaṃbhavam ||20||</seg> adhogaṃ mārutaṃ jñeyaṃ taddvayena dvimārgagam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">kāsāḥ pañca samuddiṣṭāste trayastu tribhirmalaiḥ ||21||</seg> uraḥkṣatāñcaturthaḥ syātkṣayāddhātośca pañcamaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">kṣayāḥ pañcaiva vijñeyāstribhirdoṣaistrayaśca te || 22 ||</seg> <seg type="unit" n="23">caturthaḥ sannipātena pañcamaḥ syāduraḥkṣatāt | śoṣā: syu: ṣaṭprakāreṇa strīprasaṅgācchuco vraṇāt || 23 ||</seg> adhvaśramācca vyāyāmādvārdhakyādapi jāyate |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">śvāsāśca pañca vijñeyāḥ kṣudraḥ syāttamakastathā || 24 ||</seg> ūrdhvaśvāso mahāśvāsaśchinnaśvāsaśca pañcamaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">kathitāḥ pañca hikkāstu tāstu kṣudrā'nnajastathā ||25||</seg> gambhīrā yamalā caiva mahatī pañcamī smṛtā |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">catvāro'gnervikārāḥ syurviṣamo vātasaṃbhavaḥ || 26 ||</seg> tīkṣṇaḥ pittātkaphānmando bhasyako vātapittayoḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">pañcaivārocakā jñeyā vātapittakaphaistridhā || 27 ||</seg> sannipātānmanastāpāt -</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">chardayaḥ saptadhā matāḥ | tribhirdoṣaiḥ pṛthaktisra kṛmibhiḥ sannipātataḥ || 28||</seg> ghṛṇayā ca tathā strīṇāṃ garbhādhānācca jāyate |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">svarabhedāḥ ṣaḍeva syurvātapittakaphaistrayaḥ || 29 ||</seg> medasā sannipātena kṣayātṣaṣṭhaḥ prakīrtitaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">tṛṣṇā ca ṣaḍvidhā proktā vātātpittātkaphādapi || 30 ||</seg> tridoṣairupasargeṇa kṣayāddhātośca ṣaṣṭhikā |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">mūrcchā caturvidhā jñeyā vātapittakaphaiḥ pṛthak ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">caturthī sannipātena tathaikaśca bhramaḥ smṛtaḥ | nidrā tandrā ca saṃnyāso glāniścaikaikaśaḥ smṛtāḥ||32 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">madāḥ sapta samākhyātā vātapittakaphaistrayaḥ | tridoṣairasṛjā madyādviṣādapi ca saptama: || 33 ||</seg> <seg type="unit" n="34">madātyayaścaturdhā syādvātātpittātkaphādapi | tridoṣairapi vijñeya ekaḥ paramadastathā || 34 ||</seg> pānājīrṇaṃ tathā caikaṃ tathaikaḥ pānavibhramaḥ | pānātyayastathā caiko -</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">dāhā: sapta matāstathā || 35 ||</seg> <seg type="unit" n="36">raktapittāttathā raktāttṛṣṇāyāḥ pittatastathā | dhātukṣayānmarmaghātādraktapūrṇodarādapi || 36 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">unmādāḥ ṣaṭ samākhyātāstribhirdoṣaistrayaśca te | sannipātādviṣājjñeyaḥ ṣaṣṭho duḥkhena cetasaḥ || 37 ||</seg> <seg type="unit" n="38">bhūtonmādā viṃśatiḥ syuste devāddānavādapi | gandharvātkiṃnarādyakṣātpitṛbhyo guruśāpataḥ || 38 ||</seg> <seg type="unit" n="39">pretācca guhyakādvṛddhātsiddhādbhūtātpiśācataḥ | jalādhidevatāyāśca nāgādvai brahmarākṣasāt || 39 ||</seg> rākṣasādapi kūṣmāṇḍākūtyāvetālayorapi |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">apasmāraścaturdhā syātsamīrātpittatastathā || 40 ||</seg> śleṣmaṇo'pi tṛtīyaḥ syāccaturtha: sannipātataḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">catvāraścāmavātāḥ syurvātapittakaphaisridhā || 41||</seg> caturthaḥ sannipātena</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">śūlānyaṣṭau budhā jaguḥ | pṛthagdoṣaistridhā dvandvabhedena vividhānyapi || 42 ||</seg> <seg type="unit" n="43">āmena saptamaṃ proktaṃ sannipātena cāṣṭamam |pariṇāmabhavaṃ śūlamaṣṭadhā parikīrtitam || 43 ||</seg> <seg type="unit" n="44">malairyai: śūlasaṃkhyā syāttaireva pariṇāmajam | annadravabhavaṃ śūlaṃ jaratpittabhavaṃ tathā || 44 ||</seg> ekaikaṃ gaṇitaṃ sujñai:</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">udāvartāstrayodaśa | ekaḥ kṣunnigrahātproktastṛṣṇārodhāddvitīyakaḥ || 45 ||</seg> <seg type="unit" n="46">nidrāghātātṛtīyaḥ syāccaturthaḥ śvāsanigrahāt | chardirodhātpañcamaḥ syātṣaṣṭhaḥ kṣavathunigrahāt ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">jṛmbhārodhātsaptamaḥ syādudgāragrahato'ṣṭamaḥ | navamaḥ syādaśrurodhāddaśamaḥ śukradhāraṇāt || 47 ||</seg> <seg type="unit" n="48">mūtrarodhānmalasyāpi rodhādvātavinigrahāt | udāvartāstrayaścaite ghoropadravakārakāḥ || 48 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">ānāho dvividho jñeya ekaḥ pakvāśayodbhavaḥ | āmāśayodbhavaścānyaḥ pratyānāhaḥ sa kathyate || 49 ||</seg></ab>
          <ab type="mula">urograhastathā caiko -</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">hadrogāḥ pañca kīrtitāḥ | vātadibhistrayaḥ proktāścaturthaḥ sannipātataḥ || 50 ||</seg> pañcamaḥ krimisaṃjātaḥ -</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">tathāṣṭāvudarāṇi ca | vātātpittātkaphāttrīṇi tridoṣebhyo jalādapi || 51 ||</seg> plīhna: kṣatādbaddhagudādaṣṭamaṃ parikīrtitam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">gulmāstvaṣṭau samākhyātā vātapittakaphaistrayaḥ || 52||</seg> dvandrabhedāstrayaḥ proktā: saptamaḥ sannipātataḥ | raktādaṣṭamakaḥ khyāto</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">mūtrāghātāstroyodaśa || 53 ||</seg> <seg type="unit" n="54">vātakuṇḍalikā pūrvaṃ vātāṣṭhīlā tataḥ param | vātabastistṛtīyaḥ syānmūtrātītaścaturthakaḥ || 54 ||</seg> <seg type="unit" n="55">pañcamaṃ mūtrajaṭharaṃ ṣaṣṭho mūtrakṣayaḥ smṛtaḥ | mūtrotsargaḥ saptamaḥ syānmūtragranthistathāṣṭamaḥ || 55 ||</seg> <seg type="unit" n="56">mūtraśukraṃ tu navamaṃ viḍghāto daśamaḥ smṛtaḥ | mūtrāsādaścoṣṇavāto bastikuṇḍalikā tathā ||56||</seg> trayo'pyete mūtraghātāḥ pṛthagghorāḥ prakīrtitāḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">mūtrakṛcchāṇi cāṣṭau syurvātapittakaphaistridhā || 57||</seg> <seg type="unit" n="58">sannipātāccaturthaṃ syācchukrakṛcchraṃ ca pañcamam | viṭkṛcchraṃ ṣaṣṭhamākhyātaṃ ghātakṛcchraṃ ca saptamam||58||</seg> aṣṭamaṃ cāśmarīkṛcchraṃ -</ab>
          <ab type="mula">caturdhā cāśmarī matā | vātātpittātkaphācchukrāt --</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">tathā mehāśca viṃśatiḥ || 59 ||</seg> <seg type="unit" n="60">ikṣumehaḥ surāmehaḥ piṣṭamehaśca sāndrakaḥ | śukramehodakākhyau ca lālāmehaśca śītakaḥ ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">sikatākhyaḥ śanairmeho daśaite kaphasaṃbhavāḥ | mañjiṣṭhākhyo haridrākhyo nīlamehaśca raktakaḥ ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">kṛṣṇameha: kṣāramehaḥ ṣaḍete pittasaṃbhavāḥ | hastimeho vasāmeho majjāmeho madhuprabhaḥ || 62 ||</seg> catvāro vātajā mehā iti mehāśca viṃśatiḥ |</ab>
          <ab type="mula">somarogastathā caikaḥ -</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">śarāvikā kacchapikā putriṇī vinatālajī | masūrikā sarṣapikā valinī ca vidārikā || 64 ||</seg> vidradhiśca daśaitāḥ syuḥ piḍakā mehasaṃbhavāḥ |</ab>
          <ab type="mula">medodoṣastathā caikaḥ -</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">śotharogā nava smṛtāḥ || 65 ||</seg> doṣai: pṛthagvayaiḥ sarvairabhighātādviṣādapi |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">vṛddhaya: sapta gaditā vātātpittātkaphena ca || 66 ||</seg> raktena medasā mūtrādantravṛddhiśca saptamī |</ab>
          <ab type="mula">aṇḍavṛddhistathā caikā --</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">tathaikā gaṇḍamālikā ||67||</seg></ab>
          <ab type="mula">gaṇḍālajī tu caikā syāt</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">granthayo navadhā matāḥ | tribhirdoṣaistrayo raktācchirābhirmedaso vraṇāt || 68 ||</seg> asthnā māṃsena navamaḥ</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">ṣaḍvidhaṃ svāttathārbudam | vātātpittātkaphādraktānmāṃsādapi ca medasaḥ ||69||</seg></ab>
          <ab type="mula">ślīpadaṃ ca tridhā proktaṃ vātātpittātkaphādapi |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">vidradhiḥ ṣaḍvidhaḥ khyāto vātapittakaphaistrayaḥ||70||</seg> raktatkṣatāttridoṣaiśca -</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">vraṇāḥ pañcadaśoditāḥ | teṣāṃ caturdhā bhedāḥ syurāganturdehajastathā || 71||</seg> <seg type="unit" n="72">śuddho duṣṭaśca vijñeyastatsaṃkhyā kathyate pṛthak | vātavraṇaḥ pittajaśca kaphajo raktajo vraṇaḥ || 72 ||</seg> <seg type="unit" n="73">vātapittabhavaścānyo vātaśleṣmabhavastathā | tathā pittakaphābhyāṃ ca sannipātena cāṣṭama:|| 73 ||</seg> <seg type="unit" n="74">navamo vātaraktena daśamo raktapittataḥ | śleṣmaraktabhavaścānyo vātapittāsṛgudbhavaḥ || 74 ||</seg> <seg type="unit" n="75">vātaśleṣmāsṛgutpannaḥ pittaśleṣmāsrasaṃbhavaḥ | sannipātāsṛgudbhūta iti pañcadaśa vraṇāḥ || 75 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">sadyovraṇastvaṣṭadhā syādavikḷptavilambinau | chinnabhinnapracalitā ghṛṣṭaviddhanipātitaḥ || 76 ||</seg></ab>
          <ab type="mula">koṣṭhabhedo dvidhā proktaśchinnāntro ni:sṛtāntrakaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">asthibhaṅgo'ṣṭadhā prokto bhagnapṛṣṭhavidāritau || 77 ||</seg> <seg type="unit" n="78">vivartitaśca viśliṣṭastiryakkṣiptastvadhogataḥ | ūrdhvagaḥ sandhibhagnaśca vahnidagdhaścaturvidhaḥ ||78||</seg> pluṣṭo'tidagdho durdagdhaḥ samyagdagdhaḥ prakīrtitaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">nāḍya: pañca samākhyātā vātapittakaphaistridhā ||79||</seg> tridoṣairapi śalyena -</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">tathāṣṭau syurbhagandarāḥ | śataponastu pavanāduṣṭragrīvaśca pittataḥ || 80 ||</seg> <seg type="unit" n="81">parisrāvī kaphājjñeya ṛjurvātakaphodbhavaḥ | parikṣepī marutpittādarśojaḥ kaphapittataḥ || 81 ||</seg> bhāganjujātaśconmārgī śaṅkhāvartastridoṣaja: |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">meḍhre pañcopadaṃśāḥ syurvātapittakaphaistridhā || 82 ||</seg> sannipātena raktācca -</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">meḍhre śūkāmayāstathā | caturviṃśatirākhyātā liṅgārśo grathitaṃ tathā || 83 ||</seg> <seg type="unit" n="84">nivṛttamavamanthaśca mṛditaṃ śataponakaḥ | aṣṭhīlikā sarṣapikā tvakpākaścāvapāṭikā || 84 ||</seg> <seg type="unit" n="85">māṃsapākaḥ sparśahānirniruddhamaṇiruttamā | māṃsārbudaṃ puṣkarikā saṃmūḍhapiḍakālajī || 85 ||</seg> <seg type="unit" n="86">raktārbudaṃ vidradhiśca kumbhikā tilakālakaḥ | niruddhaprakāśaḥ proktastathaiva parivartikā<note place="foot" type="editorial" n="15">‘kīrtitā’ pā. |</note> || 86 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">kuṣṭhānyaṣṭādaśoktāni vātātkāpālikaṃ bhavet | pittenodumbaraṃ proktaṃ kaphānmaṇḍalacarcike || 87 ||</seg> <seg type="unit" n="88">marutpittādṛṣyajihvaṃ<note place="foot" type="editorial" n="17">‘kṣajihvaṃ’ pā. ‘dṛkṣajihve pā. |</note> śleṣmavātādvipādikā | tathā sidhmaikakuṣṭhaṃ ca kiṭibhaṃ cālasaṃ tathā || 88 ||</seg> <seg type="unit" n="89">kaphapittātpunardadrū: pāmā vitphoṭakaṃ tathā | mahākuṣṭhaṃ carmadalaṃ puṇḍarīkaṃ śatārukam || 89 ||</seg> <seg type="unit" n="90">tridoṣaiḥ kākaṇaṃ<note place="foot" type="editorial" n="18">‘tridoṣaṃ kāraṇaṃ’ pā. |</note> jñeyaṃ tathānyacchvitrasaṃjñitam | tathā vātena pittena śleṣmaṇā ca tridhā bhavet ||90||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">kṣudrarogāḥ ṣaṣṭisaṃkhyāsteṣvādau śarkarārbudam | indravṛddhā panasikā vivṛtāndhālajī<note place="foot" type="editorial" n="22">‘antrālajī’ti pā. |</note> tathā || 91 ||</seg> <seg type="unit" n="92">varāhadaṃṣṭro valmīkaṃ kacchapī tilakālakaḥ | gardabhī rakasā caiva yavaprakhyā vidārikā || 92 ||</seg> <seg type="unit" n="93">kadaro maṣakaścaiva nīlikā jālagardabhaḥ | irivellī jatumaṇirgudabhraṃśo'gnirohiṇī ||93||</seg> <seg type="unit" n="94">saṃniruddhagudaḥ koṭha: kunakho'nuśayī tathā | padminīkaṇṭakaścipyamalaso mukhadūṣikā ||94||</seg> <seg type="unit" n="96">kakṣā vṛṣakakacchūśca gandhaḥ pāṣāṇagardabhaḥ | rājikā ca tathā vyaṅgaścaturdhā parikīrtitaḥ 95 || vātātpittātkaphādraktādityuktaṃ vyaṅgalakṣaṇam | viskoṭā: kṣudrarogeṣu te'ṣṭadhā parikirtitāḥ ||96||</seg> <seg type="unit" n="97">pṛthagdoṣaistrayo dvandvaistrividha: saptamo'sṛja: | aṣṭama: sannipātena kṣudrarukṣu masūrikā || 97 ||</seg> <seg type="unit" n="98">caturdaśaprakāreṇa tribhirdoṣaistridhā ca sā | dvandvajā trividhā proktā sannipātena saptamī ||98||</seg> <seg type="unit" n="99">aṣṭamī tvaggatā jñeyā navamī raktajā matā| daśamī māṃsajā khyātā catasro'nyāśca dustarāḥ|| 99||</seg> medo'sthimajjāśukrasthā: kṣudrarogāḥ itīritā: |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="100">visarparogo navadhā vātapittakaphaistridhā ||100||</seg> <seg type="unit" n="101">tridhā sa dvandvabhedena sannipātena saptamaḥ | aṣṭamo vahnidāhena navamaścābhighātajaḥ || 101 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">tathaikaḥ śleṣmapittābhyāmudardaḥ parikīrtitaḥ | vātapittena caikastu śītapittāmaya: smṛtaḥ ||102 ||</seg> <seg type="unit" n="103">amlapittaṃ tridhā proktaṃ vātena śleṣmaṇā tathā | tṛtīyaṃ śleṣmavātābhyāṃ vātaraktaṃ tathāṣṭadhā || 103 ||</seg> <seg type="unit" n="104">vātādhikyena pittācca kaphāddoṣatrayeṇa ca | raktādhikyena doṣāṇāṃ dvandve na trividhaḥ smṛtaḥ ||104 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">aśītirvātajā rogāḥ kathyante munibhāṣitāḥ | ākṣepako hanustambha ūrustambhaḥ śirograhaḥ ||105||</seg> <seg type="unit" n="106">bāhyāyāmo'ntarāyāmaḥ pārśvaśūlaṃ kaṭigrahaḥ | daṇḍāpatānakaḥ khallī jihvāstambhastathārditam||106||</seg> <seg type="unit" n="107">pakṣāghātaḥ kroṣṭuśīrṣo manyāstambhaśca paṅgutā | kalāyakhañjatā tūnī pratitūnī ca khañjatā || 107||</seg> <seg type="unit" n="108">pādaharṣo gṛdhrasī ca viśvācī cāpabāhukaḥ | apatāno vraṇāyāmo vātakaṇṭo'patantrākaḥ ||108||</seg> <seg type="unit" n="109">aṅgabhedo'ṅgaśoṣaśca minmimatvaṃ ca kallatā<note place="foot" type="editorial" n="25">gadgadaḥ ’vikṛtaśita pāṭhabhedau |</note> | pratyaṣṭhīlā'ṣṭhīlikā ca vāmanatvaṃ ca kuñjatā ||109||</seg> <seg type="unit" n="110">(aṅgabhaṅgo'ṅgaśūlaṃ ca saṃkocastambharūkṣatā |) aṅgapīḍāṅgavibhraṃśo viḍgraho baddhaviṭkatā ||110||</seg> <seg type="unit" n="112">mūkatvamatijṛmbhā syādatyudgāro'ntrakūjanam | vātapravṛttiḥ sphuraṇaṃ śirāṇāṃ pūraṇaṃ tathā |111 || kampaḥ kārśyaṃ śyāvatā ca pralāpaḥ kṣipramūtratā | nidrānāśaḥ svedanāśo durbalatvaṃ balakṣayaḥ ||112||</seg> <seg type="unit" n="113">atipravṛttiḥ śukrasya kārśyaṃ nāśaśca retasaḥ | anavasthitacittattvaṃ kāṭhinyaṃ virasāsyatā ||113||</seg> <seg type="unit" n="114">(kaṣāyavakratādhmānaṃ<note place="foot" type="editorial" n="26">prakṣiptamidam |</note> pratyādhmānaṃ ca śītatā | romaharṣaśca bhīrutvaṃ todaḥ kaṇḍūrasājñatā ||114||</seg>) śabdājñatā prasuptiśca gandhājñatvaṃ dṛśaḥ kṣayaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="116">atha pittabhavā rogāścatvāriṃśadihoditāḥ || 1 15|| dhūmodgāro vidāhaḥ syāduṣṇāṅgatvaṃ matibhramaḥ | kāntihāniḥ kaṇṭhaśoṣo mukhaśoṣo'lpaśukratā || 116 ||</seg> <seg type="unit" n="117">tiktāsyatāmlavakratvaṃ svedasrāvo'ṅgapākatā | klamo haritavarṇatvamatṛptiḥ pītagātratā || 117 ||</seg> <seg type="unit" n="118">raktadrāvo'ṅgadaraṇaṃ lohagandhāsyatā tathā | daurgandhyaṃ pītamūtratvamaratiḥ pītaviṭkatā ||118||</seg> <seg type="unit" n="120">pītāvalokanaṃ pītanetratā pītadantatā | śītecchā pītanakhatā tejodveṣo'lpanidratā ||1 1 9|| kopaśca gātrasādaśca bhinnaviṭkatvamandhatā | uṣṇocchvāsatvamuṣṇatvaṃ mūtrasya ca malasya ca ||120||</seg> <seg type="unit" n="121">tamaso darśanaṃ pītamaṇḍalānāṃ ca darśanam | ni:sahatvaṃ ca pittasya catvāriṃśadrujaḥ smṛtāḥ ||121||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="122">kaphasya viṃśatiḥ proktā rogāstandrātinidratā | gauravaṃ mukhamādhuryaṃ mukhalepaḥ prasekatā ||122 ||</seg> <seg type="unit" n="123">śvetāvalokanaṃ śvetaviṭkatvaṃ śvetamūtratā | śvetāṅgavarṇatā śaityamuṣṇecchā tiktakāmitā ||123||</seg> <seg type="unit" n="124">malādhikyaṃ ca śukrasya bāhulyaṃ bahumūtratā | ālasyaṃ mandabuddhitvaṃ tṛptirghargharavākyatā || 124 ||</seg> acaitanyaṃ ca gaditā viṃśatiḥ śleṣmajā gadāḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="125">raktasya ca daśa proktā vyādhayasteṣu gauravam ||125||</seg> <seg type="unit" n="126">raktamaṇḍalatā raktanetratvaṃ raktamūtratā | raktaniṣṭhīvanaṃ raktapiḍakānāṃ ca darśanam || 126 ||</seg> auṣṇyaṃ ca pūtigandhatvaṃ pīḍā pākaśca jāyate |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="127">catuḥsaptatisaṃkhyākā mukharogāstathoditāḥ || 127 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="128">teṣvoṣṭharogā gaṇitā ekādaśamitā budhaiḥ | vātapittakaphaistredhā tridoṣairasṛjā tathā || 128 ||</seg> <seg type="unit" n="129">kṣataṃ māṃsārbudaṃ caiva khaṇḍoṣṭhaṃ ca jalārbudam | medo'rbudaṃ cārbudaṃ ca rogā ekādaśa smṛtāḥ || 129||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="130">dantarogā daśākhyātā dālanaḥ kṛmidantakaḥ | dantaharṣaḥ karālaśca dantacālaśca śarkarā || 130 ||</seg> <seg type="unit" n="131">adhidantaḥ śyāvadanto dantabhedaḥ kapālikā | tathā trayodaśamitā dantamūlāmayāḥ smṛtāḥ || 131 ||</seg> <seg type="unit" n="132">śītādopakuśau dvau tu dantavidradhipuppuṭau | adhimāṃso vidarbhaśca mahāsauṣirasauṣirau || 132 ||</seg> <seg type="unit" n="133">teṣveva gatayaḥ pañca vātātpittātkaphādapi | sannipātādgatiścānyā raktanāḍī ca pañcamī || 133||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="134">tathā jihvāmayāḥ ṣaṭ syurvātapittakaphaistridhā | alāsaśca caturthaḥ syādadhijihvā ca pañcamī || 134||</seg> ṣaṣṭhī caivopajihvā syāt</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="135">tathāṣṭau tālujā gadāḥ | arbudaṃ tālupiḍakā kacchapī tālusaṃhatiḥ || 135 ||</seg> galaśuṇḍī tāluśothastālupākaśca puppuṭaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="136">galarogāstathākhyātā aṣṭādaśamitā budhaiḥ || 136||</seg> <seg type="unit" n="137">vātarohiṇikā pūrvaṃ dvitīyā pittarohiṇī | kapharohiṇikā proktā tridoṣairapi rohiṇī || 137||</seg> <seg type="unit" n="168">medorohiṇikā vṛndo galaugho galavidradhiḥ | svarahā tuṇḍikerī ca śataghnī śāluko'rbudam|| 168||</seg> <seg type="unit" n="139">gilāyurvalayaścāpi vātādgaṇḍaḥ kaphāttathā | medogaṇḍastathaiva syādityaṣṭādaśa kaṇṭhajāḥ || 139 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="140">mukhāntaḥsaṃbhavā rogā aṣṭau khyātā maharṣibhiḥ | mukhapāko bhavedvātātpittāttadvatkaphādapi || 140 ||</seg> <seg type="unit" n="141">raktāya sannipātācca pūtyāsyordhvagadādapi | arbudaṃ ceti mukhajāścatu:saptatirāmayāḥ || 141 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="142">karṇarogāḥ samākhyātā aṣṭādaśamitā budhaiḥ | vātātpittātkāphādraktātsannipātācca vidradhiḥ || 142 ||</seg> <seg type="unit" n="143">śotho'rbudaṃ pūtikarṇaḥ karṇārśaḥ karṇahallikā | bādhiryaṃ tannikā kaṇḍūḥ śaṣkulī kṛmikarṇakaḥ ||143 ||</seg> karṇanādaḥ pratīnāha ityaṣṭādaśa karṇajāḥ ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="144">karṇapālīsamudbhūtā rogāḥ sapta ihoditāḥ ||144||</seg> <seg type="unit" n="145">utpātaḥ pāliśoṣaśca vidārī duḥkhavardhanaḥ | paripoṭaśca lehī ca pippalī ceti saṃskṛtā || 145||</seg></ab>
          <ab type="mula">karṇamūlāmayāḥ pañca vātātpittātkaphādapi | sannipātācca raktācca -</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="146">tathā nāsābhavā gadāḥ || 146 ||</seg> <seg type="unit" n="147">aṣṭādaśaiva saṃkhyātāḥ pratiśyāyāstu teṣvapi | vātātpittāttātkaphādraktātsannipātena pañcamaḥ || 147||</seg> <seg type="unit" n="148">apīnasaḥ pūtināso nāsārśo bhraṃśathuḥ kṣavaḥ | nāsānāhaḥ pūtiraktamarbudaṃ duṣṭapīnasam || 148 ||</seg> nāsāśoṣo ghrāṇapākaḥ pūyasrāvaśca dīptakaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="149">tathā daśa śirorogā vātenārdhāvabhedakaḥ || 149 ||</seg> <seg type="unit" n="150">śirastāpaśca vātena pittapīḍā tṛtīyakā | caturthī kaphajā pīḍā raktajā sannipātajā ||150||</seg> sūryāvatācchiraḥkampātkrimibhiḥ śaṅkhakena ca |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="151">tathā kapālarogāḥ syurnava teṣūpaśīrṣakam ||151||</seg> <seg type="unit" n="152">aruṃṣikā vidradhiśca dāruṇaṃ piḍikā'rbudam | indraluptaṃ ca khalatiḥ palitaṃ ceti te nava || 152 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="153">tathā netrabhavāḥ khyātāścaturnavatirāmayāḥ | teṣu vartmagadāḥ proktāścaturviṃśatisaṃjñakāḥ || 153 ||</seg> <seg type="unit" n="154">kṛcchronmīlaḥ pakṣmapātaḥ kaphotkliṣṭaśca lohitaḥ | arunnimeṣaḥ kathito raktotkliṣṭaḥ kukūṇakaḥ || 154 ||</seg> <seg type="unit" n="155">pakṣmārśaḥ pakṣmarodhaśca pittotkliṣṭaśca pothakī | kliṣṭavartmā ca bahalaḥ pakṣmotsaṃgastathārbudam || 155||</seg> <seg type="unit" n="156">kumbhikā sikatāvartma lagaṇo'ñjananāmikā | kardamaḥ śyāvavartmā ca bisavartmā tathā'lajī || 156||</seg> <seg type="unit" n="157">utkliṣṭavartmeti gadāḥ proktā vartmasamudbhavāḥ | netrasaṃdhisamudbhūtā nava rogāḥ prakīrtitāḥ || 157 ||</seg> <seg type="unit" n="158">jalasrāvaḥ kaphasrāvo raktasrāvaśca parvaṇī | pūyasrāvaḥ krimigranthirupanāhastathā'lajī || 158 ||</seg> <seg type="unit" n="159">pūyālasa iti proktā rogā nayanasaṃdhijāḥ | tathā śuklagatā rogā budhaiḥ proktāstrayodaśa || 159||</seg> <seg type="unit" n="160">sirotpātaḥ sirāharṣaḥ sirājālaśca śuklikā | śuklārma cādhimāṃsārma prastāryarma ca piṣṭakaḥ || 160 ||</seg> <seg type="unit" n="161">śirāyāścippiṭaṃ caiva kaphagrathitako'rjunaḥ | snāyvarma śoṇitārma syāditi śuklagatā gadāḥ || 161||</seg> <seg type="unit" n="162">tathā kṛṣṇasamudbhūtāḥ pañca rogāḥ prakīrtitāḥ | śuddhaśukraṃ śirāśukraṃ kṣataśukraṃ tathā'jakā || 162 ||</seg> <seg type="unit" n="163">śirāsaṃgaśca sarve'pi proktā kṛṣṇagatā gadāḥ | kācaṃ tu ṣaḍvidhaṃ jñeyaṃ vātātpittātkaphādapi || 163 ||</seg> <seg type="unit" n="164">sannipātācca raktācca ṣaṣṭhaṃ saṃsargasaṃbhavam | timirāṇi ṣaḍeva syurvātapittakaphaistridhā || 164 ||</seg> <seg type="unit" n="165">saṃsargeṇa ca raktena ṣaṣṭhaṃ syātsaṃnipātataḥ | liṅganāśaḥ saptadhā syādvātātpittātkaphena ca || 165||</seg> <seg type="unit" n="166">tridoṣairupasargeṇa saṃsargeṇāsṛjā tathā | aṣṭadhā dṛṣṭirogāḥ syusteṣu pittavidagdhakam || 166||</seg> <seg type="unit" n="167">amlapittavidagdhaṃ ca tathaivoṣṇavidagdhakam | nakulāndhyaṃ dhūsarāndhyaṃ ratryāndhyaṃ hrasvadṛṣṭikaḥ || 167 ||</seg> <seg type="unit" n="118">gambhīradṛṣṭirityete rogā dṛṣṭigatā matāḥ ||118 ||</seg> <seg type="unit" n="169">(catvāraścādhimanthāḥ syurvātapittakaphāsrataḥ || 168) abhiṣyandāśca catvāro raktāddoṣaistribhistridhā | sarvākṣirogāścāṣṭau syusteṣu vātaviparyayaḥ || 169 ||</seg> <seg type="unit" n="170">alpaśopho'nyatovātastathā pākātyayaḥ smṛtaḥ | śuṣkākṣipākaśca tathā śopho'dhyuṣita eva ca || 170||</seg> hatādhimantha ityete rogāḥ sarvākṣisaṃbhavāḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="171">puṃstvadoṣāstu pañcaiva proktāstatrerṣyakaḥ smṛtaḥ || 171 ||</seg> āsekyaścaiva kumbhīkaḥ sugandhiḥ ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="172">śukradoṣāstathāṣṭau syurvātātpittātkaphena ca || 172||</seg> <seg type="unit" n="173">kuṇapaṃ cāsrapittābhyāṃ pūyābhaṃ śleṣmapittataḥ | kṣīṇaṃ ca vātapittābhyāṃ granthilaṃ śleṣmavātataḥ|| 173||</seg> malābhaṃ saṃnipātācca śukradoṣā itīritāḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="174">atha strīroganāmāni procyante pūrvaśāsrataḥ ||174||</seg> <seg type="unit" n="175">aṣṭāvārtavadoṣāḥ syurvātapittakaphaistridhā | pūyābhaṃ kuṇapaṃ granthi kṣīṇaṃ malasamaṃ tathā || 175 ||</seg> <seg type="unit" n="176">tathā ca raktapradaraṃ caturvidhamudāhṛtam | vātapittakaphaistredhā caturthaṃ saṃnipātaḥ || 176 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="177">viṃśatiryonirogāḥ syarvātātpittātkaphādapi | saṃnipātācca raktācca lohitakṣayatastathā ||177||</seg> <seg type="unit" n="178">śuṣkā ca vāminī caiva khaṇḍitāntarmukhī tathā | sūcīmukhī viplutā ca putraghnī ca pariplutā || 178||</seg> <seg type="unit" n="179">upaplutā prākcaraṇā mahāyoniśca karṇinī | svānnandā cāticaraṇā yonirogā itīritāḥ ||179||</seg></ab>
          <ab type="mula">caturvidhaṃ yonikandaṃ vātapittakaphaistridhā | caturthaṃ saṃnipātena -</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="180">tathāṣṭau garbhajā gadāḥ || 180 ||</seg> <seg type="unit" n="181">upaviṣṭakagarbhaḥ syāttathā nāgodaraḥ smṛtaḥ | makkallo mūḍhagarbhaśca viṣkambho gūḍhagarbhakaḥ || 181 ||</seg> jarāyudoṣo garbhasya pātaścāṣṭamakaḥ smṛtaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="182">pañcaiva stanarogāḥ sturvātātpittātkaphādapi || 182||</seg> <seg type="unit" n="183">saṃnipātātkṣatāccaiva tathā stanyodbhavā gadāḥ | bālarogeṣu kathitāḥ strīdoṣāśca trayaḥsmṛtāḥ|| 183||</seg> <seg type="unit" n="184">adakṣapuruṣotpanna: sapatnīvihitastathā | daivājjātastṛtīyastu tathā ye sūtikāgadāḥ || 184||</seg> jvarādayaścikitsyāste yathādoṣaṃ yathābalam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="185">dvāviṃśatirbālarogāsteṣu kṣīrālasāstrayaḥ ||185 ||</seg> <seg type="unit" n="187">vātātpittātkaphāccaiva dantodbhedaścaturthakaḥ | dantaghāto dantaśabdo'kāladanto'hipūtanam 186 || mukhapāko mukhasrāvo gudapākopaśīrṣakau | pārśvaruṇastālukaṇṭo vicchinnaṃ pārigarbhikaḥ ||187||</seg> <seg type="unit" n="188">daurbalyaṃ gātraśoṣaśca śayyāmūtraṃ kukūṇakaḥ | rodanaṃ cājagallī syāditi dvāviṃśatiḥ smṛtāḥ ||188||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="189">tathā bālagrahāḥ khyātā dvādaśaiva munīśvaraiḥ | skandagraho viśākhaḥ syātsvagrahaśca pitṛgrahaḥ || 189||</seg> <seg type="unit" n="190">naigameyagrahastadvacchakuni: śītapūtanā | mukhamaṇḍitikā tadvatpūtanā cāndhapūtanā || 190 ||</seg> revatī caiva saṃkhyātā tathā syācchuṣkarevatī |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="191">tathā caraṇabhedāstu vātaraktādikāśca ye || 191 ||</seg> <seg type="unit" n="192">dvicatvāriṃśaduktāste rogeṣveva munīśvaraiḥ | dviṣaṣṭirdoṣabhedāḥ syuḥ sannipātādikāśca ye || 192||</seg> te'pi rogeṣu gaṇitāḥ pṛthakproktā na te kvacit |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="193">hīnamithyātiyogena bhedaiḥ pañcadaśoditāḥ || 193 ||</seg> <seg type="unit" n="194">pañcakarmabhavā rogā rogeṣveva prakīrtitāḥ | snehasvedau tathā dhūmo gaṇḍūṣo'ñjanatarpaṇe || 194 ||</seg> pīḍā aṣṭādaśaitajjāstāśca rogeṣu lakṣitāḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="195">śītopadrava ekaḥ syādekaścoṣṇodbhavo mataḥ|| 195||</seg> śalyopadrava ekaśca kṣārāccaikaḥ smṛtastathā |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="196">sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva kṛtrimaṃ ca tridhā viṣam ||196||</seg> <seg type="unit" n="197">teṣāṃ ca kālakūṭādyairnavadhā sthāvaraṃ viṣam | jaṅgamaṃ bahudhā proktaṃ tatra lūtā bhujaṅgamā: ||197||</seg> <seg type="unit" n="198">vṛścikā mūṣikāḥ kīṭāḥ pratyekaṃ te caturvidhāḥ | 1 - vāgbhaṭasaṃhitāyāṃ tu - ‘saṃsargādrasarudhirādibhistathaiṣāṃ doṣāṃstu kṣayasamatāvivṛddhibhedaiḥ | ānantyaṃ taratamayogataśca yātān jānīyādavahitamānaso yathāsvam ||’ ityanantatvaṃ kathitam | vṛddhikṣayasamarūpā doṣāṇāṃ tridhā gatiḥ | daṃṣṭrāviṣaṃ nakhaviṣaṃ vālaśṛṅgāsthibhistathā || 198 ||</seg> <seg type="unit" n="199">mūtrātpurīṣācchukrācca dṛṣṭerniśvāsatastathā | lālāyāḥ sparśatastadvattathā śaṅkāviṣaṃ matam || 199 ||</seg> <seg type="unit" n="200">kṛtrimaṃ dvividhaṃ proktaṃ garadūṣīvibhedataḥ | saptadhātuviṣaṃ jñeyaṃ tathā saptopadhātujam || 200 ||</seg> <seg type="unit" n="201">tathaivopaviṣebhyaśca jātaṃ saptavidhaṃ matam | duṣṭanīraviṣaṃ caikaṃ tathaikaṃ digdhajaṃ viṣam || 201 ||</seg> <seg type="unit" n="202">kapikacchūbhavā kaṇḍūrduṣṭanīrabhavā tathā | tathā sūraṇakaṇḍūśca śotho bhallātajastathā || 202||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="203">madaścaturvidhaścānyaḥ pūgabhaṅgākṣakodravaiḥ | caturvidho'nyo dravyāṇāṃ phalatvaṅmūlapatrajaḥ ||203||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="204">iti prasiddhā gaṇitā ye kilopadravā bhuvi | asaṃkhyāścāpare dhātumūlajīvādisaṃbhavāḥ || 204 ||</seg> iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ nidānarogagaṇanādhyāyaḥ ||</ab>
        </div>
      </div>
      <div type="khanda" n="2" xml:id="sd.2">
        <head>Madhyamakhaṇḍa</head>
        <div type="adhyaya" n="1" xml:id="sd.2.1">
          <head>atha svarasādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">śārṅgadharasaṃhitāyām - madhyamakhaṇḍa: atha svarasādhyāya : | athātaḥ svarasaḥ kalkaḥ kvāthaśca himaphāṇṭakau | jñeyāḥ kaṣāyāḥ pañjaite laghavaḥ syuryathottaram || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">. āhatāttatkṣaṇākṛṣṭāddravyātkṣuṇṇātsamuddharet | vastraniṣpīḍito yaḥ sa rasaḥ<note place="foot" type="editorial" n="1">‘yaḥ syātsvaraso rasa’ pā. |</note> svarasa uccate ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">kuḍavaṃ cūrṇitaṃ dravyaṃ kṣiptaṃ ca dviguṇe jale | ahorātraṃ<note place="foot" type="editorial" n="2">‘ahorātrāt’ pā. |</note> sthitaṃ tasmādbhavedvā rasa uttamaḥ ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">ādāya śuṣkadravyaṃ vā svarasānāmasaṃbhave | jale'ṣṭaguṇite sādhyaṃ pādaśiṣṭaṃ<note place="foot" type="editorial" n="3">3-‘śeṣaṃ’ pā. |</note> ca gṛhyate ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">svarasasya gurutvācca palamardhaṃ prayojayet | niśoṣitaṃ cāgnisiddhaṃ palamātraṃ rasaṃ pibet ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">prakṣepapramāṇam| madhu śvetā guḍaṃ kṣārān jīrakaṃ lavaṇaṃ tathā | ghṛtaṃ tailaṃ cūrṇādīnkolamātrānrase kṣipet || 6 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">amṛtāsvarasaḥ | sa yathā<note place="foot" type="editorial" n="5">sa yatheti | sa yathā ityādivākyena prayogān prakaṭayati granthakāraḥ, athavā guṇayuktijñāpanārthaṃ śiṣyavacanamidaṃ evaṃ sarvatra ‘sa yathe’ti jñātavyam |</note> - amṛtāyā rasaḥ kṣaudrayuktaḥ sarvapramehajit | haridrācūrṇayukto vā raso dhātryāḥ samākṣikaḥ ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">raktapittādiṣu vāsakādisvarasaḥ | vāsakaḥ svarasaḥ peyo madhunā raktapittajit | jvarakāsakṣayaharaḥ kāmalāśleṣmapittahā || 8 ||</seg> <seg type="unit" n="9">triphalāyā rasaḥ kṣaudrayukto dārvīraso'tha vā | nimbasya vā guḍūcyā vā pīto jayati kāmalām|| 9 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">viṣamajvare tulasīdroṇapuṣpīsvarasau | pīto maricacūrṇena tulasīpatrajo rasaḥ | droṇapuṣṣīraso vāpi nihanti viṣamajvarān ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">raktātisāre jambvādisvarasaḥ | jambvāsrāmalakīnāṃ ca pallavottho raso jayet | madhvājyakṣīrasaṃyukto raktātīsāramulbaṇam ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">babbūla – syonāka - kuṭajasvarasāḥ | sthūlababbūlikāpatrarasa: pānādvyapohati | sarvātisārānsyonākakuṭajatvagraso'thavā || 12 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">pratiśyāye - ārdrakasvarasaḥ | ārdrakasvarasaḥ kṣaudrayukto vṛṣaṇavātanut | śvāsakāsārucīrhanti pratiśyāyaṃ vyapohati || 13 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">pārśvādiśūleṣu - bījapūrasvarasaḥ | bījapūrarasaḥ pānānmadhukṣārayuto jayet | pārśvahṛddhastiśūlāni koṣṭhavāyuṃ ca dāruṇam || 14 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">pittaśūla-śatāvarīsvarasaḥ | śatāvaryāśca madhunā pittaśūlaharo rasaḥ | niśācūrṇayutaḥ kanyārasaḥ plīhāpacīharaḥ || 15 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">athālambuṣāsvarasa apacyādau - alambuṣāyāḥ svarasaḥ pīto dvipalamātrayā | apacīgaṇḍamālānāṃ kāmalāyāśca nāśanaḥ || 16 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">muṇḍīsvarasaḥ - sūryāvartārdhaśīrṣavyathādau | raso<note place="foot" type="editorial" n="7">1-‘sa ca muṇḍyā rasaḥ’ pā. | ’śaśamuṇḍyā rasaḥ koṣṇo’ iti pāṭhaḥ | ‘śaṅkhapuṣpīmuṇḍīrasaḥ’ iti kha-pustake |</note> muṇḍyāḥ sakoṣṇo vā maricaireva dhūlitaḥ | jayetsaptadinābhyāsātsūryāvartārdhamedakau ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">athonmādādau - brāhmyādisvarasaḥ | brāhmīkūṣmāṇḍaṣaḍgranthāśaṅkhinīsvarasāḥ pṛthak | madhukuṣṭhayutāḥ pītāḥ sarvonmādāpahāriṇaḥ<note place="foot" type="editorial" n="8">2-‘rakāḥ’ pā. |</note> || 18 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">kodravamade - kūṣmāṇḍasvarasaḥ | kūṣmāṇḍakasya svaraso guḍena saha yojitaḥ | duṣṭakodravasaṃjātamadaṃ<note place="foot" type="editorial" n="10">2-‘kuṣṭha’ pā. |</note> pānādvyapohati || 19 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">gāṅgerukīsvarasamāha vraṇe - khaḍgādicchinnagātrasya tatkālaṃ pūrito vraṇaḥ | gāṅgerukīmūlarasairjāyate gatavedanaḥ || 20 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">puṭapākavidhiḥ | puṭapākasya kalkasya svaraso gṛhyate yataḥ | atastu puṭapākānāṃ yuktiratrocyate mayā || 21 ||</seg> <seg type="unit" n="22">puṭapākasya mātreyaṃ lepasyāṅgāravarṇatā | lepaṃ ca dvyaṅgulaṃ sthūlaṃ kuryādvāṅguṣṭhamātrakam || 22 ||</seg> <seg type="unit" n="23">kāśmarīvaṭajambvādipatrairveṣṭanamuttamam | palamātro raso grāhyaḥ karṣamātraṃ madhu kṣipet ||23||</seg> kalkacūrṇadravādyāstu deyā: svarasavadbudhai: |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">kuṭajapuṭapāka atīsāre - sa yathā - tatkālākṛṣṭakuṭajatvacaṃ taṇḍulavāriṇā || 24 ||</seg> <seg type="unit" n="25">piṣṭāṃ catuṣpalamitāṃ jambūpallavaveṣṭitām | sūtreṇa baddhāṃ godhūmapiṣṭena pariveṣṭitām || 25 ||</seg> <seg type="unit" n="26">liptāṃ ca dhanapaṅkena gomayairvahninā dahet | aṅgāravarṇāṃ ca mṛdaṃ dṛṣṭvā vahneḥ samuddharet || 26 ||</seg> <seg type="unit" n="27">tato rasaṃ gṛhītvā ca śītaṃ kṣaudrayutaṃ<note place="foot" type="editorial" n="12">1-’kṣaudrarasaṃ pā. |</note> pibet | jayetsarvānatīsārāndustarānsucirotthitān || 27 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">kaṇḍitaṃ taṃḍulapalaṃ jale'ṣṭaguṇite kṣipet | bhāvayitvā jalaṃ grāhyaṃ deyaṃ sarvatra karmasu || 28 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">atīsāre - aralūpuṭapākaḥ | aralūtvakkṛtaścaiva puṭapāko'gnidīpanaḥ | medhumocarasābhyāṃ ca yuktaḥ sarvātisārajit ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula">sarvātīsāre - tittirapuṭapākaḥ | nyagrodhādeśca kalkene pūrayedgauratittireḥ<note place="foot" type="editorial" n="13">9-‘tittiram’ iti pā. |</note> | nirantramudaraṃ samyakpuṭapākena tatpacet || 30| tatkalkasya rasaḥ kṣaudrayuktaḥ sarvātisāranut<note place="foot" type="editorial" n="14">2-‘jit’ iti pā. |</note> |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">atīsāraviśeṣe dāḍimīpuṭapākamāha - puṭapākena vipacetsupakvaṃ dāḍimīphalam ||31||</seg> tadraso madhusaṃyuktaḥ sarvātīsāranāśanaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">atha bījapūrādipuṭapākaśchardyām - bījapūrāmrajambūnāṃ pallavāni jaṭāḥ pṛthak || 32 ||</seg> <seg type="unit" n="33">vipacetpuṭapākena kṣaudrayuktaśca tadrasaḥ | chardiṃ nivārayedghorāṃ sarvadoṣasamudbhavām || 33 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">raktapittādau – vāsāpuṭapākamāha - piṣṭānāṃ vṛṣapatrāṇāṃ puṭapākaraso himaḥ | madhuyukto jayedraktapittakāsajvarakṣayān || 34 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">atha kaṇṭakārīpuṭapākaḥ kāsaśvāsādau – pacetkṣudrāṃ sapañcāṅgāṃ puṭapākena tadrasaḥ | pippalīcūrṇasaṃyuktaḥ kāsaśvāsakaphāpahaḥ || 35 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">atha bibhītakapuṭapākaḥ kāsādau - bibhītakaphalaṃ kiṃcidghṛtenābhyajya lepayet | godhūmapiṣṭenāṅgārairvipacetpuṭapākavat || 36 ||</seg> <seg type="unit" n="37">tataḥ pakvaṃ samuddhṛtya tvacaṃ tasya mukhe kṣipet | kāsaśvāsapratiśyāyasvarabhaṅgāñjayettataḥ || 37 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">atha śuṇṭhīpuṭapāka āmātīsārādau cūrṇaṃ kiṃcidghṛtābhyaktaṃ śuṇṭhyā eraṇḍajairdalaiḥ | veṣṭitaṃ puṭapākena vipacenmandavahninā || 38 ||</seg> <seg type="unit" n="39">tata uddhṛtya taccūrṇaṃ grāhmaṃ prātaḥ sitānvitam | tena yānti śamaṃ pīḍā āmātīsārasaṃbhavāḥ ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">atha śuṇṭhīpuṭapāka āmavātādau - śuṇṭhīkalkaṃ vinikṣipya rasaireraṇḍamūlajaiḥ | vipacetpuṭapākena tadrasaḥ kṣaudrasaṃyutaḥ || 40 ||</seg> āmavātasamudbhūtāṃ pīḍāṃ jayati dustarām |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">suraṇapuṭapāka arśoroge -- sauraṇaṃ kandamādāya puṭapākena pācayet || 41 ||</seg> satailalavaṇastasya rasaścārśovikāranut |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">atha mṛgaśṛṅgapuṭapākaḥ śūlādau -- śarāvasaṃpuṭe dagdhaṃ śṛṅgaṃ hariṇajaṃ pibet || 42 ||</seg> <seg type="unit" n="1">gavyena sarpiṣā yuktaṃ hṛcchūlaṃ nāśayeddhruvam |iti śrīdāmodarasūnuśrīśārṅgadharācāryaviracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ madhyamakhaṇḍe svarasādikalpanā nāma prathamo'dhyāyaḥ || 1 ||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="2" xml:id="sd.2.2">
          <head>atha kvāthakalpanādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">dvitīyo'dhyāyaḥ | pānīyaṃ ṣoḍaśaguṇaṃ kṣuṇṇe dravyapale kṣipet | mṛtpātre kvāthayedgrāhyamaṣṭamāṃśāvaśeṣitam ||1||</seg> tajjalaṃ pāyaceddhīmānkoṣṇaṃ mṛdvagnisādhitam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">śṛta: kvāthaḥ kaṣāyaśca niryūha: sa nigadyate || 2 ||</seg> <seg type="unit" n="6">āhārarasapāke ca saṃjāte dvipalonmitam | vṛddhavaidyopadeśena pibetkāthaṃ supācitam ||6||</seg> <seg type="unit" n="4">kvāthe kṣipetsitāmaṃśaiścaturthāṣṭamaṣoḍaśaiḥ | vātapittakaphātaṅke viparītaṃ madhu smṛtam || 4 ||</seg> <seg type="unit" n="5">jīrakaṃ gugguluṃ kṣāraṃ lavaṇaṃ ca śilājatu | hiṅgu trikaṭukaṃ caiva kvāthe śāṇonmitaṃ kṣipet || 5 ||</seg> <seg type="unit" n="6">kṣīraṃ ghṛtaṃ guḍaṃ tailaṃ mūtraṃ cānyaddravaṃ tathā | kalkaṃ cūrṇādikaṃ kkāthe nikṣipetkarṣasaṃmitam || 6 ||</seg> <seg type="unit" n="7">(apidhānamukhe pātre jalaṃ durjaratāṃ vrajet | tasmādāvaraṇaṃ tyaktvā kvāthādīnāṃ viniścayaḥ<note place="foot" type="editorial" n="1">1-prakṣipta: |</note> ||7||</seg>)</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">sarvajvare guḍūcyādikkāthaḥ - sa yathā - guḍūcīdhānyakāriṣṭaraktacandanapadmakaiḥ | guḍūcyādigaṇakkāthaḥ sarvajvaraharaḥ smṛtaḥ || 8 ||</seg> dīpano dāhahṛllāsatṛṣṇāchardyarucīrjayet | “nāgaraṃ<note place="foot" type="editorial" n="2">keṣucinmudritapustakeṣu mūlapāṭhatvena dhṛtaḥ |</note> devakāṣṭhaṃ ca dhānyakaṃ bṛhatīdvayam | dadyātpācanakaṃ pūrvaṃ jvaritānāṃ jvarāpaham || kṣudrā kirātatiktaṃ ca śuṇṭhī chinnā ca pauṣkaram | kaṣāya eṣāṃ śamayetpītaścāṣṭhavidhaṃ jvaram ||’</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">guḍūcīpippalīmūlanāgaraiḥ pācanaṃ smṛtam || 9 ||</seg> <seg type="unit" n="10">dadyādvātajvare pūrṇaliṅge saptamavāsare | śāliparṇī balā drākṣā guḍūcī sārivā tathā ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">āsāṃ kvāthaṃ pibetkoṣṇaṃ tīvravātajvaracchidam| kāśmarīsārivādrākṣātrāyamāṇāmṛtābhavaḥ ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">kaṣāyaḥ saguḍaḥ pīto vātajvaravināśanaḥ | kaṭphalendrayavāpāṭhātiktāmustaiḥ śṛtaṃ jalam || 12||</seg> <seg type="unit" n="13">pācanaṃ daśame'hni syāttīvre pittajvare nṛṇām | parpaṭo vāsakastiktā kairāto dhanvayāsakaḥ ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">priyaṅguśca kṛtaḥ kkātha eṣāṃ śarkarayā yutaḥ | pipāsādāhapittāsrayutaṃ pittajvaraṃ jayet || 14 ||</seg> <seg type="unit" n="15">drākṣā harītakī mustaṃ kaṭukī kṛtamālakaḥ | parpaṭaśca kṛtaḥ kvātha eṣāṃ pittajvarāpahaḥ || 15 ||</seg> <seg type="unit" n="16">tṛṇmūrcchādāhapittāsṛkśamano bhedanaḥ smṛtaḥ | (ekaḥ<note place="foot" type="editorial" n="4">prakṣiptaḥ |</note> parpaṭakaḥ śreṣṭhaḥ pittajvaravināśanaḥ ||16||</seg> kiṃ punaryadi yujyeta candanośīravālakaiḥ |)</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">atha bījapūrādiḥ śleṣmajvare - bījapūraśiphāpathyānāgaragranthikaiḥ śṛtam ||17 ||</seg> sakṣāraṃ pācanaṃ śleṣmajvare dvādaśavāsare |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">kaphajvare - bhūnimbādikāthaḥ | bhūnimbanimbapippalya: śaṭhī śuṇṭhī śatāvarī ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">guḍūcī bṛhatī ceti kvātho hanyātkaphajvaram | paṭolatriphalātiktāśaṭhīvāsāmṛtābhavaḥ || 19 ||</seg> kvātho madhuyutaḥ pīto hanyātkaphakṛtaṃ jvaram |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">vātapittajvare - pañcabhadrakvāthaḥ | parpaṭābdāmṛtāviśvakairātaiḥ sādhitaṃ jalam || 20 ||</seg> pañcabhadramidaṃ jñeyaṃ vātapittajvarāpaham |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">kaphavātajvarādau laghukṣudrādikkāthaḥ | kṣudrāśuṇṭhīguḍūcīnāṃ kaṣāyaḥ pauṣkarasya ca || 21 ||</seg> <seg type="unit" n="22">kaphavātādhike peyo jvare vāpi tridoṣaje | kāsaśvāsārucihare<note place="foot" type="editorial" n="21">kare pā.</note> pārśvaśūlavināśanaḥ<note place="foot" type="editorial" n="22">vidhāyini pā.</note> || 22 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">vātakaphajvarādau āragvadhādikvāthaḥ | āragvadhakaṇāmūlamustātiktābhayākṛtaḥ | kvāthaḥ śamayati kṣipraṃ jvaraṃ vātakaphodbhavam|| 23 ||</seg> āmaśūlapraśamano bhedī dīpanapācanaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">pittaśleṣmajvare - amṛtāṣṭakam | amṛtāriṣṭakaṭukāmustendrayavanāgaraiḥ || 24 ||</seg> <seg type="unit" n="25">paṭolacandanābhyāṃ ca pippalīcūrṇayukśṛtam | amṛtāṣṭakametacca pittaśleṣmajvarāpaham || 25 ||</seg> chardyarocakahṛllāsadāhatṛṣṇāvināśanam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">paṭolaṃ<note place="foot" type="editorial" n="23">prakṣipto'yam |</note> candanaṃ mūrvātiktāpāṭhāmṛtāgaṇaḥ || 26 ||</seg> <seg type="unit" n="27">pittaśleṣmajvaracchardidāhakaṇḍūviṣāpahaḥ | sarvajvarādau - kaṇṭakārikvāthaḥ | kaṇṭakāridvayaṃ śuṇṭhī dhānyakaṃ suradāru ca || 27 ||</seg> ebhiḥ śṛtaṃ pācanaṃ syātsarvajvaravināśanam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">atha daśamūlakvāthaḥ vātaśleṣmajvare | śāliparṇīpṛṣṭhiparṇībṛhatīdvayagokṣuraiḥ || 28 ||</seg> <seg type="unit" n="29">bilvāgnimanthasyonākakāśmarīpāṭalāyutaiḥ | daśamūlamiti khyātaṃ kvathitaṃ tajjalaṃ pibet || 29||</seg> <seg type="unit" n="30">pippalīcūrṇasaṃyuktaṃ vātaśleṣmajvarāpaham| saṃnipātajvaraharaṃ sūtikādoṣanāśanam || 30 ||</seg> <seg type="unit" n="31">śoṣaśaityabhramasvedakāsaśvāsavikāranut | hṛtkaṇṭhagrahapārśvārtitandrāmastakaśūlahṛt || 31 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">athābhayādikvāthastridoṣādau - abhayāmustadhānyākaraktacandanapadmakaiḥ | vāsakendrayavośīraguḍūcīkṛtamālakaiḥ ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">pāṭhānāgaratiktābhiḥ pippalīcūrṇayukśṛtam | pibettridoṣajvarajitpipāsākāsadāhanut || 33 ||</seg> <seg type="unit" n="34">pralāpaśvāsatandrāghnaṃ dīpanaṃ pācanaṃ param | viṇmūtrānilaviṣṭambhavamiśoṣāruciṃ jayet ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">pippalīpippalīmūlacavyacitakanāgaraiḥ<note place="foot" type="editorial" n="32">prakṣiptā: |</note> | vacāsātiviṣājājīpāṭhāvatsakareṇukaiḥ ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">kirātatiktakaṃ mūrvā sarṣapā maricāni ca | kaṭukaṃ puṣkaraṃ bhārṅgī viḍaṅgaṃ; karkaṭāhvayam || 36 ||</seg> <seg type="unit" n="37">arkamūlaṃ bṛhatsiṃhī śreyasī sadurālabhā | dīpyakaṃ cājamodā ca śukanāsādihiṅgubhiḥ || 37 ||</seg> <seg type="unit" n="38">etāni samabhāgāni gaṇo'ṣṭaviṃśako mataḥ | kaṣāyamupabhuñjīta vātaśleṣmajvarāpaham || 38 ||</seg> <seg type="unit" n="39">hanti vātaṃ tathā śītaṃ chedajaṃ pravalaṃ kapham | pralāpaṃ cātinidrāṃ ca romaharṣārucī tathā || 39 ||</seg> <seg type="unit" n="40">mahāvāte'patantre ca sarvagātre ca śūnyatām | ayaṃ sarvajvarānhanti saṃnipātāṃstrayodaśa || 40 ||</seg> <seg type="unit" n="41">atha saṃnipātajvare aṣṭādaśāṅgakvāthaḥ | kairātakaṭukīmustādhānyendrayavanāgaraiḥ | daśamūlamahādārugajapippalikāyutaiḥ || 41 ||</seg> <seg type="unit" n="42">kṛtaḥ kaṣāyaḥ pārśvārtisaṃnipātajvaraṃ jayet | kāsaśvāsavamīhikvātandrāhṛdgrahanāśanaḥ || 42 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">tridoṣajajvarādau kaṭphalādikvāthaḥ | kaṭphalāmbudabhārṅgībhirdhānyarohiṣaparpaṭaiḥ | vacāharītakīśṛṅgīdevadārumahauṣadhaiḥ || 43 ||</seg> <seg type="unit" n="44">hikkāṃ kāsajvaraṃ hanti śvāsaśleṣmagalagrahān | kvātho jīrṇajvaraṃ hanti guḍūcyāḥ pippalīyutaḥ ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">tathā parpaṭajaḥ kvāthaḥ pittajvaraharaḥ paraḥ | kiṃ punaryadi yujyeta candanodīcyanāgaraiḥ || 45 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">atha nidigdhikādirjīrṇajvare - nidigdhikāmṛtāśuṇṭhīkaṣāyaṃ<note place="foot" type="editorial" n="41">‘śṛṃgī’ pā.</note> pāyayedbhiṣak | pippalīcūrṇasaṃyuktaṃ śvāsakāsārditāpaham || 46 ||</seg> <seg type="unit" n="47">pīnasārucivaisvaryaśūlājīrṇajvaracchidam | (devadāru<note place="foot" type="editorial" n="42">prakṣiptā ime |</note> vacā kuṣṭhaṃ pippalī viśvabheṣajam || 47 ||</seg> <seg type="unit" n="48">kaṭphalaṃ mustabhūnimbatiktadhānyā harītakī | gajakṛṣṇā ca duḥsparśā gokṣururdhanvayāsakam ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">bṛhatyativiṣā chinnā karkaṭaṃ kṛṣṇajīrakam | kvāthamaṣṭāvaśeṣaṃ tu prasūtāṃ pāyayetstriyam || 49 ||</seg> śūlakāsajvaraśvāsamūrcchākampaśirortijit |)</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">idānīṃ viṣamajvaranāśanārthaṃ yogapañcakamāha - kṣudrādhānyakaśuṇṭhībhirguḍūcīmustapadmakaiḥ || 50 ||</seg> <seg type="unit" n="51">raktacandanabhūnimbapaṭolavṛṣapauṣkaraiḥ | kaṭukendrayavā'riṣṭabhārṅgīparpaṭakaiḥ samaiḥ || 51 ||</seg> kvāthaṃ prātarniṣeveta sarvaśītajvaracchidam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">mustakṣudrāmṛtāśuṇṭhīdhātrīkvāthaḥ samākṣikaḥ ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">pippalīcūrṇasaṃyukto viṣamajvaranāśanaḥ | paṭolendrayavādārutriphalāmustagostanaiḥ || 53||</seg> <seg type="unit" n="54">madhukāmṛtavāsānāṃ kvāthaṃ kṣaudrayutaṃ pibet | saṃtate satate caiva dvitīyakatṛtīyake || 54 ||</seg> aikāhike vā viṣame dāhapūrve navajvare |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">paṭolatriphalānimbadrākṣāśamyākavāsakaiḥ || 55 ||</seg> kvāthaḥ sitāmadhuyuto jayedaikāhikaṃ jvaram |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">atha guḍūcyādistṛtīyakajvare - guḍūcīdhānyamustābhiścandanośīranāgaraiḥ || 56||</seg> <seg type="unit" n="57">kṛtaṃ kvāthaṃ pibetkṣaudrasitāyuktaṃ jvarāturaḥ | tṛtīyajvaranāśāya tṛṣṇādāhanivāraṇam || 57 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">atha devadārvādi cāturthikajvare - devadāruśivāvāsāśāliparṇīmahauṣadhaiḥ | dhātrīyutaṃ śṛtaṃ śītaṃ dadyānmadhusitāyutam || 58 ||</seg> cāturthikajvare śvāse kāse mandānale tathā |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">atha bṛhadguḍūcyādi jvarātīsāre - guḍūcīdhānyakośīraśuṇṭhīvālakaparpaṭaiḥ || 59 ||</seg> <seg type="unit" n="60">bilvaprativiṣāpāṭhāraktacandanavatsakaiḥ | kirātamustendrayavaiḥ kvathitaṃ śiśiraṃ pibet || 60 ||</seg> sakṣaudraṃ raktapittaghnaṃ jvarātīsāranāśanam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">atha nāgarādikvātho jvarātīsāre - nāgaraṃ kuṭajo mustamamṛtāttiviṣā tathā ||61||</seg> ebhiḥ kṛtaṃ pibetkvāthaṃ jvarātīsāranāśanam |</ab>
          <ab type="mula">atha dhānyapañcakakvātha āmaśūlādau - dhānyavālakabilvābdanāgaraiḥ sādhitaṃ jalam||62| āmaśūlaharaṃ grāhi dīpanaṃ pācanaṃ param |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">dhānyanāgarakvātha: pācane - dhānyanāgarajaḥ kvāthaḥ pācano dīpanastathā || 63 ||</seg> eraṇḍamūlayuktaśca jayedāmānilavyathām |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">atha vatsakādikvāthaḥ sāmaraktātīsāre - vatsakātiviṣābilvamustavālakajaḥ śṛtaḥ || 64 ||</seg> atīsāraṃ jayetsāmaṃ cirajaṃ raktaśūlajit |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">atha kuṭajāṣṭakaṃ āmaraktaśūlādau - kuṭajātiviṣāpāṭhādhātakīlodhramustakaiḥ || 65 ||</seg> <seg type="unit" n="66">hrīberadāḍimayutaiḥ kṛtaḥ kvāthaḥ samākṣikaḥ | peyo mocarasenaiva kuṭajāṣṭakasaṃjñakaḥ || 66 ||</seg> atīsārāñjayeddāharaktaśūlāmadustarān |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">atha hrīberādikvātho'tīsāre hrīberadhātakīlodhrapāṭhālajjāluvatsakaiḥ || 67 ||</seg> <seg type="unit" n="68">dhānyakātiviṣāmustāguḍūcībilvanāgaraiḥ | kṛtaḥ kaṣāyaḥ śamayedatīsāraṃ cirotthitam ||68||</seg> arocakāmaśūlāsrajvaraghnaḥ pācanaḥ smṛtaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">atha dhātakyādiḥ kvāthaḥ bālātīsāre - dhātakībilvarodhrāṇi vālakaṃ gajapippalī || 69||</seg> <seg type="unit" n="70">ebhiḥ kṛtaṃ śṛtaṃ śītaṃ śiśumyaḥ kṣaudrasaṃyutam | pradadyādavalehaṃ vā sarvātīsāraśāntaye || 70 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">atha śāliparṇyādikvātho grahaṇyāṃ - śāliparṇībalābilvadhānyaśuṇṭhīkṛtaḥ śṛtaḥ | ādhmānaśūlasahitāṃ vātajāṃ grahaṇīṃ jayet ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">guḍūcyativiṣāśuṇṭhīmustaiḥ kvātha: kṛto jayet | āmānuṣaktāṃ grahaṇīṃ grāhī pācanadīpanaḥ || 72 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">atha indrayavādikvāthaḥ sarvātīsāre - yavadhānyapaṭolānāṃ kvāthaḥ sakṣaudraśarkaraḥ | yojyaḥ sarvātisāreṣu bilvāmrāsthibhavastathā ||73||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">atha phalādikvāthaḥ kṛmiroge - triphalā devadāruśca mustā mūṣakakarṇikā | śigrūretaiḥ kṛtaḥ kvāthaḥ pippalīcūrṇasaṃyutaḥ ||74||</seg> <seg type="unit" n="75">viḍaṅgacūrṇayuktaśca kṛmighnaḥ krimirogahā | phalatrikāmṛtātiktānimbakairātavāsakaiḥ ||75||</seg> jayenmadhuyutaḥ kvātha: kāmalāṃ pāṇḍutāṃ tathā |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">atha punarnavādikvāthaḥ pāṇḍuśothādau - punarnavābhayānimbadārvītiktāpaṭolakaiḥ || 76 ||</seg> <seg type="unit" n="77">guḍūcīnāgarayutaiḥ kvātho gomūtrasaṃyutaḥ | pāṇḍukāsodaraśvāsaśūlasarvāṅgaśothahā || 77 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">atha vāsādikvāthaḥ raktapittādau - vāsādrākṣābhayākvāthaḥ pītaḥ sakṣaudraśarkaraḥ | nihanti raktapittārtiśvāsakāsānsudāruṇān ||78||</seg> <seg type="unit" n="79">raktapittaṃ kṣayaṃ kāsaṃ śleṣmapittajvaraṃ tathā | kevalo vāsakakvāthaḥ pītaḥ kṣaudreṇa nāśayet ||79||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">kāse yogadvayamāha - vāsākṣudrāmṛtākvāthaḥ kṣaudreṇa jvarakāsahā | kāsaghnaḥ pippalīcūrṇayuktaḥ kṣudrāśṛtastathā || 80 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">atha śvāsakāsādau kṣudrakvāthaḥ - kṣudrākulitthavāsābhirnāgareṇa ca sādhitaḥ | kvātha: pauṣkaracūrṇāḍhya: śvāsakāsau nivārayet || 81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">atha hikvāyāṃ reṇukādikāthaḥ - reṇukāpippalīkvātho hiṅgukalkena saṃyutaḥ | pānādeva hi pañcāpi hikkā nāśayati kṣaṇāt||82||</seg> <seg type="unit" n="83">bilvatvaco guḍūcyā vā kvāthaḥ kṣaudreṇa saṃyutaḥ | jayettridoṣajāṃ chardiṃ parpaṭaḥ pittajāṃ tathā || 83 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">atha gṛdhrasyāṃ yogadvayamāha - hiṅgupuṣkaracūrṇāḍhyaṃ daśamūlaśṛtaṃ jayet | gṛdhrasīṃ kevalaḥ kvāthaḥ śephālīpatrajastathā || 84 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">rāsnāpañcakaṃ saptadhātugatavāte -- rāsnāmṛtāmahādārunāgarairaṇḍajaiḥ śṛtam | saptadhātugate vāte sāme sarvāṅgaje pibet || 85 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">gū. - atha rāsnāsaptakaṃ jaṃghāvātādau - rāsnā gokṣurakairaṇḍadevadāru punarnavā | guḍūcyāragvadhaścaiva kvāthameṣāṃ vipācayet ||86||</seg> <seg type="unit" n="87">śuṇṭhīcūrṇena saṃyuktaṃ pibejjaṅghākaṭigrahe | pārśvapṛṣṭhorupīḍāyāmāmavāte sudustare || 87 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">mahārāsnādiyogaḥ sarvavātaroge-- rāsnā dviguṇabhāgā syādekabhāgāstataḥ pare | dhanvayāsabalairaṇḍadevadāruśaṭhīvacāḥ || 88 ||</seg> <seg type="unit" n="89">vāsako nāgaraṃ pathyā cavyā mustā punarnavā | guḍūcī vṛddhadāruśca śatapuṣpā ca gokṣuraḥ || 89 ||</seg> <seg type="unit" n="90">aśvagandhā prativiṣā kṛtamālaḥ śatāvarī | kṛṣṇā sahacaraścaiva dhānyakaṃ bṛhatīdvayam || 90 ||</seg> <seg type="unit" n="91">ebhiḥ kṛtaṃ pibetkāthaṃ śuṇṭhīcūrṇena saṃyutam | kṛṣṇācūrṇena vā yogarājaguggulunāthavā || 91 ||</seg> <seg type="unit" n="92">ajamodādinā vāpi tailenairaṇḍajena vā | sarvāṅgakampe kubjatve pakṣāghāte'pabāhuke || 92 ||</seg> <seg type="unit" n="93">gṛdhrasyāmāmavāte ca ślīpade cāpatānake | antravṛddhau tathādhmāne jaṅghājānugate'rdite || 93 ||</seg> <seg type="unit" n="94">śukrāmaye meḍhraroge vandhyāyonyāmayeṣu ca | mahārāsnādirākhyāto brahmaṇā garbhakāraṇam || 94 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">eraṇḍasaptakaṃ stanādigatavāte - eraṇḍo bījapūraśca gokṣuro bṛhatīdvayam | aśmabhedastathā bilva etanmūlaiḥ kṛtaḥ śṛtaḥ ||95||</seg> <seg type="unit" n="96">eraṇḍatailahiṅgvāḍhyaḥ sayavakṣārasaindhavaḥ| stanaskandhakaṭīmeḍhrahṛdayotthāṃ vyathāṃ jayet || 96 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">nāgarādirvātaśūlādau - nāgarairaṇḍaja: kvāthaḥ indrayavasya ca | hiṅgusauvarcalopeto vātaśūlanivāraṇaḥ || 97 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">pittaśūle triphalādikvāthaḥ | triphalāragvadhakvāthaḥ śarkarākṣaudrasaṃyutaḥ | raktapittaharo dāhapittaśūlanivāraṇaḥ || 98 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">kaphaśūlādau eraṇḍakvāthaḥ | eraṇḍamūlaṃ dvipalaṃ jale'ṣṭaguṇite pacet | tatkvātho yāvaśūkāḍhya: pārśvahṛtkaphaśūlahā || 99 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="100">hṛdrogādau daśamūlakvāthaḥ | daśamūlakṛtaḥ kvātha: sayavakṣārasaindhavaḥ | hṛdrogagulmaśūlāni kāsaṃ śvāsaṃ ca nāśayet ||100||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">harītakyādi mūtrakṛcchrādau-- harītakīdurālambhākṛtamālakagokṣuraiḥ | pāṣāṇabhedasahitaiḥ kvātho mākṣikasaṃyutaḥ || 101 ||</seg> vibandhe mūtrakṛcchre ca sadāhe saruje hitaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">vīratarvādigaṇaḥ | vīratarurvṛkṣavandā kāśaḥ sahacarannayam || 102 ||</seg> <seg type="unit" n="103">kuśadvayaṃ nalo gundrā bakapuṣpo'gnimanthakaḥ | mūrvā pāṣāṇabhedaśca syonāko gokṣurastathā || 103 ||</seg> <seg type="unit" n="104">apāmārgaśca kamalaṃ brāhmī ceti gaṇo varaḥ | vīratarvādirityuktaḥ śarkarāśmarikṛcchrahā || 104 ||</seg> mūtrāghātaṃ vāyurogānnāśayennikhilānapi |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">mūtrakṛcchre elādikvāthaḥ - elāmadhukagokaṇṭareṇukairaṇḍavāsakāḥ || 105 ||</seg> <seg type="unit" n="106">kṛṣṇāśmabhedasahitāḥ kvātha eṣāṃ susādhitaḥ | śilājatuyutaḥ peyaḥ śarkarāśmarikṛcchrahā || 106 ||</seg> <seg type="unit" n="107">samūlagokṣurakvāthaḥ sitāmākṣikasaṃyutaḥ | nāśayenmūtrakṛcchrāṇi tathā coṣṇasamīraṇam ||107||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="108">atha pramehe varādikvāthaḥ - varādārvyabdadārūṇāṃ kvāthaḥ kṣaudreṇa mehahā | vatsakatriphalā dārvī mustako bījakastathā || 108 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="109">phalatrikādiḥ pramehe - phalatrikābdadārvīṇāṃ viśālāyāḥ śṛtaṃ pibet | niśākalkayutaṃ sarvapramehavinivṛttaye || 109 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="110">dārvyādikvāthaḥ pradare - dārvī rasāñjanaṃ mustaṃ bhallātaḥ śrīphalaṃ vṛṣaḥ | kairātaśca pibedeṣāṃ kvāthaṃ śītaṃ samākṣikam || 110||</seg> jayetsaśūlaṃ pradaraṃ pītaśvetāsitāruṇam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="111">nyagrodhādikvāthaḥ yonirogavraṇādau - nyagrodhaplakṣakośāmravetasā badarī tuṇiḥ || 111||</seg> <seg type="unit" n="112">madhuyaṣṭī priyālaśca lodhradvayamudumbaraḥ | pippalaśca madhūkaśca taścā pārisapippalaḥ ||112||</seg> <seg type="unit" n="113">sallakī tindukī jambūdvayamāmrataruḥ śivā | kadambakakubhau caiva bhallātakaphalāni ca || 113 ||</seg> <seg type="unit" n="114">nyagrodhādigaṇakvāthaṃ yathālābhaṃ ca kārayet | ayaṃ kvātho mahāgrāhī vraṇyo bhagnaṃ ca sādhayet ||114||</seg> yonidoṣaharo dāhamedomehaviṣāpahaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="115">atha medodoṣe yogatrayaṃ - bilvo'gnimantha: syonākaḥ kāśmarī pāṭalā tathā ||115||</seg> <seg type="unit" n="116">kvātha eṣāṃ jayenmedodoṣaṃ kṣaudreṇa saṃyutaḥ | kṣaudreṇa triphalākvāthaḥ pīto medoharaḥ smṛtaḥ ||116||</seg> śītībhūtaṃ tathoṣṇāmbu medohṛtkṣaudrasaṃyutam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="117">udararoge cavyādikvāthaḥ - cavyacitrakaviśvānāṃ sādhito devadāruṇā || 117 ||</seg> kvāthastrivṛccūrṇayuto gomūtreṇodarāñjayet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="118">śothodare punarnavādikvāthaḥ - punarnavāmṛtādārupathyānāgarasādhitaḥ || 118 ||</seg> gomūtragugguluyutaḥ kvāthaḥ śothodarāpahaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="119">pathyādikvāthaḥ yakṛtplīhagulmodare - pathyārohitakakvāthaṃ yavakṣārakaṇāyutam || 119 ||</seg> pibetprātaryakṛtplīhagulmodaranivṛttaye |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="120">śothe punarnavādikvāthaḥ - punarnavā dāruniśā niśā śuṇṭhī harītakī || 120||</seg> <seg type="unit" n="121">guḍūcī citrako bhārṅgī devadāru ca taiḥ śṛtaḥ | pāṇipādodaramukhaprāptaṃ śophaṃ nivārayet || 121 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="122">vṛṣaṇaśothe triphalādiḥ - phalatrikodbhavaṃ kvāthaṃ gomūtreṇaiva pāyayet | vātaśleṣmakṛtaṃ hanti śothaṃ vṛṣaṇasaṃbhavam || 122 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="123">rāstrādiḥ antravṛddhau - rāsnāmṛtābalāyaṣṭīgokaṇṭairaṇḍajaḥ śṛtaḥ | eraṇḍatailasaṃyukto vṛddhimantrabhavāṃ jayet || 123 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="124">kāñcanārakvāthaḥ gaṇḍamālāyāṃ - kāñcanāratvacaḥ kvāthaḥ śuṇṭhīcūrṇena nāśayet | gaṇḍamālāṃ tathā kvāthaḥ kṣaudreṇa varuṇatvacaḥ || 124||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="125">atha śākhoṭakvāthaḥ ślīpade medoroge ca - śākhoṭavalkalakvāthaṃ gomūtreṇa yutaṃ pibet | ślīpadānāṃ vināśāya medodoṣanivṛttaye || 125 ||</seg> <seg type="unit" n="126">punarbhavāvaruṇayoḥ kvātho'ntarvidramadhiṃ jayet | tathā śigrubhavaḥ kvātho hiṅgusaindhavasaṃyutaḥ || 126||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="127">aparamapi vidradhau varuṇādikayogamāha - varuṇādigaṇakvāthamapakve madhyavidradhau | ūṣakādirajoyuktaṃ pibecchamanahetave || 127 ||</seg> <seg type="unit" n="128">varuṇo bakapuṣpaśca bilvāpāmārgacitrakāḥ | agnimanthadvayaṃ śigrudvayaṃ ca bṛhatīdvayam || 128 ||</seg> <seg type="unit" n="129">saureyakatrayaṃ mūrvā meṣaśṛṅgī kirātakaḥ | ajaśṛṅgī ca bimbī ca karañjaśca śatāvarī ||129||</seg> <seg type="unit" n="130">varuṇādigaṇakvāthaḥ kaphamedoharaḥ smṛtaḥ | hanti gulmaṃ śiraḥśūlaṃ tathābhyantaravidradhīn ||130||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="131">khadirādirbhagandare - khadiratriphalākvātho mahiṣīghṛtasaṃyutaḥ | viḍaṅgacūrṇayuktaśca bhagandaravināśanaḥ || 131 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="132">paṭolādiḥ upadaṃśaroge -- paṭolatriphalanimbakirātakhadirāsanaiḥ | kvāthaḥ pīto jayetsarvānupadaṃśānsagugguluḥ || 132 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="133">amṛtādirvātarakte - amṛtairaṇḍavāsānāṃ kvātha eraṇḍatailayuk | pītaḥ sarvāṅgasaṃcāri vātaraktaṃ jayeddhruvam ||133||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="134">atha paṭolādikvātho vātarakte - paṭolaṃ triphalā tiktā guḍūcī ca śatāvarī | etatkvātho jayetpīto vātāstraṃ dāhasaṃyutam||134||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="135">śvetakuṣṭhe bākucīkvāthaḥ | kvātho'valgujacūrṇāḍhyo dhātrīkhadirasārayoḥ | jayetsuśīlito nityaṃ śvitraṃ pathyāśināṃ nṛṇām ||135 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="136">raktakuṣṭhādaulaghumañjiṣṭhādikvāthaḥ | mañjiṣṭhā triphalā tiktā vacā dāruniśāmṛtā | nimbaścaiṣāṃ kṛtaḥ kvātho vātaraktavināśanaḥ ||136||</seg> pāmākapālikākuṣṭharaktamaṇḍalajinmataḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="137">bṛhanmañjiṣṭhādiḥ sarvakuṣṭhe - mañjiṣṭhāmustakuṭajaguḍūcīkuṣṭhanāgaraiḥ ||137 ||</seg> <seg type="unit" n="138">bhārṅgīkṣudrāvacānimbaniśādvayaphalatrikaiḥ | paṭolakaṭukīmūrvāviḍaṅgāsanacitrakaiḥ || 138 ||</seg> <seg type="unit" n="139">śatāvarītrāyamāṇākṛṣṇendrayavavāsakaiḥ | bhṛṅgarājamahādārupāṭhākhadiracandanaiḥ || 139 ||</seg> <seg type="unit" n="140">trivṛdvaruṇakairātabākucīkṛtamālakaiḥ | śākhoṭakamahānimbakarañjātiviṣājalaiḥ ||140||</seg> <seg type="unit" n="141">indravāruṇikānantāsārivāparpaṭaiḥ samaiḥ | ebhiḥ kṛtaṃ pibetkvāthaṃ kaṇāguggulusaṃyutam || 141||</seg> <seg type="unit" n="142">aṣṭādaśasu kuṣṭheṣu vātaraktārdite tathā | upadaṃśe ślīpade ca prasuptau pakṣaghātake || 142 ||</seg> medodoṣe netraroge mañjiṣṭhādiḥ praśasyate |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="143">pathyādiṣaḍaṅgakvāthaḥ śiroroge netrarogādau ca - pathyākṣadhātrībhūnimbairniśānimbāmṛtāyutaiḥ ||143||</seg> <seg type="unit" n="144">kṛtaḥ kvāthaḥ ṣaḍaṅgo'yaṃ saguḍaḥ śīrṣaśūlahṛt<note place="foot" type="editorial" n="129">?hā ? pā. |</note> | bhrūśaṅkhakarṇaśūlāni tathārdhaśiraso rujam ||144||</seg> <seg type="unit" n="145">sūryāvartaṃ śaṅkhakaṃ ca dantapātaṃ ca tadrujam | naktāndhyaṃ paṭalaṃ śukraṃ cakṣu:pīḍāṃ vyapohati ||145||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="146">atha vāsādirnetraroge - vāsāviśvāmṛtādārvīraktacandanacitrakaiḥ | bhūnimbanimbakaṭukāpaṭolatriphalāmbudaiḥ || 146||</seg> <seg type="unit" n="147">yavakāliṅgakuṭajaiḥ kvāthaḥ sarvākṣirogahā | vaisvaryaṃ pīnasaṃ śvāsaṃ nāśayedurasaḥ kṣatam || 147 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="148">athāmṛtādirnetraroge - amṛtātriphalākvāthaḥ pippalīcūrṇasaṃyutaḥ | sakṣaudraḥ śīlito nityaṃ sarvanetravyathāṃ jayet ||148 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="149">pañcavalkalakvātho vraṇakṣālanādau -- aśvatthodumbaraplakṣavaṭavetasajaṃ śṛtam | vraṇaśothopadaṃśānāṃ nāśanaṃ kṣālanātsmṛtam||149||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="150">pramathyā procyate dravyapalātkalkīkṛtācchṛtāt | toye'ṣṭaguṇite tasyāḥ pānamāhuḥ paladvayam ||150||</seg> <seg type="unit" n="151">sā yathā - mustakendrayavaiḥ siddhā pramathyā dvipalonmitā| suśītā madhusaṃyuktā raktātīsāranāśinī || 151 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="152">idānīṃ yavāgūparibhāṣāmāha - sādhyaṃ catuṣpalaṃ dravyaṃ catuḥṣaṣṭipale'mbuni<note place="foot" type="editorial" n="136">jale pā. |</note> | tatkāthenārdhaśiṣṭena yavāgūṃ sādhayeddhanām || 152 ||</seg> <seg type="unit" n="153">sā yathā - āmrāmrātakajambūtvakkaṣāye vipacedbudhaḥ | yavāgūṃ śālibhiryuktāṃ tāṃ bhuktvā grahaṇīṃ jayet ||153||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="154">saṃprati yūṣamāha - kalkadravyapalaṃ śuṇṭhī pippalī cārdhakārṣikī | vāriprasthena vipacetsa dravo pūṣa ucyate || 154 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="155">saptamuṣṭiyūṣaḥ | sa yathā - kulatthayavakolaiśca mudgairmūlakaśuṇṭhakaiḥ | śuṇṭhīdhānyākayuktaiśca yūṣaḥ śleṣmānilāpahaḥ ||155||</seg> <seg type="unit" n="156">saptamuṣṭika ityeṣa saṃnipātajvarāñjayet | āmavātaharaḥ kaṇṭhahṛdvakrāṇāṃ viśodhanaḥ ||156||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="157">idānīṃ pānādikalpanāmāha - kṣuṇṇaṃ dravyapalaṃ sādhyaṃ catuḥṣaṣṭipale jale | ardhaśiṣṭaṃ ca taddeyaṃ pāne bhaktādisaṃvidhau || 157 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="158">ṣaḍaṅgapānam | sā<note place="foot" type="editorial" n="138">‘sā’ pānādikalpanā ityartha:|</note> yathā - uśīraparpaṭodīcyamustanāgaracandanaiḥ | jalaṃ śṛtaṃ himaṃ peyaṃ pipāsājvaranāśanam || 158 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="159">jvarādau uṣṇodakavidhiṃ darśayannāha -- aṣṭamenāṃśaśeṣeṇa caturthenārdhakena vā | athavā kathanenaiva siddhamuṣṇodakaṃ vadet || 159 ||</seg> <seg type="unit" n="160">śleṣmāmavātamedoghnaṃ bastiśodhanadīpanam | kāsaśvāsajvaraharaṃ pītamuṣṇodakaṃ niśi || 160 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="161">idānīṃ kṣīrapākavidhimāha - kṣīramaṣṭaguṇaṃ dravyātkṣīrānnīraṃ caturguṇam | kṣīrāvaśeṣaṃ tatpītaṃ śūlamāmodbhavaṃ jayet || 161 ||</seg> <seg type="unit" n="162">pañcamūlapayaḥ | (sarvajvarāṇāṃ jīrṇānāṃ kṣīraṃ bhaiṣajyamuttamam | śvāsātkāsācchiraḥśūlātpārśvaśūlātsapīnasāt ||162||</seg> <seg type="unit" n="163">mucyate jvaritaḥ pītvā pañcamūlīśṛtaṃ payaḥ | trikaṇṭakapayaḥ | trikaṇṭakabalāvyāghrīguḍanāgarasādhitam || 163 ||</seg> varcomūtravibandhaghnaṃ kaphajvaraharaṃ payaḥ<note place="foot" type="editorial" n="139">prakṣiptam</note> |)</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="164">saṃprati yavāgūprabhṛtikānnaprakriyāmāha - athānnaprakriyātraiva procyate nātivistarāt || 164 ||</seg> <seg type="unit" n="165">yavāgūḥ ṣaṅguṇajale siddhā syātkṛśarā ghanā | taṇḍulairmudgamāṣaiśca tilairvā sādhitā hitā || 165 ||</seg> yavāgūrgrāhiṇī bālyā tarpaṇī vātanāśinī |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="166">atha vilepīvivaraṇaṃ darśayannāha - vilepī ghanasikthā syātsiddhā nīre caturguṇe ||166||</seg> tarpaṇī bṛṃhaṇī hṛdyā madhurā pittanāśinī |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="167">idānīṃ peyāyūṣāvapyāha - dravādhikā svalpasikthā caturdaśaguṇe jale ||167||</seg> <seg type="unit" n="168">siddhā peyā budhairjñeyā yūṣaḥ kiṃcidghanastataḥ | peyā laghutarā jñeyā grāhiṇī dhātupuṣṭidā || 168 ||</seg> yūṣo balyastataḥ kaṇṭhyo laghupākaḥ kaphāpahaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="169">idānīṃ bhaktavidhimāha - jale caturdaśaguṇe taṇḍulānāṃ catuṣpalam ||169 ||</seg> vipacetsrāvayenmaṇḍaṃ sa bhakto madhuro laghuḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="170">adhunā śuddhamaṇḍamāha - nīre caturdaśaguṇe siddho maṇḍastvasikthakaḥ ||170||</seg> śuṇṭhīsaindhavasaṃyuktaḥ pācano dīpanaḥ smṛtaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="171">athāṣṭaguṇamaṇḍamāha -- dhānyatrikaṭusindhūtthamudgataṇḍulayojitaḥ<note place="foot" type="editorial" n="140">‘yuktastakreṇa’ pā.|</note> || 171 ||</seg> <seg type="unit" n="172">bhṛṣṭaśca hiṅgutailābhyāṃ sa maṇḍo'ṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ | dīpanaḥ prāṇado bastiśodhano raktavardhanaḥ ||172 ||</seg> jvarajitsarvadoṣaghno maṇḍo'ṣṭaguṇa ucyate |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="173">idānīṃ vāṭyamaṇḍamāha - sukaṇḍitaistathā bhṛṣṭairvāṭyamaṇḍo yavairbhayet ||173||</seg> kaphapittaharaḥ kaṇṭhyo raktapittaprasādanaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="174">atha lājamaṇḍamāha - lājairvā taṇḍulairbhṛṣṭairlājamaṇḍa: prakīrtitaḥ || 174||</seg> śleṣmapittaharo grāhī pipāsājvarajinmataḥ | iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne kvāthakalpanā- dhyāyo dvitīyaḥ |</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="3" xml:id="sd.2.3">
          <head>atha phāṇṭādikalpanādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">tṛtīyo'dhyāyaḥ | phāṇṭakalpanā | kṣuṇṇe dravyapale samyagjalamuṣṇaṃ vinikṣipet | mṛtpātre kuḍavonmānaṃ tatastu srāvayetpaṭāt || 1 ||</seg> <seg type="unit" n="2">tasya<note place="foot" type="editorial" n="1">?sa syāccū.? pā.</note> cūrṇadravaḥ phāṇṭastanmānaṃ dvipalonmitam | sitāmadhuguḍādīṃśca kvāthavattatra nikṣipet || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">atha bṛhanmadhūkaphāṇṭaḥ | sa yathā - madhūkapuṣpaṃ madhukaṃ candanaṃ saparūṣakam | mṛṇālaṃ kamalaṃ lodhraṃ kambhārī nāgakeśaram ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">triphalā-sārivā-drākṣā-lājānkoṣṇajale kṣipet | sitāmadhuyutaḥ peyaḥ phāṇṭo vāsau himo'thavā ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">vātapittajvaraṃ dāhaṃ tṛṣṇāmūrcchāratibhramān | raktapittaṃ madaṃ hanyānnātra kāryā vicāraṇā ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">athāmrādiphāṇṭaḥ jvarādau | āmrajambukisalayairvaṭaśuṅgaprarohakaiḥ | uśīreṇa kṛtaḥ phāṇṭa: sakṣaudro jvaranāśanaḥ || 6 ||</seg> pipāsāchardyatīsārānmūrcchāṃ jayati dustarām |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">laghumadhūkapuṣpādiphāṇṭo dāhapittādau | madhūkapuṣpakambhārīcandanośīradhānyakaiḥ || 7 ||</seg> <seg type="unit" n="8">drākṣayā ca kṛtaḥ phāṇṭaḥ śītaḥ śarkarayā yutaḥ | tṛṣṇāpittaharaḥ prokto dāhamūrcchābhramāñjayet ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">manthavidhiḥ | mantho'pi phāṇṭabhedaḥ syāttena cātraiva kathyate | jale catuḥpale śīte kṣuṇṇaṃ dravyapalaṃ kṣipet || 9 ||</seg> mṛtpātre manthayetsamyaktasmācca dvipalaṃ pibet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">madātyayādau kharjūrādimanthaḥ | sa yathā - kharjūradāḍimīdrākṣātintiḍīkāmlikāmalaiḥ ||10||</seg> saparūṣaiḥ kṛto manthaḥ sarvamadyavikāranut |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">atha masūrādimanthaḥ chardyām - kṣaudrayuktā masūrāṇāṃ saktavo dāḍimāmbhasā || 11||</seg> mathitā vārayantyāśu chārdiṃ doṣatrayodbhavām |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tṛṣṇādāhādau yavasaktumanthaḥ | plāvitaiḥ śītanīreṇa saghṛtairyavasaktubhiḥ ||12||</seg> nātisāndradravo manthastṛṣṇādāhāstrapittahā | iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ śrīśārṅgadharasaṃhitāyāṃ madhyamakhaṇḍe phāṇṭādikalpanā nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ |</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="4" xml:id="sd.2.4">
          <head>atha himakalpanādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">caturtho'dhyāyaḥ | kṣuṇṇaṃ dravyapalaṃ samyakṣaḍbhirnīrapalaiḥ plutam | niśoṣitaṃ himaḥ sa syāttathā śītakaṣāyakaḥ ||1||</seg> tanmānaṃ phāṇṭavajjñeyaṃ sarvatraivaiṣa niścayaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">āmrādihimo raktapitte | sa yathā - āmra-jambū ca kakubhaṃ cūrṇīkṛtya jale kṣipet ||2||</seg> himaṃ tasya pibetprātaḥ sukṣaudraṃ raktapittajit |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">atha marīcyādihimastṛṣṇādau - marīcaṃ madhuyaṣṭī ca kākodumbarapallavāḥ || 3 ||</seg> nīlotpalaṃ himastajjastṛṣṇāchardinivāraṇaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">vātapittādau nīlotpalādihimaḥ | nīlotpalaṃ balā drākṣā madhūkaṃ madhukaṃ tathā || 4 ||</seg> <seg type="unit" n="5">uśīraṃ padmakaṃ caiva kāśmarī ca parūṣakam | eṣa śītakaṣāyaśca vātapittajvarāñjayet || 5 ||</seg> sapralāpabhramacchardimohatṛṣṇānivāraṇaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">guḍūcīhimaḥ jīrṇajvare - amṛtāyā himaḥ peyo jīrṇajvaraharaḥ smṛtaḥ ||6 ||</seg> vāsāyāśca himaḥ kāsaṃ raktapittajvarāñjayet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">atha dhānyādihimo'ntardāhādau - prātaḥ saśarkaraḥ peyo himo dhānyākasaṃbhavaḥ || 7 ||</seg> antardāhaṃ tathā tṛṣṇāṃ jayetsrotoviśodhanaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">atha dhānyākādirhimaḥ raktapittādau - dhānyākadhātrīvāsānāṃ drākṣāparpaṭayorhimaḥ || 8 ||</seg> raktapittajvaraṃ dāhaṃ tṛṣṇāṃ śoṣaṃ ca nāśayet | iti śrīdāmodarasūnunā śrīśārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ śrīśārṅgadharasaṃhitāyāṃ madhyamakhaṇḍe himakalpanā nāma caturtho'dhyāyaḥ |</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="5" xml:id="sd.2.5">
          <head>atha kalkakalpanādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">pañcamo'dhyāyaḥ | athedānīṃ kalkakalpanāṃ vyākhyāsyāmaḥ - dravyamārdraṃ śilāpiṣṭaṃ śuṣkaṃ vā sajalaṃ bhavet | prakṣepāvāpakalkāste tanmānaṃ karṣasaṃmitam || 1 ||</seg> <seg type="unit" n="2">kalke madhu ghṛtaṃ tailaṃ deyaṃ dviguṇamātrayā | sitāguḍaṃ samaṃ dadyāddravā deyāścaturguṇāḥ || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">vardhamānapippalyaḥ | sa<note place="foot" type="editorial" n="1">‘sa’kalka ityartha:|</note> yathā - trivṛddhyā pañcavṛddhyā vā saptavṛddhyāthavā kaṇāḥ | pibetpiṣṭvā daśadinaṃ tāstathaivāpakarṣayet ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">evaṃ viṃśaddinaiḥ siddhaṃ pippalīvardhamānakam | anena pāṇḍuvātāsrakāsaśvāsārucijvarāḥ || 4 ||</seg> udarārśaḥkṣayaśleṣmavātā naśyantyurograhāḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">atha nimbakalko vraṇacchardyādau - lepānnimbadalaiḥ kalko vraṇaśodhanaropaṇaḥ || 5 ||</seg> bhakṣaṇācchardikuṣṭhāni pittaśleṣmakṛmīñjayet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">atha mahānimbakalko gṛdhrasyām - mahānimbajaṭākalko gṛdhrasīnāśanaḥ smṛtaḥ || 6 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">atha rasonakalkaḥ vātarogaviṣamajvarādau - śuddhaḥ kalko rasonasya tilatailena miśrita: | vātarogāñjayettīvrānviṣamajvaranāśanaḥ || 7 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">atha dvitīyarasonakalko vātavyādhau - pakvakandarasonasya gulikā nistuṣīkṛtāḥ | pāṭayitvā ca madhyasthaṃ dūrīkuryāttadaṅkuram || 8 ||</seg> <seg type="unit" n="9">tadugragandhanāśāya rātrau takre vinikṣipet | apanīya ca tanmadhyācchilāyāṃ peṣayettataḥ || 9 ||</seg> <seg type="unit" n="10">tanmadhye pañcamāṃśena cūrṇameṣāṃ vinikṣipet | sauvarcalaṃ yavānīṃ ca bharjitaṃ hiṅgu saindhavam || 10||</seg> <seg type="unit" n="11">kaṭutrikaṃ jīrakaṃ ca samabhāgāni cūrṇayet | ekīkṛtya tataḥ sarvaṃ kalkaṃ karṣapramāṇataḥ || 11 ||</seg> <seg type="unit" n="12">khādedagnibalāpekṣī ṛtudoṣādyapekṣayā | anupānaṃ tataḥ kuryāderaṇḍaśṛtamanvaham || 12 ||</seg> <seg type="unit" n="13">sarvāṅgaikāṅgajaṃ vātamarditaṃ cāpatantrakam | apasmāramathonmādamūrustambhaṃ ca gṛdhrasīm || 13 ||</seg> <seg type="unit" n="14">uraḥpṛṣṭhakaṭīpārśvakukṣipīḍāṃ krimīñjayet | ajīrṇamātapaṃ roṣamatinīraṃ payo guḍam || 14 ||</seg> <seg type="unit" n="15">rasonamaśnanpuruṣastyajedetannirantaram | madyaṃ māṃsaṃ tathāmlaṃ ca rasaṃ seveta nityaśaḥ || 15 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">pippalyādikalka ūrustambhe - pippalī pippalīmūlaṃ bhallātakaphalāni ca | etatkalkaśca sakṣaudra ūrustambhanivāraṇaḥ ||16 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">atha viṣṇukrāntākalkaḥ pariṇāmaśūle - viṣṇukrāntājaṭākalkaḥ sitākṣaudraghṛtairyutaḥ | pariṇāmabhavaṃ śūlaṃ nāśayetsaptabhirdinaiḥ || 17 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">aparamapi pariṇāmaśūlārthaṃ prayogamāha - śuṇṭhītilaguḍaiḥ kalko dugdhena saha yojayet | pariṇāmabhavaṃ śūlamāmavātaṃ ca nāśayet || 18 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">athāpāmārgakalkaḥ raktārśasi - apāmārgasya bījānāṃ kalkastaṇḍulavāriṇā | pīto raktārśasāṃ nāśaṃ kurute nātra saṃśayaḥ ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">atha badarīmūlakalkaḥ raktātīsāre - badarīmūlakalkena tilakalkaśca yojitaḥ | madhukṣārayutaḥ kuryādraktātīsāranāśanaḥ ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">raktakṣaye lākṣākalkaḥ | kūṣmāṇḍakarasopetāṃ lākṣāṃ karṣadvayaṃ pibet | raktakṣayamuroghātaṃ kṣayarogaṃ ca nāśayet || 21 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">atha taṇḍulīyakalkaḥ raktapradare - taṇḍulīyajaṭākalkaḥ sakṣaudraḥ sarasāñjanaḥ taṇḍulodakasaṃpīto raktapradaranāśanaḥ || 22 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">athāṅkoṭakakalko'tīsārādau - aṅkoṭamūlakalkaśca sakṣaudrastaṇḍulāmbunā | atīsāraharaḥ proktastathā viṣaharaḥ smṛtaḥ || 23 ||</seg> <seg type="unit" n="24">vandhyākarkoṭikāmūlaṃ pāṭalāyā jaṭā'thavā | ghṛtena bilvamūlaṃ vā dvividhaṃ nāśayedviṣam ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">athābhayādikalkaḥ pācanādau - abhayāsaindhavakaṇāśuṇṭhīkalkastridoṣahā | pathyāsaindhavaśuṇṭhībhiḥ kalko dīpanapācanaḥ ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">atha trivṛtādikalkaḥ kṛmiroge - trivṛtpalāśabījāni pārasīkayamānikā | kampillakaṃ viḍaṅgaṃ ca guḍaśca samabhāgikam ||26||</seg> takreṇa kalkameteṣāṃ pibet krimigaṇāpaham |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">raktārśasi tilakalkaḥ | navanītatilaiḥ kalko jetā raktārśasāṃ smṛtaḥ ||27||</seg> navanītasitānāgakeśairaścāpi tadvidhaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">saṃgrahaṇyāṃ śuṇṭhīkalkaḥ | pīto masūrayūṣeṇa kalkaḥ śuṇṭhīśalāṭuja: ||28 ||</seg> jayetsaṃgrahaṇīṃ tadvattakreṇa bṛhatībhavaḥ | iti śrīdāmodarasūnunā śrīśārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ śrīśārṅgadharasaṃhitāyāṃ madhyamakhaṇḍe kalkakalpanā nāma pañcamo'dhyāyaḥ |</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="6" xml:id="sd.2.6">
          <head>atha cūrṇakalpanādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">ṣaṣṭho'dhyāyaḥ | atyantaśuṣkaṃ yaddravyaṃ supiṣṭaṃ vastragālitam | tatsyāccūrṇaṃ rajaḥ kṣodastanmātrā karṣasaṃmitā || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">cūrṇe guḍādimānakalpanā | idānīmaviśeṣokteṣu śarkarāguḍayormānapūrvakaṃ prakṣepavidhimāha - cūrṇe guḍaḥ samo deyaḥ śarkarā dviguṇā bhavet | cūrṇeṣu bharjitaṃ hiṅgu deyaṃ notkledakṛdbhavet ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">liheccūrṇaṃ dravaiḥ sarvairghṛtādyairdviguṇonmitaiḥ | pibeccaturguṇaireva cūrṇamāloḍitaṃ dravaiḥ ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">atha cūrṇādīnāmanupānamātrāṃ darśayannāha - cūrṇāvalehaguṭikākalkānāmanupānakam | vātapittakaphātaṅke tridvyekapalamāharet || 4 ||</seg> <seg type="unit" n="5">yathā tailaṃ jale kṣiptaṃ kṣaṇenaiva prasarpati | anupānabalādaṅge tathā sarpati bheṣajam || 5 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">atha cūrṇārthaṃ bhāvanāparimāṇamāha - draveṇa yāvatā samyakcūrṇaṃ sarvaṃ plutaṃ bhavet | bhāvanāyāḥ pramāṇaṃ tu cūrṇe proktaṃ bhiṣagvarai: || 6 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">athāmalakyādicūrṇaṃ jvarādau - āmalaṃ citrakaṃ pathyā pippalī saindhavastathā | cūrṇito'yaṃ gaṇo jñeyaḥ sarvajvaravināśanaḥ || 7 ||</seg> bhedī rucikaraḥ śleṣmajetā dīpanapācanaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">atha pippalīcūrṇaṃ jvare - madhunā pippalīcūrṇaṃ lihetkāsajvarāpaham || 8 ||</seg> hikkāśvāsaharaṃ kaṇṭhyaṃ plīhaghnaṃ bālakocitam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">mehādikeṣu triphalācūrṇam - ekā harītakī yojyā dvau ca yojyau bibhītikau ||9 ||</seg> <seg type="unit" n="10">catvāryāmalakānyevaṃ triphalaiṣāṃ prakīrtitā | triphalā mehaśothaghnī nāśayedviṣamajvarān || 10 ||</seg> <seg type="unit" n="11">dīpanī śleṣmapittaghnī kuṣṭhahantrī rasāyanī | sarpirmadhubhyāṃ saṃyuktā saiva netrāmayāñjayet || 11 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">atha tryūṣaṇacūrṇaṃ dīpanādau - pippalī maricaṃ śuṇṭhī tribhistryūṣaṇamucyate | dīpanaṃ śleṣmamedoghnaṃ kuṣṭhapīnasanāśanam || 12 ||</seg> jayedarocakaṃ sāmaṃ mehagulmagalāmayān|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">atha pañcakolamarucyādau - pippalīcavyaviśvāhnāpippalīmūlacitrakaiḥ || 13 ||</seg> <seg type="unit" n="14">pañjakolamiti khyātaṃ rucyaṃ dīpanapācanam | ānāhaplīhagulmaghnaṃ śūlaśleṣmodarāpaham || 14 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">idānīṃ trigandhacāturjātakacūrṇamāha - trigandhamelātvakpatraiścaturjātaṃ sakeśaraiḥ | trigandhaṃ sacaturjātaṃ rūkṣoṣṇaṃ laghu pittakṛt ||15||</seg> varṇyaṃ rucikaraṃ tīkṣṇaṃ viṣaśleṣmāmayāñjayet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">atha jīvanīyagaṇaḥ - kākolī kṣīrakākolī jīvakarṣabhakau tathā ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">medā cānyā mahāmedā jīvantī madhukaṃ tathā | mudgaparṇī māṣaparṇī jīvanīyo gaṇastvayam || 17 ||</seg> <seg type="unit" n="18">jīvanīyagaṇaḥ svādurgarbhasaṃdhānakṛdguruḥ | stanyakṛdbṛṃhaṇo vṛṣyaḥ snigdhaḥ śītastṛṣāpahaḥ ||18||</seg> raktapittaṃ kṣayaṃ śoṣaṃ jvaradāhanilāñjayet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">athāṣṭakavargaḥ - dve mede dve ca kākolyau jīvakarṣabhakau tathā ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">ṛddhivṛddhī ca taiḥ sarvairaṣṭavarga udāhṛtaḥ | aṣṭavargo budhaiḥ prokto jīvanīyasamo guṇaiḥ ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">atha lavaṇapañcakaṃ sṛṣṭaviṇmūtrādau - sindhu sauvarcalaṃ caiva biḍaṃ sāmudrikaṃ gaḍam | ekadvitricatuṣpañcalavaṇāni kramādviduḥ || 21 ||</seg> <seg type="unit" n="22">teṣu mukhyaṃ saindhavaṃ syādanukte tatprayojayet | saindhavādyaṃ romakāntaṃ jñeyaṃ lavaṇapañcakam || 22 ||</seg> <seg type="unit" n="23">madhuraṃ sṛṣṭaviṇmūtraṃ snigdhaṃ sūkṣmaṃ balāpaham| vīryoṣṇaṃ dīpanaṃ tīkṣṇaṃ kaphapittavivardhanam || 23 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">atha kṣārayogaṃ darśayannāha - svarjikā yāvaśūkaśca kṣārayugmamudāhṛtam | jñeyau vahnisamau kṣārau svarjikāyāvaśūkajau || 24||</seg> <seg type="unit" n="25">kṣārāścānye'pi gulmārśograhaṇīrukchidaḥ sarāḥ | pācanāḥ kṛmipuṃstvaghnāḥ śarkarāśmarināśanāḥ ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">sudarśanacūrṇam triphalā rajanīyugmaṃ kaṇṭakārīyugaṃ śaṭhī | trikaṭu granthikaṃ mūrvā guḍūcī dhanvayāsakaḥ || 26 ||</seg> <seg type="unit" n="27">kaṭukā parpaṭo mustaṃ trāyamāṇā ca vālakam | nimba: puṣkaramūlaṃ ca madhuyaṣṭī ca vatsakam || 27 ||</seg> <seg type="unit" n="28">yamānīndrayavo bhārṅgī śigrubījaṃ surāṣṭrakam | vacā tvakpadmakośīraṃ candanātiviṣābalāḥ || 28 ||</seg> <seg type="unit" n="29">śāliparṇī pṛṣṭhaparṇī viḍaṅgaṃ tagaraṃ tathā | citrako devadāruśca cavyaṃ patraṃ paṭolajam || 29 ||</seg> <seg type="unit" n="30">jīvakarṣabhakau caiva lavaṅgaṃ vaṃśalocanā | puṇḍarīkaṃ ca kākolī patrakaṃ jātipatrakam || 30 ||</seg> <seg type="unit" n="31">tālīsapatraṃ ca tathā samabhāgāni cūrṇayet | sarvacūrṇasya cārdhāṃśaṃ kairātaṃ nikṣipetsudhīḥ || 31 ||</seg> <seg type="unit" n="32">etatsudarśanaṃ nāma cūrṇaṃ doṣatrayāpaham | jvarāṃśca nikhilānhanyānnātra kāryā vicāraṇā ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">pṛthagdvandvāgantujāṃśca dhātusthānviṣamajvarān | saṃnipātodbhavāṃścāpi mānasānapi nāśayet || 33 ||</seg> <seg type="unit" n="34">śītajvaraikāhikādīnmohaṃ tandrāṃ bhramaṃ tṛṣām | śvāsaṃ kāsaṃ ca pāṇḍuṃ ca hṛdrogaṃ hanti kāmalām||34||</seg> <seg type="unit" n="35">trikapṛṣṭhakaṭījānupārśvaśūlanivāraṇam | śītāmbunā pibeddhīmānsarvajvaranivṛttaye ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">sudarśanaṃ yathā cakraṃ dānavānāṃ vināśanam | tadvajjvarāṇāṃ sarveṣāmidaṃ cūrṇaṃ praṇāśanam ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">atha jvare pippalīcūrṇam | kāsaśvāsajvaraharī triphalā pippalīyutā | cūrṇitā madhunā līḍhā bhedinī cāgnibodhinī||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">kaṭphalaṃ mustakaṃ tiktā śaṭhī śṛṅgī ca pauṣkaram | cūrṇameṣāṃ ca madhunā śṛṅgaberarasena vā || 38 ||</seg> <seg type="unit" n="39">lehyaṃ jvaraharaṃ kaṇṭhyaṃ kāsaśvāsārucīrjayet | vāyuśūlaṃ tathā chardiṃ kṣayaṃ caiva vyapohati || 39 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">atha bṛhatkaṭphalādicūrṇa - kaṭphalaṃ<note place="foot" type="editorial" n="10">bīpikāyāṃ nā'sti|</note> pauṣkaraṃ śṛṅgī mustā trikaṭukaṃ śaṭhī | samastānyekaśo vāpi sūkṣmacūrṇāni kārayet ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">ārdrakasvarasakṣaudrairlihyātkaphavināśanam | śūlānilārucicchardikāsaśvāsakṣayāpaham || 41 ||</seg> <seg type="unit" n="42">kaṭphalaṃ pauṣkaraṃ kṛṣṇā śṛṅgī ca madhunā saha | śvāsakāsajvaraharaḥ śreṣṭho lehaḥ kaphāntakṛt || 42 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">śṛṅgīcūrṇam | śṛṅgīṃ prativiṣāṃ kṛṣṇāṃ cūrṇitāṃ madhunā lihet | śiśoḥ kāsajvaracchardiśāntyai vā kevalāṃ viṣām ||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">yavakṣārādicūrṇam - (yavakṣāra<note place="foot" type="editorial" n="12">prakṣiptam|</note> viṣāśṛṅgīmāgadhīpauṣkarodbhavam | cūrṇaṃ kṣaudrayutaṃ līḍhaṃ pañcakāsāñjayecchiśoḥ ||44||</seg>)</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">atīsāre śuṇṭhyādicūrṇamāha - śuṇṭhīprativiṣāhiṅgumustākuṭajacitrakaiḥ | cūrṇamuṣṇāmbunā pītamāmātīsāranāśanam || 45 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">atha harītakyādicūrṇamāmātīsārādau - harītakī prativiṣā sindhu sauvarcalaṃ vacā | hiṅgu ceti kṛtaṃ cūrṇaṃ pibeduṣṇena vāriṇā ||46||</seg> āmātīsāraśamanaṃ grāhi cāgniprabodhanam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">laghugaṅgādharacūrṇam | mustamindrayavaṃ bilvaṃ lodhraṃ mocarasaṃ tathā || 47 ||</seg> <seg type="unit" n="48">dhātakīṃ cūrṇayettakraguḍābhyāṃ pāyayetsudhīḥ | sarvātīsāraśamanaṃ niruṇaddhi pravāhikām || 48 ||</seg> laghugaṅgādharaṃ nāma cūrṇaṃ saṃgrāhakaṃ param |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">atha bṛhadgaṅgādharacūrṇam - mustāralukaśuṇṭhībhirdhātakīlodhravālakaiḥ || 49 ||</seg> <seg type="unit" n="50">bilvamocarasābhyāṃ ca pāṭhendrayavavatsakaiḥ | āmrabījaṃ prativiṣā lajjāluriti cūrṇitam || 50 ||</seg> <seg type="unit" n="51">kṣaudrataṇḍulapānīyaiḥ pītairyāti pravāhikā | sarvātisāragrahaṇī praśamaṃ yāti vegataḥ || 51 ||</seg> vṛddhagaṅgādharaṃ cūrṇaṃ saridvegasya rodhakam<note place="foot" type="editorial" n="13">ge'pi bandhakam” pā.|</note> |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">athājamodādicūrṇamatīsāre - ajamodā mocarasaṃ saśṛṃgaberaṃ sadhātakī kumumam | godadhimathitayuktaṃ gaṃgāmapi vāhinīṃ rudhyāt ||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">maricādicūrṇaṃ - takreṇa yaḥ pibennityaṃ cūrṇaṃ maricasaṃbhavam | citrasauvarcalopetaṃ grahaṇī tasya naśyati | udaraplīhamandāgnigulmārśonāśanaṃ bhavet || 53 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">atha kapitthāṣṭakaṃ cūrṇaṃ grahaṇyādau - aṣṭau bhāgāḥ kapitthasya ṣaḍbhāgā śarkarā matā | dāḍimaṃ tintiḍīkaṃ ca śrīphalaṃ dhātakī tathā ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">ajamodā pippalī ca pratyekaṃ syustribhāgikāḥ | maricaṃ jīrakaṃ dhānyaṃ granthikaṃ vālakaṃ tathā || 55 ||</seg> <seg type="unit" n="56">sauvarcalaṃ yamānī ca cāturjātaṃ sacitrakam | nāgaraṃ caikabhāgāḥ syu: pratyekaṃ sūkṣmacūrṇitam||56||</seg> <seg type="unit" n="57">kapitthāṣṭakasaṃjñaṃ syāccūrṇametadgalāmayān | atīsāraṃ kṣayaṃ gulmaṃ grahaṇīṃ ca vyapohati || 57 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">dāḍimāṣṭakam | dāḍimī dvipalā grāhyā khaṇḍāddaśapalani ca | trigandhasya palaṃ caikaṃ trikaṭu syātpalatrayam || 58 ||</seg> <seg type="unit" n="59">etadekīkṛtaṃ sarvaṃ cūrṇaṃ syāddāḍimāṣṭakam | rucikṛddīpanaṃ kaṇṭhyaṃ grāhi kāsajvarāpaham || 59 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">atha bṛhaddāḍimāṣṭakam atīsārādau - dāḍimasya palānyaṣṭau śarkarāyāḥ palāṣṭakam | pippalī pippalīmūlaṃ yamānī maricaṃ tathā || 60||</seg> <seg type="unit" n="61">dhānyakaṃ jīrakaṃ śuṇṭhī pratyekaṃ palasaṃmitam | karṣamātrā tugākṣīrī tvakpatrailāśca keśaram || 61 ||</seg> <seg type="unit" n="62">pratyekaṃ kolamātrāḥ syustaccūrṇaṃ dāḍimāṣṭakam | atīsāraṃ kṣayaṃ gulmaṃ grahaṇīṃ ca galagraham || 62 ||</seg> mandāgniṃ pīnasaṃ kāsaṃ cūrṇametadvyapohati |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">pippalyādicūrṇam | (pippalī bṛhatī vyāghrī yavakṣārakaliṅgakāḥ ||63||</seg> <seg type="unit" n="64">citrakaṃ sārivā pāṭhā śaṭhī lavaṇapañcakam | taccūrṇaṃ pāyayeddadhnā surayoṣṇāmbunāpi vā || 64 ||</seg> mārutagrahaṇīdoṣaśamanaṃ paramaṃ hitam |)</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">atha lavaṅgādicūrṇam arocakādau - lavaṅgaṃ śuddhakarpūramelātvaṅnāgakeśaram || 65 ||</seg> <seg type="unit" n="66">jātīphalamuśīraṃ ca nāgaraṃ kṛṣṇajīrakam | kṛṣṇāgarustugākṣīrī māṃsī nīlotpalaṃ kaṇā ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">candanaṃ tagaraṃ vālaṃ kaṅkolaṃ ceti cūrṇayet | samabhāgāni sarvāṇi sarvemyo'rdhā sitā bhavet ||67||</seg> <seg type="unit" n="68">lavaṅgādyamidaṃ cūrṇaṃ rājārhaṃ vahnidīpanam | ropaṇaṃ tarpaṇaṃ vṛṣyaṃ tridoṣaghnaṃ balapradam || 68 ||</seg> <seg type="unit" n="69">hṛdrogaṃ kaṇṭharogaṃ ca kāsaṃ hikvāṃ ca pīnasam | yakṣmāṇaṃ tamakaṃ śvāsamatīsāramuraḥkṣatam || 69 ||</seg> pramehārucigulmādīngrahaṇīmapi nāśayet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">atha jātīphalādyaṃ cūrṇaṃ grahaṇyādau - jātī phalalavaṅgailāpatratvaṅnāgakeśaraiḥ ||70||</seg> <seg type="unit" n="71">karpūracandanatilaistvakkṣīrītagarāmalaiḥ | tālīsapippalīpathyāsthūlajīrakacitrakaiḥ ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">śuṇṭhīviḍaṅgamaricaiḥ samabhāgavicūrṇitaiḥ | yāvantyetāni sarvāṇi kuryādbhaṅgāṃ ca tāvatīm ||72||</seg> <seg type="unit" n="73">sarvacūrṇasamā deyā śarkarā ca bhiṣagvaraiḥ | karṣamātraṃ tataḥ khādenmadhunā plāvitaṃ sudhīḥ ||73||</seg> <seg type="unit" n="74">asya prabhāvādgrahaṇīkāsaśvāsārucikṣayāḥ | vātaśleṣmapratiśyāyāḥ praśamaṃ yānti vegataḥ ||74||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">atha mahākhāṇḍavacūrṇamarucyādau - maricaṃ nāgapuṣpāṇi tālīsaṃ lavaṇāni ca | pratyekamekabhāgāḥ syuḥ pippalīmūlacitrakaiḥ || 75 ||</seg> <seg type="unit" n="76">tvakvaṇā tintiḍīkaṃ ca jīrakaṃ ca dvibhāgikam | dhānyāmlavetasau viśvaṃ bhadrailā badarāṇi ca || 76 ||</seg> <seg type="unit" n="77">ajamodā jaladharaḥ pratyekaṃ syustribhāgikāḥ | sarvauṣadhicaturthāṃśaṃ dāḍimasya phalaṃ bhavet || 77 ||</seg> <seg type="unit" n="78">dravyemyo nikhilebhyaśca sitā deyārdhamātrayā | mahākhāṇḍavasaṃjñaṃ syāccūrṇametatsurocanam || 78 ||</seg> <seg type="unit" n="79">agnidīptikaraṃ hṛdyaṃ kāsātīsāranāśanam | hṛdrogakaṇṭhajaṭharamukharogapraṇāśanam || 79 ||</seg> <seg type="unit" n="80">viṣūcikāṃ tathādhmānamarśogulmakṛmīnapi | chardiṃ pañcavidhāṃ śvāsaṃ cūrṇametadvyapohati ||80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">atha nārāyaṇacūrṇamudarādau - citrakaṃ triphalā vyoṣaṃ jīrakaṃ hapuṣā vacā | yamānī pippalīmūlaṃ śatapuṣpā'jagandhikā || 81 ||</seg> <seg type="unit" n="82">ajamodā śaṭhī dhānyaṃ viḍaṅgaṃ sthūlajīrakam | hemāhvā pauṣkaraṃ mūlaṃ kṣārau lavaṇapañcakam || 82 ||</seg> <seg type="unit" n="83">kuṣṭhaṃ ceti samāṃśāni viśālā syāddvibhāgikā | trivṛttribhāgā vijñeyā dantyā bhāgatrayaṃ bhavet||83||</seg> <seg type="unit" n="84">caturbhāgā śātalā syātsarvāṇyekatra cūrṇayet | pācanasnehanādyaiśca snigdhakoṣṭhasya rogiṇaḥ || 84 ||</seg> <seg type="unit" n="85">dadyāccūrṇaṃ virekāya sarvarogapraṇāśanam | hṛdroge pāṇḍuroge ca kāse śvāse bhagandare ||85||</seg> <seg type="unit" n="86">mandāgnau ca jvare kuṣṭhe grahaṇyāṃ ca galagrahe | dadyādyuktānupānena tathādhmāne surādibhiḥ || 86 ||</seg> <seg type="unit" n="87">gulme badaranīreṇa viḍbhede dadhimastunā | uṣṇāmbubhirajīrṇe ca vṛkṣāmlaiḥ parikartiṣu || 87 ||</seg> <seg type="unit" n="88">uṣṭrīdugdhenodareṣu tathā takreṇa vā gavām | prasannayā vātaroge dāḍimāmbubhirarśasi || 88 ||</seg> <seg type="unit" n="89">dvividhe ca viṣe dadyātghṛtena viṣanāśanam | cūrṇaṃ nārāyaṇaṃ nāma duṣṭarogagaṇāpaham || 89 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">atha hapuṣādyaṃ cūrṇamajīrṇodarādau - hapuṣā triphalā caiva trāyamāṇā ca pippalī | hemakṣīrī trivṛccaiva śātalā kaṭukā vacā || 90 ||</seg> <seg type="unit" n="91">nīlinī saindhavaṃ kṛṣṇaṃ lavaṇaṃ ceti cūrṇayet | uṣṇodakena mūtreṇa dāḍimatriphalārasaiḥ || 91 ||</seg> <seg type="unit" n="92">tathā māṃsarasenāpi yathāyogyaṃ pibennaraḥ | ajīrṇe plīhni gulmeṣu śophārśoviṣamāgniṣu ||92||</seg> halīmakāmalāpāṇḍukuṣṭhādhmānodareṣvapi |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">atha pañcasamaṃ cūrṇaṃ śūlādau - śuṇṭhī harītakī kṛṣṇā trivṛtsauvarcalaṃ tathā ||93||</seg> <seg type="unit" n="94">samabhāgāni sarvāṇi sūkṣmacūrṇāni kārayet | jñeyaṃ pañcasamaṃ cūrṇametacchūlaharaṃ param || 94 ||</seg> ādhmānajaṭharārśoghnamāmavātaharaṃ smṛtam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">atha nārācacūrṇamādhmānaśūlādau - karṣamātrā bhavetkṛṣṇā trivṛtā syātpalonmitā ||95||</seg> <seg type="unit" n="96">khaṇḍātpalaṃ ca vijñeyaṃ cūrṇamekatra kārayet| karṣonmitaṃ lihedetatkṣaudreṇādhmānanāśanam ||96 ||</seg> gāḍhaviṭkodarakaphānpittaśūlaṃ ca nāśayet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">atha lavaṇatritayādyaṃ cūrṇaṃ yakṛtplīhaśūlādau - lavaṇatritayaṃ kṣārau śatapuṣpādvayaṃ vacā ||97||</seg> <seg type="unit" n="98">ajamodā'jagandhā ca hapuṣā jīrakadvayam | maricaṃ pippalīmūlaṃ pippalī gajapippalī ||98 ||</seg> <seg type="unit" n="99">hiṅguśca hiṅgupatrī ca śaṭhī pāṭhopakuñcikā | śuṇṭhī citrakacavyāni viḍaṅgaṃ cāmlavetasam ||99||</seg> <seg type="unit" n="100">dāḍimaṃ tintiḍīkaṃ ca trivṛddantī śatāvarī | indravāruṇikā bhārṅgī devadāru yamānikā || 100||</seg> <seg type="unit" n="101">kustumburustumburūṇi pauṣkaraṃ badarāṇi ca | śivā ceti samāṃśāni cūrṇamekatra kārayet|| 101||</seg> <seg type="unit" n="102">bhāvabhedārdrakarasairbījapūrarasaistathā | tatpibetsarpiṣā jīrṇemadyenoṣṇodakena vā || 102 ||</seg> <seg type="unit" n="103">kolāmbhasā vā takreṇa dugdhenauṣṭreṇa mastunā | yakṛtpṛṣṭhakaṭīśūlagudakukṣihṛdāmayam ||103||</seg> <seg type="unit" n="104">arśoviṣṭambhamandāgnigulmaplīhodarāṇi<note place="foot" type="editorial" n="19">‘aṣṭhīlā’ pā.|</note> ca | hikkādhmānaśvāsakāsāñjayedetānna saṃśayaḥ ||104 ||</seg> etairevauṣadhaiḥ samyagghṛtaṃ vā sādhayetsudhīḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">atha śūlādau tumburādicūrṇam | tumburūṇi trilavaṇaṃ yamānī puṣkarāhvayam || 105 ||</seg> <seg type="unit" n="106">yavakṣārābhayāhiṅguviḍaṅgāni samāni ca | trivṛttribhāgā vijñeyā sūkṣmacūrṇāni kārayet||106||</seg> <seg type="unit" n="107">pibeduṣṇena toyena yavakvāthena vā pibet | jayetsarvāṇi śūlāni gulmādhmānodarāṇi ca ||107||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="108">atha citrakādyaṃ cūrṇaṃ mandāgnyādau - citrakaṃ nāgaraṃ hiṅgu pippalī pippalījaṭā | cavyājamodā maricaṃ pratyekaṃ karṣasaṃmitam || 108 ||</seg> <seg type="unit" n="109">svarjikā ca yavakṣāraḥ sindhu sauvarcalaṃ biḍam | sāmudrakaṃ romakaṃ ca kolamātrāṇi kārayet ||109||</seg> <seg type="unit" n="110">ekīkṛtyākhilaṃ cūrṇaṃ bhāvayenmātuluṅgajaiḥ | rasairdāḍimajairvāpi śoṣayedātapena ca || 110||</seg> <seg type="unit" n="111">etaccūrṇaṃ jayedgulmaṃ grahaṇīmāmajāṃ rujam | agniṃ ca kurute dīptaṃ rucikṛtkaphanāśanam || 111 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="112">atha vaḍavānalacūrṇaṃ mandāgnyādau - saindhavaṃ pippalīmūlaṃ pippalī cavyacitrakam | śuṇṭhī harītakī ceti kramavṛddhāni cūrṇayet ||112||</seg> vaḍavānalanāmaiccūrṇaṃ syādagnidīpanam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="113">atha ajamodādyaṃ cūrṇam āmavātaśothādau - ajamodā viḍaṅgāni saindhavaṃ devadāru ca || 113 ||</seg> <seg type="unit" n="114">citrakaḥ pippalīmūlaṃ śatapuṣpā ca pippalī | maricaṃ ceti karṣāṃśaṃ pratyekaṃ kārayedbudhaḥ ||114||</seg> <seg type="unit" n="115">karṣāstu pañca pathyāyā daśa syurvṛddhadārukāt | nāgarācca daśaiva syuḥ sarvāṇyekatra cūrṇayet ||115||</seg> <seg type="unit" n="116">pibetkoṣṇajalenaiva cūrṇaṃ śvayathunāśanam | āmavātarujaṃ hanti saṃdhipīḍāṃ ca gṛdhrasīm ||116||</seg> <seg type="unit" n="117">kaṭipṛṣṭhagudasthāṃ ca jaṅghayośca rujāṃ jayet | tūnīpratūnīviśvācīkaphavātāmayāñjayet || 117 ||</seg> samena vā guḍenāsya vaṭakānkārayedbhiṣak |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="118">śvāsādau śuṇṭhyādicūrṇam | (śuṇṭhī sauvarcalaṃ<note place="foot" type="editorial" n="25">prakṣiptam |</note> hiṅgu dāḍimaṃ cāmlavetasam ||118||</seg> <seg type="unit" n="119">cūrṇamuṣṇāmbunā peyaṃ śvāsahṛdrogaśāntaye |) atha hiṃgvādicūrṇaṃ śūlādau - hiṅgu pāṭhā'bhayā dhānyaṃ dāḍimaṃ citrakaḥ śaṭhī ||119||</seg> <seg type="unit" n="120">ajamodā trikaṭukaṃ hapuṣā cāmlavetasam | ajagandhā tintiḍīkaṃ jīrakaṃ pauṣkaraṃ vacā ||120||</seg> <seg type="unit" n="121">cavyaṃ kṣāradvayaṃ pañca lavaṇāni vicūrṇayet | prāgbhojanasya madhye vā cūrṇametatprayojayet ||121||</seg> <seg type="unit" n="122">pibedvā jīrṇamadyena takreṇoṣṇodakena vā | gulme vātakaphodbhūte hṛdgrahe'ṣṭhīlikāsu<note place="foot" type="editorial" n="26">‘viḍgrahe’ pā.|</note> ca ||122 ||</seg> <seg type="unit" n="123">hṛdbastipārśvaśūleṣu śūle ca gudayonije | mūtrakṛcchre tathānāhe pāṇḍuroge'rucau tathā ||123||</seg> <seg type="unit" n="124">hikvāyāṃ yakṛti plīhni śvāse kāse galagrahe | grahaṇyarśovikāreṣu cūrṇametatpraśasyate || 124 ||</seg> <seg type="unit" n="125">bhāvitaṃ mātuluṅgasya bahuśaḥ svarasena vā | kuryācca guṭikā bahvīrvātaśleṣmāmayāpahāḥ || 125 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="126">atha yamānīkhāṇḍavacūrṇamarocakādau - yamānī dāḍimaṃ śuṇṭhī tintinīkāmlavetasau | badarāmlaṃ ca kurvīta catuḥśāṇamitāni ca || 126 ||</seg> <seg type="unit" n="127">sārdhadviśāṇaṃ maricaṃ pippalī daśaśāṇikā | tvaksauvarcaladhānyākaṃ jīrakaṃ dvidviśāṇakam ||127 ||</seg> <seg type="unit" n="128">catuḥṣaṣṭimitaiḥ śāṇai śarkarāmatra yojayet | cūrṇitaṃ sarvamekatra yamānīkhāṇḍavābhidham|| 128||</seg> <seg type="unit" n="129">cūrṇaṃ jayetpāṇḍurogaṃ hṛdrogaṃ grahaṇīṃ jvaram | chardiśoṣātisārāṃśca plīhānāhavibandhatām||129||</seg> aruciṃ śūlamandāgnimarśojihvāgalāmayān |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="130">atha tālīsādicūrṇam arocakādau - tālīsaṃ maricaṃ śuṇṭhī pippalī vaṃśarocanam ||130||</seg> <seg type="unit" n="131">ekadvitricatuḥpañcakarṣairbhāgānprakalpayet | elātvacostu karṣārdhaṃ pratyekaṃ bhāgamācaret || 131||</seg> <seg type="unit" n="132">dvātriṃśatkarṣatulitā pradeyā śarkarā budhaiḥ | tālīsādyamidaṃ cūrṇaṃ rocanaṃ pācanaṃ smṛtam|| 132||</seg> <seg type="unit" n="133">kāsaśvāsajvaraharaṃ chardyatīsāranāśanam | śoṣādhmānaharaṃ plīhāgrahaṇīpāṇḍurogajit || 133||</seg> paktvā vā śarkarāṃ cūrṇaṃ kṣipetsyādguṭikā tataḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="134">atha sitopalādicūrṇaṃ kāsakṣayapittadāhādau - sitopalā ṣoḍaśa syādaṣṭau syādvaṃśarocanā ||134||</seg> <seg type="unit" n="135">pippalī syāccatuṣkarṣā syādelā ca dvikārṣikī | ekaḥ karṣastvacaḥ kāryaścūrṇayetsarvamekataḥ ||135||</seg> <seg type="unit" n="136">sitopalādikaṃ cūrṇaṃ madhusarpiryutaṃ lihet | śvāsakāsakṣayaharaṃ hastapādāṅgadāhajit ||136 ||</seg> <seg type="unit" n="137">mandāgniṃ suptajihvatvaṃ pārśvaśūlamarocakam | jvaramūrdhvagataṃ raktaṃ pittamāśu vyapohati ||137||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="138">atha lavaṇabhāskaracūrṇaṃ grahaṇīgulmādau - sāmudralavaṇaṃ kāryamaṣṭakarṣamitaṃ budhaiḥ | pañca sauvarcalaṃ grāhyaṃ niḍaṃ saindhavadhānyakāt || 138||</seg> <seg type="unit" n="139">pippalī pippalīmūlaṃ kṛṣṇajīrakapatrakam | nāgakeśaratālīsamamlavetasakaṃ tathā || 139 ||</seg> <seg type="unit" n="140">dvikarṣamātrāṇyetāni pratyekaṃ kārayedbudhaḥ | maricaṃ jīrakaṃ viśvamekaikaṃ karṣamātrakam || 140 ||</seg> <seg type="unit" n="141">dāḍimaṃ syāccatuṣkarṣaṃ tvagele cārdhakārṣike | etaccūrṇīkṛtaṃ sarvaṃ lavaṇaṃ bhāskarābhidham ||141 ||</seg> <seg type="unit" n="142">śāṇapramāṇaṃ deyaṃ tu mastutakrasurāsavaiḥ | vātaśleṣmabhavaṃ gulmaṃ plīhānamudaraṃ kṣayam<note place="foot" type="editorial" n="28">‘kṣataṃ’ pā. |</note> || 142||</seg> <seg type="unit" n="143">arśāṃsi grahaṇīṃ kuṣṭhaṃ vibandha<note place="foot" type="editorial" n="29">‘vividhaṃ’ pā. |</note> ca bhagandaram | śophaṃ śūlaṃ śvāsakāsāvāmavātaṃ ca hṛdrujam || 143||</seg> <seg type="unit" n="144">mandāgniṃ nāśayedetaddīpanaṃ pācanaṃ param | sarvalokahitārthāya bhāskareṇoditaṃ purā ||144||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="145">atha elādicūrṇaṃ chardiroge - elāpriyaṅgumustāni kolamajjā ca pippalī | śrīcandanaṃ tathā lājā lavaṅgaṃ nāgakeśaram || 145||</seg> <seg type="unit" n="146">etaccūrṇīkṛtaṃ sarvaṃ sitākṣaudrayutaṃ lihet | vātapittakaphodbhūtāṃ chardiṃ hantyativegataḥ ||146 ||</seg> <seg type="unit" n="147">vyāghrīcūrṇam | (vyāghrījīrakadhātrīṇāṃ<note place="foot" type="editorial" n="30">prakṣiptam |</note> cūrṇaṃ madhuyutaṃ lihet | ūrdhvavātamahāśvāsatamakairmucyate kṣaṇāt ||147||</seg>)</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="148">atha pañcanimbacūrṇaṃ kuṣṭhādau - mūlaṃ patraṃ phalaṃ puṣpaṃ tvacaṃ nimbātsamāharet | sūkṣmacūrṇamidaṃ kuryātpalapañcadaśonmitam || 148||</seg> <seg type="unit" n="149">lohabhasmaharītakyau cakramardakacitrakau | bhallātakaṃ viḍaṅgāni śarkarāmalakaṃ niśā || 149 ||</seg> <seg type="unit" n="150">pippalī maricaṃ śuṇṭhī bākucī kṛtamālakaḥ | gokṣuraśca palonmānamekaikaṃ kārayedbudhaḥ || 150 ||</seg> <seg type="unit" n="151">sarvamekīkṛtaṃ cūrṇaṃ bhṛṅgarājena bhāvayet | aṣṭabhāgāvaśiṣṭena khadirāsanavāriṇā || 151 ||</seg> <seg type="unit" n="152">bhāvayitvā ca saṃśoṣya karṣamātraṃ tataḥ pibet | khadirāsanatoyena sarpiṣā payasāthavā || 152 ||</seg> <seg type="unit" n="153">māsena sarvakuṣṭhāni vinihanti rasāyanam | pañcanimbamidaṃ cūrṇaṃ sarvarogapraṇāśanam ||153||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="154">śatāvarīcūrṇam - śatāvarī gokṣuraśca bījaṃ ca kapikacchujam | gāṅgerukī cātibalā bījamikṣurakodbhavam || 154 ||</seg> <seg type="unit" n="155">cūrṇitaṃ sarvamekatra godugdhena pibenniśi | na tṛptiṃ yāti nārībhirnaraścūrṇaprabhāvataḥ ||155||</seg> <seg type="unit" n="156">aśvagandhādicūrṇam - aśvagandhā daśapalā tanmātro vṛddhadāruka: | cūrṇīkṛtyobhayaṃ vidvānghṛtabhāṇḍe nidhāpayet ||156||</seg> <seg type="unit" n="157">karṣaikaṃ payasā pītvā nārībhirnaiva tṛpyati | agatvā pramadāṃ bhūyādvalīpalitavarjitaḥ ||157||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="158">musalīcūrṇam - (musalīkandacūrṇaṃ<note place="foot" type="editorial" n="34">prakṣiptam |</note> tu guḍūcīsattvasaṃyutam | vānarīgokṣurābhyāṃ ca śālmalīśarkarāmalaiḥ ||158 ||</seg> āloḍya ghṛtadugdhena pāyayetkāmavardhanam |)</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="159">navāyasacūrṇam - citrakastriphalā mustaṃ viḍaṅgaṃ tryūṣaṇāni ca ||159||</seg> <seg type="unit" n="160">samabhāgāni kāryāṇi nava bhāgā hatāyasaḥ | etadekīkṛtaṃ cūrṇaṃ madhusarpiryutaṃ lihet ||160||</seg> <seg type="unit" n="161">gomūtramathavā takramanupāne praśasyate | pāṇḍurogaṃ jayatyugraṃ hṛdrogaṃ ca bhagandaram ||161||</seg> śothakuṣṭhodarārśāṃsi mandāgnimaruciṃ kṛmīn |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="162">ākārakarabhādicūrṇaṃ stambhanādau - ākārakarabhaḥ śuṇṭhī kaṅkolaṃ kuṅkamaṃ kaṇā ||162||</seg> <seg type="unit" n="163">jātīphalaṃ lavaṅgaṃ ca candanaṃ ceti kārṣikān | cūrṇāni mānataḥ kuryādahiphenaṃ palonmitam|| 163||</seg> <seg type="unit" n="164">sarvamekīkṛtaṃ cūrṇaṃ māṣaikaṃ madhunā lihet | śukrastambhakaraṃ cūrṇaṃ puṃsāmānandakārakam ||164||</seg> nārīṇāṃ prītijananaṃ seveta niśi kāmukaḥ || iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ madhyamakhaṇḍe cūrṇakalpanā nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ |</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="7" xml:id="sd.2.7">
          <head>atha guṭikādhikārādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">saptamo'dhyāyaḥ | vaṭakāścātha kathyante tannāma guṭikā vaṭī | modako vaṭikā piṇḍī guḍo vartistathocyate ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">lehavatsādhyate vahnau guḍo vā śarkarā tathā | guggulurvā kṣipettatra cūrṇaṃ tannirmitā vaṭī ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">kuryādavahnisiddhena kvacidguggulunā vaṭīm | draveṇa madhunā vāpi guṭikāṃ kārayedbudhaḥ ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">sitā caturguṇā deyā vaṭīṣu dviguṇo guḍaḥ | cūrṇāccūrṇasamaḥ kāryo guggulurmadhu tatsamam || 4 ||</seg> dravaṃ ca dviguṇaṃ deyaṃ modakeṣu bhiṣagvaraiḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">karṣapramāṇaṃ tanmānaṃ balaṃ dṛṣṭvā prayujyate || 5 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">atha śrībāhuśālo guḍaḥ arśādau - sa yathā - indravāruṇikā mustaṃ śuṇṭhī dantī harītakī | trivṛcchaṭhī viḍaṅgāni gokṣuraścitrakastathā || 6 ||</seg> <seg type="unit" n="7">tejohvā ca dvikarṣāṇi pṛthagdravyāṇi kārayet | sūraṇasya palānyaṣṭau vṛddhadāru catuṣpalam ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">catuṣpalaṃ syādbhallātaḥ kvāthayetsarvamekataḥ | jaladroṇe caturthāṃśaṃ gṛhṇīyātkvāthamuttamam || 8 ||</seg> <seg type="unit" n="9">kvāthyadravyāttriguṇitaṃ guḍaṃ kṣiptvā punaḥ pacet | samyakpakvaṃ ca taṃ jñātvā cūrṇametatpradāpayet ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">citrakatrivṛtādantītejohvā: palikāḥ pṛthak | pṛthaktripalikāḥ kāryā vyoṣailāmalakatvacaḥ<note place="foot" type="editorial" n="2">‘maricaṃ’ pā.|</note> ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">nikṣipenmadhu śīte ca tasminprasthapramāṇataḥ | evaṃ siddho bhavecchrīmānbāhuśālaguḍā'bhidhaḥ ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">jayedarśāṃsi sarvāṇi gulmaṃ vātodaraṃ tathā | āḍhyavātapratiśyāyaṃ mahāntaṃ kṣayapīnasam ||12||</seg> halīmakaṃ pāṇḍurogaṃ pramehaṃ ca rasāyanam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">atha maricādiguṭikā kāsādau - maricaṃ karṣamātraṃ syātpippalī karṣasaṃmitā || 13 ||</seg> <seg type="unit" n="14">ardhakarṣo yavakṣāraḥ karṣayugmaṃ ca dāḍimam | etaccūrṇīkṛtaṃ yuñjyādaṣṭakarṣaguḍena hi ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">śāṇapramāṇāṃ guṭikāṃ kṛtvā vaktreṇa dhārayet | asyā: prabhāvātsarve'pi kāsā yāntyeva saṃkṣayam ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">śvāsakāsādau guḍavaṭikā | guḍaśuṇṭhīśivāmustairguṭikāṃ dhārayenmukhe | śvāsakāseṣu sarveṣu bibhītaṃ vāpi kevalam ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">āmalakyādiguṭikā tṛṣṇādau - āmalaṃ kamalaṃ kuṣṭhaṃ lājāśca vaṭarohakaḥ | etaccūrṇasya madhunā guṭikāṃ dhārayenmukhe ||17||</seg> tṛṣṇā pravṛddhāṃ hantyeṣā mukhaśoṣaṃ ca dāruṇam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">atha jvare sañjīvanīvaṭī tridoṣe ca - viḍaṅgaṃ nāgaraṃ kṛṣṇā pathyāmalabibhītakam ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">vacā guḍūcī bhallātaṃ sadviṣaṃ cātra yojayet | etāni samabhāgāni gomūtreṇaiva peṣayet||19||</seg> <seg type="unit" n="20">guñjābhā guṭikā kāryā dadyādārdrakajai rasaiḥ | ekāmajīrṇagulmeṣu dve viṣūcyāṃ pradāpayet ||20||</seg> tisraśca sarpadaṣṭe tu catasraḥ sāṃnipātike | vaṭī saṃjīvanī nāmnā saṃjīvayati mānavam ||2 1||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">atha vyoṣādiguṭikā pīnasādau - vyoṣāmlavetasaṃ cavyaṃ tālīsaṃ citrakaṃ tathā | jīrakaṃ tintiḍīkaṃ ca pratyekaṃ karṣabhāgikam || 22 ||</seg> <seg type="unit" n="23">trisugandhaṃ triśāṇaṃ syādguḍaḥ syātkarṣaviṃśatiḥ | vyoṣādiguṭikā seyaṃ pīnasaśvāsakāsajit ||23||</seg> rucisvarakarī khyātā pratiśyāyapraṇāśinī |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">atha guḍacatuṣṭayaguṭikā āmādau - āmeṣu saguḍāṃ śuṇṭhīmajīrṇe guḍapippalīm ||24||</seg> kṛcchre jīraguḍaṃ dadyādarśaḥsu saguḍābhayām |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">atha vṛddhadārumodakaḥ - vṛddhadārukabhallātaśuṇṭhīcūrṇena yojitaḥ || 25 ||</seg> modakaḥ saguḍo hanyātṣaḍvidhārśaḥkṛtāṃ rujam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">atha sūraṇapiṇḍī arśoroge - śuṣkasūraṇacūrṇasya bhāgāndvātriṃśadāharet || 26||</seg> <seg type="unit" n="27">bhāgānṣoḍaśa citrasya śuṇṭhyā bhāgacatuṣṭayam | dvau bhāgau maricasyāpi sarvāṇyekatra cūrṇayet || 27 ||</seg> guḍena piṇḍikāṃ kuryādarśasāṃ nāśanīṃ parām |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">sūraṇavaṭakāḥ | sūraṇo vṛddhadāruśca bhāgaiḥ ṣoḍaśabhiḥ pṛthak || 28 ||</seg> <seg type="unit" n="29">muśalīcitrakau jñeyāvaṣṭabhāgamitau pṛthak | śivā bibhītakī dhātrī viḍaṅgaṃ nāgaraṃ kaṇā ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">bhallātaḥ pippalīmūlaṃ tālīsaṃ ca pṛthakpṛthak | caturbhāgapramāṇāni tvagelā maricaṃ tathā ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">dvibhāgamātrāṇi pṛthaktatastvekatra cūrṇayet | dviguṇena guḍenātha vaṭakānkārayedbudhaḥ || 31||</seg> <seg type="unit" n="32">prabalāgnikarā ete tathārśonāśanāḥ parāḥ | grahaṇīṃ vātakaphajāṃ śvāsaṃ kāsaṃ kṣayāmayam ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">plīhānaṃ ślīpadaṃ śothaṃ pramehaṃ ca bhagandaram | nihānyu: palitaṃ vṛdhyāstathā medhyā rasāyanā: ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">maṇḍūravaṭakāḥ kāmalādau - triphalā tryūṣaṇaṃ cavyaṃ pippalīmūlacitrakau | dāru mākṣikadhātuśca dārvī mustaṃ viḍaṅgakam || 34 ||</seg> <seg type="unit" n="35">pratyekaṃ karṣamātrāṇi sarvadviguṇitaṃ tathā | maṇḍūraṃ cūrṇayecchuddhaṃ gomūtre'ṣṭaguṇe kṣipet || 35 ||</seg> <seg type="unit" n="36">paktvā ca vaṭakānkṛtvā dadyāttakrānupānataḥ | kāmalāpāṇḍumehārśaḥśothakuṣṭhakaphāmayān ||36 ||</seg> ūrustambhamajīrṇaṃ ca plīhānaṃ nāśayedapi |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">dhātugatajvarādau pippalīmodakaḥ - (kṣaudrāddviguṇitaṃ<note place="foot" type="editorial" n="7">prakṣiptam | tasyā: pippalyā: | kṣīraṃ gavyaṃ, cāturjātaṃ cūrṇādhikāroktam |</note> sarpirghṛtāddviguṇapippalī || 37 ||</seg> <seg type="unit" n="38">sitā dviguṇitā tasyāḥ kṣīraṃ deyaṃ caturguṇam | cāturjātaṃ kṣaudratulyaṃ paktvā kuryācca modakān ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">dhātusthāṃśca jvarānsarvān vāsaṃ kāsaṃ ca pāṇḍutām | dhātukṣayaṃ vahnimāndyaṃ pippalīmodako jayet ||39||</seg>)</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">atha candraprabhāgugguluḥ pramehādau - candraprabhā vacā mustaṃ bhūnimbāmṛtadārukam | haridrātiviṣā dārvī pippalīmūlacitrakau ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">dhānyakaṃ triphalā cavyaṃ viḍaṅgaṃ gajapippalī | vyoṣaṃ mākṣikadhātuśca dvau kṣārau lavaṇatrayam ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">etāni śāṇamātrāṇi pratyekaṃ kārayedbudhaḥ | trivṛddantīpatrakaṃ ca tvagelā vaṃśarocanā ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">pratyekaṃ karṣamātrāṇi kuryādetāni buddhimān | dvikarṣaṃ hatalohaṃ syāccatuṣkarṣā sitā bhavet ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">śilājatvaṣṭakarṣaṃ syādaṣṭau karṣāśca gugguloḥ | ebhirekatra saṃkṣuṇṇaiḥ kartavyā guṭikā śubhā ||44 ||</seg> <seg type="unit" n="45">candraprabhādivikhyātā sarvarogapraṇāśinī | pramehānviṃśatiṃ kṛcchraṃ mūtrāghātaṃ tathāśmarīm ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">vibandhā''nāhaśūlāni mehanaṃ granthimarbudam | antravṛddhiṃ kaṭīśūlaṃ śvāsaṃ kāsaṃ vicarcikām ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">aṇḍavṛddhiṃ tathā pāṇḍuṃ kāmalāṃ ca halīmakam | kuṣṭhānyarśāṃsi kaṇḍūṃ ca plīhodarabhagandaram ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">dantarogaṃ netrarogaṃ strīṇāmārtavajāṃ rujam | puṃsāṃ śukragatān doṣān mandāgnimaruciṃ tathā || 48 ||</seg> <seg type="unit" n="49">vāyuṃ pittaṃ kaphaṃ hanyādbalyā vṛṣyā rasāyanī | candraprabhāyāṃ karṣastu catuḥśāṇo vidhīyate || 49 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">atha kāṅkāyanaguṭikā gulmādau - yamānī jīrakaṃ dhānyaṃ maricaṃ girikarṇikā | ajamodopakuñcī ca catuḥśāṇāḥ pṛthakpūthak ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">hiṅgu ṣaṭśāṇikaṃ kāryaṃ kṣārau lavaṇapañcakam | trivṛccāṣṭamitaiḥ śāṇaiḥ pratyekaṃ kalpayetsudhīḥ ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">dantī śaṭhī pauṣkaraṃ ca viḍaṅgaṃ dāḍimaṃ śivā | citro'mlavetasaḥ śuṇṭhī śāṇaiḥ ṣoḍaśabhiḥ pṛthak ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">bījapūrarasenaiṣāṃ guṭikāṃ kārayedbudhaḥ | ghṛtena payasā madyairamlairuṣṇodakena vā || 53 ||</seg> <seg type="unit" n="54">pibetkāṅkāyanaproktāṃ guṭikāṃ gulmanāśinīm | madyena vātikaṃ gulmaṃ gokṣīreṇa ca paittikam ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">mūtreṇa kaphagulmaṃ ca daśamūlaistridoṣajam | uṣṭrīdugdhena nārīṇāṃ raktagulmaṃ vināśayet ||55||</seg> hṛdrogaṃ grahaṇīṃ śūlaṃ krimīnarśāṃsi nāśayet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">athaṃ yogarājaguggulurvātaroge āmavāte vā - nāgaraṃ pippalī cavyaṃ pippalīmūlacitrakau ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">mṛṣṭaṃ hiṅgvajamodā ca sarṣapo jīrakadvayam | reṇukendrayavāḥ pāṭhā viḍaṅgaṃ gajapippalī || 57 ||</seg> <seg type="unit" n="58">kaṭukātiviṣā bhārṅgī vacāmūrve tribhāgataḥ | pratyekaṃ śāṇakāni syurdravyāṇīmāni viṃśatiḥ ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">dravyebhyaḥ sakalebhyaśca triphalā dviguṇā bhavet | ebhiścūrṇīkṛtaiḥ sarvaiḥ samo deyaśca gugguluḥ || 59 ||</seg> <seg type="unit" n="60">(vaṅgaṃ raupyaṃ ca nāgaṃ ca lohasārastathābhrakam | maṇḍūraṃ rasasindūraṃ pratyekaṃ palasaṃmitam ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">guḍapākasamaṃ kṛtvā imaṃ dadyādyathocitam| ekapiṇḍaṃ tataḥ kṛtvā dhārayedghṛtabhājane ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">guṭikāḥ śāṇamātrāstu kṛtvā grāhyā yathocitāḥ | gugguluryogarājo'yaṃ tridoṣaghno rasāyanaḥ || 62 ||</seg> <seg type="unit" n="63">maithunāhārapānānāṃ tyāgo naivātra vidyate | sarvānvātāmayānkuṣṭhānarśāṃsi grahaṇīgadam || 63 ||</seg> <seg type="unit" n="64">pramehaṃ vātaraktaṃ ca nābhiśūlaṃ bhagandaram | udāvartaṃ kṣayaṃ gulmamapasmāramurograham || 64 ||</seg> <seg type="unit" n="65">mandāgniṃ śvāsakāsaṃ ca nāśayedaruciṃ tathā | retodoṣaharaḥ puṃsāṃ rajodoṣaharaḥ striyām || 65 ||</seg> <seg type="unit" n="66">puṃsāmapatyajanako vandhyānāṃ garbhadastathā | rāsnādikvāthasaṃyukto vividhaṃ hanti mārutam ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">kāṅkolyādiśṛtātpittaṃ kaphamāragvadhādinā | dārvīśṛtena mehāṃśca gomūtreṇa ca pāṇḍutām || 67||</seg> <seg type="unit" n="68">medovṛddhiṃ ca madhunā kuṣṭhaṃ nimbaśṛtena ca | chinnākvāthena vātāsraṃ śothaṃ śūlaṃ kaṇā<note place="foot" type="editorial" n="8">‘mūlakajāt’ pā. |</note> śṛtāt||68||</seg> <seg type="unit" n="69">pāṭalākvāthasahito viṣaṃ mūṣakajaṃ jayet | triphalākvāthasahito netrārtiṃ hanti dāruṇām|| 69||</seg> punarnavādikvāthena hanyātsarvodarāṇyapi |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">atha kaiśoraguggulurvātaraktādau - triphalāyāstrayaḥ prasthāḥ prasthaikā cāmṛtā bhavet||70||</seg> <seg type="unit" n="71">saṃkuṭya lohapātreṇa sārdhadroṇāmbunā pacet | jalamardhaśṛtaṃ jñātvā gṛhṇīyādvastragālitam || 71 ||</seg> <seg type="unit" n="72">tataḥ kvāthe kṣipecchuddhaṃ gugguluṃ prasthasaṃmitam | punaḥ pacedayaḥpātre darvyā saṃgharṣayenmuhuḥ || 72 ||</seg> <seg type="unit" n="73">sāndrībhūtaṃ tato jñātvā guḍapākasamākṛtim | cūrṇīkṛtya tatastatra dravyāṇīmāni nikṣipet || 73 ||</seg> <seg type="unit" n="74">triphalā dvipalā jñeyā guḍūcī palikā matā| ṣaḍakṣaṃ tryūṣaṇaṃ pnoktaṃ viḍaṅgānāṃ palārdhakam || 74 ||</seg> <seg type="unit" n="75">dantī karṣamitā kāryā trivṛtkarṣamitā smṛtā | tataḥ piṇḍīkṛtaṃ sarvaṃ ghṛtapātre vinikṣipet || 75 ||</seg> <seg type="unit" n="76">guṭikāḥ śāṇamātreṇa yuñjyāddoṣādyapekṣayā | anupāne bhiṣagdadyātkoṣṇaṃ nīraṃ payo'thavā || 76 ||</seg> <seg type="unit" n="77">mañjiṣṭhādiśṛtaṃ vāpi yuktiyuktamutāparam | jayetsarvāṇi kuṣṭhāni vātaraktaṃ tridoṣajam || 77 ||</seg> <seg type="unit" n="78">sarvavraṇāni gulmāni pramehapiḍikāstathā | pramehodaramandāgnikāsaśvayathupāṇḍujān || 78 ||</seg> <seg type="unit" n="79">hanti sarvāmayānnityamupayukto rasāyanaḥ | kaiśorakābhidhāno'yaṃ gugguluḥ kāntikārakaḥ ||79||</seg> <seg type="unit" n="80">vāsādinā netragadāngulmādīnvaruṇādinā | kvāthena khadirasyāpi vraṇakuṣṭhāni nāśayet || 80 ||</seg> <seg type="unit" n="81">amlaṃ tīkṣṇamajīrṇaṃ ca vyāyāmaṃ<note place="foot" type="editorial" n="11">‘vyavāyaṃ’ pā. |</note> śramamātapam | madyaṃ roṣaṃ tyajetsamyagguṇārthī purasevakaḥ || 81 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">atha triphalāguggulurbhagandarādau - tripalaṃ triphalācūrṇaṃ kṛṣṇācūrṇaṃ palonmitam | gugguluṃ pāñcapalikaṃ kṣodayetsarvamekataḥ || 82 ||</seg> <seg type="unit" n="83">tatastu guṭikāṃ kṛtvā prayuñjyādvahnyapekṣayā | bhagandaraṃ gulmaśothāvarśāṃnti ca vināśayet || 83 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">atha gokṣurādigugguluḥ pramehādau - aṣṭāviṃśatisaṃkhyāni palānyānīya gokṣurāt | vipacetṣaḍguṇe nīre kvātho grāhyo'rdhaśeṣitaḥ ||84||</seg> <seg type="unit" n="85">tataḥ punaḥ pacettatra puraṃ saptapalaṃ kṣipet | guḍapākasamākāraṃ jñātvā tatra vinikṣipet|| 85 ||</seg> <seg type="unit" n="86">trikaṭu triphalā mustaṃ cūrṇitaṃ palasaptakam | tata: piṇḍīkṛtasyāsya guṭikā mukhyojitā || 86 ||</seg> <seg type="unit" n="87">hanyātpramehaṃ kṛcchraṃ ca pradaraṃ mūtraghātakam | vātāsraṃ vātarogāṃśca śukradoṣaṃ tathāśmarīm || 87 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">atha triphalāmodakaḥ kuṣṭhādau - triphalāṣṭapalā kāryā bhallātaṃ ca catuṣpalam | vākucī pañcapalikā viḍaṅgānāṃ catuṣpalam || 88 ||</seg> <seg type="unit" n="89">hatalohaṃ trivṛccaiva gugguluśca śilājatu | ekaikaṃ palamātraṃ syātpalārdhaṃ pauṣkaraṃ bhavet || 89 ||</seg> <seg type="unit" n="90">citrakasya palārdhaṃ syāddviśāṇaṃ maricaṃ bhavet | nāgaraṃ pippalī mustā tvagelāpatrakuṅkumam ||90||</seg> <seg type="unit" n="91">śāṇonmitaṃ syādekaikaṃ cūrṇayetsarvamekataḥ | tatastatprakṣipeccūrṇaṃ pakvakhaṇḍe ca tatsame ||91||</seg> <seg type="unit" n="92">modakānpalikānkṛtvā prayuñjīta yathocitān | hanyāt sarvāṇi kuṣṭhāni tridoṣaprabhavāmayān ||92||</seg> <seg type="unit" n="93">bhagandaraplīhagulmāñjihvātālugalāmayān | śiro'kṣibhrugatānrogānhanyātpṛṣṭhagatānapi ||93 ||</seg> prāgbhojanasya deyaṃ syādadhaḥ kāyasthite gade | bheṣajaṃ bhaktamadhye ca roge jaṭharasaṃsthite || bhojanasyopari grāhyamūrdhvajatrugadeṣu ca |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">atha kāñcanāragugguluḥ gaṇḍamālā'pacīgranthībhagandarādau - kāñcanāratvaco grāhyaṃ palānāṃ daśakaṃ budhaiḥ ||95||</seg> <seg type="unit" n="96">triphalā ṣaṭpalā kāryā trikaṭu syātpalatrayam | palaikaṃ varuṇaṃ kuryādelātvakpatrakaṃ tathā || 96 ||</seg> <seg type="unit" n="97">ekaikaṃ karṣamātraṃ syātsarvāṇyekatra cūrṇayet | yāvaccūrṇamidaṃ sarvaṃ tāvanmātrastu gugguluḥ || 97 ||</seg> <seg type="unit" n="98">saṃkuṇṭhya sarvamekatra piṇḍaṃ kṛtvā ca dhārayet | guṭikāḥ śāṇamātreṇa prātargrāhyā yathocitam ||98||</seg> <seg type="unit" n="99">gaṇḍamālāṃ jayatyugrāmapacīmarbudāni ca | granthīnvraṇāṃśca gulmāṃśca kuṣṭhāni ca bhagandaram|| 99 ||</seg> <seg type="unit" n="100">pradeyaścānupānārthaṃ kvātho muṇḍitakābhavaḥ | kvāthaḥkhadirasārasya pathyākvātho'tha koṣṇakam ||100||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">atha māṣādimodakaḥ puṣṭau - nistuṣaṃ māṣacūrṇaṃ syāttathā godhūmasaṃbhavam | nistuṣaṃ yavacūrṇaṃ ca śālitaṇḍulajaṃ tathā || 101 ||</seg> <seg type="unit" n="102">sūkṣmaṃ ca pippalīcūrṇaṃ palikānyupakalpayet | tata ekīkṛtaṃ sarvaṃ bharjayedgoghṛtena ca || 102 ||</seg> <seg type="unit" n="103">ardhamātreṇa sarvebhyastataḥ khaṇḍaṃ samaṃ kṣipet | jalaṃ ca dviguṇaṃ dattvā pācayeta śanaiḥ śanaiḥ || 103 ||</seg> <seg type="unit" n="104">tataḥ pakvaṃ samuddhṛtya vṛttānkurvīta modakān | bhuktvā sāyaṃ palaikaṃ ca pibetkṣīraṃ caturguṇam|| 104 ||</seg> <seg type="unit" n="105">varjanīyau viśeṣeṇa kṣārāmlau dvau rasāvapi | kṛtvaivaṃ ramayennārīrbahvīrna kṣīyate naraḥ || 105 ||</seg> iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ madhyamakhaṇḍe vaṭakakalpanā nāma saptamo'dhyāyaḥ ||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="8" xml:id="sd.2.8">
          <head>atha avalehādhikārādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">aṣṭamo'dhyāyaḥ | kvāthādīnāṃ punaḥ pākādghanatvaṃ sā rasakriyā | so'valehaśca lehaḥ syāttanmātrā syātpalonmitā ||1 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">sitā caturguṇā kāryā cūrṇācca dviguṇo guḍaḥ | dravaṃ caturguṇaṃ dadyāditi sarvatra niścaya || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">athāvalehasya siddhilakṣaṇamāha - supakve tantumattvaṃ syādavaleho'psu majjati | kharatvaṃ pīḍite mudrāgandhavarṇarasodbhavaḥ || 3 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">idānīmanukteṣvanupānamāha - dugdhamikṣuraso yūṣaḥ pañcamūlīkaṣāyajam | vāsākātho yathāyogyamanupānaṃ praśasyate || 4 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">atha kāsaśvāsādau kaṇṭakāryavalehaḥ - sa yathā - kaṇṭakārītulāṃ nīradroṇe paktvā kaṣāyakam | pādaśeṣaṃ gṛhītvā ca tasmiṃścūrṇāni dāpayet || 5 ||</seg> <seg type="unit" n="6">pṛthakpalani caitani guḍūcīcavyacitrakāḥ | mustaṃ karkaṭaśṛṅgī ca tryūṣaṇaṃ dhanvayāsakaḥ || 6 ||</seg> <seg type="unit" n="7">bhārgī rāsnā śaṭhī caiva śarkarā palaviṃśatiḥ | pratyekaṃ ca palānyaṣṭau pradadyādghṛtatailayoḥ || 7 ||</seg> <seg type="unit" n="8">paktvā lehatvamānīya śīte madhupalāṣṭakam | catuṣpalaṃ tvagākṣīryāḥ pippalīnāṃ catuṣpalam || 8 ||</seg> <seg type="unit" n="9">kṣiptvā nidadhyātsudṛḍhe mṛṇmaye bhājane śubhe | leho'yaṃ hanti hikvārtiśvāsakāsānaśeṣataḥ || 9 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">atha cyavanaprāśaḥ kṣayakṣīṇādau - pāṭalā'raṇikāśmaryabilvāralukagokṣurāḥ | parṇyau bṛhatyau pippalyaḥ śṛṅgī drākṣāmṛtābhayāḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">balā bhūmyāmalī vāsā ṛddhirjīvantikā śaṭhī | jīvakarṣabhakau mustaṃ pauṣkaraṃ kākanāsikā || 11 ||</seg> <seg type="unit" n="12">mudgaparṇī māṣaparṇī vidārī ca punarnavā | kākolyau kamalaṃ bhede sūkṣmailāgarucandanam || 12||</seg> <seg type="unit" n="13">ekaikaṃ palasaṃmānaṃ sthūlacūrṇitamauṣadham | ekīkṛtya mahatpātre pañcāmalaśatāni ca || 13 ||</seg> <seg type="unit" n="14">paceddroṇajale kṣiptvā grāhyamaṣṭāvaśeṣitam | tatastu tānyāmalāni niṣkulīkṛtya vāsasā ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">dṛḍhahastena saṃpīḍya kṣiptvā tatra tato ghṛtam| palasaptamitaṃ tāni kiṃcidbhṛṣṭvālpavahninā || 15 ||</seg> <seg type="unit" n="16">tatastatra kṣipetkvāthaṃ khaṇḍaṃ cārdhatulonmitam | lehavatsādhayitvā ca cūrṇānīmāni dāpayet ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">pippalī dvipalā deyā tugākṣīrī catuṣpalā | pratyekaṃ ca triśāṇaṃ syāttvagelāpatrakeśaram || 17 ||</seg> <seg type="unit" n="18">tatastvekīkṛtaṃ sarvaṃ kṣipetkṣaudraṃ ca ṣaṭpalam | ityetaccyavanaproktaṃ cyavanaprāśasaṃjñitam || 18 ||</seg> <seg type="unit" n="19">lehaṃ vahnibalaṃ dṛṣṭvā khādetkṣīṇo rasāyanam | bālavṛddhakṣatakṣīṇā nārīkṣīṇāśca śoṣiṇaḥ || 19 ||</seg> <seg type="unit" n="20">hṛdrogiṇaḥ svarakṣīṇā ye narāsteṣu yujyate | kāsaṃ śvāsaṃ pipāsāṃ ca vātāsramuraso graham ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">vātapittaṃ śukradoṣaṃ mūtradoṣaṃ ca nāśayet | medhāṃ smṛtiṃ strīṣu harṣaṃ krāntiṃ varṇaprasannatām ||21||</seg> asya prayogādāpnoti naro jīrṇavivarjitaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">atha kūṣmāṇḍāvalehaḥ - niṣkulīkṛtya kūṣmāṇḍakhaṇḍātpalaśataṃ pacet ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">nikṣipya dviguṇaṃ nīramardhaśiṣṭaṃ ca gṛhyate | tāni kūṣmāṇḍakhaṇḍāni pīḍayeddṛḍhavāsasā || 23 ||</seg> <seg type="unit" n="24">ātape śoṣayetkiṃcicchūlāgrairbahuśo vyadhet | kṣiptvā tāmrakaṭāhe ca dadyādaṣṭapalaṃ ghṛtam || 24 ||</seg> <seg type="unit" n="25">tena kiṃcidbharjayitvā pūrvoktaṃ tajjalaṃ kṣipet | khaṇḍātpalaśataṃ dattvā sarvamekatra pācayet || 25 ||</seg> <seg type="unit" n="26">supakve pippalī śuṇṭhī jīrakaṃ dvipalaṃ pṛthak | pṛthakpalārdhaṃ dhānyākaṃ patrailā maricaṃ tvacam || 26||</seg> <seg type="unit" n="27">cūrṇīkṛtya kṣipettatra ghṛtārdhaṃ kṣaudramāvapet | khādedagnibalaṃ dṛṣṭvā raktapittī kṣayī jvarī ||27 ||</seg> <seg type="unit" n="28">śoṣatṛṣṇāvamicchardiśvāsakāsakṣatāturaḥ | kūṣmāṇḍakāvaleho'yaṃ bālavṛddheṣu yujyate || 28 ||</seg> uraḥsandhānakṛdvṛṣyo bṛṃhaṇo balakṛnmataḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">atha khaṇḍasūraṇāvalehaḥ arśoroge - yuktyā kūṣmāṇḍakhaṇḍasya sūraṇaṃ vipacetsudhīḥ ||29||</seg> arśasāṃ mūḍhavātānāṃ mandāgnīnāṃ ca yujyate |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">atha agastyaharītakyavalehaḥ - harītakīśataṃ bhadraṃ yavānāmāḍhakaṃ tathā || 30||</seg> <seg type="unit" n="31">palāni daśamūlasya viṃśatiṃ ca niyojayet | citrakaḥ pippalīmūlamapāmārgaḥ śaṭhī tathā || 31 ||</seg> <seg type="unit" n="32">kapikacchuḥ śaṅkhapuṣpī bhārṅgī ca gajapippalī | balā puṣkaramūlaṃ ca pṛthagdvipalamātrayā || 32 ||</seg> <seg type="unit" n="36">pacetpañcāḍhake nīre yavaiḥ svinnai: śṛtaṃ nayet | taccābhayāśataṃ dadyātkvāthe tasminvicakṣaṇaḥ || 36 ||</seg> <seg type="unit" n="34">sarpistailāṣṭapalakaṃ kṣipedguḍatulāṃ tathā | paktvā lehatvamānīya siddhe śīte pṛthakpṛthak ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">kṣaudraṃ ca pippalīcūrṇaṃ dadyātkuḍavamātrayā | harītakīdvayaṃ khādettena lehena nityaśaḥ || 35 ||</seg> <seg type="unit" n="36">ayaṃ kāsaṃ jvaraṃ śvāsaṃ hikvārśo'rucipīnasān | grahaṇīṃ nāśayedeṣa valīpalitanāśanaḥ || 36 ||</seg> <seg type="unit" n="37">balavarṇakaraḥ puṃsāmavaleho rasāyanam | vihito'gastyamuninā sarvarogapraṇāśanaḥ || 37 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">arśādau kuṭajāvalehaḥ | kuṭajatvaktulāṃ droṇe jalasya vipacetsudhīḥ | kaṣāyaṃ pādaśeṣaṃ ca gṛhṇīyādvastragālitam || 38 ||</seg> <seg type="unit" n="39">triṃśatpalaṃ guḍasyātra dattvā ca vipacetpunaḥ| sāndratvamāgataṃ dṛṣṭvā cūrṇānīmāni dāpayet|| 39 ||</seg> <seg type="unit" n="40">rasāñjanaṃ mocarataṃ trikaṭu triphalāṃ tathā | lajjāluṃ citrakaṃ pāṭhāṃ bilvamindrayavaṃ tvacām ||40||</seg> <seg type="unit" n="42">bhallātakaṃ prativiṣāṃ viḍaṅgāni ca vālakam | pratyekaṃ palasaṃmānaṃ ghṛtasya kuḍavaṃ tathā || 41 | siddhaśīte tato dadyānmadhunaḥ kuḍavaṃ tathā | jayedeṣo'valehastu sarvāṇyarśāṃsi vegata: || 42 ||</seg> <seg type="unit" n="43">durnāmaprabhavānrogānatīsāramarocakam | grahaṇīṃ pāṇḍurogaṃ ca raktapittaṃ ca kāmalām ||43||</seg> amlapittaṃ tathā śothaṃ kārśyaṃ caiva pravāhikām | anupāne prayoktavyamājaṃ takraṃ payo dadhi || 44 | ghṛtaṃ jalaṃ vā jīrṇe ca pathyabhojī bhavennaraḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">atīsārādau kuṭajāṣṭakāvalehamāha - kuṭajatvaktulāmārdrāṃ droṇanīre vipācayet || 45 ||</seg> <seg type="unit" n="46">pādaśeṣa śṛtaṃ nītvā cūrṇānyetāni dāpayet | lajjālurdhātakī bilvaṃ pāṭhā mocarasastathā || 46 ||</seg> <seg type="unit" n="47">mustaṃ prativiṣā caiva pratyekaṃ syātpalaṃ palam | tatastu vipacedbhūyo yāvaddarvīpralepanam || 47 ||</seg> <seg type="unit" n="48">jalena chāgadugdhena pīto maṇḍena vā jayet | sarvātisārānghorāṃstu nānāvarṇānsavedanān || 48 ||</seg> <seg type="unit" n="8">asṛgdaraṃ samastaṃ ca sarvārśāṃsi pravāhikām | iti śrīdāmodarasūnunā śrīśārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ madhyamakhaṇḍe'valehakalpanā nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ || 8 ||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="9" xml:id="sd.2.9">
          <head>atha tailādhikārādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">navamo'dhyāyaḥ | atha snehaparibhāṣā | kalkāccaturguṇīkṛtya ghṛtaṃ vā tailameva vā | caturguṇe drave sādhyaṃ tasya mātrā palonmitā ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">nikṣipya kvāthayettoyaṃ kvāthyadravyāccaturguṇam | pādaśiṣṭaṃ gṛhītvā ca snehaṃ tenaiva sādhayet ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">mṛdudravyādau kvathane jalapramāṇamāha - caturguṇaṃ mṛdudravye kaṭhine'ṣṭaguṇaṃ jalam | tathāca madhyame dravye dadyādaṣṭaguṇaṃ payaḥ || 3 ||</seg> atyantakaṭhine dravye nīraṃ ṣoḍaśikaṃ matam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">atha matāntare parimāṇaviśeṣamāha - karṣāditaḥ palaṃ yāvatkṣipetṣoḍaśikaṃ jalam || 4 ||</seg> <seg type="unit" n="5">tadūrdhvaṃ kuḍavaṃ yāvadbhavedaṣṭaguṇaṃ payaḥ | prasthāditaḥ kṣipennīraṃ khārī yāvaccaturguṇam || 5 ||</seg> <seg type="unit" n="6">ambukvātharasairyatra pṛthaksnehasya sādhanam | kalkasyāṃśaṃ tatra dadyāccaturthaṃ ṣaṣṭhamaṣṭamam || 6 ||</seg> <seg type="unit" n="7">dugdhe dadhni rase nakre kalko deyo'ṣṭamāṃśakaḥ | kalkasya samyakpākārthaṃ toyamatra caturguṇam || 7 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">dravāṇi yatra sneheṣu pañcādīni bhavanti hi | tatra snehasamānyāhuryathāpūrvaṃ caturguṇam || 8 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">kevalakvāthapāke vidhānamāha - dravyeṇa kevalenaiva snehapāko bhavedyadi | tatrāmbupiṣṭaḥ kalkaḥ syājjalaṃ cātra caturguṇam || 9||</seg> <seg type="unit" n="10">kvāthena kevalenaiva pāko yatreritaḥ kvacit | kvāthyadravyasya kalko'pi tatra snehe prayujyate ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula">kalkahīnastu yaḥ srehaḥ sa sādhyaḥ kevale drave |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">puṣpakalkastu yaḥ snehastatra toyaṃ caturguṇam || 11 ||</seg> snehe snehāṣṭamāṃśaśca puṣpakalkaḥ prayujyate |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">vartivatsnehakalkaḥ syādyadāṅgulyā vimarditaḥ ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">śabdahīno'gninikṣiptaḥ snehaḥ siddho bhavettadā| yadā phenodgamastaile phenaśāntiśca sarpiṣi ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">gandhavarṇarasotpattiḥ snehasiddhistadā bhavet | snehapākastridhā prokto mṛdurmadhyaḥ kharastathā ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">īṣatsarasakalkastu snehapāko mṛdurbhavet | madhyapākasya siddhiśca kalke nīrasakomalaḥ ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">īṣatkaṭhinakalkaśca snehapāko bhavetkharaḥ | tadūrdhvaṃ dagdhapākaḥ syāddāhakṛnniṣprayojanaḥ || 16 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">āmapākaśca nirvīryo vahnimāndyakaro guru: | nasyārthaṃ stanmṛdu: pāko madhyamaḥ sarvakarmasu ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">abhyaṅgārthaṃ kharaḥ prokto yuñjyādevaṃ yathohitam | ghṛtatailaguḍādīṃśca sādhayennaikavāsare ||18||</seg> prakurvantyuṣitā hyete viśeṣādguṇasaṃcayam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">atha ghṛtakalpanā sa yathā- pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ || 19 ||</seg> <seg type="unit" n="20">sasaindhavaiśca palikairghṛtaprasthaṃ vipācayet | kṣīraṃ caturguṇaṃ dattvā tadghṛtaṃ plīhanāśanam || 20||</seg> viṣamajvaramandāgniharaṃ rucikaraṃ param |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">atha cāṃgerīghṛtaṃ atīsāragrahaṇyoḥ - pippalī pippalīmūlaṃ citrako hastipippalī ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">śvadaṃṣṭrā nāgaraṃ dhānyaṃ pāṭhā bilvaṃ yavānikā | dravyaiśca palikairetaiścatuḥṣaṣṭipalaṃ ghṛtam || 22 ||</seg> <seg type="unit" n="23">ghṛtāccaturguṇaṃ deyaṃ cāṅgairīsvarasaṃ budhaiḥ | tathā caturguṇaṃ dattvā dadhi sarpirvipācayet ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">śanaiḥ śanairvipaktavyaṃ cāṅgerīghṛtamuttamam | tadghṛtaṃ kaphavātaghnaṃ grahaṇyarśovikāranut || 24 ||</seg> hantyānāhaṃ gudabhraṃśaṃ mūtrakṛcchraṃ pravāhikām |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">atha masūraghṛtam atīsārādau - masūrāṇāṃ palaśataṃ nīradroṇe vipācayet ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">pādaśeṣaṃ śṛtaṃ nītvā datvā bilvapalāṣṭakam | ghṛtaprasthaṃ pacettena sarvātīsāranāśanam ||26||</seg> grahaṇīṃ bhinnaviṭkaṃ ca nāśayecca pravāhikām |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">atha kāmadevaghṛtaṃ raktapittādau - aśvagandhā<note place="foot" type="editorial" n="2">‘aśvagandhā palaśataṃ tadardhaṃ gokṣuraṃ matam | punarnavāśvatthaśuṇṭhīkāśmaryāstu phalānyapi || padmabījaṃ māṣabījaṃ daṣāddaśapalaṃ pṛthak | caturdroṇāmbhasā paktvā pādaśeṣaṃ śṛtaṃ nayet || jīvanīyagaṇaḥ kuṣṭhaṃ padmakaṃ raktacandanam | patrakaṃ pippalī drākṣā kapikacchuphalaṃ tathā || nīlotpalaṃ nāgapuṣpaṃ sārive dve bale tathā | pṛthakvarṣasamā bhāgāḥ śarkarāyāḥ paladvayam || rasaśca pauṇḍrakekṣūṇāmāḍhakaikaṃ samāharet | ghṛtasya cāḍhakaṃ dattvā pācayenmṛdunāgninā || ghṛtametannihantyāśu raktapittamuraḥkṣatam | halīmakaṃ paṇḍurogaṃ varṇabhedaṃ svarakṣayam || vātaraktaṃ mūtrakṛcchraṃ pārśvaśūlaṃ ca kāmalām | śukrakṣayamurodāhaṃ kārśyamojaḥkṣayaṃ tathā || strīṇāṃ caivāprajātānāṃ garbhadaṃ śukradaṃ nṛṇām | kāmadevaghṛtaṃ nāma hṛdyaṃ balyaṃ rasāyanam’ || iti pāṭhāntaram |</note> palaśataṃ tadardhaṃ gokṣuraṃ smṛtam | śatāvarī vidārī ca śālaparṇī balāmṛtā || 27 ||</seg> <seg type="unit" n="28">aśvatthasya ca śuṅgāni padmabījaṃ punarnavā | kāśmaryāśca phalaṃ caiva māṣabījaṃ tathaiva ca || 28 ||</seg> <seg type="unit" n="29">pṛthagdaśapalānbhāgān caturdroṇe'mbhasi pacet | droṇe śeṣe rase tasmin paceccaiva ghṛtāḍhakam ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">mṛdvīkā padmakaṃ kuṣṭhaṃ pippalī raktacandanam | patrakaṃ nāgapuṣpaṃ ca ātmaguptāphalaṃ tathā || 30||</seg> <seg type="unit" n="31">nīlotpalaṃ sārive dve jīvanīyo gaṇastathā | pṛthakvarṣasamānbhāgān śarkarāyāḥ paladvayam || 31||</seg> <seg type="unit" n="32">rasasya pauṇḍrakekṣūṇāmāḍhakaikaṃ samāharet | caturguṇena payasā ghṛtāḍhakaṃ vipācayet || 32 ||</seg> <seg type="unit" n="33">ghṛtametannihantyāśu raktapittamuraḥkṣatam | halīmakaṃ pāṇḍurogaṃ varṇabhedaṃ svarakṣayam || 33 ||</seg> <seg type="unit" n="34">mūtrakṛcchramurodāhaṃ pārśvaśūlaṃ ca nāśayet | etatsarpiḥ prayoktavyaṃ bahvanta: puravāsinām || 34 ||</seg> <seg type="unit" n="35">strīṇāṃ caivāprajātānāṃ durbalānāṃ ca dehinām | śreṣṭhaṃ balakaraṃ varṇyaṃ hṛdyaṃ puṣṭirasāyanam ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">ojastejaskaraṃ hṛdyamāyuṣyaṃ prāṇavardhanam| saṃvardhayati śukraṃ hi puruṣaṃ durbalendriyam || 36 ||</seg> <seg type="unit" n="37">sarvarogavinirmuktau payaḥsikto yathā drumaḥ | kāmadeva iti khyātaṃ sarpiruktaṃ mahāguṇam || 37 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">apasmārādau pānīyakalyāṇakaṃ ghṛtaṃ - triphalā dve niśe kauntī sārive dve priyaṅgukā | śāliparṇī pṛṣṭhiparṇī devadārvyelavālukam || 38 ||</seg> <seg type="unit" n="39">nataṃ viśālā dantī ca dāḍimaṃ nāgakeśaram | nīlotpalailā mañjiṣṭhā viḍaṅgaṃ kuṣṭhapadmakam || 39 ||</seg> <seg type="unit" n="40">jātipuṣpaṃ candanaṃ ca tālīsaṃ bṛhatī tathā | etaiḥ karṣasamaiḥ kalkairjalaṃ dattvā caturguṇam || 40 ||</seg> <seg type="unit" n="41">ghṛtaprasthaṃ paceddhīmānapasmāre jvare kṣaye | unmāde vātarakte ca kāse mandānale tathā || 41 ||</seg> <seg type="unit" n="42">pratiśyāye kaṭīśūle tṛtīyakacaturthake | mūtrakṛcchre visarpe ca kaṇḍūpāṇḍvāmaye tathā || 42 ||</seg> <seg type="unit" n="43">viṣadvaye prameheṣu sarvathaivopayujyate | vandhyānāṃ putradaṃ bhūtayakṣarakṣoharaṃ smṛtam || 43 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">amṛtāghṛtaṃ kuṣṭhādau - amṛtākvāthakalkābhyāṃ sakṣīraṃ vipacedghṛtam | vātaraktaṃ jayatyāśu kuṣṭhaṃ jayati dustaram || 44 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">atha mahātiktakaghṛtaṃ vātaraktakuṣṭhādau - saptacchadaḥ prativiṣā śyāmākaḥ kaṭurohiṇī | pāṭhā mustamuśīraṃ ca triphalā parpaṭastathā || 45 ||</seg> <seg type="unit" n="46">paṭolanimbamañjiṣṭhāḥ pippalī padmakaṃ śaṭhī | candanaṃ dhanvayāsaśca viśāle dve niśe tathā || 46 ||</seg> <seg type="unit" n="47">guḍūcī sārive dve ca mūrvā vāsā śatāvarī | trāyantīndrayavāyaṣṭībhūnimbaścākṣabhāgikāḥ || 47 ||</seg> <seg type="unit" n="48">ghṛtaṃ caturguṇaṃ dadyādghṛtādāmalakīrasaḥ | dviguṇaḥ sarpiṣaścātra jalamaṣṭaguṇaṃ bhavet || 48 ||</seg> <seg type="unit" n="49">tatsiddhaṃ pāyayetsarpirvātarakteṣu sarvathā | kuṣṭhāni raktapittaṃ ca raktārśāṃsi ca pāṇḍutām ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">hṛdrogagulmavīsarpapradaraṃ gaṇḍamālikām | kṣudrarogān jvarāṃścaiva mahātiktamidaṃ jayet ||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">atha kāsīsādyaṃ ghṛtaṃ kuṣṭhe dadrūpāmāśira:sphoṭādau - kāsīsaṃ dve niśe mustaṃ haritālaṃ manaḥśilām | kampillakaṃ gandhakaṃ ca viḍaṅgaṃ gugguluṃ tathā || 51 ||</seg> <seg type="unit" n="52">sikthakaṃ maricaṃ kuṣṭhaṃ tutthakaṃ gaurasarṣapān | rasāñjanaṃ ca sindūraṃ śrīvāsaṃ raktacandanam || 52 ||</seg> <seg type="unit" n="53">irimedaṃ nimbapatraṃ karañjaṃ sārivāṃ vacām | mañjiṣṭhāṃ madhukaṃ māṃsīṃ śirīṣaṃ lodhrapadmakam ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">harītakīṃ prapunnāṭaṃ cūrṇayetkārṣikānpṛthak | tatastaccūrṇamāloḍya triṃśatpalamite ghṛte || 54 ||</seg> <seg type="unit" n="55">sthāpayettāmrapātre ca gharme sapta dināvadhi | asyābhyaṅgena kuṣṭhāni dadrūpāmāvicarcikāḥ || 55 ||</seg> <seg type="unit" n="56">śūkadoṣā visarpāśca visphoṭā vātaraktajāḥ | śira:sphoṭopadaṃśāśca nāḍīduṣṭavraṇāni ca || 56 ||</seg> <seg type="unit" n="57">śotho bhagandaraścaiva lūtāḥ śāmyanti dehinām | śodhanaṃ ropaṇaṃ caiva savarṇakaraṇaṃ ghṛtam || 57 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">atha vraṇe jātyādighṛtaṃ- jatinimbapaṭolaṃ ca dve niśe kaṭurohiṇī | mañjiṣṭhā madhukaṃ sikthaṃ karañjośīrasārivāḥ || 58 ||</seg> <seg type="unit" n="59">tutthaṃ va vipacetsamyakvalkairebhirghṛtaṃ budhaḥ | asya lepādvirohanti sūkṣmanāḍīvraṇā api || 59 ||</seg> marmāśritāḥ kledinaśca gambhīrāḥ sarujo vraṇāḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">atha bindughṛtaṃ jalodaravirecanādau- citrakaṃ śaṅkinī pathyā kampillastrivṛtāyugam ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">vṛddhadāruśca śamyāko dantī dantīphalaṃ tathā | kośātakī devadālī nīlinī girikarṇikā ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">sātalā pippalīmūlaṃ viḍaṅgaṃ kaṭukī tathā | hemakṣīrī ca vipacetkalkairebhiḥ picūnmitaiḥ ||62||</seg> <seg type="unit" n="63">ghṛtaprasthaṃ snuhīkṣīraṃ ṣaṭpale tu paladvayam | arkakṣīrasya matimāṃstatsiddhaṃ gulmakuṣṭhahṛt ||63||</seg> <seg type="unit" n="64">hanti śūlamudāvartaṃ śothādhmānaṃ bhagandaram | śamayatyudarāṇyaṣṭau nipītaṃ bindusaṃkhyayā || 64 ||</seg> <seg type="unit" n="65">godugdhenoṣṭradugdhena kaulatthena śṛtena vā | uṣṇodakena vā pītvā binduvegairviricyate || 65 ||</seg> etadbindughṛtaṃ nāma nābhilepādviricyate |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">atha triphalāghṛtaṃ netraroge timirādau - triphalāyā rasaprasthaṃ prasthaṃ vāsārasodbhavam || 66 ||</seg> <seg type="unit" n="67">bhṛṅgarājarasaprasthaṃ prasthamātraṃ payaḥ smṛtam | dattvā tatra ghṛtaprasthaṃ kalkaiḥ karṣamitaiḥ pṛthak || 67 ||</seg> <seg type="unit" n="68">triphalā pippalī drākṣā candanaṃ saindhavaṃ balā | kākolī kṣīrakākolī bhedā maricanāgaram ||68||</seg> <seg type="unit" n="69">śarkarā puṇḍarīkaṃ ca kamalaṃ ca punarnavā | niśāyugmaṃ ca madhukaṃ sarvairebhirvipācayet || 69 ||</seg> <seg type="unit" n="70">naktāndhyaṃ nakulāndhyaṃ ca kaṇḍūṃ pillaṃ tathaiva ca | netrasrāvaṃ ca paṭalaṃ timiraṃ kācakaṃ jayet || 70||</seg> <seg type="unit" n="71">anye'pi praśamaṃ yānti netrarogāḥ sudāruṇāḥ | traiphalaṃ ghṛtametaddhi pāne nasyādiṣūcitam || 71 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">atha gaurādyaṃ ghṛtaṃ vraṇe - dve haridre sthirā mūrvā sārivā candanadvayam | madhuparṇī ca madhukaṃ paḍmakeśarapadmakam || 72 ||</seg> <seg type="unit" n="73">utpalośīramedābhistriphalāpañcavalkalaiḥ | kalkaiḥ karṣamitairetairghṛtaprasthaṃ vipācayet || 73 ||</seg> <seg type="unit" n="74">visarpalūtāvisphoṭaviṣakīṭavraṇāpaham | gaurādyamiti vikhyātaṃ sarpirviṣaharaṃ param || 74 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">atha mayūraghṛtaṃ śirorogādau - balāmadhukarāsnābhirdaśamūlaphalatrikaiḥ | pṛthagdvipalikairebhirdroṇanīreṇa pācayet || 75 ||</seg> <seg type="unit" n="76">mayūraṃ pakṣapittāntrayakṛtpādāsyavarjitam | pādaśeṣaṃ śṛtaṃ nītvā kṣīraṃ dattvā ca tatsamam ||76||</seg> <seg type="unit" n="77">ghṛtaprasthaṃ pacetsamyagjīvanīyaiḥ picūnmitaiḥ | tatsiddhaṃ śirasaḥ pīḍāṃ manyāpṛṣṭhagrahaṃ tathā || 77 ||</seg> <seg type="unit" n="78">arditaṃ karṇanāsākṣijihvāgalarujo jayet | pāne nasye tathābhyaṅge karṇapūreṣu yujyate || 78 ||</seg> hemantakālaśiśiravasanteṣu ca śasyate |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">atha phalaghṛtaṃ vandhyādoṣe - triphalā madhukaṃ kuṣṭhaṃ dve niśe kaṭurohiṇī || 79 ||</seg> <seg type="unit" n="80">viḍaṅgaṃ pippalī mustaṃ viśālā kaṭphalaṃ vacā | dve mede dve ca kākolyau sārive dve priyaṅgukā ||80||</seg> <seg type="unit" n="81">śatapuṣpā hiṅgu rāsnā candanaṃ raktacandanam| jātīpuṣpaṃ tugākṣīrī kamalaṃ śarkarā tathā || 81 ||</seg> <seg type="unit" n="82">ajamodā ca dantī ca kalkairetaiśca kārṣikaiḥ | jīvadvatsaikavarṇāyā ghṛtaprasthaṃ ca goḥ kṣipet || 82 ||</seg> <seg type="unit" n="83">caturguṇena payasā pacedāraṇyagomayaiḥ | sutithau puṣyanakṣatre mṛdbhāṇḍe tāmraje tathā || 83 ||</seg> <seg type="unit" n="84">tataḥ pibecchubhadine nārī vā puruṣo'thavā | etatsarpirnaraḥ pītvā strīṣu nityaṃ vṛṣāyate || 84 ||</seg> <seg type="unit" n="85">putrānutpādayeddhīmānvandhyāpi labhate sutam | anāyuṣaṃ vā janayedyā ca sūtā punaḥ sthitā ||85||</seg> <seg type="unit" n="86">putraṃ prāpnoti sā nārī buddhimantaṃ śatāyuṣam | etatphalaghṛtaṃ nāma bhāradvājena bhāṣitam || 86 ||</seg> anuktaṃ lakṣmaṇāmūlaṃ kṣipettatra cikitsakaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">atha laghuphalaghṛtaṃ yoniroge - triphalāṃ dve sahacare guḍūcīṃ sapunarnavām | śukanāsāṃ haridre dve rāsnāṃ medāṃ śatāvarīm ||87||</seg> <seg type="unit" n="88">kalkīkṛtya ghṛtaprasthaṃ pacetkṣīre caturguṇe | tatsiddhaṃ pāyayennārīṃ yoniśūlanipīḍitām|| 88 ||</seg> <seg type="unit" n="89">pīḍitā calitā yā ca niḥsṛtā vivṛtā ca yā | pittayoniśca vibhrāntā ṣaṇḍhayoniśca yā smṛtā ||89||</seg> <seg type="unit" n="90">prapadyante hi tāḥ sthānaṃ garbhaṃ gṛhṇanti cāsakṛt | etatphalaghṛtaṃ nāma yonidoṣaharaṃ param || 90 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">atha pañcatiktakaṃ ghṛtaṃ viṣamajvarādau - vṛṣanimbāmṛtāvyāghrīpaṭolānāṃ śṛtena ca ||91||</seg> <seg type="unit" n="92">kalkena pakvaṃ sarpistu nihanyādviṣamajvarān | pāṇḍuṃ kuṣṭhaṃ visarpaṃ ca kṛmīnarśāṃsi nāśayet ||92||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">lākṣāḍhakaṃ kvāthayitvā jalasya caturāḍhakaiḥ | caturthāṃśaṃ śṛtaṃ nītvā tailaprasthe vinikṣipet || 93 ||</seg> <seg type="unit" n="94">mastvāḍhakaṃ ca godadhnastatraiva viniyojayet | śatapuṣpāmaśvagandhāṃ haridrāṃ devadāru ca || 94 ||</seg> <seg type="unit" n="95">kaṭukīṃ reṇukāṃ mūrvāṃ kuṣṭhaṃ ca madhuyaṣṭikām | candanaṃ mustakaṃ rāsnāṃ pṛthakvarṣapramāṇataḥ || 95 ||</seg> <seg type="unit" n="96">cūrṇayettatra nikṣipya sādhayenmṛduvahninā | asyābhyaṅgātpraśāmyanti sarve'pi viṣamajvarāḥ||96||</seg> <seg type="unit" n="97">kāsaśvāsapratiśyāyatrikapṛṣṭhagrahāstathā | vātaṃ pittamapasmāramunmādaṃ yakṣarākṣasān || 97 ||</seg> <seg type="unit" n="98">kaṇḍūṃ śūlaṃ ca daurgandhyaṃ gātrāṇāṃ sphuraṇaṃ jayet | puṣṭagarbhā bhavedasya garbhiṇyamyaṅgato bhṛśam || 98 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">(aṅgāratailam<note place="foot" type="editorial" n="9">prakṣiptam|</note> )- mūrvā lākṣā haridre dve mañjiṣṭhā sendravāruṇī | bṛhatī saindhavaṃ kuṣṭhaṃ rāsnā māṃsī śatāvarī ||99 ||</seg> <seg type="unit" n="100">āranālāḍhake tatra tailaprasthaṃ vipācayet | tailamaṅgārakaṃ nāma sarvajvaravimokṣaṇam ||100||</seg> <seg type="unit" n="101">atha vātarogādau nārāyaṇatailam - aśvagandhāṃ balāṃ bilvaṃ pāṭalāṃ bṛhatīdvayam | adaṃṣṭrātibalā nimbaṃ syonākaṃ ca punarnavā || 101||</seg> <seg type="unit" n="102">prasāriṇīmagnimanthaṃ kuryāddaśapalaṃ bhiṣak | caturdroṇe jale paktvā pādaśeṣaṃ śṛtaṃ nayet ||102||</seg> <seg type="unit" n="103">tailāḍhakena saṃyojya śatāvaryā rasāḍhakam | kṣipettatra ca gokṣīraṃ tailāttasyāccaturguṇam ||103||</seg> <seg type="unit" n="104">śanairvipācayedebhiḥ kalkairdvipalikaiḥ pṛthak | kuṣṭhailācandanabalāmāṃsīśaileyasaindhavaiḥ || 104 ||</seg> <seg type="unit" n="105">aśvagandhāvacārāsnāśatapuṣpendradārubhiḥ | parṇīcatuṣṭayenaiva tagareṇa ca sādhayet || 105 ||</seg> <seg type="unit" n="106">tattailaṃ nāvane'bhyaṅge pāne bastau ca yojayet | pakṣāghātaṃ hanustambhaṃ manyāstambhaṃ galagraham ||106||</seg> <seg type="unit" n="107">khallatvaṃ badhiratvaṃ ca gatibhaṅgaṃ kaṭigraham | gātraśoṣendriyadhvaṃsāvasṛkśukrajvarakṣayān ||107||</seg> <seg type="unit" n="109">annavṛddhiṃ kuraṇḍaṃ ca dantarogaṃ śirograham | pārśvaśūlaṃ ca pāṅgulyaṃ buddhihāniṃ ca gṛdhrasīm ||109||</seg> <seg type="unit" n="109">anyāṃśca viṣamānvātāñjayetsarvāṅgasaṃśrayān | asya prabhāvādvandhyāpi nārī putraṃ prasūyate || 109 ||</seg> <seg type="unit" n="110">martyo gajo vā turagastailādasmātsukhī bhavet | yathā nārāyaṇo devo duṣṭadaityavināśanaḥ || 110||</seg> tathaiva vātarogāṇāṃ nāśanaṃ tailamuttamam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="111">(vāruṇītailaṃ kamparoge) vāruṇyā<note place="foot" type="editorial" n="11">prakṣiptam | vāruṇī-indravāruṇī</note> auttaraṃ mūlaṃ kuṭṭitaṃ tu palatrayam | paladvādaśakaṃ tailaṃ kṣaṇaṃ vahnau vipācitam || 111 ||</seg> <seg type="unit" n="112">niṣkatrayaṃ bhaktayuktaṃ sevetāsmādvinaśyati | hastakampa: śiraḥkampaḥ kampo manyāśirābhavaḥ||112||</seg> <seg type="unit" n="113">atha balādyaṃ tailaṃ vātavyādhau - balāmūlakaṣāyeṇa daśamūlaśṛtena ca || 113 ||</seg> <seg type="unit" n="114">kulatthayavakolānāṃ kvāthena payasā tathā | aṣṭāṣṭabhāgayuktena bhāgamekaṃ ca tailataḥ ||114 ||</seg> <seg type="unit" n="115">gaṇena jīvanīyena śatāvaryendradāruṇā | mañjiṣṭhākuṣṭhaśaileyatagarāgarusaindhavaiḥ ||115||</seg> <seg type="unit" n="116">vacāpunarnavāmāṃsīsārivādvayapatrakaiḥ | śatapuṣpāśvagandhābhyāmelayā ca vipācayet||116||</seg> <seg type="unit" n="117">garbhārthinīnāṃ nārīṇāṃ narāṇāṃ kṣīṇaretasām | vyāyāmakṣīṇagātrāṇāṃ sūtikānāṃ ca yujyate ||117||</seg> <seg type="unit" n="118">rājayogyamidaṃ tailaṃ sukhināṃ ca viśeṣataḥ | balātailamiti khyātaṃ sarvavātāmayāpaham || 118 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="119">vātakaphāmayādau prasāriṇītailamāha - prasāriṇīpalaśataṃ jaladroṇena pācayet | pādaśiṣṭaḥ śṛto grāhyastailaṃ dadhi ca tatsamam|| 119||</seg> <seg type="unit" n="120">kāñjikaṃ ca samaṃ tailātkṣīraṃ tailāccaturguṇam | tailāttathāṣṭamāṃśena sarvakalkāni yojayet || 120||</seg> <seg type="unit" n="121">madhukaṃ pippalīmūlaṃ citrakaḥ saindhavaṃ vacā | prasāriṇī devadāru rāsnā ca gajapippalī || 121||</seg> <seg type="unit" n="122">bhallātaḥ śatapuṣpā ca māṃsīcaibhirvipācayet | etattailavaraṃ pakvaṃ vātaśleṣmāmayāñjayet || 122 ||</seg> <seg type="unit" n="123">kaubjaṃ paṅgutvakhañjatve gṛdhrasīmarditaṃ tathā | hanupṛṣṭhaśirogrīvākaṭīstambhaṃ ca nāśayet || 123 ||</seg> anyāṃśca viṣamānvātānsarvānāśu vyapohati |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="124">atha māṣāditailaṃ vātavikārādau - māṣo yavātasī kṣudrā sarkaṭī ca kuraṇṭakaḥ || 124 ||</seg> <seg type="unit" n="125">gokaṇṭaṣṭuṇṭukaścaiṣāṃ kuryātsaptapalaṃ pṛthak | caturguṇāmbunā paktvā pādaśeṣaṃ śṛtaṃ nayet ||125||</seg> <seg type="unit" n="126">kārpāsāsthīni badaraṃ śaṇabījaṃ kulatthakam | pṛthakcaturdaśapalaṃ caturguṇajale pacet || 126 ||</seg> <seg type="unit" n="127">caturthāṃśāvaśiṣṭaṃ ca gṛhṇīyātkvāthamuttamam | prasthaikaṃ chāgamāṃsasya catuḥṣaṣṭipale jale ||127||</seg> <seg type="unit" n="128">nikṣipya pācayeddhīmānpādaśeṣaṃ śṛtaṃ nayet | tailaprasthe tata: sarvānkvāthānetānvinikṣipet ||128||</seg> <seg type="unit" n="129">kalkairebhiśca vipacedamṛtākuṣṭhanāgaraiḥ | rāsnāpunarnavairaṇḍaiḥ pippalyā śatapuṣpayā ||129 ||</seg> <seg type="unit" n="130">balāprasāriṇībhyāṃ ca māṃsyā kaṭukayā tathā | pṛthagardhapalairetaiḥ sādhayenmṛduvahninā || 130||</seg> <seg type="unit" n="121">hanyāttailamidaṃ śīghraṃ grīvāstambhāpabāhukau | ardhāṅgaśoṣamākṣepamūrustambhāpatānakau ||121||</seg> <seg type="unit" n="132">śākhākampaṃ śiraḥkampaṃ viśvācīmarditaṃ tathā | māṣādikamidaṃ tailaṃ sarvavātavikāranut || 132 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="133">atha śatāvarītailaṃ vātādau - śatāvarī balāyugmaṃ parṇyau gandharvahastakaḥ | aśvagandhā śvadaṃṣṭraśca bilvaḥ kāśaḥ kuraṇṭakaḥ ||133||</seg> <seg type="unit" n="194">etān sārdhapalānbhāgānkalkayecca vipācayet | caturguṇena nīreṇa pādaśeṣaṃ śṛtaṃ nayet || 194 ||</seg> <seg type="unit" n="135">niyojya tailaprasthe ca kṣīraprasthaṃ vinikṣipet | śatāvarīrasaprasthaṃ jalaprasthaṃ ca yojayet || 135 ||</seg> <seg type="unit" n="136">śatāvarīdevadārumāṃsītagaracandanam | śatapuṣpā balā kuṣṭhamelā śaileyamutpalam ||136||</seg> <seg type="unit" n="137">ṛddhirmedā ca madhukaṃ kākolī jīvakastathā | eṣā karṣasamaiḥ kalkaistailaṃ gomayavahninā ||137 ||</seg> <seg type="unit" n="138">pacettanmūrdhatailena naraḥ strīṣu vṛṣāyate | nārī ca labhate putraṃ yoniśūlaṃ ca naśyati ||138||</seg> <seg type="unit" n="139">aṅgaśūlaṃ śiraḥśūlaṃ kāmalāṃ pāṇḍutāṃ garam | gṛdhrasīplīhaśoṣāṃśca mehāndaṇḍāpatānakam ||139||</seg> <seg type="unit" n="140">sadāhaṃ vātaraktaṃ ca vātapittagadārditam | asṛgdaraṃ tathādhmānaṃ raktapittaṃ ca naśyati ||140||</seg> <seg type="unit" n="141">śatāvarītailamidaṃ kṛṣṇātreyeṇa bhāṣitam | oum nārāyaṇyai svāhā || uttarābhimukho bhūtvā khanetkhadiraśaṅkunā ||141 ||</seg> oum sarvavyādhināśinyai svāhā | ityutpāṭanamantraḥ | oum kumārījīvanyai svāhā | iti pānamantraḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="142">kāsīsaṃ lāṅgalī kuṣṭhaṃ śuṇṭhī kṛṣṇā ca saindhavam | manaḥśilāśvamāraśca viḍaṅgaṃ citrako drumaḥ ||142||</seg> <seg type="unit" n="143">dantī kośātakībījaṃ hemāhvā haritālakam | kalkaiḥ karṣamitairetaistailaprasthaṃ vipācayet ||143||</seg> <seg type="unit" n="144">snuhyarkapayasī dadyātpṛthagdvipalasaṃmite | caturguṇaṃ gavāṃ mūtraṃ datvā samyakprasādhayet ||144||</seg> <seg type="unit" n="145">kathitaṃ kharanādena tailamarśovināśanam | kṣāravatpātayatyetadarśāṃsyabhyaṅgato bhṛśam ||145||</seg> valīrna dūṣayatyetatkṣārakarmakaraṃ smṛtam ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="146">atha piṇḍatailaṃ vātarakte - mañjiṣṭhāsārivāsarjayaṣṭīsikthaiḥ palonmitaiḥ || 146||</seg> piṇḍākhyaṃ sādhayettailamabhyaṅgādvātaraktanut |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="147">kuṣṭharogādau arkatailam -- arkapatrarase pakvaṃ haridrākalkasaṃyutam || 147 ||</seg> nāśayetsārṣape tailaṃ pāmāṃ kacchūṃ vicarcikām |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="148">atha maricāditailaṃ kuṣṭhavraṇādau -- maricaṃ haritālaṃ ca trivṛtaṃ raktacandanam || 148 ||</seg> <seg type="unit" n="149">mustaṃ manaḥśilā māṃsī dve niśe devadāru ca | viśālā karavīraṃ ca kuṣṭhamarkapayastathā || 149 ||</seg> <seg type="unit" n="150">tathaiva gomayarasaṃ kuryātkarṣamitānpṛthak | viṣaṃ cārdhapalaṃ deyaṃ prasthaṃ ca kaṭutailakam || 150 ||</seg> <seg type="unit" n="151">gomūtraṃ dviguṇaṃ dadyājjalaṃ ca dviguṇaṃ bhavet | maricādyamidaṃ tailaṃ siddhaṃ kuṣṭhavraṇāpaham || 151 ||</seg> <seg type="unit" n="152">jayetkuṣṭāni sarvāṇi puṇḍarīkaṃ vicarcikām | pāmāṃ śvitrāṇi raktaṃ ca kaṇḍūṃ kacchūṃ praṇāśayet || 152||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="153">arūṃṣikāyāṃ triphalāditailam - triphalāriṣṭabhūnimbaṃ dve niśe raktacandanam | etaiḥ siddhamarūṃṣīṇāṃ tailamabhyañjane hitam ||153||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="154">atha nimbabījatailaṃ palite - bhāvayennimbabījāni bhṛṅgarājarasena hi | tathāsanasya toyena tattailaṃ hanti nasyataḥ ||154||</seg> akālapalitaṃ sadyaḥ puṃsāṃ dugdhānnabhojinām |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="155">atha yaṣṭīmadhukatailaṃ palite - yaṣṭīmadhukakṣārabhyāṃ<note place="foot" type="editorial" n="12">‘kṣīrābhyā’miti gūḍhārtha. sammata: pāṭhaḥ |</note> navadhātrīphalaiḥ śṛtam ||155||</seg> tailaṃ nasyakṛtaṃ kuryātkeśāñśmaśrūṇi saṅghaśaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="156">atha karañjatailam indralupte - karañjaścitrako jātī karavīraśca pācitam || 156||</seg> tailamebhirdrutaṃ hanyādabhyaṅgādindraluptakam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="157">atha nīlikādyaṃ tailaṃ keśakalpādau - nīlikā ketakīkandaṃ bhṛṅgarājaḥ kuraṇṭakaḥ ||157||</seg> <seg type="unit" n="158">tathārjunasya puṣpāṇi bījakātkusumānyapi | kṛṣṇāstilāśca tagaraṃ samūlaṃ kamalaṃ tathā ||158||</seg> <seg type="unit" n="159">ayorajaḥ priyaṅguśca dāḍimatvagguḍūcikā | triphalā padmapaṅkaśca kalkairebhiḥ pṛthak pṛthak ||159||</seg> <seg type="unit" n="160">karṣamātraiḥ pacettailaṃ triphalākvāthasaṃyutam | bhṛṅgarājarasenaiva siddhaṃ keśasthirīkṛtam ||160||</seg> akālapalitaṃ hanti dāruṇaṃ copajihvikām |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="161">akālapalitādau bhṛṅgarājatailam -- bhṛṅgarājarasenaiva lohakiṭṭaṃ phalatrikam ||161||</seg> <seg type="unit" n="162">sārivāṃ ca pacetkalkaistailaṃ dāruṇanāśanam | akālapalitaṃ kaṇḍūmindraluptaṃ ca nāśayet ||162||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="163">irimedādyaṃ tailaṃ mukhadantarogādau - irimedatvacaṃ kṣuṇṇāṃ pacecchatapalonmitām | jaladroṇe tataḥ kvāthaṃ gṛhṇīyātpādaśeṣitam|| 163||</seg> <seg type="unit" n="164">tailasyārdhāḍhakaṃ dattvā kalkaiḥ karṣamitaiḥ pacet | irimedalavaṅgābhyāṃ gairikāgarupadmakaiḥ ||164||</seg> <seg type="unit" n="165">mañjiṣṭhālodhramadhukairlākṣānyagrodhamustakaiḥ | tvagjātīphalakarpūrakaṅkolakhadiraistathā ||165||</seg> <seg type="unit" n="166">pataṅgadhātakīpuṣpasūkṣmailānāgakeśaram | kaṭphalena ca saṃsiddhaṃ tailaṃ mukharujaṃ jayet ||166||</seg> <seg type="unit" n="167">praduṣṭamāṃsaṃ palitaṃ śīrṇadantaṃ ca sauṣiram | śyāvadantaṃ praharṣaṃ ca vidradhiṃ kṛmidantakam || 167 ||</seg> dantasphuraṇadaurgandhyaṃ jihvātālvoṣṭhajāṃ rujam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="168">jātyāditailam | (jātī<note place="foot" type="editorial" n="15">prakṣiptam | naktamāla:-karañja: |</note> nimbapaṭolānāṃ naktamālasya pallavāḥ ||168||</seg> <seg type="unit" n="169">sikthaṃ samadhukaṃ kuṣṭhaṃ dve niśe kaṭurohiṇī | mañjiṣṭhā padmakaṃ lodhramabhayā nīlamutpalam ||169||</seg> <seg type="unit" n="170">tutthakaṃ sārivā bījaṃ naktamālasya dāpayet | etāni samabhāgāni piṣṭvā tailaṃ vipācayet ||170||</seg> <seg type="unit" n="171">nāḍīvraṇe samutpanne sphoṭake kacchurogiṣu | sadyaḥ śastraprahāreṣu dagdhaviddheṣu caiva hi ||171||</seg> nakhadantakṣate dehe vraṇe duṣṭe praśasyate |)</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="172">atha hiṃgvādyaṃ tailaṃ karṇaśūle - hiṅgutumburuśuṇṭhībhiḥ kaṭutailaṃ vipācayet ||172||</seg> tasya pūraṇamātreṇa karṇaśūlaṃ praṇaśyati |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="173">atha bilvādyaṃ tailaṃ bādhirye - bālabilvāni gomūtre piṣṭvā tailaṃ vipācayet ||173||</seg> sājakṣīraṃ ca nīraṃ ca bādhiryaṃ hanti pūraṇāt |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="174">atha kṣāratailaṃ karṇarogeṣu - bālamūlakaśuṅgānāṃ kṣāraḥ kṣārayugaṃ tathā || 174 ||</seg> <seg type="unit" n="175">lavaṇāni ca pañcaiva hiṅgu śigru mahauṣadham | devadāru vacā kuṣṭhaṃ śatapuṣpā rasāñjanam || 175 ||</seg> <seg type="unit" n="176">granthikaṃ bhadramustaṃ ca kalkaiḥ karṣamitaiḥ pṛthak | tailaprasthaṃ ca vipacetkadalībījapūrayoḥ || 176 ||</seg> <seg type="unit" n="177">rasābhyāṃ madhuśuktena cāturguṇyamitena ca | pūyasrāvaṃ karṇanādaṃ śūlaṃ badhiratāṃ kṛmīn || 177 ||</seg> anyāṃśca karṇajānrogānmukharogāṃśca nāśayet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="178">kecittu madhuśuktalakṣaṇametasyāgre paṭhanti tadyathā - madhuśuktam | jambīrāṇāṃ phalarasaḥ prasthaikaḥ kuḍavonmitam ||178||</seg> <seg type="unit" n="179">mākṣikaṃ tatra dātavyaṃ palaikā pippalī smṛtā | etadekīkṛtaṃ sarvaṃ mṛdbhāṇḍe ca nidhāpayet ||179||</seg> <seg type="unit" n="180">vacāmbho madhusaṃyuktaṃ śṛṅgaveraguḍānvitam | dhānyarāśau trirātristhaṃ madhuśuktamudāhṛtam ||180||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="181">atha pāṭhādyaṃ tailaṃ pīnase - pāṭhā dve ca niśe mūrvā pippalī jātipallavaiḥ||181||</seg> dantyā ca tailaṃ saṃsiddhaṃ nasyaṃ syāhuṣṭapīnase |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="182">atha vyāghrītailaṃ pīnase - vyāghrīdantīvacāśigrutulasīvyoṣasaindhavaiḥ ||182||</seg> kaphasya pācanaṃ tailaṃ pūtināsodakāpaham |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="183">atha kuṣṭhādyaṃ tailaṃ chikvāyāṃ - kuṣṭhaṃ bilvakaṇāśuṇṭhīdrākṣākalkakaṣāyavat || 183||</seg> sādhitaṃ tailamājyaṃ vā nasyātkṣavathunāśanam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="184">gṛhadhūmatailaṃ nāsārśasi - gṛhadhūmakaṇādārukṣāranaktāhvasaindhavaiḥ || 184 ||</seg> siddhaṃ śikharibījaiśca tailaṃ nāsārśasāṃ hitam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="185">atha vajrītailaṃ kuṣṭhādau - vajrīkṣīraṃ ravikṣīraṃ dravaṃ dhattūracitrajam || 185 ||</seg> <seg type="unit" n="186">mahiṣīviḍbhavaṃ drāvaṃ sarvāṃśaṃ tilatailakam | pacettailāvaśeṣaṃ ca gomūtre'tha caturguṇe || 186 ||</seg> <seg type="unit" n="187">tailāvaśeṣaṃ paktvā ca tattailaṃ prasthamātrakam | gandhakāgniśilātālaṃ viḍaṅgātiviṣāviṣam ||187||</seg> <seg type="unit" n="188">tiktakośātakīkuṣṭhavacāmāṃsīkaṭutrayam | pītadāru ca yaṣṭyāhvaṃ svarjikākṣārajīrakam ||188||</seg> <seg type="unit" n="189">devadāru ca karṣāṃśaṃ cūrṇaṃ taile vinikṣipet | vajratailamidaṃ khyātamabhyaṅgātsarvakuṣṭhanut || 189 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="190">karavīrāditailam | karavīraśikhādantītrivṛtkośātakīphakṣam | rambhākṣārodake tailaṃ praśastaṃ lomaśātanam ||190||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="191">candanāditailam - (candanāmbunakhairyābhyaṃ<note place="foot" type="editorial" n="16">prakṣiptapāṭhā:</note> yaṣṭīśaileyapadmakam | mañjiṣṭhā saralaṃ dāru sevyailaṃ pūtikesaram ||191||</seg> <seg type="unit" n="192">patrakailaṃ murā māṃsī kaṅkolaṃ vanitāmbudam | haridrā sārivā tiktā lavaṅgāgarukuṅkumam || 192||</seg> <seg type="unit" n="193">tvagreṇunalikā ceti tailaṃ mastu caturguṇam | lākṣārasasamaṃ siddhaṃ grahaghnaṃ balavardhanam || 193 ||</seg> <seg type="unit" n="194">apasmārajvaronmādakṛtyālakṣmīvināśanam | āyuḥpuṣṭikaraṃ caiva vaśīkaraṇamuttamam || 194 ||</seg> viśeṣātkṣayarogaghnaṃ raktapittaharaṃ param|)</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="195">vacātailam - (vacāṃ<note place="foot" type="editorial" n="17">prakṣiptapāṭhāḥ</note> śaṭhīṃ haridre dve devadāruhamahauṣadhī ||195||</seg> <seg type="unit" n="196">harītakīmativiṣāmustamaindrayavānsamān | etāndaśapalānbhāgāṃścaturdroṇe'mbhasaḥpacet||196||</seg> <seg type="unit" n="197">cakramardarasaistailaṃ kaṭukaṃ mṛdunā'gninā | pādaśeṣe vinikṣipya sindūramavatārayet ||197||</seg> <seg type="unit" n="195-197">etattailaṃ nihantyāśu gaṇḍamālāṃ sudāruṇām|) mahauṣadha: śuṇṭhī, kaṭukaṃ tailaṃ sārṣapam ||195-197||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="198">lāṅgalītailam | (nirguṇḍīsvarase tailaṃ lāṅgalī<note place="foot" type="editorial" n="18">lāṅgalī-kalihārī keṣucitpustakeṣvetat pāṭhabhedatrayaṃ dṛśyate |</note> mūlakalkitam ||198||</seg> tailaṃ nasyānnihantyāśu gaṇḍamālāṃ sudāruṇām |)</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="199">dhattūratailam - ‘dhattūrarasamādāya hayamārāntikārasam | bhṛṅgarājarasaścaiva sāriṇī nimbapatrakam || 199 ||</seg> <seg type="unit" n="200">śobhāñjanaścitrakaśca aśvagandhāprasāriṇī | śirīṣaḥ kuṭajo'nantā śālmalī naktapatrakam||200||</seg> <seg type="unit" n="202">ravipriyo mahānimbo ḍiṇḍighoṣā maheraṇā | balā jyotiṣmatī caiva śyāmākaścakramardakaḥ||20 1|| etaistu rasamādāya tailatulyaṃ ca dīyate | devadāru haridre dve māṃsī kuṣṭhaṃ sacandanam ||202||</seg> <seg type="unit" n="203">maricaṃ trivṛtā dantī haritālaṃ manaḥśilā | kampillako gandhakaśca khadiraḥ pippalī vacā ||203||</seg> <seg type="unit" n="204">rasāñjanaṃ ca sindūraṃ śrīvāso raktacandanam | irimedastathā tumbī mañjiṣṭhā sinduvārakaḥ ||204||</seg> <seg type="unit" n="205">karavīrajaṭā rāsnā viśvā śreṣṭhā ca pauṣkaram | śaṭhī tālīsapatraṃ ca priyaṅgū reṇukā tathā ||205||</seg> <seg type="unit" n="206">cāturjātakamañjīraṃ kaṅkolaṃ jātipatrikā | jyotiṣmatī ca palikā viṣasya dvipalaṃ bhavet ||206||</seg> <seg type="unit" n="207">āḍhakaṃ kaṭutailasya gomūtraṃ ca caturguṇam | mṛtpātre lohapātre ca śanairmṛdvagninā pacet ||207||</seg> <seg type="unit" n="208">majjāśritaṃ tvaggataṃ ca vātaṃ cāsthigataṃ tathā | ūrugrahaṃ cāḍhyavātaṃ kṛcchraṃ daṇḍāpatānakam ||208||</seg> <seg type="unit" n="209">kubjatvaṃ cātha śothaṃ ca pakṣāghātaṃ tathārditam | hanustambhaṃ śiraḥkampaṃ mūrcchitaṃ dṛṣṭivibhramam ||209||</seg> <seg type="unit" n="210">apasmāraṃ tathonmādaṃ tathācaivā'patantrakam | ākṣepakaṃ cāsthibhagnaṃ sandhibhagnaṃ ca nāśayet||210||</seg> ityapyadhikaḥ pāṭho dṛśyate | iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ ghṛtatailakalpanā nāma navamo'dhyāyaḥ |</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="10" xml:id="sd.2.10">
          <head>atha āsavāriṣṭakalpanādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">daśamo'dhyāyaḥ | draveṣu cirakālasthaṃ dramyaṃ yatsaṃdhitaṃ bhavet | āsavāriṣṭabhedaistu procyate bheṣajocitam ||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">yadapakvauṣadhāmbubhyāṃ siddhaṃ madyaṃ sa āsavaḥ | ariṣṭaḥ kvāthasiddhaḥ syāttayormānaṃ jalonmitam ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">anuktamānāriṣṭeṣu jalādipramāṇamāha - anuktamānāriṣṭeṣu dravadroṇe tulāṃ guḍam | kṣaudraṃ kṣipedguḍādardhaṃ prakṣepaṃ daśamāṃśikam || 3 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">atha kvāthabhedena sīdhulakṣaṇamāha - jñeyaḥ śītarasaḥ sīdhurapakvamadhuradravaiḥ | paripakvānnasandhānasamutpannāṃ surāṃ jaguḥ | siddhaḥ pakvarasaḥ sīdhuḥ saṃpakvamadhuradravaiḥ || 4 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">atha surāprasannādīnāṃ madyabhedānāṃ lakṣaṇamāha - paripakvānnasaṃdhānasamutpannāṃ surāṃ jaguḥ | surāmaṇḍaḥ prasannā syāttataḥ kādambarī ghanaḥ || 5 ||</seg> <seg type="unit" n="6">tadadho jagalo jñeyo medako jagalāddhanaḥ | vakvaso hṛtasāraḥ syātsurābījaṃ ca kiṇvakam ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula">atha vāruṇīmāha - yattālakharjūrarasaiḥ saṃdhitā sā hi vāruṇī |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">atha śuktamāha - kandamūlaphalādīni sasnehalavaṇāni ca || 7 ||</seg> <seg type="unit" n="8">yatra drave'bhiṣūyante tacchuktamabhidhīyate | vinaṣṭamamlatāṃ yātaṃ madyaṃ vā madhuradravam || 8 ||</seg> <seg type="unit" n="9">vinaṣṭaḥ saṃdhito yastu taccukramabhidhīyate | guḍāmbunā satailena kandamūlaphalaistathā || 9 ||</seg> saṃdhitaṃ cāmlatāṃ yātaṃ guḍaśuktaṃ taducyate |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">ikṣuśuktam - evamevekṣuśuktaṃ syānmṛdvīkāsaṃbhavaṃ tathā ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula">idānīṃ tuṣāmbukāñjikamapyāha - tuṣāmbu saṃdhitaṃ jñeyamāmairvidalitairyavaiḥ | yavaistu nistuṣaiḥ pakvaiḥ sauvīraṃ saṃdhitaṃ bhavet || 1 1||</ab>
          <ab type="mula">atha kāñjikam - kulmāṣadhānyamaṇḍādi saṃdhitaṃ kāñjikaṃ viduḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">atha saṇḍākī -- saṇḍākī saṃdhitā jñeyā mūlakaiḥ sārṣapādibhiḥ || 12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">atha āsavāḥ - raktapittādau uśīrāsavaḥ - uśīraṃ vālakaṃ padmaṃ kāśmarīṃ nīlamutpalam | priyaṅguṃ padmakaṃ lodhraṃ mañjiṣṭhāṃ dhanvayāsakam ||13 ||</seg> <seg type="unit" n="14">pāṭhāṃ kirātatiktaṃ ca nyagrodhodumbaraṃ śaṭhīm | parpaṭaṃ puṇḍarīkaṃ ca paṭolaṃ kāñcanārakam || 14 ||</seg> <seg type="unit" n="15">jambūśālmaliniryāsaṃ pratyekaṃ palasaṃmitān | bhāgānsucūrṇitānkṛtvā drākṣāyāḥ palaviṃśatim||15||</seg> <seg type="unit" n="16">dhātakīṃ ṣoḍaśapalāṃ jaladroṇadvaye kṣipet | śarkarāyāstulāṃ dattvā kṣaudrasyaikatulāṃ tathā || 16 ||</seg> <seg type="unit" n="17">māsaikaṃ sthāpayedbhāṇḍe māṃsīmaricadhūpite | uśīrāsava ityeṣa raktapittavināśanaḥ || 17 ||</seg> pāṇḍukuṣṭhapramehārśaḥ kṛmiśothaharastathā |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">kumāryāsavaḥ -- (supakvarasasaṃśuddhaṃ<note place="foot" type="editorial" n="4">prakṣiptam | mākṣikaṃ madhu na tu mākṣikadhātu:, pakvalohaṃ lohacūrṇaṃ, cāturjātakaṃ cūrṇādhyāyoktaṃ, kramukaṃ pūgīphalaṃ, phalatrikaṃ harītakyādikaṃ, madhurasā drākṣā||</note> kumāryāḥ patramāharet || 18 ||</seg> <seg type="unit" n="12">yatnena rasamādāya pātre pāṣāṇamṛnmaye | droṇe guḍatulāṃ dattvā ghṛtabhāṇḍe nidhāpayet ||12 ||</seg> <seg type="unit" n="20">mākṣikaṃ pakvalohaṃ ca tasminnardhatulāṃ kṣipet | kaṭutrikaṃ lavaṅgaṃ ca cāturjātakameva ca || 20||</seg> <seg type="unit" n="21">citrakaṃ pippalīmūlaṃ viḍaṅgaṃ gajapippalī | cavikaṃ hapuṣā dhānyaṃ kramukaṃ kaṭurohiṇī || 21 ||</seg> <seg type="unit" n="22">mustā phalatrikaṃ rāsnā devadāru niśādvayam | mūrvā madhurasā dantī mūlaṃ puṣkarasaṃbhavam || 22 ||</seg> <seg type="unit" n="23">balā cātibalā caiva kapikacchūstrikaṇṭakam| śatapuṣpā hiṅgupatrī ākallakamuṭiṅgaṇam || 23 ||</seg> <seg type="unit" n="24">punarnavādvayaṃ lodhraṃ dhātumākṣikameva ca | eṣāṃ cārdhapalaṃ dattvā dhātakyāstu palāṣṭakam ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">palaṃ cārdhapalaṃ caiva paladvayamudāhṛtam | vapurvayaḥpramāṇena balavarṇāgnidīpanam || 25 ||</seg> <seg type="unit" n="26">bṛhaṇaṃ rocanaṃ vṛṣyaṃ paṅktiśūlanivāraṇam | aṣṭāvudarajānrogānkṣayamugraṃ ca nāśayet || 26 ||</seg> <seg type="unit" n="27">viṃśatiṃ mehajānrogānudāvartamapasmṛtim | mūtrakṛcchramapasmāraṃ śukradoṣaṃ tathāśmarīm || 27 ||</seg> kṛmijaṃ raktapittaṃ ca nāśayettu na saṃśayaḥ |)</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">pippalyāsavaḥ kṣayādau | pippalī maricaṃ cavyaṃ haridrā citrako ghanaḥ ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">viḍaṅgaṃ kramuko lodhraḥ pāṭhā dhātryelavālukam | uśīraṃ candanaṃ kuṣṭhaṃ lavaṅgaṃ tagaraṃ tathā || 29 ||</seg> <seg type="unit" n="30">māṃsī tvagelāpatraṃ ca priyaṅgurnāgakeśaram | eṣāmardhapalānbhāgānsūkṣmacūrṇīkṛtānśubhān ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">jaladroṇadvaye kṣiptvā dadyādguḍatulātrayam | palāni daśa dhātakyā drākṣā ṣaṣṭipalā bhavet ||31 ||</seg> <seg type="unit" n="32">etānyekatra saṃyojya mṛdbhāṇḍe ca vinikṣipet | jñātvā''gatarasaṃ tasya pāyayedagnyapekṣayā || 32 ||</seg> <seg type="unit" n="33">kṣayaṃ gulmodaraṃ kārśyaṃ grahaṇīṃ pāṇḍutāṃ gadam | arśāṃsi nāśayecchīghraṃ pippalyādyāsavastvayam||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">pāṇḍvādau lohāsavaḥ | lohacūrṇaṃ trikaṭukaṃ triphalāṃ ca yavānikām | viḍaṅgaṃ mustakaṃ citraṃ catuḥsaṃkhyāpalaṃ pṛthak || 34 ||</seg> <seg type="unit" n="35">dhātakīkusumānāṃ tu prakṣipetpalaviṃśatim | cūrṇīkṛtya tataḥ kṣaudraṃ catuḥṣaṣṭipalaṃ kṣipet || 35 ||</seg> <seg type="unit" n="36">dadyādguḍatulāṃ tatra jaladroṇadvayaṃ tathā | ghṛtabhāṇḍe vinikṣipya nidadhyānmāsamātrakam||36||</seg> <seg type="unit" n="37">lohāsavamamuṃ martyaḥ pibedvahnikaraṃ param | pāṇḍuśvayathugulmāni jaṭharāṇyarśasāṃ rujam || 37 ||</seg> <seg type="unit" n="38">kuṣṭhaṃ plīhāmayaṃ kaṇḍūṃ kāsaṃ śvāsaṃ bhagandaram | arocakaṃ ca grahaṇīṃ hṛdrogaṃ ca vināśayet || 38 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">mṛdvīkāriṣṭaḥ | (mṛdvīkāyāḥ<note place="foot" type="editorial" n="5">prakṣiptam| tatra mṛdvīkā gostanīṃ, kesaraṃ nāgakesaram|</note> palaśataṃ caturdroṇe'mbhasaḥ pacet | droṇaśeṣe suśīte ca pūte tasminpradāpayet || 39 ||</seg> <seg type="unit" n="40">tule dve kṣaudrakhaṇḍābhyāṃ dhātakyāḥ prasthameva ca | kaṅkolakaṃ lavaṅgaṃ ca phalaṃ jātyāstathaiva ca || 40 ||</seg> <seg type="unit" n="41">palāṃśakaṃ ca maricatvagelāpatrakesaram | pippalī citrakaṃ cavyaṃ pippalīmūlareṇuke || 41 ||</seg> <seg type="unit" n="42">ghṛtabhāṇḍe vinikṣipya candanāgarudhūpite | karpūravāsito hyeṣa grahaṇyā dīpanaḥ paraḥ || 42 ||</seg> <seg type="unit" n="43">arśasāṃ nāśane śreṣṭha udāvartasya gulmanut | jaṭharakrimikuṣṭhāni vraṇāstu vividhāstathā || 43 ||</seg> akṣirogaśirorogagalarogāṃśca nāśayet |)</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">athāriṣṭāḥ, tatrādau kuṭajāriṣṭaḥ jvarādau - tulāṃ kuṭajamūlasya mṛdvīkārdhatulāṃ tathā || 44 ||</seg> <seg type="unit" n="45">madhūkapuṣpakāśmaryabhāgāndaśapalonmitān | caturdroṇe'mbhasaḥ paktvā kvāthe droṇāvaśeṣite ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">dhātakyā viṃśatipalaṃ guḍasya ca tulāṃ kṣipet | māsamātraṃ sthito bhāṇḍe kuṭajāriṣṭasaṃjñitaḥ ||46||</seg> jvarānpraśamayetsarvānkuryāttīkṣṇaṃ dhanañjayam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">atha viḍaṅgāriṣṭaḥ vidradhyādau - viḍaṅgaṃ granthikaṃ rāsnā kuṭajatvakphalāni ca || 47 ||</seg> <seg type="unit" n="48">pāṭhailavālukaṃ dhātrī bhāgānpañcapalānpṛthak | aṣṭadroṇe'mbhasaḥ paktvā kuryāddroṇāvaśeṣitam ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">pūte śīte kṣipettatra kṣaudraṃ palaśatatrayam | dhātakīṃ viṃśatipalāṃ trijātaṃ dvipalaṃ tathā || 49 ||</seg> <seg type="unit" n="50">priyaṅgukāñcanārāṇāṃ salodhrāṇāṃ palaṃ palam | vyoṣasya ca palānyaṣṭau cūrṇīkṛtya pradāpayet ||50||</seg> <seg type="unit" n="52">ghṛtabhāṇḍe vinikṣipya māsamekaṃ nidhāpayet | tataḥ pibedyathārhaṃ tu jayedvidradhimutthitam || 52||</seg> <seg type="unit" n="53">ūrustambhāśmarīmehānpratyaṣṭhīlābhagandarān | gaṇḍamālāṃ hanustambhaṃ viḍaṅgāriṣṭasaṃjñakam || 53 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">atha devadārvyādyariṣṭaḥ pramehādau - tulārdhaṃ devadāroḥ syādvāsā ca palaviṃśati: | mañjiṣṭhendrayavā dantī tagaraṃ rajanīdvayam || 53 ||</seg> <seg type="unit" n="54">rāsnā kṛmighnaṃ mustaṃ ca śirīṣaṃ khadirārjunau | bhāgāndaśapalāndadyādyavānyā vatsakasya ca || 54 ||</seg> <seg type="unit" n="55">candanasya guḍūcyāśca rohiṇyāścitrakasya ca | bhāgānaṣṭapalānetānaṣṭadroṇe'mbhasa: pacet ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">droṇaśeṣe kaṣāye ca pūte śīte pradāpayet | dhātakyāḥ ṣoḍaśapalaṃ mākṣikasya tulātrayam || 56||</seg> <seg type="unit" n="57">vyoṣasya dvipalaṃ dadyāttrijātasya catuṣpalam | catuṣpalaṃ priyaṅgośca dvipalaṃ nāgakeśaram || 57 ||</seg> <seg type="unit" n="458">sarvāṇyetani saṃcūrṇya ghṛtabhāṇḍe nidhāpayet | māsādūrdhvaṃ pibedenaṃ pramehaṃ hanti durjayam || 458 ||</seg> <seg type="unit" n="59">vātarogāngrahaṇyarśomūtrakṛcchrāṇi nāśayet | devadārvādiko'riṣṭaḥ kaṇḍūkuṣṭhavināśanaḥ<note place="foot" type="editorial" n="6">’dadrukuṣṭhanivāraṇaḥ pāya-</note> || 59 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">atha khadirāriṣṭaṃ kuṣṭhādau - khadirasya tulārdhaṃ tu devadāru ca tatsamam | bākucī dvādaśapalā dārvī syātpalaviṃśatiḥ || 60 ||</seg> <seg type="unit" n="61">triphalā viṃśatipalā hyaṣṭadroṇe'mbhasaḥ pacet | kaṣāye droṇaśeṣe ca pūte śīte vinikṣipet || 61 ||</seg> <seg type="unit" n="62">tulādvayaṃ mākṣikasya tulaikā śarkarā matā | dhātakyā viṃśatipalaṃ kaṅkolaṃ nāgakeśaram || 62 ||</seg> <seg type="unit" n="63">jātīphalaṃ lavaṅgailātvakpatrāṇi pṛthakpṛthak | palonmitāni kṛṣṇāyā dadyātpalacatuṣṭayam || 63 ||</seg> <seg type="unit" n="64">ghṛtabhāṇḍe vinikṣipya māsādūrdhvaṃ pibennaraḥ | mahākuṣṭhāni hṛdrogaṃ pāṇḍurogārbude tathā || 64 ||</seg> <seg type="unit" n="65">gulmaṃ granthiṃ kṛmīnkāsaṃ śvāsaṃ plīhodaraṃ jayet | eṣa vai khadirāriṣṭaḥ sarvakuṣṭhanivāraṇaḥ ||65||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">atha babbūlāriṣṭaḥ kṣayakāsādau -- tulādvayaṃ tu babbūlyāścaturdroṇe jale pacet | droṇaśeṣe rase śīte guḍasya ca tulāṃ kṣipet ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">dhātakīṃ ṣoḍaśapalāṃ kṛṣṇāṃ ca dvipalāṃ tathā | jātīphalāni kaṅkolamelātvakpatrakeśaram || 67 ||</seg> <seg type="unit" n="68">lavaṅgaṃ maricaṃ caiva palikānyupakalpayet | māsaṃ bhāṇḍe sthitastveṣa babbūlāriṣṭako jayet|| 68||</seg> kṣayaṃ kuṣṭhamatīsāraṃ pramehaśvāsakāsakam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">atha drākṣāriṣṭaḥ puṣṭyādau - drākṣātulārdhaṃ dvidroṇe jalasya vipacetsudhīḥ || 69 ||</seg> <seg type="unit" n="70">pādaśeṣe kaṣāye ca pūte śīte vinikṣipet | guḍasya dvitulāṃ tatra tvagelāpatrakeśaram || 70 ||</seg> <seg type="unit" n="71">priyaṅgurmaricaṃ kṛṣṇā viḍaṅgaṃ ceti cūrṇayet | pṛthakpalonmitairbhāgaistato bhāṇḍe nidhāpayet ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">samantato ghaṭṭayitvā pibejjātarasaṃ tataḥ | uraḥkṣataṃ kṣayaṃ hanti kāsaśvāsagalāmayān || 72 ||</seg> drākṣāriṣṭāhvayaḥ prokto balakṛnmalaśodhanaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">atha rohitakāriṣṭaḥ gudajagrahaṇyādau - rohitakatulāmekāṃ caturdroṇe jale pacet || 73 ||</seg> <seg type="unit" n="74">pādaśeṣe rase śīte pūte palaśatadvayam | dadyādguḍasya dhātakyāḥ palaṣoḍaśikaṃ matam || 74 ||</seg> <seg type="unit" n="75">pañcakolaṃ trijātaṃ ca triphalāṃ ca vinikṣipet | cūrṇayitvā palāṃśena tato bhāṇḍe nidhāpayet ||75||</seg> <seg type="unit" n="76">māsādūrdhvaṃ ca pibatāṃ gudajā yānti sakṣayam | grahaṇīpāṇḍuhṛdrogaplīhagulmodarāṇi ca || 76 ||</seg> kuṣṭhaśophāruciharo rohitāriṣṭasaṃjñakaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">atha daśamūlāriṣṭaḥ vātādau - (parṇyau bṛhatyau gokaṇṭo bilvo'gnimanthako'raluḥ || 77 ||</seg> <seg type="unit" n="78">pāṭhalā kāśmarī ceti daśamūlamihocyate |) daśamūlāni kurvīta bhāgaiḥ pañcapalaiḥ pṛthak || 78 ||</seg> <seg type="unit" n="79">pañcaviṃśatpalaṃ kuryāccitrakaṃ pauṣkaraṃ tathā | kuryādviṃśatpalaṃ lodhraṃ guḍūcī tatsamā bhavet ||79 ||</seg> <seg type="unit" n="80">palaiḥ ṣoḍaśabhirdhātrī ravisaṃkhyairdurālabhā | khadiro bījasāraśca pathyā ceti pṛthakpalaiḥ || 80 ||</seg> <seg type="unit" n="81">aṣṭabhirgaṇitaiḥ kuṣṭhaṃ mañjiṣṭhā devadāru ca | viḍaṅgaṃ madhukaṃ bhārgī kapittho'kṣaḥ punarnavā || 81 ||</seg> <seg type="unit" n="82">cavyaṃ māṃsī priyaṅguśca sārivā kṛṣṇajīrakam | trivṛtā reṇukaṃ rāsnā pippalī kramukaḥ śaṭhī ||82 ||</seg> <seg type="unit" n="83">haridrā śatapuṣpā ca padmakaṃ nāgakeśaram | mustamindrayavaḥ śuṇṭhī jīvakarṣabhakau tathā ||83||</seg> <seg type="unit" n="84">medā cānyā mahāmedā kākolyau ṛddhivṛddhike | kuryātpṛthagvipalikānpacedaṣṭaguṇe jale || 84 ||</seg> <seg type="unit" n="85">caturthāṃśaṃ śṛtaṃ nītvā mṛdbhāṇḍe saṃnidhāpayet | tataḥ ṣaṣṭipalāṃ drākṣāṃ pacennīre caturguṇe || 85 ||</seg> <seg type="unit" n="364">tripādaśeṣaṃ śītaṃ ca pūrvakvāthe śṛtaṃ kṣipet | dvātriṃśatpalikaṃ kṣaudraṃ dadyādguḍacatuḥśatam || 364 ||</seg> <seg type="unit" n="87">triṃśatpalāni dhātakyāḥ kaṅkolaṃ jalacandanam | jātīphalaṃ lavaṅgaṃ ca tvagelāpatrakeśaram || 87 ||</seg> <seg type="unit" n="88">pippalī ceti saṃcūrṇya bhāgairdvipalikaiḥ pṛthak | śāṇamātrāṃ ca kastūrīṃ sarvamekatra nikṣipet ||88||</seg> <seg type="unit" n="89">bhūmau nikhātayedbhāṇḍaṃ tato jātarasaṃ pibet | katakasya phalaṃ kṣiptvā rasaṃ nirmalatāṃ nayet ||89||</seg> <seg type="unit" n="90">grahaṇīmaruciṃ śvāsaṃ kāsaṃ gulmaṃ bhagandaram | vātavyādhiṃ kṣayaṃ chardiṃ pāṇḍurogaṃ ca kāmalām ||90||</seg> <seg type="unit" n="91">kuṣṭhānyarśāṃsi mehāṃśca mandāgnimudarāṇi ca | śarkarāmaśmarīṃ mūtrakṛcchraṃ dhātukṣayaṃ jayet || 91 ||</seg> <seg type="unit" n="92">kṛśānāṃ puṣṭijanano vandhyānāṃ garbhadaḥ paraḥ | ariṣṭo daśamūlākhyastejaḥśukrabalapradaḥ ||92||</seg> iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ madhyamakhaṇḍe āsavāriṣṭakalpanā nāma daśamo'dhyāyaḥ ||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="11" xml:id="sd.2.11">
          <head>atha dhātuśodhanamāraṇakalpanādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">ekādaśo'dhyāyaḥ | athedānīṃ dhātūnāṃ samudāyena śodhanamāraṇaṃ darśayannāha - svarṇatārāratāmrāṇi nāgavaṅgau ca tīkṣṇakam | dhātavaḥ sapta vijñeyāstatastān śodhayedbudhaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">idānīṃ tacchodhanamāraṇamāha -- svarṇatārāratāmrāyaḥpatrāṇyagnau pratāpayet| | niṣiñcettaptataptāni taile takre ca kāñjike || 2 ||</seg> <seg type="unit" n="3">gomūtre ca kulatthānāṃ kaṣāye ca tridhā tridhā | evaṃ svarṇādilohānāṃ viśuddhiḥ saṃprajāyate || 3 ||</seg> <seg type="unit" n="4">nāgavaṅgau prataptau ca gālitau tau niṣiṃcayet | tridhā tridhā viśuddhiḥ syādravidugdhena ca tridhā ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">atha svarṇamāraṇam -- svarṇāñca dviguṇaṃ sūtamamlena saha mardayet | tadgolakasamaṃ gandhaṃ nidadhyādadharottaram || 5 ||</seg> <seg type="unit" n="6">golakaṃ ca tato rundhyāccharāvadṛḍhasaṃpuṭe | triṃśadvanopalairdadyātpuṭānyevaṃ caturdaśa ||6 ||</seg> nirutthaṃ jāyate bhasma gandho deyaḥ punaḥ punaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">athāparo vidhiḥ- kāñcane gālite nāgaṃ ṣoḍaśāṃśena nikṣipet || 7 ||</seg> <seg type="unit" n="8">cūrṇayitvā tathāmlena ghṛṣṭvā kṛtvā ca golakam | golakena samaṃ gandhaṃ dattvā caivādharottaram || 8 ||</seg> <seg type="unit" n="9">śarāvasaṃpuṭe dhṛtvā puṭet triṃśadvanopalaiḥ | evaṃ saptapuṭairhema nirūtthaṃ bhasma jāyate || 9 ||</seg> <seg type="unit" n="10">anyacca svarṇamāraṇamāha - kāñcanārarasairghṛṣṭvā samasūtakagandhayoḥ | kajjalyā hemapatrāṇi lepayetsamamātrayā || 10 ||</seg> <seg type="unit" n="11">kāñcanāratvacaḥ kalkairmūṣāyugmaṃ prakalpayet | dhṛtvā tatsaṃpuṭe golaṃ mṛnmūṣāsaṃpuṭe pacet || 11 ||</seg> <seg type="unit" n="12">nidhāya saṃdhirodhaṃ ca kṛtvā saṃśoṣya kokilaiḥ | vahniṃ kharataraṃ kuryādevaṃ dadyātpuṭatrayam || 12 ||</seg> <seg type="unit" n="13">nirutthaṃ jāyate bhasma sarvakāryeṣu yojayet | kāñcanāraprakāreṇa lāṅgalī hanti kāñcanam || 13 ||</seg> <seg type="unit" n="14">jvālāmukhī yathā hanyāttathā hanti manaḥśilā | athānyadapi svarṇamāraṇaprakāramāha - śilāsindūrayoścūrṇaṃ samayorarkadugdhakaiḥ ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">saptaiva bhāvanā dadyācchoṣayecca punaḥ punaḥ | tatastu gālite hemni kalko'yaṃ dīyate samaḥ || 15||</seg> <seg type="unit" n="16">punardhamedatitarāṃ yathā kalko vilīyate | evaṃ velātrayaṃ<note place="foot" type="editorial" n="3">kṣāratrayaṃ iti pā. |</note> dadyātkalkaṃ hemamṛtirbhavet || 16 ||</seg> <seg type="unit" n="17">athānyaprakāramāha - pārāvatamalairlimpedathavā kukkuṭodbhavaiḥ | hemapatrāṇi teṣāṃ ca pradadyādantarāntaram ||17 ||</seg> <seg type="unit" n="18">gandhacūrṇaṃ samaṃ dhṛtvā śarāvayugmasaṃpuṭe | pradadyātkukkuṭapuṭaṃ pañcabhirgomayopalaiḥ || 18 ||</seg> <seg type="unit" n="19">evaṃ navapuṭāndadyāddaśamaṃ ca mahāpuṭam | triṃśadvanopalairdeyaṃ jāyate hemabhasmakam || 19 ||</seg> <seg type="unit" n="20">(suvarṇaṃ<note place="foot" type="editorial" n="4">kecidimaṃ na paṭhanti |</note> ca bhavetsvādu tiktaṃ snigdhaṃ himaṃ guru | buddhividyāsmṛtikaraṃ viṣahāri rasāyanam || 20 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">idānīṃ raupyamāraṇaṃ prakaṭayannāha - bhāgaikaṃ tālakaṃ mardyaṃ jambenāmlena kenacit | tena bhāgatrayaṃ tārapatrāṇi parilepayet || 21 ||</seg> <seg type="unit" n="22">dhṛtvā mūṣāpuṭe ruddhvā puṭet triṃśadvanopalaiḥ | samuddhṛtya punastālaṃ dattvā ruddhvā puṭe pacet || 22 ||</seg> evaṃ caturdaśapuṭaistāraṃ bhasma prajāyate |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">aparamapi tāramāraṇamāha - snuhīkṣīreṇa saṃpiṣṭaṃ mākṣikaṃ tena lepayet || 23 ||</seg> <seg type="unit" n="24">tālakasya prakāreṇa tārapatrāṇi buddhimān | puṭeccaturdaśapuṭaistāraṃ bhasma prajāyate ||24 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">pītalohamāraṇamāha - arkakṣīreṇa saṃpiṣṭo gandhakastena lepayet | samenārasya patrāṇi śuddhānyamladravairmuhuḥ || 25 ||</seg> <seg type="unit" n="26">tato mūṣāpuṭe dhṛtvā puṭedgajapuṭena ca | evaṃ puṭadvayenaiva bhasmāraṃ bhavati dhruvam || 26 ||</seg> <seg type="unit" n="27">āravatkāṃsyamapyevaṃ bhasmatāṃ yāti niścitam | aparamapyāha - arkakṣīravadājaṃ<note place="foot" type="editorial" n="5">arkakṣīraṃ vaṭakṣīraṃ nirguṇḍī kṣīrikā tathā i. pā. |</note> syātkṣīranirguṇḍikā tathā || 27 ||</seg> tāmrarītidhvanivadhe samagandhakayogataḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">samprati tāmramāraṇaṃ darśayannāha - sūkṣmāṇi tāmrapatrāṇi kṛtvā saṃsvedayedbudhaḥ | vāsaratrayamamlena tataḥ khalve vinikṣipet || 28 ||</seg> <seg type="unit" n="29">pādāṃśaṃ sūtakaṃ dattvā yāmamamlena mardayet | tata uddhṛtya patrāṇi lepayeddviguṇena ca || 29 ||</seg> <seg type="unit" n="30">gandhakenāmlaghṛṣṭena tasya kuryācca golakam | tataḥ ṣiṣṭvā ca mīnākṣīṃ cāṅgerīṃ vā punarnavām ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">tatkalkena bahirgolaṃ lepayedaṅgulonmitam | dhṛtvā tadgolakaṃ bhāṇḍe śarāveṇa ca rodhayet ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">vālukābhiḥ prapūryātha vibhūtilavaṇāmbubhiḥ | dattvā bhāṇḍamukhe mudrāṃ tataścullyāṃ vipācayet||32||</seg> <seg type="unit" n="33">kramavṛddhāgninā samyagyāvadyāmacatuṣṭayam | svāṅgaśītalamuddhṛtya mardayetsūraṇadravaiḥ || 33 ||</seg> <seg type="unit" n="34">dinaikaṃ golakaṃ kuryādardhagandhena lepayet | saghṛtena tato mūṣāṃ puṭe gajapuṭe pacet || 34 ||</seg> <seg type="unit" n="35">sāṅgaśītaṃ samuddhṛtya mṛtaṃ tāmraṃ śubhaṃ bhavet | vāntiṃ bhrāntiṃ klamaṃ mūrcchāṃ na karoti kadācana ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">atha sīsakamāraṇamāha - tāmbūlīrasasaṃpiṣṭaśilālepātpunaḥ punaḥ || 36 ||</seg> dvātriṃśadbhiḥ puṭairnāgo niruttho yāti bhasmatām |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">aśvatthaciñcātvakcūrṇaṃ caturthāṃśena nikṣipet || 37 ||</seg> <seg type="unit" n="38">mṛtpātre drāvite nāge lohadarvyā pracālayet | yāmaikena bhavedbhasma tattulyāṃ ca manaḥśilām ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">kāñjikena dvayaṃ piṣṭvā pacedṛḍhapuṭena ca | svāṅgaśītaṃ punaḥ piṣṭvā śilayā kāñjikena ca ||39||</seg> punaḥ puṭeccharāvābhyāmevaṃ ṣaṣṭipuṭairmṛtiḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">idānīṃ vaṅgamāraṇaṃ darśayannāha - mṛtpātre drāvite baṅge ciñcāśvatthatvaco rajaḥ || 40 ||</seg> <seg type="unit" n="41">kṣiptvā kṣiptvā caturthāṃśamayodarvyā pracālayet | tato dviyāmamātreṇa vaṅgabhasma prajāyate || 41 ||</seg> <seg type="unit" n="42">atha bhasmasamaṃ tālaṃ kṣiptvāmlena pramardayet | tato gajapuṭe paktvā punaramlena mardayet || 42 ||</seg> <seg type="unit" n="43">tālena daśamāṃśena yāmamekaṃ tataḥ puṭet | evaṃ daśapuṭaiḥ pakvo vaṅgastu mriyate dhruvam || 43 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">atha lohamāraṇamāha - śuddhaṃ lohabhavaṃ cūrṇaṃ pātālagaruḍīrasaiḥ | mardayitvā puṭedvahnau dadyādevaṃ puṭatrayam || 44 ||</seg> <seg type="unit" n="45">puṭatrayaṃ kumāryā ca kuṭhārakulattharasaiḥ | puṭaṣaṭkaṃ tato dadyādevaṃ tīkṣṇamṛtirbhavet || 45 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">anyaccetyaparamapi māraṇamāha - kṣipedvā daśamāṃśena daradaṃ tīkṣṇacūrṇataḥ | mardayetkanyakādrāvairyāmayugmaṃ tataḥ puṭet || 46 ||</seg> <seg type="unit" n="47">evaṃ saptapuṭairmṛtyuṃ lohacūrṇamavāpnuyāt | rasaiḥ kuṭhāracchinnāyāḥ pātālagaruḍīrasaiḥ ||47 ||</seg> stanyena cārkadugdhena tīkṣṇasyaivaṃ mṛtirbhavet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">anyadapi māraṇamāha - sūtakāddviguṇaṃ gandhaṃ dattvā kuryācca kajjalīm ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">dvayoḥ samaṃ lohacūrṇaṃ mardayetkanyakādravaiḥ | yāmayugmaṃ tataḥ piṇḍaṃ kṛtvā tāmrasya pātrake ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">gharme dhṛtvā rubūkasya patrairācchādayedbudhaḥ | yāmārdhenoṣṇatāṃ bhūyāddhānyarāśau nyasettataḥ ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">dattvopari śarāvaṃ tu tridinānte samuddharet | piṣṭvā ca gālayedvastrādevaṃ vāritaraṃ bhavet || 51 ||</seg> <seg type="unit" n="52">evaṃ sarvāṇi lohāni svarṇādīnyapi mārayet | śilāgandhārkadugdhāktāḥ svarṇādyāḥ sarvadhātavaḥ||52||</seg> mriyante dvādaśapuṭaiḥ satyaṃ guruvaco yathā |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">athopadhātuśodhanamāraṇaṃ, te ke upadhātavaḥ ? iti darśayannāha - mākṣikaṃ tutthakābhre ca nīlāñjanaśilālakāḥ ||53||</seg> rasakaśceti vijñeyā ete saptopadhātavaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">atha mākṣikaśodhanamāraṇam - mākṣikasya trayo bhāgā bhāgaikaṃ saindhavasya ca ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">mātuluṅgadravairvātha jambīrotthadravaiḥ pacet | cālayellohaje pātre yāvatpātraṃ tu lohitam ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">bhavettatastu saṃśuddhiṃ svarṇamākṣikamṛcchati | kulatthasya kaṣāyeṇa ghṛṣṭvā tailena vā puṭet || 56 ||</seg> <seg type="unit" n="57">takreṇa vājamūtreṇa mriyate svarṇamākṣikam | karkoṭīmeṣaśṛṅgyutthairdravairjambīrajairdinam || 57 ||</seg> bhāvayedātape tīvre vimalā śudhyati dhruvam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">atha tutthakaśodhanamāha -- viṣṭhayā mardayettutthaṃ mārjārakakapotayoḥ || 58 | daśāṃśaṃ ṭaṅkaṇaṃ dattvā pacenmṛdupuṭena tu | puṭaṃ dadhnā puṭaṃ kṣaudrairdeyaṃ tutthaviśuddhaye || 59 ||</seg></ab>
          <ab type="mula">athābhrakaśodhanam - kṛṣṇābhrakaṃ dhamedvahnau tataḥ kṣīre vinikṣipet | bhinnapatraṃ tu tatkṛtvā taṇḍulīyāmlayordravaiḥ ||60| bhāvayedaṣṭayāmaṃ tadevaṃ śuddhyati cābhrakam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">atha māraṇam | kṛtvā dhānyābhrakaṃ tattu śoṣayitvātha mardayet || 61||</seg> <seg type="unit" n="62">arkakṣīrairdinaṃ khalve cakrākāraṃ ca kārayet | veṣṭayedarkapatraiśca samyaggajapuṭe pacet || 62 ||</seg> <seg type="unit" n="63">punarmardyaṃ punaḥ pācyaṃ saptavāraṃ prayatnataḥ | tato vaṭajaṭākvāthaistadvaddeyaṃ puṭatrayam || 63||</seg> <seg type="unit" n="64">mriyate nātra saṃdehaḥ sarvayogeṣu yojayet | tulyaṃ ghṛtaṃ mṛtābhreṇa lohapātre vipācayet || 64 ||</seg> <seg type="unit" n="65">ghṛte jīrṇe tadabhraṃ tu sarvayogeṣu yojayet | mṛtaṃ tvabhraṃ harenmṛtyuṃ jarāpalitanāśanam || 65 ||</seg> anupānaiśca saṃyuktaṃ tattadrogaharaṃ param |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">athānyaprakāro'bhrakamāraṇasya tamapi vyācaṣṭe - śuddhaṃ dhānyābhrakaṃ mustaṃ śuṇṭhīṣaḍbhāgayojitam||66||</seg> <seg type="unit" n="67">mardayetkāñjikenaiva dinaṃ citrakajai rasaiḥ | tato gajapuṭaṃ dadyāttasmāduddhṛtya mardayet || 67 ||</seg> <seg type="unit" n="68">triphalāvāriṇā tadvatpuṭedevaṃ puṭaistribhiḥ | balāgomūtramusalītulasīsūraṇadravaiḥ || 68 ||</seg> marditaṃ puṭitaṃ vahnau tritrivelaṃ vrajenmṛtim |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">abhrasatvaprakāraḥ |<note place="foot" type="editorial" n="11">kṣepakamidam|</note> dhānyābhrakasya bhāgaikaṃ dvau bhāgau ṭaṅkaṇasya na | piṣṭvā tadandhamūṣāyāṃ ruddhvā tīvrāgninā pacet ||69||</seg> svabhāvaśītalaṃ cūrṇaṃ sarvayogeṣu yojayet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">atha nīlāñjanam - nīlāñjanaṃ cūrṇayitvā jambīradravabhāvitam || 70 ||</seg> <seg type="unit" n="71">dinaikamātape śuddhaṃ bhavetkāryeṣu yojayet | evaṃ gairikakāsīsaṭaṅkaṇāni varāṭikā || 71||</seg> taurī śaṅkhaṃ ca kaṅkuṣṭhaṃ śuddhimāyāti niścitam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">atha manaḥśilāśodhanam -- pacettryahamajāmūtrairdolāyantre manaḥśilām || 72 ||</seg> bhāvayetsaptadhā pittairajāyāḥ śuddhimṛcchati |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">atha tālakaśuddhiḥ - tālakaṃ kaṇaśaḥ kṛtvā sacūrṇaṃ kāñjike kṣipet ||73||</seg> <seg type="unit" n="74">dolāyantreṇa yāmaikaṃ tataḥ kūṣmāṇḍajairdravai | tilataile pacedyāmaṃ yāmaṃ ca triphalājalaiḥ || 74 ||</seg> evaṃ yantre caturyāmaṃ pācyaṃ śudhyati tālakam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">atha rasakaśuddhiḥ -- naramūtraiśca gomūtraiḥ saptāhaṃ rasakaṃ pacet || 75 ||</seg> dolāyantreṇa śuddhiḥ syāttataḥ kāryeṣu yojayet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">athedānīṃ samudāyena sattvanirgamaṃ prakaṭayannāha - lākṣā mīnā payaśchāgaṃ ṭaṅkaṇaṃ mṛgaśṛṅgakam ||76||</seg> <seg type="unit" n="77">piṇyākaṃ sarṣapāḥ śigrurguñjorṇāguḍasaindhavāḥ | yavāstiktā ghṛtaṃ kṣaudraṃ yathālābhaṃ vicūrṇayet ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">ebhirvimiśritāḥ sarve dhātavo gāḍhavahninā | mūṣādhmātāḥ prajāyante muktasatvā na saṃśayaḥ ||78||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">atha ratnānāṃ śodhanamāraṇam - kulatthakodravakvāthairdolāyantre vipācayet | vyāghrīkandagataṃ vajraṃ tridinaṃ tadviśudhyati || 79 ||</seg> <seg type="unit" n="80">taptaṃ taptaṃ tu tadvajraṃ kharamūtrairniṣecayet | punastapyaṃ punaḥ secyamevaṃ kuryāttrisaptadhā || 80 ||</seg> <seg type="unit" n="81">matkuṇaistālakaṃ piṣṭvā yāvadbhavati golakam | tadgole nihitaṃ vajraṃ tadgolaṃ vahninā dhamet || 81 ||</seg> <seg type="unit" n="82">siñcayedaśvamūtreṇa tadgole ca kṣipetpunaḥ | ruddhvā dhmātaṃ punaḥ secyamevaṃ kuryāttrisaptadhā ||82||</seg> evaṃ ca mriyate vajraṃ cūrṇaṃ sarvatra yojayet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">athānyadapi vajramāraṇamāh<note place="foot" type="editorial" n="14">vajrakamṛtirnaiva sugamā | kharadaṃṣṭrāmadhye bhavatyeva iti kecana |</note> - hiṅgusaindhavasaṃyukte kvāthe kaulatthaje kṣipet || 83 ||</seg> <seg type="unit" n="84">taptaṃ taptaṃ punarvajraṃ bhūryāccūrṇaṃ trisaptadhā | aparamapi vajramāraṇamāha - maṇḍūkaṃ kāṃsyaje pātre nigṛhya sthāpayetsudhīḥ ||84||</seg> <seg type="unit" n="85">sa bhīto mūtrayettatra tanmūtre vajramāvapet | taptaṃ taptaṃ ca bahudhā vajrasyaivaṃ mṛtirbhavet || 85 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">idānīṃ vaikrāntamāraṇamāha - vaikrāntaṃ vajravacchodhyaṃ nīlaṃ vā lohitaṃ tathā | hayamūtreṇa tatsecyaṃ taptaṃ taptaṃ dvisaptadhā || 86 ||</seg> <seg type="unit" n="87">tatastu meṣadugdhasya pañcāṅge golakaṃ kṣipet | puṭenmūṣāpuṭe ruddhvā kuryādevaṃ ca saptadhā || 87 ||</seg> vaikrāntaṃ bhasmatāṃ yāti vajrasthāne niyojayet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">idānīṃ śeṣaratnaśodhanamāraṇamapyāha -- svedayeddolikāyantre jayantyāḥ svarasena ca || 88 ||</seg> <seg type="unit" n="89">maṇimuktāpravālāni yāmaikaṃ śodhanaṃ bhavet | kumāryāstaṇḍulīyena stanyena ca niṣecayet ||89||</seg> <seg type="unit" n="90">pratyekaṃ saptavelaṃ ca taptataptāni kṛtsnaśaḥ | mauktikāni pravālāni tathā ratnānyaśeṣataḥ || 90 ||</seg> <seg type="unit" n="91">kṣaṇādvividhavarṇāni mriyante nātra saṃśayaḥ | uktamākṣikavanmuktāḥ pravālāni ca mārayet ||91||</seg> vajravatsarvaratnāni śodhayenmārayettathā |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="92">athedānīṃ śilājatuśodhanaprakāraṃ darśayannāha -- śilājatu samānīya grīṣmataptaśilācyutam ||92||</seg> <seg type="unit" n="93">godugdhaistriphalākvāthairbhṛṅgadrāvaiśca mardayet | ātape dinamekaikaṃ tacchuddhaṃ śuddhatāṃ vrajet || 93 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">athānyakaraṇaprakāramāha -- mukhyāṃ śilājatuśilāṃ sūkṣmakhaṇḍaprakalpitām | nikṣipyātyuṣṇapānīye yāmaikaṃ sthāpayetsudhīḥ || 94 ||</seg> <seg type="unit" n="95">mardayitvā tato nīraṃ gṛhṇīyādvastragālitam | sthāpayitvā ca mṛtpātre dhārayedātape budhaḥ || 95 ||</seg> <seg type="unit" n="96">uparisthaṃ dhanaṃ yatsyāttatkṣipedanyapātrake | dhārayedātape tasmāduparisthaṃ ghanaṃ nayet || 96 ||</seg> <seg type="unit" n="97">evaṃ punaḥ punarnītvā dvimāsābhyāṃ śilājatu | bhūyātkāryakṣamaṃ vahnau kṣiptaṃ liṅgopamaṃ bhavet || 97 ||</seg> <seg type="unit" n="98">nirdhūmaṃ ca tataḥ śuddhaṃ sarvakarmasu yojayet | adhaḥsthitaṃ ca yaccheṣaṃ tasminnīraṃ vinikṣipet || 98 ||</seg> vimardya dhārayeddharme pūrvavaccaiva tannayet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">atha maṇḍūrakaraṇam - akṣāṅgārairdhametkiṭṭaṃ lohajaṃ tadgavāṃ jalaiḥ || 99 ||</seg> <seg type="unit" n="100">secayettaptataptaṃ ca saptavāraṃ punaḥ punaḥ | cūrṇayitvā tataḥ kvāthairdviguṇaistriphalābhavai: ||100||</seg> āloḍya bharjayedvahnau maṇḍūraṃ jāyate varam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">atha kṣārakalpanāṃ darśayitumāha -- kṣīravṛkṣasya kāṣṭhāni śuṣkāṇyagnau pradīpayet || 101||</seg> <seg type="unit" n="102">nītvā tadbhasma mṛtpātre kṣiptvā nīre caturguṇe | vimardya dhārayedrātrau prātaracchaṃ jalaṃ nayet || 102 ||</seg> <seg type="unit" n="103">tannīraṃ kvāthayedvahnau yāvatsarvaṃ viśuṣyati | tataḥ pātrātsamullikhya kṣāro grāhyaḥ sitaprabhaḥ || 103||</seg> <seg type="unit" n="104">cūrṇābhaḥ pratisāryaḥ syātpeyaḥ syātkvāthavatsthitaḥ | iti kṣāradvayaṃ dhīmānyuktakāryeṣu yojayet || 104 ||</seg> iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa viracittāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ madhyamakhaṇḍe dhātuśodhanamāraṇaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ ||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="12" xml:id="sd.2.12">
          <head>atha rasakalpanādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">dvādaśo'dhyāyaḥ athedānīṃ rasapraśaṃsāpūrvakaṃ tacchodhanamāraṇādikamāha - pāradaḥ sarvarogāṇāṃ jetā puṣṭikaraḥ smṛtaḥ | sudine<note place="foot" type="editorial" n="1">‘sujñena’ gū.dī. sammata: |</note> sādhitaḥ kuryātsaṃsiddhiṃ dehalohayoḥ || 1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">idānīṃ rasarājasya paryāyanāmānyāha - rasendraḥ pāradaḥ sūto harajaḥ sūtako rasaḥ | budhaistasyeti<note place="foot" type="editorial" n="2">‘mukundaśce’ti gū.dī. sammata: |</note> nāmani jñeyāni rasakarmasu || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">tāmratārāranāgāśca hemavaṅgau ca tīkṣṇakam | kāṃsyakaṃ kāntalohaṃ ca dhātavo nava ye smṛtāḥ ||3||</seg> sūryādīnāṃ grahāṇāṃ te kathitā nāmabhiḥ kramāt |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">idānīṃ rasaśodhanakarmāha - rājīrasonamūṣāyāṃ rasaṃ kṣiptvā vibandhayet || 4 ||</seg> <seg type="unit" n="5">vastreṇa dolikāyantre svedayetkāñjikaistryaham | dinaikaṃ mardayetsūtaṃ kumārīsaṃbhavairdravaiḥ || 5 ||</seg> <seg type="unit" n="6">tathā citrakajaiḥ kvāthairmardayedekavāsaram | kākamācīrasaistadvaddinamekaṃ ca mardayet || 6 ||</seg> <seg type="unit" n="7">triphalāyāstathā kvāthai raso mardyaḥ prayatnataḥ | tatastebhyaḥ pṛthakkuryātsūtaṃ prakṣālya kāñjikaiḥ || 7 ||</seg> <seg type="unit" n="8">tataḥ kṣiptvā rasaṃ khalve rasādardhaṃ ca saindhavam | mardayennimbukarasairdinamekamanāratam || 8 ||</seg> <seg type="unit" n="9">tato rājī rasonaśca mukhyaśca navasādaraḥ | etai rasasamaistadvatsūto mardyastuṣāmbunā || 9 ||</seg> <seg type="unit" n="10">tataḥ saṃśoṣya cakrābhaṃ kṛtvā liptvā ca hiṅgunā | dvisthālīsaṃpuṭe dhṛtvā pūrayellavaṇena ca || 10 ||</seg> <seg type="unit" n="11">adhaḥ sthālīṃ tato mudrāṃ dadyādṛḍhatarāṃ budhaḥ | viśoṣyāgniṃ vidhāyādho niṣiñcedambunopari || 11 ||</seg> <seg type="unit" n="12">tatastu kuryāttīvrāgniṃ tadadhaḥ praharatrayam | evaṃ nipātayedūrdhvaṃ raso doṣavivarjitaḥ || 12 ||</seg> athordhvapiṭharīmadhye lagno grāhyo rasottamaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">atha gandhakaśodhanam - lohapātre vinikṣipya ghṛtamagnau pratāpayet || 13 ||</seg> <seg type="unit" n="14">tapte ghṛte tatsamānaṃ kṣipedgandhakajaṃ rajaḥ | vidrutaṃ gandhakaṃ jñātvā dugdhamadhye vini:kṣipet || 14||</seg> evaṃ gandhakaśuddhiḥ syātsarvakāryeṣu yojayet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">idānīṃ daradaśodhanamapyāha - meṣīkṣīreṇa daradamamlavargaiśca bhāvitam || 15 ||</seg> saptavāraṃ prayatnena śuddhimāyāti niścitam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">atha daradādrasākṛṣṭirbhavati tāmapi darśayannāha - nimbūrasairnimbapatrarasairvā yāmamātrakam || 16 ||</seg> <seg type="unit" n="17">piṣṭvā daradamūrdhvaṃ ca pātayetsūtayuktivat | tataḥ śuddharasaṃ tasmānnītvā kāryeṣu yojayet ||17 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">athoddhṛtasya sukhakaraṇam - kālakūṭo vatsanābhaḥ śṛṅgakaśca pradīpaka: | hālāhalo brahmaputro hāridraḥ saktukastathā ||18 ||</seg> <seg type="unit" n="19">saurāṣṭrika iti proktā viṣabhedā amī nava | arkasehuṇḍadhattūralāṅgalīkaravīrakam || 19 ||</seg> <seg type="unit" n="20">guñjāhiphenāvityetāḥ saptopaviṣajātayaḥ | etairvimarditaḥ sūtaśchinnapakṣaḥ prajāyate || 20||</seg> mukhaṃ ca jāyate tasya dhātūṃśca grasate kṣaṇāt |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">anyadapi mukhakaraṇamāha - athavā kaṭukakṣārau rājī lavaṇapañcakam || 21 ||</seg> <seg type="unit" n="22">rasono navasāraśca śigruścaikatra cūrṇitaiḥ | samāṃśaiḥ pāradādetairjambīreṇa draveṇa vā || 22 ||</seg> <seg type="unit" n="23">nimbutoyaiḥ kāñjikairvā soṣṇakhalve vimardayet | ahorātratrayeṇa syādrase dhātucaraṃ mukham || 23 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">aparamapi mukhakaraṃ darśayitumāha - athavā bindulīkīṭai raso mardyastrivāsaram | lavaṇāmlairmukhaṃ tasya jāyate dhātuhṛttvarā<note place="foot" type="editorial" n="5">‘dhātughasmaraṃ’ gū. dī. sammataḥ |</note> || 24 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">idānīṃ gandhakajāraṇanimittaṃ karma darśayannāha - atha kacchapayantreṇa gandhajāraṇamucyate | mṛtkuṇḍe nikṣipettoyaṃ tanmadhye ca śarāvakam||25||</seg> <seg type="unit" n="27">mahatkuṇḍapidhānābhaṃ madhye mekhalayā yutam | liptvā ca mekhalāmadhyaṃ cūrṇenātra rasaṃ kṣipet||2 6|| rasasyopari gandhasya rajo dadyātsamāṃśakam | dattvopari śarāvaṃ ca bhasmamudrāṃ pradāpayet || 27 ||</seg> <seg type="unit" n="28">tasyopari puṭaṃ dadyāccaturbhirgomayopalaiḥ | evaṃ punaḥ punargandhaṃ ṣaḍguṇaṃ jārayedbudhaḥ || 28 ||</seg> gandhe jīrṇe bhavetsūtastīkṣṇāgniḥ sarvakarmasu |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">atha pāradamāraṇam - dhūmasāraṃ rasaṃ torīṃ gandhakaṃ navasādaram || 29 ||</seg> <seg type="unit" n="30">yāmaikaṃ mardayedamlairbhāgaṃ kṛtvā samāṃśakam | kācakupyāṃ vinikṣipya tāṃ ca mṛdvastramudrayā ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">vilipya parito vakre mudrāṃ dattvā ca śoṣayet | adhaḥsacchidrapiṭharīmadhye kūpīṃ niveśayet || 31 ||</seg> <seg type="unit" n="32">piṭharīṃ vālukāpūrairbhṛtvā cākūpikāgalam | niveśya cullyāṃ tadadhaḥ kuryādvahniṃ śanaiḥ śanaiḥ ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">tasmādapyadhikaṃ kiṃcitpāvakaṃ jvālayetkramāt | evaṃ dvādaśabhiryāmairmriyate sūtakottamaḥ || 33 ||</seg> <seg type="unit" n="34">sphoṭayetsvāṅgaśītaṃ tamūrdhvagaṃ gandhakaṃ tyajet | adhaḥsthaṃ mṛtasūtaṃ ca sarvakarmasu yojayet || 34 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">anyadapi rasamāraṇamāha - apāmārgasya bījānāṃ mūṣāyugmaṃ prakalpayet | tatsaṃpuṭe nyasetsūtaṃ malayūdugdhamiśritam || 35 ||</seg> <seg type="unit" n="36">droṇapuṣpīprasūnāni viḍaṅgamirimedakaḥ | etaccūrṇamadhordhvaṃ ca dattvā mudrāṃ pradīyate || 36 ||</seg> <seg type="unit" n="37">taṃ golaṃ sandhayetsamyagmṛnmūṣāsaṃpuṭe sudhīḥ | mudrāṃ dattvā śoṣayitvā tato gajapuṭe pacet ||37||</seg> ekamekapuṭenaiva jāyate bhasma sūtakam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">anyadapi rasamāraṇaṃ prakaṭayannāha - kāṣṭhodumbarikādugdhai rasaṃ kiṃcidvimardayet || 38 ||</seg> <seg type="unit" n="39">taddugdhaghṛṣṭahiṅgośca mūṣāyugmaṃ prakalpayet | kṣiptvā tatsaṃpuṭe sūtaṃ tatra mudrāṃ pradāpayet || 39 ||</seg> <seg type="unit" n="40">dhṛtvā taṃ golakaṃ prājño mṛnmūṣāsaṃpuṭe'dhike | pacenmṛdupuṭenaiva sūtako yāti bhasmatām ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">aparamapi pāradamāraṇaṃ darśayannāha - nāgavallīrasairghṛṣṭaḥ karkoṭīkandagarbhitaḥ | mṛṇmūṣāsaṃpuṭe paktvā sūto vātyeva bhasmatām || 41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">atha jvarādau rasāḥ procyante – jvarāṅkuśaḥ | khaṇḍitaṃ mṛgaśrṛṅgaṃ ca jvālāmukhyā rasaiḥ samam | ruddhvā bhāṇḍe pacecculyāṃ yāmayugmaṃ tato nayet ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">aṣṭāṃśaṃ trikaṭuṃ dadyānniṣkamātraṃ ca bhakṣayet | nāgavallīrasaiḥ sārdhaṃ vātapittajvarāpaham || 43 ||</seg> <seg type="unit" n="44">ayaṃ jvarāṃkuśo nāma rasaḥ sarvajvarāpahaḥ | aikāhikaṃ dvyāhikaṃ ca tryāhikaṃ vā na saṃśayaḥ ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">atha jvarārirasaḥ -- pāradaṃ rasakaṃ tālaṃ tutthaṃ ṭaṅkaṇagandhakaṃ | sarvametatsamaṃ śuddhaṃ kāravellīrasairdinam || 45 ||</seg> <seg type="unit" n="46">mardayellepayettena tāmrapātrodaraṃ bhiṣak | aṅgulyardhapramāṇena tato ruddhvā ca tanmukham || 46 ||</seg> <seg type="unit" n="47">pacettaṃ vālukāyanttre kṣiptvā dhānyāni tanmukhe ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">yadā sphuṭanti dhānyāni tadā siddhaṃ vinirdiśet | tato nayetsvāṅgaśītaṃ tāmrapātrodarādbhiṣak ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">rasaṃ jvarārināmānaṃ vicūrṇya maricaiḥ samam | māṣaikaṃ parṇakhaṇḍena bhakṣayennāśayejjvaram || 49 ||</seg> tridinairviṣamaṃ tīvramekadvitricaturthakam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">atha śītajvarārirasaḥ | tālakaṃ tutthakaṃ tāmraṃ rasaṃ gandhaṃ manaḥśilām ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">karṣaṃ karṣaṃ prayoktavyaṃ mardayettriphalāmbubhiḥ | golaṃ nyasetsaṃpuṭake puṭaṃ dadyātprayatnataḥ || 51 ||</seg> <seg type="unit" n="52">tato nītvārkadugdhena vajrīdugdhena saptadhā | kvāthena dantyāḥ śyāmāyā bhāvayetsaptadhā punaḥ ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">māṣamātraṃ rasaṃ divyaṃ pañcāśanmaricairyutam | guḍaṃ gadyāṇakaṃ caiva tulasīdalayugmakam || 53 ||</seg> <seg type="unit" n="54">bhakṣayettridinaṃ bhaktyā śītārirdurlabhaḥ paraḥ | pathyaṃ dugdhaudanaṃ deyaṃ viṣamaṃ śītapūrvakam || 54 ||</seg> <seg type="unit" n="55">dāhapūrvaṃ haratyāśu tṛtīyakacaturthakau | dvyāhikaṃ satataṃ caiva vaivarṇyaṃ ca niyacchati || 55 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">jvaraghnī guṭikā | bhāgaikaḥ syādrasācchuddhādaileyaḥ pippalī śivā | ākārakarabho gandhaḥ kaṭutailena śodhitaḥ ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">phalāni cendravāruṇyāścaturbhāgamitā amī | ekatra mardayeccūrṇamindravāruṇikārasaiḥ || 57 ||</seg> <seg type="unit" n="58">māṣonmitāṃ guṭīṃ kṛtvā dadyātsarvajvare budha: | chinnārasānupānena jvaraghnī guṭikā matā || 58 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">atha lokanātharasaḥ kṣayādau - śuddho bubhukṣitaḥ sūto bhāgadvayamito bhavet | tathā gandhasya bhāgau dvau kuryātkajjalikāṃ tayoḥ ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">sūtāccaturguṇeṣveva kapardeṣu vinikṣipet | bhāgaikaṃ ṭaṅkaṇaṃ dattvā gokṣīreṇa vimardayet || 60 ||</seg> <seg type="unit" n="61">tathā śaṅkhasya khaṇḍānāṃ bhāgānaṣṭau prakalpayet | kṣipetsarvaṃ puṭasyāntaścūrṇaliptaśarāvayoḥ || 61 ||</seg> <seg type="unit" n="62">garte hastonmite dhṛtvā puṭedgajapuṭena ca | svāṅgaśītaṃ samuddhṛtya piṣṭvā tatsarvamekataḥ || 62 ||</seg> <seg type="unit" n="63">ṣaḍguñjāsaṃmitaṃ cūrṇamekonatriṃśadūṣaṇaiḥ | ghṛtena vātaje dadyānnavanītena pittaje || 63 ||</seg> <seg type="unit" n="64">kṣaudreṇa śleṣmaje dadyādatīsāre kṣaye tathā | arucau grahaṇīroge kārśye mandānale tathā || 64 ||</seg> <seg type="unit" n="65">kāsaśvāseṣu gulmeṣu lokanātharaso hitaḥ | tasyopari ghṛtānnaṃ ca bhuñjīta kavalatrayam || 65 ||</seg> <seg type="unit" n="66">mañce kṣaṇaikamuttānaḥ śayītānupadhānake | anamlamannaṃ saghṛtaṃ bhuñjīta madhuraṃ dadhi || 66 ||</seg> <seg type="unit" n="67">prāyeṇa jāṅgalaṃ māṃsaṃ pradeyaṃ ghṛtapācitam | sudugdhabhaktaṃ dadyācca jāte'gnau sāṃdhyabhojane ||67||</seg> <seg type="unit" n="68">saghṛtānmudgavaṭakānvyañjaneṣvavacārayet | tilāmalakakalkena snāpayetsarpiṣā'thavā || 68 ||</seg> <seg type="unit" n="69">abhyañjayetsarpiṣā ca snānaṃ koṣṇodakena ca | kvacittailaṃ na gṛhṇīyānna bilvaṃ kāravellakam ||69||</seg> <seg type="unit" n="70">vārtākaṃ śapharīṃ ciñcāṃ tyajedvyāyāmamaithune | madyaṃ saṃdhānakaṃ hiṅgu śuṇṭhīṃ māṣānmasūrakān ||70||</seg> <seg type="unit" n="71">kūṣmāṇḍaṃ rājikāṃ kopaṃ<note place="foot" type="editorial" n="8">‘kola’ pā.|</note> kāñjikaṃ caiva varjayet | tyajedayuktanidrāṃ ca kāṃsyapātre ca bhojanam ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">kakārādiyutaṃ sarvaṃ tyajecchākaphalādikam | pathyo'yaṃ<note place="foot" type="editorial" n="9">‘grāhyo’ pā.|</note> lokanāthastu śubhanakṣatravāsare || 72 ||</seg> <seg type="unit" n="73">pūrṇātithau site pakṣe jāte candrabale tathā | pūjayitvā lokanāthaṃ kumārī bhojayettataḥ || 73||</seg> <seg type="unit" n="74">dānaṃ dattvā dvighaṭikāmadhye grāhyo rasottamaḥ | rasāccejjāyate tāpastadā śarkarayā sutam || 74 ||</seg> <seg type="unit" n="75">sattvaṃ guḍūcyā gṛhṇīyādvaṃśarocanayā yutam | kharjūraṃ dāḍimaṃ drākṣāmikṣukhaṇḍāni cārayet<note place="foot" type="editorial" n="10">‘śca dāpayet’ pā.|</note> ||75||</seg> <seg type="unit" n="76">arucau nistuṣaṃ dhānyaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ saśarkaram | dadyāttathā jvare dhānyaguḍūcīkvāthamāharet || 76 ||</seg> <seg type="unit" n="77">uśīravāsakakvāthaṃ dadyātsamadhuśarkaram | raktapitte kaphe śvāse kāse ca svarasaṃkṣaye || 77 ||</seg> <seg type="unit" n="78">agnibhṛṣṭajayācūrṇaṃ madhunā niśi dīyate | nidrānāśe'tisāre ca grahaṇyāṃ mandapāvake ||78||</seg> <seg type="unit" n="79">sauvarcalābhayākṛṣṇācūrṇamuṣṇodakaiḥ pibet | śūle'jīrṇe tathā kṛṣṇā madhuyuktā jvare hitā ||79||</seg> <seg type="unit" n="80">plīhodare vātarakte chardyāṃ caiva gudāṅkure | nāsikādiṣu rakteṣu rasaṃ dāḍimapuṣpajam || 80 ||</seg> <seg type="unit" n="81">dūrvāyāḥ svarasaṃ nasye pradadyāccharkarāyutam | kolamajjā kaṇā barhipakṣabhasma saśarkaram || 81 ||</seg> <seg type="unit" n="82">madhunā lehayecchardihikkākopopaśāntaye | vidhireṣa prayojyastu sarvasminpoṭṭalīrase || 82 ||</seg> <seg type="unit" n="83">mṛgāṅke hemagarbhe ca mauktikākhye'pareṣu ca | ityayaṃ lokanāthākhyo rasaḥ sarvarujo jayet ||83||</seg> <seg type="unit" n="84">(varāṭabhasma maṇḍūraṃ cūrṇayitvā ghṛte pacet | tatsamaṃ maricaṃ cūrṇaṃ nāgavallyā vibhāvitam || 84 ||</seg> <seg type="unit" n="85">taccūrṇaṃ madhunā lehyamathavā navanītakaiḥ | māṣamātraṃ kṣayaṃ hanti yāme yāme ca bhakṣitam ||85||</seg> lokanātharaso hyeṣa maṇḍalādrājayakṣmanut |)</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">atha mṛgāṅkapoṭṭalīrasaḥ kṣayādau - bhūrjavattanupatrāṇi hemnaḥ sūkṣmāṇi kārayet ||86||</seg> <seg type="unit" n="87">tulyāni tāni sūtena khalve kṣiptvā vimardayet | kāñcanārarasenaiva jvālāmukhyā rasena vā || 87 ||</seg> <seg type="unit" n="88">lāṅgalyā vā rasaistāvadyāvadbhavati piṣṭikā | tato hemnaścaturthāṃśaṃ ṭaṅkaṇaṃ tatra nikṣipet || 88 ||</seg> <seg type="unit" n="89">piṣṭemauktikacūrṇaṃ ca hemadviguṇamāvapet | teṣu sarvasamaṃ gandhaṃ kṣiptvā caikatra mardayet || 89 ||</seg> <seg type="unit" n="90">teṣāṃ kṛtvā tato golaṃ vāsobhiḥ pariveṣṭayet | paścānmṛdā veṣṭayitvā śoṣayitvā ca dhārayet||90||</seg> <seg type="unit" n="91">śarāvasaṃpuṭasyāntastatra mudrāṃ pradāpayet | lavaṇāpūrite bhāṇḍe dhārayettaṃ ca saṃpuṭam || 91 ||</seg> <seg type="unit" n="92">mudrāṃ dattvā śoṣayitvā bahubhirgomayaiḥ puṭet | tataḥ śīte samāhṛtya gandhaṃ sūtasamaṃ kṣipet ||92||</seg> <seg type="unit" n="93">ghṛṣṭvā ca pūrvavatkhalve puṭedgajapuṭena ca | svāṅgaśītaṃ tato nītvā guñjāyugmaṃ prayojayet ||93 ||</seg> <seg type="unit" n="94">aṣṭabhirmaricairyuktaḥ kṛṣṇātrayayuto'thavā | vilokya deyo doṣādīnekaikā rasaraktikā || 94 ||</seg> <seg type="unit" n="95">sarpiṣā madhunā vāpi dadyāddoṣādyapekṣayā | lokanāthasamaṃ pathyaṃ kuryātsvasthamanāḥ śuciḥ ||95||</seg> <seg type="unit" n="96">śleṣmāṇaṃ grahaṇīṃ kāsaṃ śvāsaṃ kṣayamarocakam | mṛgāṅko'yaṃ raso hanyātkṛśatvaṃ balahīnatām ||96||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">kṣayaśvāsādau hemagarbhapoṭṭalīrasaḥ | sūtātpādapramāṇena hemnaḥ piṣṭaṃ prakalpayet | tayoḥ syāddviguṇo gandho mardayetkāñcanārakaiḥ ||97||</seg> <seg type="unit" n="98">kṛtvā golaṃ kṣipenmūṣāsaṃpuṭe mudrayettataḥ | pacedbhūdharayantreṇa vāsaratritayaṃ budhaḥ || 98 ||</seg> <seg type="unit" n="99">tata uddhṛtya tatsarvaṃ dadyādgandhaṃ ca tatsamam | mardayedārdrakarasaiścitrakasvarasena ca || 99 ||</seg> <seg type="unit" n="100">sthūlapītavarāṭāṃśca pūrayettena yuktitaḥ | etasmādauṣadhātkuryādaṣṭamāṃśena ṭaṅkaṇam || 100||</seg> <seg type="unit" n="101">ṭaṅkaṇārdhaṃ viṣaṃ dattvā piṣṭvā sehuṇḍadugdhakaiḥ | mudrayettena kalkena varāṭānāṃ mukhāni ca || 101||</seg> <seg type="unit" n="102">bhāṇḍe cūrṇapralipte ca dhṛtvā mudrāṃ pradāpayet | garte hastonmite dhṛtvā puṭedgajapuṭena ca || 102 ||</seg> <seg type="unit" n="103">svāṅgaśītaṃ rasaṃ jñātvā pradadyāllokanāthavat | pathyaṃ mṛgāṅkavajjñeyaṃ tridinaṃ lavaṇaṃ tyajet || 103 ||</seg> <seg type="unit" n="104">yadā chardirbhavettasya dadyācchinnāśṛtaṃ<note place="foot" type="editorial" n="12">‘rasaṃ’ pā. |</note> tadā | madhuyuktaṃ tathā śleṣmakope dadyāduḍārdrakam || 104 ||</seg> <seg type="unit" n="105">vireke bharjitā bhaṅgā pradeyā dadhisaṃyutā | jayetkāsaṃ kṣayaṃ śvāsaṃ grahaṇīmaruciṃ tathā || 105 ||</seg> <seg type="unit" n="106">agniṃ ca kurute dīptaṃ kaphavātaṃ niyacchati | hemagarbhaḥ paro jñeyo rasaḥ poṭṭalikābhidhaḥ || 106 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="107">atha dvitīyo hemagarbhapoṭṭalīrasaḥ - rasasya bhāgāścatvārastāvantaḥ kanakasya ca | tayośca ṣiṣṭikāṃ kṛtvā gandho dvādaśabhāgikaḥ ||107 ||</seg> <seg type="unit" n="108">kuryātkajjalikāṃ teṣāṃ muktābhāgāśca ṣoḍaśa | caturviṃśacca śaṅkhasya bhāgaikaṃ ṭaṅkaṇasya ca || 108 ||</seg> <seg type="unit" n="109">ekatra mardayetsarvaṃ pakvanimbūkajai rasaiḥ | kṛtvā teṣāṃ tato golaṃ mūṣāsaṃpuṭake nyaset ||109||</seg> <seg type="unit" n="110">mudrāṃ dattvā tato hastamātre garte ca gomayaiḥ | puṭedgajapuṭenaiva svāṅgaśītaṃ samuddharet || 110 ||</seg> <seg type="unit" n="911">piṣṭvā guñjācaturmānaṃ dadyādgavyājyasaṃyutam | ekonatriṃśadunmānamaricaiḥ saha dīyate || 911 ||</seg> <seg type="unit" n="112">rājate mṛnmaye pātre kācaje<note place="foot" type="editorial" n="13">‘kāñcane’ pā. |</note> vā'valehayet | lokanāthasamaṃ pathyaṃ kuryācca svasthamānasaḥ<note place="foot" type="editorial" n="14">‘prayata’ pā. |</note> || 112||</seg> <seg type="unit" n="113">kāse śvāse kṣaye vāte kaphe grahaṇikāgade | sūtīsāre prayoktavyā poṭṭalī hemagarbhikā || 113 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="114">atha mahājvarāṅkuśaḥ viṣamajvarādau - śuddhasūto viṣaṃ gandhaḥ pratyekaṃ śāṇasaṃmitam | dhūrtabījaṃ triśāṇaṃ syātsarvebhyo dviguṇā bhavet ||114||</seg> <seg type="unit" n="115">hemāhvā kārayedeṣāṃ sūkṣmaṃ cūrṇaṃ prayatnataḥ | deyaṃ jambīramajjābhiścūrṇaṃ guñjādvayonmitam || 115||</seg> <seg type="unit" n="116">ārdrakasvarasairvāpi jvaraṃ hanti tridoṣajam | aikāhikaṃ dvyāhikaṃ vā tryāhikaṃ vā caturthakam ||116||</seg> viṣamaṃ ca jvaraṃ hanyādvikhyāto'yaṃ jvarāṅkuśaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="117">daradaṃ vatsanābhaṃ ca maricaṃ ṭaṅkaṇaṃ kaṇām || 117 ||</seg> <seg type="unit" n="118">cūrṇayetsamabhāgena raso hyānandabhairavaḥ | guñjaikaṃ vā dviguñjaṃ vā balaṃ jñātvā prayojayet ||118 ||</seg> <seg type="unit" n="119">madhunā lehayeccānu kuṭajasya phalaṃ tvacam | cūrṇitaṃ karṣamātraṃ tu tridoṣotthātisārajit || 119||</seg> <seg type="unit" n="120">dadhyannaṃ dāpayetpathyaṃ gavājyaṃ takrameva ca | pipāsāyāṃ jalaṃ śītaṃ vijayā ca hitā niśi ||120||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="121">atha laghusūcikābharaṇo rasastridoṣe - viṣaṃ palamitaṃ sūtaḥ śāṇikaścūrṇayeddvayam | taccūrṇaṃ saṃpuṭe kṣiptvā kācaliptaśarāvayoḥ || 121 ||</seg> <seg type="unit" n="122">mudrāṃ dattvā ca saṃśoṣya tataśculyāṃ niveśayet | vahniṃ śanaiḥ śanaiḥ kuryātpraharadvayasaṃkhyayā || 122 ||</seg> <seg type="unit" n="123">tata udghāṭayenmudrāmuparisthāṃ śarāvakāt | saṃlagno yo bhavetsūtastaṃ gṛhṇīyācchanaiḥ śanaiḥ || 123||</seg> <seg type="unit" n="124">vāyusparśo yathā na syāttathā kupyāṃ niveśayet | yāvatsūcyā mukhe lagnaṃ kupyā niryāti bheṣajam ||124||</seg> <seg type="unit" n="125">tāvanmātro raso deyo mūrcchite saṃnipātini | kṣureṇa pracchite mūrdhni tatrāṅgulyā ca gharṣayet||125||</seg> <seg type="unit" n="126">raktabheṣajasaṃparkānmūrcchito'pi hi jīvati | tathaiva sarpadaṣṭastu mṛtāvastho'pi jīvati || 126 ||</seg> yadā tāpo bhavettasya madhuraṃ tatra dīyate |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="127">atha jalabandhurasaḥ sannipāte - sūtabhasmasamaṃ gandhaṃ dhātryā dadyānmanaḥśilā || 127||</seg> <seg type="unit" n="128">mākṣikaṃ pippalī vyoṣaṃ pratyekaṃ śilayā samam | cūrṇayedbhāvayetpittairmatsyamāyūrasaṃbhavaiḥ || 128 ||</seg> <seg type="unit" n="129">saptadhā bhāvayecchuṣkaṃ deyaṃ guñjādvayaṃ hitam | tālaparṇīrasaścānu pañcakolaśṛto'thavā || 129 ||</seg> <seg type="unit" n="130">jalabandhuraso nāma saṃnipātaṃ niyacchati | jalayogaśca kartavyastena vīryaṃ bhavedrase || 130 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="131">pañcavakrarasaḥ | śuddhaṃ sūtaṃ viṣaṃ gandhaṃ maricaṃ ṭaṅkaṇaṃ kaṇām | mardayeddhūrtajadrāvairdinamekaṃ ca śoṣayet || 131 ||</seg> <seg type="unit" n="132">pañcavakro raso nāma dviguñjaḥ saṃnipātajit | arkamūlakaṣāyaṃ tu satryūṣamanupāyayet || 132 ||</seg> <seg type="unit" n="133">yuktaṃ dadhyodanaṃ pathyaṃ jalayogaṃ ca kārayet | rasenānena śāmyanti sakṣaudreṇa kaphodbhavāḥ || 133||</seg> <seg type="unit" n="134">madhvārdrakarasaṃ cānu pibedagnivivṛddhaye | yatheṣṭaṃ ghṛtamāṃsāśī śakto bhavati pāvakaḥ || 134 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="135">athonmatto rasaḥ sannipāte - rasaṃ gandhakatulyāṃśaṃ dhattūraphalajadravaiḥ | mardayeddinamekaṃ tu tattulyaṃ trikaṭu kṣipet || 135 ||</seg> unmattākhyo raso nāmnā nasye syātsaṃnipātajit |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="136">atha sannipāte'ñjanaṃ rasāḥ - nistvagjaipālabījaṃ ca daśaniṣkaṃ vicūrṇayet ||136||</seg> <seg type="unit" n="137">maricaṃ pippalīṃ sūtaṃ pratiniṣkaṃ vimiśrayet | bhāvyo jambīrajairdrāvaiḥ saptāhaṃ saṃprayatnataḥ || 137 ||</seg> raso'yamañjane dattaḥ saṃnipātaṃ vināśayet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="138">atha mahānārācarasaḥ śūlādau - sūtaṃ ṭaṅkaṇakaṃ tulyaṃ maricaṃ sūtatulyakam || 138 ||</seg> <seg type="unit" n="139">gandhakaṃ pippalīṃ śuṇṭhīṃ dvau dvau bhāgau vicūrṇayet| sarvatulyaṃ kṣipeddantībījaṃ nistuṣitaṃ bhiṣak || 139||</seg> <seg type="unit" n="140">dviguñjaṃ recanaṃ siddhaṃ nārāco'yaṃ mahārasaḥ | ādhmānaṃ malaviṣṭambhānudāvartaṃ ca nāśayet || 140||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="141">atha icchābhedī rasaḥ śūlādau -- daradaṃ ṭaṅkaṇaṃ śuṇṭhī pippalī caikakārṣikā | hemāhvā palamātrā syāddantībījaṃ ca tatsamam ||141 ||</seg> <seg type="unit" n="142">vicūrṇyaikatra sarvāṇi godugdhenaiva sādhayet | triguñjaṃ recanaṃ dadyādviṣṭambhādhmānarogiṣu || 142 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="143">vasantakusumākararasaḥ<note place="foot" type="editorial" n="15">prakṣiptamidaṃ | hemabhūtiḥ svarṇabhasma, gaganam abhrakabhasma, pravālaṃ vidrumabhasma, mauktikaṃ muktāphalabhasma, āṭaruṣakaḥ sahacaraḥ | haridrāvāriṇā haridrāsvarasenetyarthaḥ | tadabhāve haridrākvāthena kāryā | mocakandaḥ śālmalīniryāsaḥ, śatapatraḥ sevaṃtīkusumaḥ ‘gulāba’ hati prasiddhaḥ | candraḥ karpūra: bhīmasenī grāhya: ||</note> | dvau bhāgau hemabhūteśca gaganaṃ cāpi tatsamam | lohabhasma trayobhāgāścatvāro rasabhasmanaḥ || 143 ||</seg> <seg type="unit" n="144">vaṅgabhasma tribhāgaṃ syātsarvamekatra mardayet | pravālaṃ mauktikaṃ caiva rasasāmyena dāpayet ||144||</seg> <seg type="unit" n="145">bhāvanāṃ gavyadugdhena rasairghṛṣṭvāṭarūṣakaiḥ | haridrāvāriṇā caiva mocakandarasena ca || 145 ||</seg> <seg type="unit" n="146">śatapatrarasenāpi mālatyāḥ svarasena ca | paścānmṛgamadaścandratulasīrasabhāvitaḥ ||146 ||</seg> <seg type="unit" n="147">kusumākara ityeṣa vasantapadapūrvaka: | guñjādvayaṃ dadītāsya madhunā sarvamehanut || 147 ||</seg> sitācandanasaṃyuktaścāmlapittādirogajit |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="148">kṣayādau rājamṛgāṅkarasaḥ | sūtabhasma trayo bhāgā bhāgaikaṃ hemabhasmakam ||148 ||</seg> <seg type="unit" n="149">mṛtatāmrasya bhāgaikaṃ śilāgandhakatālakam | pratibhāgadvayaṃ śuddhamekīkṛtya vicūrṇayet || 149 ||</seg> <seg type="unit" n="150">varāṭānpūrayettena chāgīkṣīreṇa ṭaṅkaṇam | piṣṭvā tena mukhaṃ ruddhvā mṛdbhāṇḍe tannirodhayet ||150||</seg> <seg type="unit" n="151">śuṣkaṃ gajapuṭaṃ paktvā cūrṇayetsvāṅgaśītalam | raso rājamṛgāṅko'yaṃ caturguñjaḥ kṣayāpahaḥ || 151 ||</seg> <seg type="unit" n="152">daśapippalikākṣaudrairekonatriṃśadūṣaṇaiḥ | saghṛtaṃ<note place="foot" type="editorial" n="16">keṣucinnāsti |</note> dāpayetpathyaṃ strīkopāgniśramāṃstyajet || 152 ||</seg> pathyaṃ vā laghumāṃsāni rājarogapraśāntaye |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="153">athāgnināmā rasa kṣayaśvāsādau - śuddhaṃ sūtaṃ dvidhā gandhaṃ kuryātkhalvena kajjalīm ||153||</seg> <seg type="unit" n="154">tayoḥ samaṃ tīkṣṇacūrṇaṃ mardayetkanyakādravaiḥ | dviyāmānte kṛtaṃ golaṃ tāmrapātre vinikṣipet ||154||</seg> <seg type="unit" n="155">ācchādyairaṇḍapatreṇa yāmārdhe'tyuṣṇatā bhavet | dhānyarāśau nyasetpaścādahorātrātsamuddharet || 155||</seg> <seg type="unit" n="156">saṃcūrṇya gālayedvastre satyaṃ vāritaraṃ bhavet | (bhāvayetkanyakādrāvaiḥ<note place="foot" type="editorial" n="17">dīpikā'sammata: pāṭha: |</note> saptadhā bhṛṅgajaistathā ||156||</seg> <seg type="unit" n="157">kākamācīkuraṇṭotthadravairmuṇḍyāpunarnavaiḥ | sahadevyamṛtānīlīnirguṇḍīcitrajaistathā || 157 ||</seg> <seg type="unit" n="158">saptadhā tu pṛthagdrāvairbhāvyaṃ śoṣyaṃ tathātape | siddhayogo hyayaṃ khyātaḥ siddhānāṃ ca mukhāgataḥ ||158||</seg> <seg type="unit" n="159">anubhūto mayā satyaṃ sarvarogagaṇāpahaḥ | svarṇādīnmārayedevaṃ cūrṇīkṛtya tu lohavat ||159||</seg><seg type="unit" n="160">) triphalāmadhusaṃyuktaḥ sarvarogeṣu yojayet| trikaṭutriphalailābhirjātīphalalavaṅgakaiḥ || 160 ||</seg> <seg type="unit" n="161">navabhāgonmitairetaiḥ samaḥ pūrvaraso bhavet | saṃcūrṇya loḍayetkṣaudrairbhakṣyaṃ niṣkadvayaṃ dvayam || 161||</seg> svayamagniraso nāmnā kṣayakāsanikṛntanaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="162">amṛtārṇavarasaḥ<note place="foot" type="editorial" n="18">prakṣiptam |</note> | pāradaṃ gandhakaṃ śuddhaṃ mṛtalohaṃ ca ṭaṅkaṇam || 162 ||</seg> <seg type="unit" n="166">rāsnāviḍaṅgatriphalā devadāru kaṭutrayam| amṛtā padmakaṃ kṣaudraṃ viśvaṃ tulyāṃśacūrṇitam||166||</seg> <seg type="unit" n="164">triguñjaṃ sarvakāsārtaḥ sevayedamṛtārṇavam | atha sūryāvarto rasaḥ śvāse - sūtārdho gandhako mardyo yāmaikaṃ kanyakādravaiḥ || 164 ||</seg> <seg type="unit" n="165">dvayostulyaṃ tāmrapatraṃ pūrvakalkena lepayet | dinaikaṃ sthālikāyantre pakvamādāya cūrṇayet || 165 ||</seg> sūryāvarto raso hyeṣa dviguñjaḥ śvāsajidbhavet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="166">atha svacchandabhairavaraso vātaroge - śuddhaṃ sūtaṃ mṛtaṃ lohaṃ tāpyaṃ gandhakatālake || 166 ||</seg> <seg type="unit" n="167">pathyāgnimanthaṃ nirguṇḍī tryūṣaṇaṃ ṭaṅkaṇaṃ viṣam | tulyāṃśaṃ mardayetkhalve dinaṃ nirguṇḍikādravaiḥ ||167||</seg> <seg type="unit" n="168">muṇḍīdrāvairdinaikaṃ tu dviguñjaṃ vaṭakīkṛtam | bhakṣayedvātarogārto nāmnā svacchandabhairava: || 168||</seg> <seg type="unit" n="169">rāsnāmṛtādevadāruśuṇṭhīvātārijaṃ śṛtam | lagugguluṃ pibetkoṣṇamanupānaṃ sukhāvaham || 169 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="170">atha haṃsapoṭṭalīrasaḥ grahaṇīroge - dagdhvā kapardakaṃ piṣṭvā tryūṣaṇaṃ ṭaṅkaṇaṃ viṣam | gandhakaṃ śuddhasūtaṃ ca tulyaṃ jambīrajairdravaiḥ || 170 ||</seg> <seg type="unit" n="171">mardayedbhakṣayenmāṣaṃ maricājyaṃ lihedanu | nihanti grahaṇīrogaṃ pathyaṃ takraudanaṃ hitam ||171 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="172">atha trivikramarasaḥ aśmaryāṃ - mṛtaṃ tāmramajākṣīraiḥ pācyaṃ tulyairgatadravam | tattāmraṃ śuddhasūtaṃ ca gandhakaṃ ca samaṃ samam ||172||</seg> <seg type="unit" n="173">nirguṇḍīsvararasairmardyaṃ tadgolaṃ sandhayeddinam | yāmaikaṃ vālukāyantre pācyaṃ bhojyaṃ dviguñjakam ||173 ||</seg> <seg type="unit" n="174">bījapūrakamūlaṃ tu sajalaṃ cānupāyayet | rasastrivikramo nāmnā māsaikenāśmarīpraṇut ||174||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="175">sarvakuṣṭhādau mahātāleśvararasaḥ - tālaṃ<note place="foot" type="editorial" n="19">‘tāraṃ’ |</note> tāpyaṃ śilā sūtaṃ śuddhaṃ saindhavaṭaṅkaṇe | samāṃśaṃ cūrṇayetkhalve sūtāddviguṇagandhakam ||175||</seg> <seg type="unit" n="176">gandhatulyaṃ mṛtaṃ tāmraṃ jambīrairdinapañcakam | mardyaṃ ṣaḍbhiḥ puṭaiḥ pācyaṃ bhūdhare saṃpuṭodare ||176||</seg> <seg type="unit" n="177">puṭe puṭe dravairmardyaṃ sarvametattu ṣaṭpalam | dvipalaṃ māritaṃ<note place="foot" type="editorial" n="20">‘maricaṃ’ pā.|</note> tāmraṃ lohabhasma catuṣpalam ||177||</seg> <seg type="unit" n="178">jambīrāmlena tatsarvaṃ dinaṃ mardyaṃ puṭellaghu | triṃśadaṃśaṃ viṣaṃ cāsya kṣiptvā sarvaṃ vicūrṇayet ||178 ||</seg> <seg type="unit" n="179">māhiṣājyena saṃmiśraṃ niṣkārdhaṃ bhakṣayetsadā | madhvājyairbākucīcūrṇaṃ karṣamātraṃ lihedanu || 179 ||</seg> sarvakuṣṭhāni hantyāśu mahātāleśvaro rasaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="180">atha kuṣṭhakuṭhāro rasaḥ - bhasmasūtasamo gandho mṛtāyastāmraguggulūn ||180||</seg> <seg type="unit" n="181">triphalā ca mahānimbaścitrakaśca śilājatu | ityeccūrṇitaṃ kuryātpratyekaṃ śāṇaṣoḍaśa ||181 ||</seg> <seg type="unit" n="982">catuḥṣaṣṭhiḥ karañjasya bījacūrṇaṃ prakalpayet | catuḥṣaṣṭirmṛtaṃ cābhraṃ madhvājābhyāṃ viloḍayet ||982||</seg> <seg type="unit" n="183">snigdhabhāṇḍe dhṛtaṃ khādeddviniṣkaṃ sarvakuṣṭhanut | rasaḥ kuṣṭhakuṭhāro'yaṃ galatkuṣṭhanivāraṇa: ||183 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="184">athodayādirasaḥ śvetakuṣṭhādau - śuddhaṃ sūtaṃ dvidhā gandhaṃ mardyaṃ kanyādravairdinam | tadgolaṃ piṭharīmadhye tāmrapātreṇa rodhayet || 184 ||</seg> <seg type="unit" n="185">sūtakāddviguṇenaiva śuddhenādhomukhena ca | pārśve bhasma nidhāyātha pātrordhvaṃ gomayaṃ jalam ||185 ||</seg> <seg type="unit" n="186">kiṃcitkiṃcitpradātavyaṃ cullyāṃ yāmadvayaṃ pacet | caṇḍāgninā taduddhṛtya svāṅgaśītaṃ vicūrṇayet || 186||</seg> <seg type="unit" n="187">kāṣṭhodumbarikāvahnitriphalārājavṛkṣakam | viḍaṅgaṃ bākucībījaṃ kvāthayettena bhāvayet || 187 ||</seg> <seg type="unit" n="188">dinaikamudayādityo raso deyo dviguñjakaḥ | vicarcikāṃ dadrukuṣṭhaṃ vātaraktaṃ ca nāśayet || 188 ||</seg> <seg type="unit" n="189">anupānaṃ ca kartavyaṃ bākucīphalacūrṇakam | khadirasya kaṣāyeṇa samena paripācitam || 189 ||</seg> <seg type="unit" n="190">triśāṇaṃ tadgavāṃ kṣīraiḥ kvāthairvā traiphalaiḥ pibet | tridinānte bhavetsphoṭaḥ saptāhādvā kilāsake ||190||</seg> <seg type="unit" n="191">nīlīṃ guñjāṃ ca kāsīsaṃ dhattūraṃ haṃsapādikām | sūryabhaktāṃ ca cāṅgerīṃ piṣṭvā mūlātpralepayet || 191 ||</seg> <seg type="unit" n="192">sphoṭasthānapraśāntyarthaṃ saptarātraṃ punaḥ punaḥ | śvetakuṣṭhaṃ nihantyāśu sādhyāsādhyaṃ na saṃśayaḥ||192||</seg> <seg type="unit" n="193">aparaḥ śvitralepo'pi kathyate'tra bhiṣagvaraiḥ | guñjāphalāgnicūrṇaṃ ca lepitaṃ śvetakuṣṭhanut || 193 ||</seg> śilāpāmārgabhasmāpi liptaṃ śvitraṃ vināśayet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="194">atha kuṣṭhādau sarveśvaro rasaḥ -- śuddhaṃ sūtaṃ caturgandhaṃ palaṃ yāmaṃ vicūrṇeyet || 194||</seg> <seg type="unit" n="195">mṛtatāmrābhralohānāṃ daradasya palaṃ palam | suvarṇaṃ rajataṃ caiva pratyekaṃ daśaniṣkakam || 195 ||</seg> <seg type="unit" n="196">māṣaikaṃ mṛtavajraṃ ca tālaṃ śuddhaṃ paladvayam | jambīronmattavāsābhiḥ snuhyarkaviṣamuṣṭhibhi: ||196||</seg> <seg type="unit" n="197">mardyaṃ hayārijairdrāvaiḥ pratyekena dinaṃdinam | evaṃ saptadinaṃ mardyaṃ tadgolaṃ vastraveṣṭitam ||197 ||</seg> <seg type="unit" n="198">vālukāyantragaṃ svedyaṃ tridinaṃ laghuvahninā | ādāya cūrṇayecchlakṣṇaṃ palaikaṃ yojayedviṣam || 198||</seg> <seg type="unit" n="199">dvipalaṃ pippalīcūrṇaṃ miśraṃ sarveśvaro rasaḥ | dviguñjo lihyate kṣaudraiḥ suptimaṇḍalakuṣṭhanut || 199||</seg> <seg type="unit" n="200">bākucī devakāṣṭhaṃ ca karṣamātraṃ sucūrṇayet | lihedairaṇḍatailāktamanupānaṃ sukhāvaham || 200||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="201">atha suptyādau svarṇakṣīrīrasaḥ - hemāhvāṃ pañcapalikāṃ kṣiptvā takraghaṭe pacet | takre jīrṇe samuddhṛtya punaḥ kṣīraghaṭe pacet ||201||</seg> <seg type="unit" n="202">kṣīre jīrṇe samuddhṛtya kṣālayitvā viśodhayet | taccūrṇaṃ pañcapalikaṃ maricānāṃ paladvayam||202||</seg> <seg type="unit" n="203">palaikaṃ mūrcchitaṃ sūtamekīkṛtya tu bhakṣayet | niṣkaikaṃ suptikuṣṭhārtaḥ svarṇakṣīrīraso hyayam ||203||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="204">atha mehabaddho rasaḥ pramehe - bhasmasūtaṃ mṛtaṃ kāntaṃ muṇḍabhasma śilājatu | śuddhaṃ tāpyaṃ śilā vyoma triphalāṃ kolabījakam ||204||</seg> <seg type="unit" n="205">kapitthaṃ rajanīcūrṇaṃ bhṛṅgarājena bhāvayet | triṃśadvāraṃ viśoṣyātha madhuyuktaṃ lihetsadā ||205||</seg> <seg type="unit" n="206">niṣkamātro harenmehānmehabaddho raso mahān | mahānimbasya bījāni piṣṭvā ṣaṭsaṃmitāni ca ||206||</seg> <seg type="unit" n="207">palataṇḍulatoyena ghṛtaniṣkadvayena ca | ekīkṛtya pibeccānu hanti mehaṃ ciratanam ||207||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="208">atha mahāvahnirasamāha - catuḥsūtasya gandhāṣṭau rajanī triphalā śivā | pratyekaṃ na dvibhāgaṃ syāttrivṛjjaipālacitrakam ||208||</seg> <seg type="unit" n="209">pratyekaṃ ca tribhāgaṃ syātryūṣaṃ dantī ca jīrakam | pratyekamaṣṭabhāgaṃ syādekīkṛtya vicūrṇayet ||209||</seg> <seg type="unit" n="210">jayantīsnukpayobhṛṅgavahnivātāritailakaiḥ | pratyekena kramādbhāvyaṃ saptavāraṃ pṛthakpṛthak || 210||</seg> <seg type="unit" n="211">mahāvahniraso nāma niṣkamuṣṇajalaiḥ pibet | virecanaṃ bhavettena takrabhaktaṃ sasaindhavam || 211 ||</seg> <seg type="unit" n="212">dinānte dāpayetpathyaṃ varjayecchītalaṃ jalam | sarvodaraharaḥ prokto mūḍhavātaharaḥ paraḥ || 212||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="213">atha vidyādharo rasaḥ gulmaplīhādau - gandhakaṃ tālakaṃ tāpyaṃ mṛtatāmraṃ manaḥśilām | śuddhaṃ sūtaṃ ca tulyāṃśaṃ mardayedbhāvayeddinam ||213||</seg> <seg type="unit" n="214">pippalyāstu kaṣāyeṇa vajrīkṣīreṇa bhāvayet | niṣkārdhaṃ bhakṣayetkṣaudrairgulmaṃ plīhādikaṃ jayet||214||</seg> raso vidyādharo nāma gomūtraṃ ca pibedanu |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="215">atha trinetro rasaḥ paktiśūlādau - ṭaṅkaṇaṃ hāriṇaṃ śṛṅgaṃ svarṇaṃ śulbaṃ mṛtaṃ rasam ||215||</seg> <seg type="unit" n="216">dinaikamārdrakadrāvairmardyaṃ ruddhvā puṭe pacet | trinetrākhyarasasyaikaṃ māṣaṃ madhvājyakairlihet || 216||</seg> <seg type="unit" n="217">saindhavaṃ jīrakaṃ hiṅgu madhvājyābhyāṃ lihedanu | paktiśūlaharaḥ khyāto māsamātrānna saṃśayaḥ ||217||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="218">atha śūlagajakesarīrasaḥ śūle - śuddhaṃ sūtaṃ dvidhā gandhaṃ yāmaikaṃ mardayeddṛḍham | dvayostulyaṃ śuddhatāmraṃ saṃpuṭe tannirodhayet ||218||</seg> <seg type="unit" n="219">ūrdhvādho lavaṇaṃ dattvā mṛdbhāṇḍe dhārayedbhiṣak | tato gajapuṭe paktvā svāṅgaśītaṃ samuddharet ||219||</seg> <seg type="unit" n="220">saṃpuṭaṃ cūrṇayetsūkṣmaṃ parṇakhaṇḍe dviguñjakam | bhakṣayetsarvaśūlārto hiṅgu śuṇṭhī ca jīrakam ||220||</seg> <seg type="unit" n="221">vacāmaricajaṃ cūrṇaṃ karṣamuṣṇajalai: pibet | asādhyaṃ nāśayecchūlaṃ raso'yaṃ gajakesarī ||221 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="222">athāgnituṇḍavaṭīsarasaḥ agnimāndyādau - śuddhaṃ sūtaṃ viṣaṃ gandhamajamodāṃ phalatrayam | svarjikṣāraṃ yavakṣāraṃ vahnisaindhavajīrakam || 222 ||</seg> <seg type="unit" n="223">sauvarcalaṃ viḍaṅgāni sāmudraṃ tryūṣaṇaṃ samam | viṣamuṣṭiṃ sarvatulyaṃ jambīrāmlena mardayet || 223 ||</seg> maricābhāṃ vaṭīṃ khādedvahnimāndyapraśāntaye |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="224">athājīrṇakaṇṭako rasaḥ - śuddhaṃ sūtaṃ viṣaṃ gandhaṃ samaṃ sarvaṃ vicūrṇayet || 224 ||</seg> <seg type="unit" n="225">maricaṃ sarvatulyāṃśaṃ kaṇṭakāryāḥ phaladravaiḥ | mardayedbhāvayetsarvamekaviṃśativārakam || 225 ||</seg> <seg type="unit" n="226">vaṭīṃ guñjātrayaṃ khādetsarvājīrṇapraśāntaye | ajīrṇakaṇṭakaḥ so'yaṃ raso hanti viṣūcikā || 226 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="227">kaphādau manthānabhairavarasaḥ | mṛtaṃ sūtaṃ mṛtaṃ tāmraṃ hiṅgu puṣkaramūlakam | saindhavaṃ gandhakaṃ tālaṃ kaṭukīṃ cūrṇayetsamam ||227||</seg> <seg type="unit" n="228">punarnavādevadālīnirguṇḍītaṇḍulīyakaiḥ | tiktakośātakīdrāvairdinaikaṃ mardayeddṛḍham || 228 ||</seg> <seg type="unit" n="229">māṣamātraṃ lihetkṣaudrai rasaṃ manthānabhairavam | kapharogapraśāntyarthaṃ nimbakvāthaṃ pibedanu || 229 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="230">atha vātanāśano rasaḥ - sūtahāṭakavajrāṇi tāmraṃ lohaṃ ca mākṣikam| tālaṃ nīlāñjanaṃ tutthamahiphenaṃ samāṃśakam ||230||</seg> <seg type="unit" n="231">pañcānāṃ lavaṇānāṃ ca bhāgamekaṃ vimardayet | vajrīkṣīrairdinaikaṃ tu ruddhvādho bhūdhare pacet || 231 ||</seg> <seg type="unit" n="232">māṣaikamārdrakadrāvairlehayedvātanāśanam | pippalīmūlajakvāthaṃ sakṛṣṇamanupāyayet || 232 ||</seg> sarvānvātavikārāṃstu nihantyākṣepakādikān|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="233">atha kanakasundaraḥ sannipātādau - kanakasyāṣṭaśāṇāḥ syuḥ sūto dvādaśabhirmataḥ ||233 ||</seg> <seg type="unit" n="234">gandho'pi dvādaśa proktastāmraṃ śāṇadvayonmitam | abhrakaṃ syāccatuḥśāṇaṃ mākṣikaṃ ca dviśāṇikam ||234||</seg> <seg type="unit" n="235">vaṅgo dviśāṇaḥ sauvīraṃ triśāṇaṃ lohamaṣṭakam | viṣaṃ triśāṇikaṃ kṛtvā lāṅgalī palasaṃmitā ||235||</seg> <seg type="unit" n="236">mardayeddinamekaṃ tu rasairamlaphalodbhavaiḥ | dadyānmṛdupuṭaṃ vahnau tataḥ sūkṣmaṃ vicūrṇayet ||236||</seg> <seg type="unit" n="237">māṣamātro raso deyaḥ saṃnipāte sudāruṇe | ārdrakasvarasenaiva rasonasya rasena vā || 237 ||</seg> <seg type="unit" n="238">kilāsaṃ sarvakuṣṭhāni visarpaṃ ca bhagandaram | jvaraṃ garamajīrṇaṃ ca jayedrogaharo rasaḥ ||238 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="239">atha sannipātabhairavo rasaḥ -- raso gandhastrikarṣaḥ syāt kuryātkajjalikāṃ tayoḥ | tāmratārāravaṅgāhisārāścaikaikakārṣikāḥ ||239||</seg> <seg type="unit" n="240">śigrujvālāmukhīśuṇṭhībilvebhyastaṇḍulīyakān | pratyekaṃ svarasaiḥ kuryādyāmaikaikaṃ vimardanam || 240 ||</seg> <seg type="unit" n="242">kṛtvā golaṃ vṛtaṃ vastre lavaṇāpūrite nyaset | kācabhāṇḍe tataḥ sthālyāṃ kācakūpīṃ niveśayet || vālukābhiḥ prapūryātha vahniryāmadvayaṃ bhavet | tata uddhṛtya taṃ golaṃ cūrṇayitvā vimiśrayet ||242||</seg> <seg type="unit" n="243">pravāṇacūrṇakarṣeṇa śāṇamātraviṣeṇa ca | kṛṣṇasarpasya garalairdvivelaṃ bhāvayettathā || 243 ||</seg> <seg type="unit" n="244">tagaraṃ muśalī māṃsī hemāhvā cetasaḥ kaṇā | nīlinī patrakaṃ cailā citrakaśca kuṭherakaḥ || 244 ||</seg> <seg type="unit" n="245">śatapuṣpā devadālī dhattūrāgastyamuṇḍikāḥ | madhūkajātīmadanarasaireṣāṃ vimardayet || 245 ||</seg> <seg type="unit" n="246">pratyekamekavelaṃ ca tataḥ saṃśoṣya dhārayet | bījapūrārdrakadrāvairmaricaiḥ ṣoḍaśonmitaiḥ || 246 ||</seg> <seg type="unit" n="247">raso dviguñjāpramitaḥ saṃnipāteṣu dīyate | prasiddho'yaṃ raso nāmnā saṃnipātasya bhairavaḥ ||247||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="248">atīsārādau grahaṇīkapāṭaḥ - tāramauktikahemāni sāraścaikaikabhāgikāḥ | dvibhāgo gandhakaḥ sūtastribhāgo mardayedimān||248||</seg> <seg type="unit" n="249">kapitthasvarasairgāḍhaṃ mṛgaśṛṅge tataḥ kṣipet | puṭenmadhyapuṭenaiva tata udbhṛtya mardayet ||249||</seg> <seg type="unit" n="250">balārasaiḥ saptavelamapāmārgarasaistridhā | lodhraprativiṣāmustadhātakīndrayavāmṛtāḥ || 250 ||</seg> <seg type="unit" n="251">pratyekameṣāṃ svarasairbhāvanā syāttridhā tridhā | māṣamātro raso deyo madhunā maricaistathā || 251 ||</seg> <seg type="unit" n="252">hanyātsarvānatīsārāngrahaṇīṃ sarvajāmapi | kapāṭo grahaṇīroge raso'yaṃ vahnidīpanaḥ || 252 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="253">atha grahaṇīvajrakapāṭaḥ - mṛtasūtābhrakaṃ gandhaṃ yavakṣāraṃ saṭaṅkaṇam | agnimanthaṃ vacāṃ kuryātsūtatulyānimānsudhīḥ ||253||</seg> <seg type="unit" n="254">tato jayantījamvīrabhṛṅgadrāvairvimardayet | trivāsaraṃ tato golaṃ kṛtvā saṃśoṣya dhārayet ||254||</seg> <seg type="unit" n="255">lohapātre śarāvaṃ ca dattvopari vimudrayet | adho vahniṃ śanaiḥ kuryādyāmārdhaṃ tata uddharet||255||</seg> <seg type="unit" n="256">rasatulyāṃ prativiṣāṃ dadyānmocarasaṃ tathā | kapitthavijayādrāvairbhāvayetsaptadhā pṛthak ||256||</seg> <seg type="unit" n="257">dhātakīndrayavā mustā lodhraṃ bilvaṃ guḍūcikā | etadrasairbhāvayitvā velaikaikaṃ ca śoṣayet || 257||</seg> <seg type="unit" n="258">rasaṃ vajrakapāṭākhyaṃ śāṇaikaṃ madhunā lihet | vahniṃ śuṇṭhīṃ biḍaṃ bilvaṃ lavaṇaṃ cūrṇayetsamam ||258||</seg> pibeduṣṇāmbunā cānu sarvajāṃ grahaṇīṃ jayet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="259">atha madanakāmadevo vājīkaraṇe - tāraṃ vajraṃ suvarṇaṃ ca tāmraṃ sūtakagandhakam || 259 ||</seg> <seg type="unit" n="260">lohaṃ kramavivṛddhāni kuryādetāni mātrayā | vimardya kanyakādrāvairnyasetkācamaye ghaṭe || 260 ||</seg> <seg type="unit" n="261">vimudrāṃ piṭharīmadhye dhārayetsaindhavāvṛte | piṭharīṃ mudrayetsamyak tataścullyāṃ niveśayet||261 ||</seg> <seg type="unit" n="262">vahniṃ śanaiḥ śanaiḥ kuryāddinaikaṃ tata uddharet | svāṅgaśītaṃ ca saṃcūrṇya bhāvayedarkadugdhakaiḥ || 262 ||</seg> <seg type="unit" n="263">aśvagandhā ca kākolī vānarī muśalīkṣurā<note place="foot" type="editorial" n="23">‘kṣuka:’ pā. |</note> | tritrivelaṃ rasairāsāṃ śatāvaryāśca bhāvayet || 263 ||</seg> <seg type="unit" n="264">padmakandakaserūṇāṃ rasaiḥ kāśasya bhāvayet | kastūrī vyoṣakarpūrakaṅkolailālavaṅgakam || 264 ||</seg> <seg type="unit" n="265">pūrvacūrṇādaṣṭamāṃśametaccūrṇaṃ vimiśrayet | sarvai: samāṃ śarkarāṃ ca dattvā śāṇonmitāṃ pibet ||265 ||</seg> <seg type="unit" n="266">godugdhadvipalenaiva madhurāhārasevakaḥ | asya prabhāvātsaundaryaṃ balaṃ tejo'bhivardhate ||266||</seg> taruṇī ramayedvahvīḥ śukrahānirna jāyate |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="267">vājīkaraṇe kandarpasundararasamāha - sūto vajramahirmuktā tāraṃ hemāsitābhrakam ||267||</seg> <seg type="unit" n="268">rasaiḥ karṣāṃśakānetānmardayedirimedajaiḥ | pravālacūrṇaṃ gandhaṃ ca dvidvikarṣaṃ vimiśrayet ||268||</seg> <seg type="unit" n="269">tato'śvagandhāsvarasairvimardya mṛgaśṛṅgake | kṣiptvā mṛdupuṭe paktvā bhāvayeddhātakrīrasaiḥ ||269||</seg> <seg type="unit" n="270">kākolī madhukaṃ māṃsī balātrayabiseṅgude | drākṣāpippalavandākaṃ varī parṇīcatuṣṭayam || 270 ||</seg> <seg type="unit" n="271">parūṣakaṃ kaseruśca madhūkaṃ vānarī tathā | bhāvayitvā rasaireṣāṃ śoṣayitvā vicūrṇayet||271||</seg> <seg type="unit" n="272">elātvakpatrakaṃ vāṃśī lavaṅgāgarukeśaram | mustaṃ mṛgamadaḥ kṛṣṇā jalaṃ candraśca miśrayet ||272||</seg> <seg type="unit" n="273">etaccūrṇaiḥ śāṇamitai rasaṃ kandarpasundaram | khādecchāṇamitaṃ rātrau sitā dhātrī vidārikā ||273||</seg> <seg type="unit" n="274">etāsāṃ karṣacūrṇena sarpiṣkarṣeṇa saṃyutam | tasyānu dvipalaṃ kṣīraṃ pibetsusthitamānasaḥ ||274||</seg> ramaṇī ramayedbahvīrna hāniṃ kvāpi gacchati |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="275">atha loharasāyanam - śuddhaṃ rasendraṃ bhāgaikaṃ dvibhāgaṃ śuddhagandhakam ||275||</seg> <seg type="unit" n="276">kṣipetkajjalikāṃ kuryāttatra tīkṣṇabhavaṃ rajaḥ | kṣiptvā kajjalikātulyaṃ praharaikaṃ vimardayet ||276||</seg> <seg type="unit" n="277">tataḥ kanyādravairgharme tridinaṃ parimardayet | tataḥ saṃjāyate tasya soṣṇo dhūmodgamo mahān ||277||</seg> <seg type="unit" n="278">atyantaṃ piṇḍitaṃ kṛtvā tāmrapātre nidhāpayet | madhye dhānyakuśūlasya tridinaṃ dhārayedbudhaḥ || 278 ||</seg> <seg type="unit" n="279">uddhṛtya tasmātkhalve ca kṣiptvā gharme nidhāya ca | rasaiḥ kuṭhāracchinnāyāstrivelaṃ paribhāvayet || 279 ||</seg> <seg type="unit" n="280">saṃśoṣya gharme kvāthaiśca bhāvayettrikaṭostridhā | vāsāmṛtācitrakāṇārasairbhāvyaṃ kramāttridhā ||280||</seg> <seg type="unit" n="281">lohapātre tataḥ kṣiptvā bhāvayettriphalājalaiḥ | nirguṇḍīdāḍimatvagbhirbisabhṛṅgakuraṇṭakaiḥ || 281 ||</seg> <seg type="unit" n="282">palāśakadalīdrāvairbījakasya śṛtena ca | nīlikālambuṣādrāvairbabbūlaphalikārasaiḥ || 282 ||</seg> <seg type="unit" n="283">bhāvayettritrivelaṃ ca tato nāgabalārasaiḥ | śatāvarīgokṣurubhiḥ pātālagaruḍīdravaiḥ || 283 ||</seg> <seg type="unit" n="284">tritrivelaṃ yathālābhaṃ bhāvayedebhirauṣadhaiḥ | tataḥ prātarlihetkṣaudraghṛtābhyāṃ kolamātrakam||284||</seg> <seg type="unit" n="285">palamātraṃ varākvāthaṃ pibedasyānupānakam| māsatrayaṃ śīlitaṃ syādvalīpalitanāśanam ||285||</seg> <seg type="unit" n="286">mandāgniṃ śvāsakāsau ca pāṇḍutāṃ kaphamārutau | pippalīmadhusaṃyuktaṃ hanyādetanna saṃśayaḥ ||286 ||</seg> <seg type="unit" n="287">vātāsraṃ mūtradoṣāṃśca grahaṇīṃ gudajāṃ rujam | aṇḍavṛddhiṃ jayedetacchinnāsattvamadhuplutam || 287 ||</seg> <seg type="unit" n="288">balavarṇakaraṃ vṛṣyamāyuṣyaṃ paramaṃ smṛtam | jayetsarvāmayānkālādidaṃ loharasāyanam || 288 ||</seg> <seg type="unit" n="289">kūṣmāṇḍaṃ tilatailaṃ ca māṣānnaṃ rājikāṃ tathā | madyamamlarasaṃ caiva tyajellohasya sevakaḥ ||289||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="290">jaipālaśodhanam - (jaipālaṃ<note place="foot" type="editorial" n="24">prakṣiptam |</note> rahitaṃ tvagaṅkurarasajñābhirmale māhiṣe nikṣiptaṃ tryahamuṣṇatoyavimalaṃ khalve savāso'rditam liptaṃ nūtanakharpareṣu vigatasnehaṃ rajaḥsaṃnibhaṃ nimbūkāmbuvibhāvitaṃ ca bahuśaḥ śuddhaṃ guṇāḍhyaṃ bhavet ||290||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="291">viṣaśodhanam | viṣaṃ tu khaṇḍaśa: kṛtvā vastrakhaṇḍena bandhayet | gomūtramadhye nikṣipya sthāpayedātape tryaham ||291||</seg> <seg type="unit" n="292">gomūtraṃ ca pradātavyaṃ nūtanaṃ pratyahaṃ budhaiḥ | tryahe'tīte samuddhṛtya śoṣayenmṛdu peṣayet ||292||</seg> <seg type="unit" n="293">śuddhyatyevaṃ viṣaṃ tacca yogyaṃ bhavati cārtijit | khaṇḍīkṛtya viṣaṃ vastraparibaddhaṃ tu dolayā || 293 ||</seg> <seg type="unit" n="294">ajāpayasi saṃsvinnaṃ yāmataḥ śuddhimāpnuyāt | ajādugdhābhāvatastu gavyakṣīreṇa śodhayet ||294||</seg> ) iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ madhyamakhaṇḍe rasakalpanā nāma dvādaśo'dhyāyaḥ | samāpto'yaṃ madhyamakhaṇḍaḥ ||</ab>
        </div>
      </div>
      <div type="khanda" n="3" xml:id="sd.3">
        <head>Uttarakhaṇḍa</head>
        <div type="adhyaya" n="1" xml:id="sd.3.1">
          <head>atha snehādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">atha snehapānavidhiḥ |</ab>
          <ab type="mula">snehaścaturvidhaḥ prokto ghṛtaṃ tailaṃ tathā vasā | majjā ca -</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">kaḥ kāla ’ etasya uttaramāha -- taṃ pibenmartyaḥ kiṃcidabhyudite ravau || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="mula">‘kiṃyonayaḥ’ etasyottaramāha - sthāvaro jaṃgamaścaiva dviyoniḥ sneha ucyate |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">varāvaratvamāha - tilatailaṃ sthāvareṣu jaṅgameṣu ghṛtaṃ varam || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="mula">militasnehanāmānyāha - dvābhyāṃ tribhiścaturbhistairyamakastrivṛto mahān |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">snehasātmye kālāvadhimāha -- pibetryahaṃ caturahaṃ pañcāhaṃ ṣaḍahaṃ tathā || 3 ||</seg> sāptarātrātparaṃ snehaḥ sātmībhavati sevitaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">atha snehapānamātrāviṣayamāha - doṣakālāgnivayasāṃ balaṃ dṛṣṭvā prayojayet || 4 ||</seg> hīnāṃ ca madhyamāṃ jyeṣṭhāṃ mātrāṃ snehasya buddhimān |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">amātrādisevitasya snehasya doṣamāha - amātrayā tathā'kāle mithyāhāravihārataḥ || 5 ||</seg> snehaḥ karoti śophārśastandrānidrāvisaṃjñatāḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">idānīṃ snehapānamātrāmāha - deyā dīptāgnaye mātrā snehasya palasaṃmitā | madhyamāya trikarṣā syājjaghanyāya dvikārṣikī || 7 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">atha vikalpāntaravihitāṃ mātrāṃ darśayannāha - athavā snehamātrāḥ syustisro'nyāḥ sarvasaṃmatāḥ | ahorātreṇa mahatī jīryatyahni tu madhyamā || 8 ||</seg> jīryatyalpā dinārdhena sā vijñeyā sukhāvahā |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">alpādīnāṃ guṇānāha - alpā syāddīpanī vṛṣyā svalpadoṣeṣu pūjitā || 9 ||</seg> <seg type="unit" n="10">madhyamā snehanī jñeyā bṛṃhaṇī bhramahāriṇī | jyeṣṭhā kuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśinī || 10 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">atha doṣaviśeṣeṇa snehaviṣayamāha - kevalaṃ paittike sarpirvātike lavaṇānvitam | peyaṃ bahukaphe cāpi vyoṣakṣārasamanvitam || 11 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">yeṣāṃ sarpirdīyate tānāha - rūkṣakṣataviṣārtānāṃ vātapittavikāriṇām | hīnamedhāsmṛtīnāṃ ca sarpiṣpānaṃ praśasyate || 12 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tailayogyānāha -- kṛmikoṣṭhānilāviddhāḥ pravṛdhdakaphamedasaḥ | pibeyustailasātmyā ye tailaṃ dārḍhyārthinastu ye || 13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">vasāyogyānāha - vyāyāmakarṣitāḥ śuṣkaretoraktā mahārujaḥ | mahāgnimārutaprāṇā vasāyogyā narāḥ smṛtāḥ || 14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">majjāyogyānāha -- krūrāśayāḥ kleśasahā vātārtā dīptavahnayaḥ | majjānaṃ ca pibeyuste sarpirvā sarvato hitam || 15 ||</seg></ab>
          <ab type="mula">snehapānakālaḥ | śītakāle divā snehamuṣṇakāle pibenniśi | vātapittādhike rātrau vātaśleṣmādhike divā ||1 6||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">atha tailaghṛtayorviśiṣṭakarma darśayannāha — nasyābhyañjanagaṇḍūṣamūrdhakarṇākṣitarpaṇaiḥ | tailaṃ ghṛtaṃ vā yuñjīta dṛṣṭvā doṣabalābalam || 17 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">idānīṃ snehānāmanupānānyāha - ghṛte koṣṇaṃ jalaṃ peyaṃ taile yūṣaḥ praśasyate | vasāmajjñoḥ pibenmaṇḍamanupānaṃ sukhāvaham || 18 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">sānnasnehasya viṣayamāha - snehadviṣaḥ śiśūnvṛddhānsukumārān kṛśānapi | udyākāmānuṣṇakāle saha bhaktena pāyayet || 19 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">idānīṃ snehaṃ vināpi yavāgvā snehanamāha - sarpiṣmatī bahutilā yavāgūḥ svalpataṇḍulā | sukhoṣṇā sevyamānā tu sadyaḥ snehanakāriṇī ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">śarkarācūrṇasaṃghṛṣṭe dohanasthe ghṛte tu gām | dugdhvā kṣīraṃ ṣibeduṣṇaṃ sadyaḥ snehanamucyate || 21 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">atha snehājīrṇe cikitsāmāha — mithyācārādbahutvādvā yasya sneho na jīryati | viṣṭabhya vāpi jīryeta vāriṇoṣṇena vāmayet ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">snehājīrṇe anyadapi pratīkāramāha -- srehasyājīrṇaśaṅkāyāṃ pibeduṣṇodakaṃ naraḥ | tenodgāre bhavecchuddho bhaktaṃ prati rucistathā || 23 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">snehopadravabhūtāyāstṛṣṇāyāścikitsāmāha - snehena paittikasyāgniryadā tīkṣṇatarīkṛtaḥ | tadāsyodīrayettṛṣṇāṃ viṣamāṃ tasya vāmayet || 24 ||</seg> śītaṃ jalaṃ pāyayecca pipāsā tena śāmyati |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">atha snehā'yogyānāha - ajīrṇī varjayetsnehamudarī taruṇajvarī || 25 ||</seg> <seg type="unit" n="26">durbalo'rocakī sthūlo mūrcchārto madapīḍitaḥ | dattabastirviraktaśca vāntastṛṣṇāśramānvitaḥ || 26 ||</seg> akālaprasravā nārī durdine ca vivarjayet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">yeṣāṃ snehapānaṃ praśastaṃ tānāha - svedyasaṃśodhyamadyastrīvyāyāmāsaktamānasāḥ || 27 ||</seg> <seg type="unit" n="28">vṛddhā bālāḥ kṛśā rūkṣāḥ kṣīṇāsrāḥ kṣīṇaretasaḥ | vātārtāstimirārtā ye teṣāṃ snehanamuttamam || 28 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">samyak snigdhasya lakṣaṇamāha - vātānulomyaṃ dīpto'gnirvarcaḥ snigdhamasaṃhatam | mṛdusnigdhāṅgatā glāniḥ snehodvego'tha lāghavam ||29||</seg> vimalendriyatā samyak snigdhe</ab>
          <ab type="mula">rūkṣe lakṣaṇamāha – ---- rūkṣe viparyayaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">atisnigdhalakṣaṇamāha -- bhaktadveṣo mukhasrāvo gude dāhaḥ pravāhikā ||30||</seg> tandrātīsārapāṇḍutvaṃ bhṛśaṃ snigdhasya lakṣaṇam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">athahīnātisnigdhasyopakramamāha - rūkṣasya snehanaṃ snehairatisnigdhasya rūkṣaṇam || 31 ||</seg></ab>
          <ab type="mula">rūkṣayogamāha - śyāmākacaṇakādyaiśca takrapiṇyākasaktubhiḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">atha snehasevino lakṣaṇamāha - dīptāgniḥ śuddhakoṣṭhaśca puṣṭadhāturdṛḍhendriyaḥ || 32 ||</seg> nirjaro balavarṇāḍhyaḥ snehasevī bhavennaraḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">snehasevāyāṃ varjyānyāha - snehe vyāyāmasaṃśītavegāghātaprajāgarān || 33 ||</seg><seg type="unit" n="1">divāsvapnamabhiṣyandi rūkṣānnaṃ ca vivarjayet | divāsvapnamabhiṣyandi rūkṣānnaṃ ca vivarjayet | iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa praṇītāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe snehavidhirnāma prathamo'dhyāyaḥ || 1 ||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="2" xml:id="sd.3.2">
          <head>atha svedavidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">atha svedavidhiḥ</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">tatra tāvatpūrvaṃ svedasaṃkhyāmāha - svedaścaturvidhaḥ proktastāpoṣmasvedasaṃjñakau | upanāho dravaḥ svedaḥ sarve vātārtihāriṇaḥ || 1 ||</seg> <seg type="unit" n="2">svedau tāpoṣmajau prāyaḥ śleṣmaghnau samudīritau | upanāhastu vātaghnaḥ pittasaṅge dravo hitaḥ || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">atha trividhasvedasya viśeṣamāha - mahābale mahāvyādhau śīte svedo mahānsmṛtaḥ | durbale durbalaḥ svedo madhye madhyatamo mataḥ || 3 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">atha doṣaviśeṣeṇa svedaviśeṣamāha – balāse rūkṣaṇasvedo rūkṣasnigdhaṃ kaphānile | kaphamedovṛte vāte koṣṇaṃ gehaṃ raveḥ karān ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">niyuddhaṃ mārgagamanaṃ guruprāvaraṇaṃ kṣudhaḥ | cintāvyāyāmabhārāṃśca sevetāmayamuktaye ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">prāksvedyāḥ - yeṣāṃ nasyaṃ vidhātavyaṃ bastiścāpi hi dehinām | śodhanīyāśca ye kecitpūrvaṃ svedyāśca te matāḥ ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">paścātsvedyāḥ - paścātsvedyā gate śalye mūḍhagarbhagade tathā | kāle prajātā'kāle vā paścātsvedyā nitambinī ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">kāladvayasvedyānāha -- svedyā: pūrvaṃ trayaḥ<note place="foot" type="editorial" n="2">’traya’ iti padaṃ plīhādīnāṃ labdhe tritve tridoṣajanyatvaparaṃ jñeyam | arśasa iti arśorogī ’arśa āditvādac’</note> plīhabhagandaryarśasastathā | aśmaryaścāturo jantuḥ samaye śastrakarmaṇaḥ || 8 ||</seg></ab>
          <ab type="mula">svedakālaḥ - savānsvedān nivāte ca jīrṇāhāre ca kārayet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">svedaphalam - svedāddhātusthitā doṣāḥ snehaklinnasya dehinaḥ ||9||</seg> dravatvaṃ prāpya koṣṭhāntargatvā yānti virekatām |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">sveditasya rakṣā | svidyamānaśarīrasya hṛdayaṃ<note place="foot" type="editorial" n="3">nanu hṛdayadṛṣṭayoḥ prāk rakṣaṇamuktaṃ, iha tu mṛdusve- do'bhihita iti viruddham? maivam, carake tūttaratantre śūlādau svedo vihitaḥ sa tu saṃmilitākṣairbāhye kriyate, na dṛṣṭau | carake'pyayameva pāṭho likhitaḥ | tadagre ca madhyamaṃ akṣṇau śeṣamaṅgāvayavamiṣṭataḥ svedayet | ru.</note> śītalaiḥ spṛśet || 10 ||</seg> snehābhyaktaśarīrasya śītairācchādya cakṣuṣī |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">asvedārhāḥ - ajīrṇī durbalo mehī kṣatakṣīṇaḥ pipāsitaḥ ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">atisārī raktapittī pāṇḍurogī tathodarī | madārto garbhiṇī caiva nahi svedyā vijānatā || 12||</seg> etānapi mṛdusvedaiḥ svedasādhyānupācaret |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">kecidatrārdhaṃ paṭhanti- ’mṛdusvedaṃ prayuñjīta tathā hṛnmuṣkadṛṣṭiṣu || 13 ||</seg> <seg type="unit" n="13">iti || 13 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">svedātiyogajā rogāḥ - atisvedātsandhipīḍā dāhatṛṣṇā klamo bhramaḥ | pittāsṛkpiḍakākopastatra śītairupācaret || 14 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">tāpasvedaḥ - teṣu tāpābhidhaḥ svedo vālukāvastrapāṇibhiḥ | kapālakandukāṅgārairyathāyogyaḥ prayujyate || 15 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">ūṣmasvedaḥ - ūṣmasvedaḥ prayoktavyo lohapiṇḍeṣṭakāśmabhiḥ | ataptairamlasiktaiśca kāye naktakaveṣṭite || 16 ||</seg> <seg type="unit" n="17">athavā vātanirnāśidravyakvātharasādibhiḥ | uṣṇairghaṭaṃ pūrayitvā pārśve chidraṃ vidhāya ca || 17 ||</seg> <seg type="unit" n="18">vimudryāsyaṃ trikhaṇḍāṃ ca dhātujāṃ kāṣṭhavaṃśajām | ṣaḍaṅgulāsyāṃ gopucchāṃ nalīṃ yuñjyādvihastikām ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">sukhopaviṣṭaṃ svabhyaktaṃ guruprāvaraṇāvṛtam | hastiśuṇḍikayā nāḍyāṃ svedayedvātarogiṇam || 19||</seg> <seg type="unit" n="20">puruṣāyāmamātrāṃ vā bhūmimutkīrya khādiraiḥ | kāṣṭhairdagdhvā tathābhyukṣya kṣīradhānyāmlavāribhiḥ ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">vātaghnapatrairācchādya śayānaṃ svedayennaram | evaṃ māṣādibhiḥ svinnaiḥ śayānaṃ svedamācaret ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">upanāhasvedamāha - athopanāhasvedaṃ ca kuryādvātaharauṣadhaiḥ | pradihya dehaṃ vātārtaṃ kṣīramāṃsarasānvitaiḥ || 22 ||</seg> <seg type="unit" n="23">amlapiṣṭaiḥ salavaṇaiḥ sukhoṣṇaiḥ snehasaṃyutaiḥ | upagrāmyānūpamāṃsairjīvanīyagaṇena ca || 23 ||</seg> <seg type="unit" n="24">dadhi-sauvīraka-kṣīrairvīratarvādinā tathā | kulattha-māṣa-godhūmairatasī-tila-sarṣapaiḥ || 24 ||</seg> <seg type="unit" n="25">śataṣuṣpā-devadāru-śephālī-sthūlajīrakaiḥ | eraṇḍamūlaṃ bījaiśca rāsnāmūlakaśigrubhiḥ || 25 ||</seg> <seg type="unit" n="26">miśi-kṛṣṇā-kuṭheraiśca lavaṇairamlasaṃyutaiḥ | prasāriṇyaśvagandhābhyāṃ balābhirdaśamūlakaiḥ || 26 ||</seg> <seg type="unit" n="27">guḍūcī-vānarībījairyathālābhaṃ samāhṛtaiḥ | kṣuṇṇaiḥ svinnaiśca vastreṇa baddhaiḥ saṃsvedayennaram ||27||</seg> mahāśālvaṇasaṃjño'yaṃ yogaḥ sarvānilārtihṛt |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">dravasvedavidhi: | dravasvedastu vātaghno dravyakvāthena pūritam || 28 ||</seg> kaṭāhaṃ koṣṭhakaṃ vā'pi sūpaviṣṭo'vagāhayet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">idānīṃ dravasya parimāṇamāha - nābheḥ ṣaḍaṅgulaṃ yāvanmagnaḥ kvāthasya dhārayā || 29 ||</seg> <seg type="unit" n="30">koṣṇayā skandhayoḥ siktastiṣṭhet snigdhatanurnaraḥ | evaṃ tailena, dugdhena, sarpiṣā svedayennaram || 30 ||</seg></ab>
          <ab type="mula">ekāntaro dvyantaro vā snehayukto'vagāhane |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">avagāhanaphalam - sirāmukhai romakūpairdhamanībhiśca tarpayet || 31 ||</seg> śarīre balamādhatte yuktaḥ sneho'vagāhane |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">dhātuvardhanamāha - jalasiktasya vardhante yathāmūle'ṅkurāstaroḥ || 32 ||</seg> <seg type="unit" n="33">tathā dhātuvivṛddhirhi snehasiktasya jāyate | nātaḥ parataraḥ kaścidupāyo vātanāśanaḥ || 33 ||</seg> <seg type="unit" n="34">śītaśūlādyuparame stambhagauravanigrahe | dīptāgnau mārdave jāte svedanādviratirmatā || 34 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">susvinnasya paścāt karma darśayati - samyak svinnaṃ vimṛditaṃ snānamuṣṇāmbubhiḥ śanaiḥ | bhojayeccānabhiṣyandi vyāyāmaṃ na ca kārayet ||35||</seg> <seg type="unit" n="2">iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe svedavidhirnāma dvitīyo'dhyāyaḥ || 2 ||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="3" xml:id="sd.3.3">
          <head>atha vamanavidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">vamanapradhāno vidhiḥ vamanavidhiḥ śodhanaprakāraḥ | ata evāha - śaratkāle vasante ca prāvṛṭkāle ca dehinām | vamanaṃ recanaṃ caiva kārayetkuśalo bhiṣak || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">vāmyāḥ - balavantaṃ kaphavyāptaṃ hṛllāsādinipīḍitam | tathā vamanasātmyaṃ ca dhīracittaṃ ca vāmayet ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">vamanārhā rogāḥ - viṣadoṣe stanyadoṣe mando'gnau śrlīpade'rbude | hṛdroga-kuṣṭha-vīsarpa-mehā-jīrṇa-bhrameṣu ca || 3 ||</seg> <seg type="unit" n="4">vidārikā-pacī-kāsa-śvāsa-pīnasa-vṛddhiṣu | apasmāre jvaronmāde tathā raktātisāriṣu ||4 ||</seg> <seg type="unit" n="5">nāsā-tālvoṣṭha-pākeṣu karṇasrāve dvijihvake | galaśuṇḍyāmatīsāre pittaśleṣmagade tathā || 5 ||</seg> medogade'rucau caiva vamanaṃ kārayet bhiṣak |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">athāvāmyānāha - na vāmanīyastimirī na gulmī nodarī kṛśaḥ || 6 ||</seg> <seg type="unit" n="7">nātivṛddho garbhiṇīṃ ca na sthūlo na kṣudhāturaḥ | madārto bālako rūkṣaḥ śudhitaśca nirūhitaḥ || 7 ||</seg> <seg type="unit" n="8">udāvartyūrdhvaraktī ca duśchardī kevalānilī | pāṇḍarogī kṛmivyāptaḥ paṭhanātsvaraghātakaḥ || 8 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">atha yadyapyete'pyajīrṇādivyāpitāstadā vāmanīyā iti vicāryāha - ete'pyajīrṇavyathitā vāmyā ye viṣapīḍitāḥ | kaphavyāptāśca te vāmyā madhukvāthasya pānataḥ || 9 ||</seg> <seg type="unit" n="10">sukumāraṃ kṛśaṃ bālaṃ vṛddhaṃ bhīruṃ ca vāmayet | pīttvā yavāgūmākaṇṭhaṃ kṣīratakradadhīni vā || 10 ||</seg> <seg type="unit" n="11">asātmyaiḥ śleṣmalairbhojyairdoṣānutkliśya dehinaḥ | snigdhasvinnāya vamanaṃ dattaṃ samyak pravartate ||11 ||</seg></ab>
          <ab type="mula">?madhusaindhavayoḥ prādhānyam - vamaneṣu ca sarveṣu saindhavaṃ madhu<note place="foot" type="editorial" n="2">‘vā’ śabdo'tra na bhinnakrame, apiśabdārthe dvayorapyekatra yogāt | uktaṃca vāmmaṭe-’yathāvikāravihitāṃ madhusaindhavasaṃyutām | koṣṭhaṃ vibhajya bhaiṣajvamātrāṃ madhābhimadhitām | brahmadakṣāśvirudrendrabhūcandrārkā'nilā'nalāḥ | ṛṣaya: sauṣaghigrāmā bhūtasaṃghāśca pāṃtu vaḥ | rasāyanamivaṣīṃṇāmamarāṇāmivā'mṛtam | sudhevottamanāgānāṃ bhaiṣajyamidamastu te || oum namo bhagavate bhaiṣajyagurave vaiḍūrya prabharājāya tathāgatāyārhate samyaksaṃbuddhāya | tadyathā- oum bhaiṣajye bhaiṣajye mahābhaiṣajye samudgate svāhā | prāḍmukhaṃ pālyetpīte muhartamanupāyayet’ ityādi | ru.</note> vā hitam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">vamanārhaṃ dravyam - bībhatsaṃ vamanaṃ dadyāt viparītaṃ virecanam || 12 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">kvāthyakvāthayormānam - kvāthyadravyasya kuḍavaṃ śrapayitvā jalāḍhake | ardhabhāgāvaśiṣṭaṃ ca vamaneṣvavacārayet || 13 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">bheḍamatena vamane kvāthapānamātrā - kvāthapāne navaprasthā jyeṣṭhā mātrā prakīrtitā | madhyamā ṣaṇmitā proktā triprasthā ca kanīyasī ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">kalkādimānam - kalkacūrṇāvalehānāṃ viphalaṃ śreṣṭhamātrayā | madhyamāṃ dvipalāṃ vidyātkanīyā palasaṃmitā ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">vamanavegāḥ - vamane cā'pi vegāḥ syuraṣṭau pittāntamuttamāḥ | ṣaḍvegā madhyamā vegāścatvārastvavare smṛtāḥ ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">prasthamānam | vamane ca vireke ca tathā śoṇitamokṣaṇe | sārdhatrayodaśapalaṃ prasthamāhurmanīṣiṇaḥ || 17 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">atha doṣaviśeṣeṇa dravyaviśeṣamāha - kaphaṃ kaṭukatīkṣṇoṣṇaiḥ pittaṃ svāduhimairjayet | susvādulavaṇāmloṣṇaiḥ saṃsṛṣṭaṃ vāyunā kapham ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">kṛṣṇā rāṭhaphalaṃ sindhu kaphe koṣṇajalaiḥ pibet | paṭolavāsānimbaiśca pitte śītajalaṃ pibet || 19 ||</seg> <seg type="unit" n="20">saśleṣmavātapīḍāyāṃ sakṣīraṃ madanaṃ pibet | ajīrṇe koṣṇapānīyaiḥ sindhu pītvā vametsudhīḥ ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">uttamaśuddhiparyantaṃ vamanasūcanārthaṃ vamanavidhimāha - vamanaṃ pāyayitvā ca jānumātrāsane sthitam | kaṇṭhameraṇḍanālena spṛśantaṃ vāmayedbhiṣak || 21 ||</seg> lalāṭaṃ vamataḥ puṃsaḥ pārśve dve ca pradāpayet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">durvāntalakṣaṇamāha - praseko hadgrahaḥ koṭha: kaṇḍūrduśchardite bhavet ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">ativānterlakṣaṇamāha - ativānte bhavet tṛṣṇā hikkodgārau visaṃjñitā | jihvāniḥsarpaṇaṃ cākṣṇorvyāvṛttirhanusaṃhatiḥ || 23 ||</seg> raktacchardiḥ ṣṭhīvanaṃ ca kaṇṭhapīḍā ca jāyate |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">vamanotpannarogacikitsāmāha - vamanasyātiyoge tu mṛdu kuryādvirecanam || 24 ||</seg> <seg type="unit" n="25">vamanāntaḥ praviṣṭāvāṃ jihvāyāṃ kavalagrahaḥ | snigdhāmlalavaṇairhṛdyairghṛtakṣīrarasairhitaḥ || 25 ||</seg> <seg type="unit" n="26">phalānyamlāni khādeyustasya cānye'grato narā:| ni:sṛtāṃ tu tiladrākṣākalkaṃ liptvā praveśayet ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">vyāvṛtte'kṣṇi ghṛtābhyakte pīḍayecca śanaiḥ śanaiḥ | hanumokṣe smṛtaḥ svedo nasyaṃ ca śleṣmavātahṛt ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">raktapittavidhānena raktacchardimupācaret | dhātrīrasāñjanośīralājācandanavāribhiḥ || 28 ||</seg> <seg type="unit" n="29">manthaṃ kṛtvā pāyayecca saghṛtakṣaudraśarkaram | śāmyantyanena tṛṣṇādyā pīḍāśchardisamudbhavāḥ ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">atha samyagvāntalakṣaṇamāha - hṛtkaṇṭhaśirasāṃ śuddhirdīptāgnitvaṃ ca lāghavam | kaphapittavināśaśca samyagvātasya lakṣaṇam || 30 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">atha vāntasya pathyamāha - tato'parāhṇe dīptā'gniṃ mudgaṣaṣṭikaśālibhiḥ | hṛdyaiśca jāṅgalarasaiḥ kṛtvā yūṣaṃ ca bhojayet || 31 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">suvāntasyaite pīḍādyarthaṃ na bhavanti ityāha - tandrā nidrāsyadaurgandhyaṃ kaṇḍūśca grahaṇī viṣam | suvāntasya na pīḍāyai bhavantyete kadācana || 32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">vamane yanniṣiddhaṃ tadāha - ajīrṇaṃ śītapānīyaṃ vyāyāmaṃ maithunaṃ tathā | snehābhyaṅgaṃ prakopaṃ ca dinaikaṃ varjayetsudhī: || 33 ||</seg> <seg type="unit" n="3">iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa praṇītāyāṃ śārṅgādharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe vamanavidhirnāma tṛtīyo'dhyāyaḥ || 3 ||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="4" xml:id="sd.3.4">
          <head>atha virecanavidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">atha virecanādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ - atha virecanavidhiḥ |</ab>
          <ab type="mula">virecanaviṣayamāha - snigdhasvinnasya vāntasya dadyātsamyag virecanam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">vamane'pyakṛte sati doṣamāha - avāntasya tvadhaḥ srasto grahaṇīṃ chādayetkaphaḥ || 1 ||</seg> <seg type="unit" n="2">mandāgniṃ gauravaṃ kuryājjanayedvā pravāhikām | athavā pācanairāmaṃ balāsaṃ ca vipācayet || 2 ||</seg> snigdhasya snehanaiḥ kāryaṃ svedaiḥ svinnasya recanam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">svamate tu - virecanakālamāha - śaradṛtau vasante ca deyaṃ śuddhau virecanam || 3 ||</seg> anyadātyayike kārye svedanaṃ śīlayedbudhaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">śarīraśuddhau śodhanamuktaṃ tasya phalamāha - doṣāḥ kadācitkupyanti jitā laṅghanapācanaiḥ ||4||</seg> ye tu saṃśodhanaiḥ śuddhā na teṣāṃ punarudbhavaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">atha pittādau virecanam | pitte virecanaṃ yuñjyādāmodbhūte gade tathā || 5 ||</seg> udare ca<note place="foot" type="editorial" n="1">cakārāt pittasaṃyoge'pi pittolbaṇe yojyam - uktaṃca vāgbhaṭe - ‘kaphe vidadhyādvamanaṃ saṃyāge vā kapholbeṇe | tadvadvirecanaṃ pitte’ iti |</note> tathā'dhmāne koṣṭhaśuddhyai viśeṣataḥ ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">idānīṃ ye virecane niṣiddhāstānāha - bālavṛddhāvatisnigdhaḥ kṣatakṣīṇo bhayānvitaḥ || 6 ||</seg> <seg type="unit" n="7">śrāntastṛṣārtaḥ sthūlaśca garbhiṇī ca navajvarī | navaprasūtā nārī ca mandāgniśca madātyayī || 7 ||</seg> śalyārditaśca rūkṣaśca na virecyā vijānatā |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">virecanayogyānāha - jīrṇajvarī garavyāpto vātaraktī bhagandarī || 8 ||</seg> <seg type="unit" n="9">arśaḥ pāṇḍūdaragranthihṛdrogārucipīḍitāḥ | yonirogapramehārtā gulmaplīhavraṇārditāḥ || 9 ||</seg> <seg type="unit" n="10">vidradhicchardivisphoṭavisūcīkuṣṭhasaṃyutāḥ | karṇanāsāśirovakragudameḍhrāmayānvitāḥ || 10 ||</seg> <seg type="unit" n="11">plīhaśothākṣirogārtā: krimikṣīṇānilārditā: | śūlino mūtraghātārtā virekārhā narā matāḥ || 11 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">atha virecanajñānārthaṃ koṣṭhabhedānāha - bahupitto mṛduḥ koṣṭho jahuśleṣmā ca madhyamaḥ | bahuvātaḥ krūrakoṣṭho durvirecya: sa kathyate || 12 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">koṣṭhānurūpāṃ mātrāmāha - mṛdvī mātrā mṛdukoṣṭhe madhyakoṣṭhe ca madhyamā | krūre tīkṣṇā matā dravyairmṛdumadhyamatīkṣṇakaiḥ ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">mṛdvādidravyāṇi kāni tāni ityata āha - mṛdurdrākṣāpayaścāmbutailairapi viricyate | madhyamastrivṛtātiktārājavṛkṣairviricyate || 14 ||</seg> krūraḥ snukpayasāhemakṣīrīdantīphalādibhiḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">virekasyottamādimātrāyai vāṅgakailiṅgakaparimāṇamāha - mātrottamā virekasya triṃśadvegaiḥ kaphāntagā || 15||</seg> vegairviṃśatibhirmadhyā hīnoktā daśavegakaiḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">idānīṃ kaṣāyaguṭikācūrṇātmakānāṃ virecanadravyāṇāṃ parimāṇamāha - dvipalaṃ śreṣṭhamākhyātaṃ madhyamaṃ ca palaṃ bhavet || 16||</seg> <seg type="unit" n="17">palārdhaṃ ca kaṣāyāṇāṃ kanīyastu virecanam | kalkamodakacūrṇānāṃ karṣaṃ madhvājyalehataḥ || 17 ||</seg> karṣadvayaṃ palaṃ vā'pi vayorogādyapekṣayā |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">trivṛtācūrṇam | atha vātādīnāṃ koṣṭhamātrādibhedena katipayayogān darśayannāha - pittottare trivṛccūrṇaṃ drākṣākkāthādibhiḥ pibet ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">triphalākkāthagomūtraiḥ pibedvyoṣaṃ kaphārditaḥ | trivṛtsaindhavaśuṇṭhīnāṃ cūrṇamamlaiḥ pibennaraḥ || 19 ||</seg> vātārdito virekāya jāṅgalānāṃ rasena vā |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">eraṇḍatailaprayogaḥ | eraṇḍatailaṃ triphalākkāthena dviguṇena ca || 20 ||</seg> yuktaṃ pītaṃ payobhirvā nacireṇa viricyate |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">ṣaḍṛtuvirecanam | trivṛtā kauṭajaṃ bījaṃ pippalī viśvabheṣajam || 21 ||</seg> <seg type="unit" n="22">samṛdvīkārasakṣaudraṃ varṣākāle virecanam | trivṛddurālabhā mustā śarkarodīcyacandanam || 22 ||</seg> <seg type="unit" n="23">drākṣāmbunā sayaṣṭyāhvaṃ śītalaṃ ca ghanātyaye | pippalī nāgaraṃ sindhu śyāmā ca trivṛtā saha ||23 ||</seg> <seg type="unit" n="24">lihetkṣaudreṇa śiśire vasante ca virecanam | trivṛtā śarkarā tulyā grīṣmakāle virecanam ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">tadyathā - trivṛtāṃ hapuṣāṃ dantīṃ saptalāṃ kaṭurohiṇīm | svarṇakṣīrīṃ ca saṃcūrṇya gomūtre bhāvayetryaham ||25||</seg> eṣa sarvartuko yogaḥ snigdhānāṃ maladoṣahā |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">abhayādimodakāḥ | abhayā maricaṃ śuṇṭhīviḍaṅgāmalakāni ca || 26 ||</seg> <seg type="unit" n="27">pippalī pippalīmūlaṃ tvakpatraṃ mustameva ca | etāni samabhāgāni dantī ca dviguṇā bhavet ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">trivṛdaṣṭaguṇā jñeyā ṣaḍguṇā cātra śarkarā | madhunā modakānkṛtvā karṣamātrapramāṇataḥ || 28 ||</seg> <seg type="unit" n="29">ekaikaṃ bhakṣayetprātaḥ śītaṃ cānu pibejjalam | tāvadviricyate janturyāvaduṣṇaṃ na sevate || 29 ||</seg> <seg type="unit" n="30">pānāhāravihāreṣu bhavenniryantraṇaḥ sadā | viṣamajvaramandāgnipāṇḍukāsabhagandarān || 30 ||</seg> <seg type="unit" n="31">durnāmakuṣṭhagulmārśogalagaṇḍabhramodarān | (vi<note place="foot" type="editorial" n="3">dīpikā'saṃmata:|</note> dāhaplīhamehāṃśca yakṣmāṇaṃ nayanāmayān ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">vātarogāṃstathādhmānaṃ mūtrakṛcchrāṇi cāśmarīm| ) pṛṣṭapārśvorujaghanajaṅghodararujo jayet || 32 ||</seg> <seg type="unit" n="33">satataṃ śīlanādeṣāṃ palitāni praṇāśayet | abhayāmodakā hyete rasāyanavarāḥ smṛtāḥ ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">virecanaṃ pītvā kiṃ kuryāttadāha -- pītvā virecanaṃ śītajalaiḥ saṃsicya cakṣuṣī | sugandhiṃ kiñcidāghrāya tāmbūlaṃ śīlayedvaram ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">nivātastho na vegāṃśca dhārayenna svapettathā | śītāmbu na spṛśet kkāpi koṣṇanīraṃ pibenmuhuḥ ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">samyagvāntalakṣaṇena samyagvirekalakṣaṇamāha - balāsauṣadhapittāni vāyurvānte yathā vrajet | rekāttathā malaṃ pittaṃ bheṣajaṃ ca kapho vrajet ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">atha durviriktalakṣaṇamāha - durviriktasya nābhestu stabdhatvaṃ kukṣiśūlatā | purīṣavātasaṃgaśca kaṇḍūmaṇḍalagauravaḥ || 37 ||</seg> vidāho'rucirādhmānaṃ bhramaśchardiśca jāyate |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">athāsya durviriktasya punaḥ cikitsāmāha -- taṃ puna: pācanaiḥ snehaiḥ paktvā saṃsnehya recayet ||38||</seg> tenā'syopadravā yānti dīptāgnerlaghutā bhavet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">idānīṃ virekātiśayasya lakṣaṇamāha - virekasyātiyogena mūrcchā bhraṃśo gudasya ca ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">śūlaṃ kaphātiyogaḥ syānmāṃsadhāvanasaṃnibham | medonibhaṃ jalābhāsaṃ raktaṃ vā'pi viricyate ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">atha virekātiyogacikitsāmāha -- tasya śītāmbubhiḥ siktvā śarīraṃ taṇḍulāmbubhiḥ | madhumiśraistathā śītaiḥ kārayedvamanaṃ mṛdu || 41 ||</seg> <seg type="unit" n="42">sahakāratvacaḥ kalko dadhnā sauvīrakeṇa vā | piṣṭvā nābhipralepena hantyatīsāramulbaṇam || 42 ||</seg> <seg type="unit" n="43">ajākṣīraṃ rasaṃ vā'pi vaiṣkiraṃ hāriṇaṃ tathā | śālibhiḥ ṣaṣṭikaiḥ svalpaṃ masūrairvāpi bhojayet ||43||</seg> śītaiḥ saṃgrāhibhirdravyaiḥ kuryāt saṃgrahaṇaṃ bhiṣak |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">samyagviriktasya pācanādiprakāramāha - lāghavaṃ manasastuṣṭiranulomaṃ gate'nile || 44||</seg> suviriktaṃ naraṃ jñātvā pācanaṃ pāyayenniśi |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">virecanasya phalamāha -- indriyāṇāṃ balaṃ buddheḥ prasādaṃ vahnidīpanam || 45 ||</seg> dhātusthairyaṃ vaya:sthairyaṃ bhavedrecanasevanāt |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">kṛtavirecanasya pravātādīn niṣedhayati - pradātasevāśītāmbusnehābhyaṅgamajīrṇatām || 46 ||</seg> vyāyāmaṃ maithunaṃ caiva na seveta virecitaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">atha viriktasya pathyārthaṃ peyādi dravyāṇyāha - śāliṣaṣṭikamudgādyairyavāgūṃ bhojayetkṛtām || 47 ||</seg> <seg type="unit" n="4">jaṅghālaviṣkirāṇāṃ vā rasaiḥ śālyodanaṃ hitam | iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharapraṇītāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe virecanavidhirnāma caturtho'dhyāyaḥ || 4 ||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="5" xml:id="sd.3.5">
          <head>atha snehabastividhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha bastividhiṃ vyākhyātuṃ pratijānīte - atha bastividhiḥ | tatrā'yaṃ sambandhaḥ - ‘pañcakarma vamī, reko, nirūho'nvāsa-nāvanam’ iti | vamanavirekayoruktatvātpāriśeṣyādvastividhimāha - bastirdvidhānuvāsākhyo nirūhaśca tataḥ param | bastibhirdīyate vasmāttasmādvastiriti smṛtaḥ || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">tayorlakṣaṇamāha - yaḥ snehairdīyate sa syādanuvāsananāmakaḥ | kaṣāya-kṣīra-tailairyo nirūhaḥ sa nigadyate || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">athānuvāsanādīnāmanukramavidhānamāha -- tatrānuvāsanākhyo hi bastiryaḥ so'tra kathyate | pūrvameva tato bastirnirūhākhyo bhaviṣyati || 3 ||</seg> nirūhāduttaraṃ caiva bastiḥ syāduttarābhidhaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">athavā kathanakrameṇaiva bastiranuvāsanabheda eva ityata āha - anuvāsanabhedaśca mātrā bastirudīritaḥ || 4 ||</seg></ab>
          <ab type="mula">tasya mātrāmāha - paladvayaṃ tasya mātrā tasmādardhā'pi vā bhavet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">anuvāsanayogyāḥ | anuvāsyastu rūkṣaḥ syāttīkṣṇāgniḥ kevalānilī ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">athānuvāsane ye tyājyāstānāha - nānuvāsyastu kuṣṭhī syānmehī sthūlastathodarī | nāsthāpyā nānuvāsyāścājīrṇonmādatṛḍarditāḥ ||6||</seg> śokamūrcchārucibhayaśvāsakāsakṣayāturāḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">bastikaraṇadravyāṇi - netraṃ kāryaṃ suvarṇādidhātubhirvṛkṣaveṇubhiḥ || 7 ||</seg> <seg type="unit" n="8">nalairdantairviṣāṇāgrairmaṇibhirvā vidhīyate | ekavarṣāttu ṣaḍvarṣaṃ yāvanmānaṃ ṣaḍaṅgulam || 8 ||</seg> <seg type="unit" n="9">tato dvādaśakaṃ yāvanmānaṃ syādaṣṭasaṃmitam | tataḥ paraṃ dvādaśabhiraṅgulairnetradīrghatā || 9 ||</seg> <seg type="unit" n="10">mudgacchidraṃ kalāyāmaṃ chidraṃ kolāsthisaṃnibham | yathāsaṃkhyaṃ bhavennetraṃ ślakṣṇaṃ gopucchasannibham || 10||</seg> <seg type="unit" n="11">āturāṅguṣṭhamānena mūle sthūlaṃ vidhīyate | kaniṣṭhikāparīṇāhamagre ca guṭikāmukham || 11 ||</seg> <seg type="unit" n="12">tanmūle karṇike dve ca kārye bhāgāccaturthakāt | yojayettatra bastiṃ ca bandhadvayavidhānataḥ || 12 ||</seg> <seg type="unit" n="13">mṛgājaśūkaragavāṃ mahiṣasyāpi vā bhavet | mūtrakoṣasya bastistu tadalābhena carmajaḥ || 13 ||</seg> <seg type="unit" n="14">kaṣāyaraktaḥ sumṛdurbastiḥ snigdho dṛḍho hitaḥ | vraṇabastestu netraṃ syācchlakṣṇamaṣṭāṅgulonmitam || 14||</seg> mudgacchidraṃ gṛdhrapakṣanalikāpariṇāhi ca |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">bastisevāguṇānāha - śarīropacayaṃ varṇaṃ balamārogyamāyuṣaḥ || 15 ||</seg> kurute parivṛddhiṃ ca bastiḥ samyagupāsitaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">atha basteḥ kālaniyamamāha - divā śīte vasante ca snehabastiḥ pradīyate || 16 ||</seg> <seg type="unit" n="17">grīṣmavarṣāśaratkāle rātrau syādanuvāsanam | na cātisnigdhamaśanaṃ bhojayitvā'nuvāsayet ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">madaṃ mūrcchāṃ ca janayedvidhisnehaḥ prayojitaḥ | rūkṣaṃ bhuktavato'tyannaṃ balaṃ varṇaṃ ca dīyate || 18 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">atha basterhīnātimātrayorniṣedhamāha - hīnamātrāvubhau bastī nātikāryakarau smṛtau | atimātrau tathā'nāhaklamātīsārakārakau || 19 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">bastimātrā uttamasya palaiḥ ṣaḍbhirmadhyamasya palaistribhiḥ | palasyārdhena hīnasya yuktā mātrā'nuvāsane || 20 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">sa ca snehaḥ kenopahito deyaḥ ? ityāha - śatāhvā saindhavābhyāṃ ca deyaṃ snehe ca cūrṇakam | tanmātrottamamadhyāntā ṣaṭcaturdvayamāṣakaiḥ || 21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">anuvāsanaviṣayamāha - virecanātsaptarātre gate jātabalāya ca | bhuktānnāyānuvāsyāya bastirdeyo'nuvāsanaḥ ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">athānuvāsyaṃ svabhyaktamuṣṇāmbusveditaṃ śanaiḥ | bhojayitvā yathāśāstraṃ kṛtacaṅkramaṇaṃ tataḥ ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">utsṛṣṭānilaviṇmūtraṃ yojayetsnehabastinā | suptasya vāmapārśvena vāmajaṅghāprasāriṇaḥ ||24 ||</seg> <seg type="unit" n="25">kuñcitāparajaṅghasya netraṃ snigdhagude nyaset | vaddhvā bastimukhaṃ sūtrairvāmahastena dhārayet || 25 ||</seg> <seg type="unit" n="26">pīḍayeddakṣiṇenaiva madhyavegena dhīradhīḥ | jṛmbhākāsakṣavādīṃśca bastikāle na kārayet ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">triṃśanmātrāmitaḥ kālaḥ prokto bastestu pīḍane | tataḥ praṇihitaḥ sneha uttāno vākśataṃ bhavet ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">jānumaṇḍalamāveṣṭya kuryācchoṭikayā yutam | ekā mātrā bhavedeṣā sarvatraiṣa viniścayaḥ. || 28 ||</seg> <seg type="unit" n="29">prasāritaiḥ sarvagātrairyathāvīryaṃ visarpati | tāḍayettalayorenaṃ trīnvārāṃśca śanaiḥ śanaiḥ || 29 ||</seg> <seg type="unit" n="30">sphijoścaivaṃ tataḥ śroṇīṃ śayyāṃ caivotkṣipettataḥ | jāte vidhāne tu tataḥ kuryānnidrāṃ yathāsukham ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">samyaganuvāsitalakṣaṇamāha - sānilaḥ sapurīṣaśca snehaṃ pratyeti yasya vai | upadravaṃ vinā śīghraṃ sa samyaganuvāsitaḥ || 31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">snehāgate vidhimāha - jīrṇānnastvatha sāyāhne snehe pratyāgate punaḥ | laghvannaṃ bhojayet kāmaṃ dīptāgnistu naro yadi ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">anuvāsanavyāpattau pratīkāramāha - anuvāsitāya dātavyamitare'hni sukhodakam | dhānyaśuṇṭhīkaṣāyaṃ vā snehavyāpattināśanam ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">athoktaprakāramupasaṃharan bastidānasaṃkhyāmāha - anena vidhinā sapta cāṣṭau vātha navā'pi vā | vidheyā bastayasteṣāmantarā tu nirūhaṇam || 34||</seg> <seg type="unit" n="35">(dattastu<note place="foot" type="editorial" n="4">prakṣiptamidam |</note> prathamo bastiḥ snehayet bastivaṃkṣaṇaiḥ | samyagdatto dvitīyastu mūrdhasthamanilaṃ jayet ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">balaṃ varṇaṃ ca janayettṛtīyastu prayojitaḥ | caturthapañcamau dattau snehayetāṃ rasāsṛjī || 36 ||</seg> <seg type="unit" n="37">ṣaṣṭho māṃsaṃ snehayati saptamo meda eva ca | aṣṭamo navamaścāpi majjānaṃ ca yathākramam || 37 ||</seg> <seg type="unit" n="38">evaṃ śukragatāndoṣāndviguṇaḥ sādhu sādhayet | aṣṭādaśāṣṭādaśakānbastīnāṃ yo niṣevate || 38 ||</seg> <seg type="unit" n="39">sa kuñjarabalo'pyaśvaṃ jayettulyo'maraprabhaḥ | rūkṣāya bahuvātāya snehabastiṃ dine dine || 39 ||</seg> <seg type="unit" n="40">dadyādvaidyastathānyeṣāmanyāṃ bādhāmapāharet | sneho'lpamātro rūkṣāṇāṃ dīrghakālamanatyayaḥ ||40||</seg> tathā nirūhaḥ snigdhānāmalpamātraḥ praśasyate |)</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">nivṛtte'nuvāsane snehe punarapi anuvāsanamāha - athavā yasya tatkālaṃ sneho niryāti kevalaḥ ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">tasyānyo'lpataro deyo na hi snihyatyatiṣṭhati | aśuddhasya malonmiśra: sneho naiti yadā punaḥ ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">tadā śaithilyamādhmānaṃ śūlaṃ śvāsaśca jāyate | pakvāśaye gurutvaṃ ca tatra dadyānnirūhaṇam || 43 ||</seg> <seg type="unit" n="44">tīkṣṇaṃ tīkṣṇauṣadhairyuktā phalavartirhitā tathā | yathānulomanaṃ vāyurmalaṃ snehaśca jāyate || 44 ||</seg> <seg type="unit" n="45">yathā virecanaṃ dadyāttīkṣṇaṃ nasyaṃ ca śasyate | yasya nopadravaṃ kuryātsnehabastiraniḥsṛtaḥ || 45 ||</seg> sarvo'lpo vā vṛte raukṣyādupekṣyaḥ sa vijānatā |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">ahorātrādaniḥsṛte pratīkāramāha -- anāyātaṃ tvahorātre snehaṃ saṃśodhanairharet | snehabastāvanāyāte nānyaḥ sneho vidhīyate || 46 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">athānuvāsanārthaṃ guḍūcyāditailamāha - guḍūcyeraṇḍapūtīkabhārṅgīvṛṣakarohiṣam || 47 ||</seg> <seg type="unit" n="48">śatāvarīṃ sahacaraṃ kākanāsāṃ palonmitām | yavamāṣātasīkolakulatthānprasṛtonmitān || 48 ||</seg> <seg type="unit" n="49">caturdroṇe'mbhasaḥ paktvā droṇaśeṣeṇa tena ca | pacettailāḍhakaṃ peṣyairjīvanīyaiḥ palonmitaiḥ || 49 ||</seg> anuvāsanametaddhi sarvavātavikāranut |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">idānīṃ snehavyāpatcikitsāmāha ṣaṭsaptativyāpadastu<note place="foot" type="editorial" n="5">‘ata ūrdhvaṃ vyāpado vakṣyāma: - tatra netracalitaṃ (1) vivartitaṃ (2) pārśvāvapīḍitaṃ (3,) atyutkṣiptam (4) avasannaṃ (5) tiryakkṣiptam (6) iti ṣaṭ praṇidhānadoṣāḥ, atisthūlaṃ (7) karkaśam (8) avanatam (9) aṇu (10) bhinnaṃ (11) sannikṛṣṭa-(12) viprakṛṣṭakarṇikaṃ (13) sūkṣmā- (14) tichidraṃ (15) atidīrgham (16) atihrasvaṃ (17) ityekādaśa netradoṣāḥ | bahalatā (18) alpatā (19) sacchidratā (20) prastīrṇatā (21) durbaddhatā (22) iti pañca bastidoṣāḥ | atipīḍitatā (23) śithilapīḍitatā (24) bhūyobhūyo'vapīḍanaṃ (25) kālātikramaḥ (26) iti catvāraḥ pīḍanadoṣāḥ | āmatā (27) hīnatā (28) atimātratā (29) atiśītatā (30) atyuṣṇatā (31) atitīkṣṇatā (32) atimṛdutā (33) atisnigdhatā (34) atirūkṣatā (35) atisāndratā (36) atidravatā (37) ityekādaśa dravyadoṣāḥ | (38) avāk- (39) śīrṣo-(40)cchīrṣa-nyubjo-(41) ttāna (42)saṅkucita (43) dehasthitatā-dakṣiṇā(44)pārśvaśāyina: pradānam, iti sapta śayyādoṣāḥ | evametāścatuścatvāriṃśat (44) vyāpado vaidyanimittāḥ | āturanimittā: pañcadaśa (15) āturopadravacikitsite vakṣyante (59)| snehastvaṣṭābhiḥ kāraṇaiḥ pratihato na pratyāgacchati, tribhirdoṣaiḥ (1) aśanābhibhūto, (2) malavyāmiśro, (3) dūrānupraviṣṭo, (4) asvinnasya, (5) anuṣṇo, (6) alpaṃ bhuktavato, (7) alpaśceti (8) vaidyāturanimittā bhavanti (68) | 1 ayogastūbhayo-2 rādhmānaṃ, 3 parikartikā, 4 parisrāvaḥ, 5 pravāhikā, 6 hṛdayopasaraṇaṃ, 7 aṅgapragraho, 8 atiyogo jīvādānaṃ iti nava vyāpado vaidyanimittā bhavanti | (76) || suśru. ci. a. 36</note> jāyante bastikarmaṇā | dūṣitāt samudāyena tāścikitsyāstu suśrutāt<note place="foot" type="editorial" n="6">eṣāṃ cikitsā coktā suśrute - atha netre vicalite tathā caiva vivartite | gude kṣataṃ rujā vā syāttatra sadyaḥ kṣatakriyāḥ || atyutkṣipte'vasanne ca netre pāyau bhavedrujā | vidhiratrā'pi pittaghnaḥ kāryaḥ snehaiśca secanam || tiryakpraṇihite netre tathā pārśvāvapīḍite | mukhasyāvaraṇādbastirna samyakpratipadyate || ṛju netraṃ vidheyaṃ syāttatra samyagvijānatā | atisthūle karkaśe ca netre cāvanate tathā || gude bhavet kṣataṃ rukca sādhanaṃ pūrvavatsmṛtam | āsannakarṇike netre bhinne'ṇau vāpyapārthakaḥ || avaseko bhavedbastestasmāddoṣān vivarjayet | prakṛṣṭakarṇike raktaṃ gudamarmaprapīḍanāt || kṣaratyatrā'pi pittaghno vidhirbastiśca picchilaḥ | pratyāgacchaṃstataḥ kuryādrogān bastivighātajān || dīrghe mahāsrotasi ca jñeyamatyavapīḍavat | prastīrṇe bahale cāpi bastau durbaddhadoṣavat || bastāvalpe'lpatā vā'pi dravyasyā'lpaguṇā matāḥ | durbaddhe cāṇubhinne ca vijñeyaṃ bhinnanetravat || atiprapīḍito bastiḥ prayātyāmāśayaṃ tataḥ | vāterito nāsikābhyāṃ mukhato vā prapadyate || tatra tūrṇaṃ galāpīḍaṃ kuryāccāpyavadhūnanam | śiraḥkāyavirekau ca tīkṣṇau sekāṃśca śītalān || śanaiḥ prapīḍito bastiḥ pakvādhānaṃ na gacchati | na ca sampādayatyarthāṃstasmādyuktaṃ prapīḍayet || bhūyo bhūyo'vapīḍena vāyurantaḥ prapīḍyate | tenādhmānaṃ rujaścogrā yathāsvaṃ tatra bastayaḥ || kālātikramaṇātkleśo vyādhiścābhipravardhate| tatra vyādhibalaghnaṃ tu bhūyo vastiṃ nidhāpayet || gudopadehaśophau tu sneho'pakva: karoti hi | tatra saṃśodhano bastirhitaṃ cāpi virecanam || hīnamātrāvubhau bastī nātikāryakarau matau | atimātrau tathā'nāhaklamātīsārakārakau || mūrcchāṃ dāhamatīsāraṃ pittaṃ cātyuṣṇatīkṣṇakau | mṛduśītāvubhau vātavibandhādhmānakārakau || tatra hīnādiṣu hitaḥ pratyanīkaḥ kriyāvidhiḥ| tatra sāndre tanuṃ basti tanau sāndraṃ ca dāpayet|| snigdho'tijāḍyakṛdrūkṣastambhādhmānakṛducyate | basti rūkṣamatisnigdhe snigdhaṃ rūkṣe ca dāpayet || atipīḍitavaddoṣān vidhiṃ cāpyavaśīrṣake |ucchīryake samunnāhaṃ bastiḥ kuryācca mehanam || tatrottaro hito bastiḥ sukhinnasya sukhāvahaḥ | nyubjasya bastirnāpnoti pakvādhānaṃ vimārgagaḥ || hṛdgudaṃ bādhate cātra vāyuḥ koṣṭhamathāpi ca | uttānasyāvṛte mārge bastirnāntaḥ prapadyate || netrasaṃvejanabhrānto vāyuścāntaḥ prakupyati | dehe saṅkucite dattaḥ sakthnorapyubhayastathā || na samyaganilāviṣṭo bastiḥ pratyeti dehinaḥ | sthitasya bastirdattastu kṣipramāyātyavāṅmukhaḥ || na cāśayaṃ tarpayati tasmānnārthakaro hi saḥ | nāpnoti bastirdattastu kṛtsnaṃ pakvāśayaṃ punaḥ || dakṣiṇāśritapārśvasya vāmapārśvānugo yataḥ | nyubjādīnāṃ pradānaṃ ca basternaiva praśasyate || paścādanilakopo'tra yathāsvaṃ tatra kārayet | vyāpadaḥ snehabastestu vakṣyante taccikitsite || ayogādyāstu vakṣyāmi vyāpadaḥ sacikitsitāḥ | anuṣṇo'lpauṣadho hīno bastirnaiti prayojitaḥ || viṣṭambhādhmānaśūlaiśca tamayogaṃ pracakṣate | tatra tīkṣṇā hito bastistīkṣṇaṃ cāpi virecanam || saśeṣānne'thavā bhukte bahudoṣe ca yojitaḥ | atyāśitasyātibahurbastirmandoṣṇa eva ca || anuṣṇalavaṇasneho hyatimātro'thavā punaḥ | tathā bahupurīṣaśca kṣipramādhmāpayennaram || hṛtkaṭīpārśvapṛṣṭheṣu śūlaṃ tatrātidāruṇam | tatra tīkṣṇataro bastirhitaṃ cāpyanuvāsanam || atitīkṣṇoṣṇalavaṇo rūkṣo bastiḥ prayojitaḥ | sapittaṃ kopayedvāyuṃ kuryācca parikartikām || nābhibastigudaṃ tatra chinattīvātidehinaḥ | picchābastirhitastasya snehaśca madhuraiḥ śṛtaḥ || atyamlalavaṇastīkṣṇaḥ parisrāvāya kalpate | daurbalyamaṅgasādaśca jāyate tatra dehinaḥ || parisravettataḥ pittaṃ dāhaṃ sañjanayedgude | picchābastirhitastatra bastiḥ kṣīraghṛtena ca || pravāhikā bhavettīkṣṇānnirūhāt sānuvāsanam | sadāhaśūlaṃ kṛcchreṇa kaphāsṛgupaveśyate || picchābastirhitastatra payasā caiva bhojanam | sarpirmadhurakaiḥ siddhaṃ tailaṃ cāpyanuvāsanam || atitīkṣṇo nirūho vā savāte cānuvāsanaḥ | hṛdayasyopasaraṇaṃ kurute cāṅgapīḍanam || doṣaistatra rujāstāstā mado mūrcchāṅgagauravam | sarvadoṣaharaṃ bastiṃ śodhanaṃ tatra dāpayet || rūkṣasya bahuvātasya tathā duḥśayitasya ca | bastiraṅgagrahaṃ kuryādrūkṣo mṛdvalpabheṣajaḥ || tatrāṅgasādaḥ prastambho jumbhodveṣṭanavepakāḥ | parvabhedaśca tatreṣṭā: svedābhyañjanabastayaḥ || atyuṣṇatīkṣṇo'tibahurdatto'tisveditasya ca | alpadoṣasya vā bastiratiyogāya kalpate || virecanātiyogena samānaṃ tasya lakṣaṇam | picchābastiprayogaśca tatra śītaḥ sukhāvahaḥ || atiyogātparaṃ yatra jīvādānaṃ viriktavat | deyastatra hitaścāpi picchābastiḥ saśoṇitaḥ || navaitā vyāpado yāstu nirūhaṃ pratyudāhṛtāḥ | snehabastiṣvapi hitā vijñeyāḥ kuśalairiha || ityuktā vyāpadaḥ sarvāḥ salakṣaṇacikitsitāḥ | bhiṣajā ca tathā kāryaṃ yathaitā na bhavanti hi || iti</note> ||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">anuvāsane pānādipathyamāha - pānāhāravihāraśca parihāraśca kṛtsnaśaḥ | snehapānasamāḥ kāryā nātra kāryā vicāraṇā || 51 ||</seg> iti śrīdāmodarasūnuśārṅgadharācāryapraṇītaśārṅgadhara- saṃhitāyāmuttarakhaṇḍe snehabastividhirnāma pañcamo'dhyāyaḥ ||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="6" xml:id="sd.3.6">
          <head>atha nirūhabastividhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha ṣaṣṭho'dhpāyaḥ | atha (pāriśeṣyāt) nirūhabastividhimāha - tatra tadbhedānāha - nirūhabastirbahudhā bhidyate kāraṇāntarai: | taireva tasya nāmāni kṛtāti muniṣuṅgavaiḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">nirūhasyāparaṃ nāma proktamāsthāpanaṃ budhai: | svasthānasthāpanāddoṣadhātūnāṃ sthāpanaṃ matam || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">atha doṣādyapekṣayā mātrāmāha - nirūhasya pramāṇaṃ ca prasthaṃ pādottaraṃ param | madhyamaṃ prasthamuddiṣṭaṃ hīnaṃ ca kuḍavāstraya: ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">athānāsthāpanīyānāha - atisnigdhotkliṣṭadoṣau kṣatoraska: kṛśastathā | ādhmānacchardihikkārśa: kāsaśvāsaprapīḍitaḥ || 4 ||</seg> <seg type="unit" n="5">gudaśophātisārārto viṣūcīkuṣṭhasaṃyutaḥ | garbhiṇī madhumehī ca nāsthāpyaśca jalodarī || 5 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">atha nirūhyānāha - vātavyādhāvudāvarte vātāsṛgviṣamajvare | mūrcchātṛṣṇodarānāhamūtrakṛcchrāśmarīṣu ca ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">vṛddhāsṛgdaramandāgniprameheṣu nirūhaṇam | śūle'mlapitte hṛdroge yojayedvidhivadbudha: || 7 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">yena prakāreṇa nirūhaṇaṃ kartavyaṃ tadāha - utsṛṣṭānilaviṇmūtraṃ snigdhasvinnamabhojitam | madhyāhne gṛhamadhye ca yathāyogyaṃ nirūhayet || 8 ||</seg> <seg type="unit" n="9">snnehabastividhānena budhaḥ kuryānnirūhaṇam | jāte nirūhe ca tato bhavedutkaṭakāsanaḥ || 9 ||</seg> <seg type="unit" n="10">tiṣṭhenmuhūrtamātraṃ tu nirūhāgamanecchayā | anāyātaṃ muhūrtaṃ tu nirūhaṃ śodhanairharet ||10||</seg> nirūhaireva matimānkṣāramūtrāmlasaindhavaiḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">atha sunirūḍhalakṣaṇamāha - yasya krameṇa gacchanti viṭpittakaphavāyavaḥ | lāghavaṃ copajāyeta sunirūhaṃ tamādiśet ||11 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">atha durnirūhalakṣaṇamāha -- yasya syādvastiralpālpavego hīnamalānilaḥ | mūrcchārtijāḍyārujimān durnirūhaṃ tamādiśet ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">nirūhasya bastidānavaddeyatāmāha - anena vidhinā yuñjyānnirūhaṃ bastidānavat | dvitīyaṃ vā tṛtīyaṃ vā caturthaṃ vā yathocitam || 13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">atha bhojanakramamāha - pittaśleṣmānilāviṣṭaṃ kṣīrayūṣarasaiḥ kramāt | nirūhaṃ bhojayitvā ca tatastamanuvāsayet || 14 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">idānīṃ bālavṛddhayormṛdubastimāha - sukumārasya vṛddhasya bālasya ca mṛdurhitaḥ | bastistīkṣṇaḥ prayuktastu teṣāṃ hanyādbalāyuṣī ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">idānīṃ bastīnāṃ dānakramamāha - dadyādutkleśanaṃ pūrvaṃ madhye doṣaharaṃ tataḥ | paścāt saṃśamanīyaṃ ca dadyādbastiṃ vicakṣaṇaḥ || 16 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">atha teṣāṃ svarūpāṇyāha -- utkleśanabastiḥ | eraṇḍabījaṃ madhukaṃ pippalī saindhavaṃ vacā | hapuṣā phalakalkaṃ ca bastirutkleśanaḥ smṛtaḥ ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">atha doṣaharabastimāha - śatāhvā madhukaṃ bilvaṃ kauṭajaṃ phalameva ca | sakāñjikaḥ sagomūtro bastirdoṣaharo mataḥ || 18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">atha teṣāṃ doṣaharamāha -- priyaṅgu madhukaṃ mustaṃ tathaiva ca rasāñjanam | sakṣīraḥ śasyate bastirdoṣāṇāṃ śamanaḥ smṛtaḥ ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">śodhanabastimāha - śodhanadravyani:kvāthaistatkalkaiḥ snehsaindhavaiḥ | yuktyā khajena mathitā bastaya: śodhanā: smṛtā: ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">lekhanabastimāha - triphalākkāthagomūtrakṣaudrakṣārasamāyutāḥ | uṣakādipratīvāpā bastayo lekhanāḥ smṛtāḥ ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">atha bṛṃhaṇabastīnāha - bṛṃhaṇadravyaniṣkvāthā: kalkairmadhurakairyutāḥ | sarpirmāṃsarasopetā bastayo bṛṃhaṇāḥ smṛtāḥ || 22 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">picchilabastimāha - badaryai-rāvatī-śelu-śālmalī-dhanvanāgarāḥ | kṣīrasiddhāḥ kṣaudrayuktā nāmrā picchilasaṃjñitāḥ | ajorabhraiṇarudhirairyuktā deyā vicakṣaṇaiḥ || 23 ||</seg> mātrā picchilabastīnāṃ palairdvādaśabhirmatā |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">atha nirūhārthaṃ dravyāṇāṃ parimāṇapūrvakaṃ vidhānamāha - dattvādau saindhavasyākṣaṃ madhunaḥ prasṛtidvayam || 24 ||</seg> <seg type="unit" n="25">vinirmathya tato dadyātsnehasya prasṛtitrayam | ekībhūte tataḥ snehe kalkasya prasṛtiṃ kṣipet ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">saṃmūrcchite kaṣāyaṃ tu catuḥprasṛtisaṃmitam | kṣiptvā vimathya dadyācca nirūhaṃ kulaśo bhiṣak ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">vāte catuṣpalaṃ kṣaudraṃ dadyātsnehasya ṣaṭpalam | pitte catuṣpalaṃ kṣaudraṃ snehaṃ dadyātpalatrayam || 27 ||</seg> kaphe ca ṣaṭpalaṃ kṣaudraṃ kṣipetsnehaṃ catuṣpalam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">madhutailikasaṃjñaṃ bastividhānamāha - eraṇḍakkāthatulyāṃśaṃ madhutailaṃ palāṃśakam || 28 ||</seg> <seg type="unit" n="29">śatapuṣpāpalārdhena saindhavārdhena saṃyutam | madhutailakasaṃjño'yaṃ basti: khajaviloḍita: || 29 ||</seg> <seg type="unit" n="30">medogulmakṛmiplīhamalodāvartanāśana:| balavarṇakaraścaiva vṛṣyo dīpanabṛṃhaṇaḥ || 30 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">atha yāpanabastimāha - kṣaudrā-jya-kṣīra-tailānāṃ prasṛtaṃ prasṛtaṃ bhavet | hapuṣāsaindhavākṣāṃśo basti: syāddīpanaḥ para: || 31 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">atha yuktarathabastimāha - eraṇḍamūlaniṣkvātho madhutailaṃ sasaindhavam | eṣa yuktaratho basti: savacāpippallīphalaḥ || 32 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">atha siddhabastimāha - pañcamūlasya niṣkvāthastailaṃ māgadhikā madhu | sasaindhava: samadhukaḥ siddhabastiriti smṛta: || 33 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">pathyāpathyamāha - snānamuṣṇodakaiḥ kuryāt divā svapnamajīrṇatām | varjayedaparaṃ sarvam, ācaretsnehabastivat || 34 ||</seg> <seg type="unit" n="6">iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe nirūhabasti- vidhiradhyāya: samāpta: || 6 ||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="7" xml:id="sd.3.7">
          <head>atha uttarabastividhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha saptamo'dhyāyaḥ | pāriśeṣyāduttarabastimāha - ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bastimuttarasaṃjñitam | dvādaśāṅgulakaṃ netraṃ madhye ca kṛtakarṇikam || 1 ||</seg> mālatīpuṣpavṛntābhaṃ chidraṃ sarṣapasannibham |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">snehamātrāmāha - pañcaviṃśativarṣāṇāmadho mātrā dvikārṣikā || 2 ||</seg> tadūrdhvaṃ palamātrā ca snehasyoktā bhiṣagvaraiḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">athottarabastervidhānamāha - athāsthāpanaśuddhasya tṛptasya snānabhojanaiḥ || 3 ||</seg> <seg type="unit" n="4">sthitasya jānumātre ca pīṭhe'nviṣya śalākayā | snigdhayā meḍhramārge ca tato netraṃ niyojayet || 4 ||</seg> <seg type="unit" n="5">śanaiḥ śanairghṛtābhyaktaṃ meḍhrarandhre'ṅgulāni ṣaṭ | tato'vapīḍayedbastiṃ śanairnetraṃ ca nirharet || 5 ||</seg> tataḥ pratyāgate snehe snehabastikramo hitaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">puṃsāmuttarabastinetramuktvā strīṇāmuttarabastimāha - strīṇāṃ kaniṣṭhikāsthūlanetraṃ kuryāddaśāṃgulam || 6 ||</seg> <seg type="unit" n="7">mudgapraveśayogyaṃ ca yonyantaścaturaṅgulam | dvyaṅgulaṃ mūtramārge ca sūkṣmaṃ netraṃ niyojayet || 7 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">bālānāmapi netraparimāṇamāha - mūtrakṛcchravikāreṣu bālānāṃ tvekamaṅgulam | śanairniṣkampamādheyaṃ sūkṣmanetraṃ vicakṣaṇaḥ || 8 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">athāpatyamūtramārgayorviṣayatvāt snehaparimāṇamāha - yonimārgeṣu nārīṇāṃ snehamātrā dvipālikī | mūtramārge palonmānā bālānāṃ ca dvikārṣikī ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">atha strīṇāmuttarabastiḥ kathaṃ yojyaḥ ? ityāha - uttānāyai striyai dadyādūrdhvajānvai vicakṣaṇaḥ | apratyāgacchati bhiṣagbastāvuttarasaṃjñite || 10 ||</seg> <seg type="unit" n="11">bhūyo bastiṃ nidadhyācca saṃyuktaiḥ śodhanairgaṇaiḥ | phalavartiṃ nidadhyādvā yonimārge dṛḍhāṃ bhiṣak || 11||</seg> <seg type="unit" n="12">sūtrairvinirmitāṃ snigdhāṃ śodhanadravyasaṃyutām | dahyamāne tathā bastau dadyādbastiṃ viśāradaḥ || 12 ||</seg> <seg type="unit" n="13">kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa payasā śītalena vā | bastiḥ śukrarujaḥ puṃsāṃ strīṇāmārtavajāṃ rujam|| 13||</seg> hanyāduttarabastistu nocito mehināṃ kkacit |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">uttarabasteḥ snehabastisamānāyāḥ guṇadoṣānāha - samyagdattasya liṅgāni vyāpadaḥ krama eva ca || 14 ||</seg> basteruttarasaṃjñasya samānaṃ snehabastinā |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">atha pūrvoddiṣṭāṃ phalavartimāha - ghṛtābhyakte gude kṣepyā ślakṣṇā svāṅguṣṭhasannibhā ||15||</seg> <seg type="unit" n="7">malapravartanī vartiḥ phalavartiśca sā smṛtā | iti śrīdāmodarasūnuśārṅgadharācāryapraṇītaśārṅgadhara- saṃhitāyāmuttarakhaṇḍe uttarabastividhirnāma saptamo'dhyāyaḥ || 7 ||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="8" xml:id="sd.3.8">
          <head>atha nasyavidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">aṣṭamo'dhyāyaḥ | atha nasyavidhiḥ | nasyasya niruktimāha - nasyaṃ tatkathyate nīrairnāsāgrāhyaṃ yadauṣadham | nāvanaṃ nasyakarmeti tasya nāmadvayaṃ matam || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">nasyabhedānāha - nasyabhedo dvidhā prokto recanaḥ snehanastathā | recanaṃ karṣaṇaṃ proktaṃ snehanaṃ bṛṃhaṇaṃ matam || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">nasyakarmakālamāha - kaphapittāniladhvaṃse pūrvamadhyāparāhṇake | dine tu gṛhyate nasyaṃ rātrāvapyutkaṭe gade || 3 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">nasyaṃ yasminkāle tyājyaṃ yaiśca tyājyaṃ tānāha - nasyaṃ tyajedbhojanānte durdine cāpatarpite | tathā navapratiśyāyī garbhiṇī garadūṣitaḥ || 4 ||</seg> <seg type="unit" n="5">ajīrṇī dattabastiśca pītasnehodakāsavaḥ | kruddhaḥ śokābhibhūtaśca tṛṣārto vṛddhabālakau || 5 ||</seg> vegāvarodhī snātaśca snātukāmaśca varjavet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">nasyārhānarhānāha -- aṣṭavarṣasya bālasya nasyakarma samācaret || 6 ||</seg> aśītivarṣādūrdhvaṃ ca nāvanaṃ naiva dīyate |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">atha vairecanaṃ nasyamāha - atha vairecanaṃ nasyaṃ grāhyaṃ tailaiḥ sutīkṣṇakaiḥ || 7 ||</seg> tīkṣṇabheṣajasiddhairvā snehaiḥ kvāthai rasaistathā |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">virecanasya mātrāmāha - nāsikārandhrayoraṣṭau ṣaṭ catvāraśca bindavaḥ || 8 ||</seg> pratyekaṃ recane yojyā mukhyamadhyāntyamātrayā |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">nasyārthaṃ dravyāṇāṃ parimāṇamāha - nasyakarmaṇi dātavyaṃ śāṇaikaṃ tīkṣṇamauṣadham || 9 ||</seg> <seg type="unit" n="10">hiṅgu syādyavamātraṃ tu māṣaikaṃ saindhavaṃ matam | kṣīraṃ caivāṣṭaśāṇaṃ syātpānīyaṃ ca trikārṣikam ||10||</seg> kārṣikaṃ madhuraṃ dravyaṃ nasyakarmaṇi yojayet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">atha śirovirecanabhedānāha - bhavapīḍapradhamanau dvau bhedāvaparau smṛtau || 11 ||</seg> śirovirecanasyātra tau tu deyaṃ yathāyatham |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">athāvapīḍapradhamanayoḥ svarūpamāha - kalkīkṛtādauṣadhādyaḥ pīḍito niḥsṛto rasaḥ || 12||</seg> <seg type="unit" n="13">so'vapīḍaḥ samuddiṣṭastīkṣṇadravyasamudbhavaḥ | ṣaḍaṅgulā dvivaktrā yā nāḍī cūrṇaṃ tathā dhamet ||13||</seg> tīkṣṇaṃ kolamitaṃ vakravātaiḥ pradhamanaṃ hi tat |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">ūrdhvajatrugate roge kaphaje svarasaṃkṣaye || 14 ||</seg> <seg type="unit" n="15">arocake pratiśyāye śiraḥśūle ca pīnase | śophā'pasmārakuṣṭheṣu nasyaṃ vairecanaṃ hitam || 15 ||</seg></ab>
          <ab type="mula">atha bṛṃhaṇanasyaviṣayamāha - bhīrustrīkṛśabālānāṃ nasyaṃ snehena śasyate |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">yeṣu avapīḍanaṃ yujyate tānāha - galaroge sannipāte nidrāyāṃ viṣamajvare || 16 ||</seg> manovikāre kṛmiṣu yujyate cāvapīḍanam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">yeṣu pradhamanaṃ yujyate tānāha -- atyantotkaṭadoṣeṣu visaṃjñeṣu ca dīyate || 17 ||</seg> cūrṇaṃ pradhamanaṃ dhīraistaddhi tīkṣṇataraṃ yataḥ |</ab>
          <ab type="mula">idānīmavapīḍanapradhamanayoḥ katipayayogānāha - guḍādinasyam | nasyaṃ syādguḍaśuṇṭhībhyāṃ -</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">pippalyādinasyam | pippalyāḥ saindhavena vā || 18 ||</seg> <seg type="unit" n="19">jalapiṣṭena tenākṣikarṇanāsāśirogadāḥ | manyāhanugalodbhūtā naśyanti bhujapṛṣṭhajāḥ || 19 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">madhūkasārādinasyam - madhūkasārakṛṣṇābhyāṃ vacāmaricasaindhavaiḥ | nasyaṃ koṣṇajale piṣṭaṃ dadyātsaṃjñāprabodhanam ||20||</seg> apasmāre tathonmāde saṃnipāte'patantrake |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">tandrāyāṃ saindhavādinasyam - saindhavaṃ śvetamaricaṃ sarṣapāḥ kuṣṭhameva ca || 21 ||</seg> bastamūtreṇa piṣṭāni nasyaṃ tandrānivāraṇam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">maricādinasyam - rohitamatsyapittena bhāvitaṃ saindhavaṃ vacā || 22 ||</seg> <seg type="unit" n="23">maricaṃ pippalī śuṇṭhī kaṅkolaṃ laśunaṃ puram | kaṭphalaṃ ceti taccūrṇaṃ deyaṃ pradhamanaṃ budhaiḥ || 23 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">iti virecananasyakalpanā | atha bṛṃhaṇanasyakalpanāmāha – atha bṛṃhaṇanasyasya kalpanā kathyate'dhunā | marśaśca pratimarśaśca dvau bhedau snehanī matau || 24 ||</seg> <seg type="unit" n="25">marśasya tarpaṇī mātrā mukhyā śāṇaiḥ smṛtā'ṣṭabhiḥ | madhyamā ca catuḥśāṇairhīnā śāṇamitā smṛtā ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">ekaikasmiṃstu mātreyaṃ deyā nāsāpuṭe budhaiḥ | marśasya dvitrivelaṃ vā vīkṣya doṣabalābalam || 26 ||</seg> <seg type="unit" n="27">ekāntaraṃ dvyantaraṃ vā nasyaṃ dadyādvicakṣaṇaḥ | tryahaṃ pañcāhamathavā saptāhaṃ vā suyantritam || 27 ||</seg> <seg type="unit" n="28">marśe śirovireke ca vyāpado vividhāḥ smṛtāḥ | doṣotkleśātkṣayāccaiva vijñeyāstā yathākramam ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">doṣotkleśanimittāsu yuñjyādvamanaśodhanam | atha kṣayanimittāsu yathāsvaṃ bṛṃhaṇaṃ hitam || 29 ||</seg> <seg type="unit" n="30">śironāsākṣirogeṣu sūryāvartārdhabhedake | dantaroge bale hīne manyābahvaṃsaje gade || 30 ||</seg> <seg type="unit" n="31">mukhaśoṣe karṇanāde vātapittagade tathā | akālapalite caiva keśaśmaśruprapātane || 31 ||</seg> yujyate bṛṃhaṇaṃ nasyaṃ snehairvā madhuradravaiḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">kuṅkumanasyam| saśarkaraṃ paya:piṣṭaṃ bhṛṣṭamājyena kuṅkumam || 32 ||</seg> <seg type="unit" n="33">nasyaprayogato hanyādvātaraktabhavā rujaḥ | bhrūśaṅkhākṣiśiraḥkarṇasūryāvartārdhabhedakān || 33 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">anyabṛṃhaṇanasyamāha - nasyaṃ syādaṇutailena tathā nārāyaṇena vā | māṣādinā vā sarpirbhistattadbheṣajasādhitaiḥ || 34 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">doṣeṣu snehavyavasthā | tailaṃ kaphe syādvāte ca kevale pavane vasām | dadyānnasyaṃ sadā pitte sarpirmajjānameva ca || 35 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">māṣādinasyam | māṣā'tmaguptārāsnābhirbalārubukarohiṣaiḥ | kṛto'śvagandhayā kvātho hiṅgusaindhavasaṃyutaḥ || 36 ||</seg> <seg type="unit" n="37">koṣṇo nasyaprayogeṇa pakṣāghātaṃ sakampanam | jayedarditavātaṃ ca manyāstambhāpabāhukau || 37 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">atha pratimarśamāha - pratimarśasya mātrā tu dvidvibindumitā matā | pratyekaśo nastakayoḥ sneheneti viniścitam || 38 ||</seg> <seg type="unit" n="39">snehe granthidvayaṃ yāvannimagnā coddhṛtā tataḥ | tarjanīyaṃ sravedbinduṃ sā mātrā bindusaṃjñitā ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">evaṃvidhairbindusaṃjñairaṣṭabhiḥ śāṇa ucyate | sa deyo marśanasye tu pratimarśo dvibindukaḥ ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">samayāḥ pratimarśasya budhaiḥ proktāścaturdaśa | prabhāte dantakāṣṭhānte gṛhānnirgamane tathā ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">vyāyāmādhvavyavāyānte viṇmūtrānte'ñjane kṛte | kavalānte bhojanānte divāsuptotthite tathā || 42||</seg> <seg type="unit" n="43">vamanānte tathā sāyaṃ pratimarśaḥ prayujyate | īṣaducchikkanātsneho yadā vaktraṃ prapadyate || 43 ||</seg> <seg type="unit" n="44">nasye niṣiktaṃ taṃ vidyātpratimarśaṃ pramāṇataḥ | ucchindanna pibeccaitanniṣṭhīvenmukhamāgatam || 44 ||</seg> <seg type="unit" n="45">kṣīṇe tṛṣṇāsyaśoṣārte bāle vṛddhe ca yujyate | pratimarśena śāmyanti rogāścaivordhvajatrujāḥ ||45||</seg> valīpalitanāśaśca balamindriyajaṃ bhavet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">atha palite nasyam | bibhītanimbakambhārī śivā śeluśca kākinī ||46||</seg> ekaikatailanasyena palitaṃ naśyati dhruvam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">atha nasyagrahaṇe nasyavidhimāha -- atha nasyavidhiṃ vakṣye nasyagrahaṇahetave || 47 ||</seg> <seg type="unit" n="48">deśe vātarajomukte kṛtadantanigharṣaṇam | viśuddhaṃ dhūmapānena svinnabhālagalaṃ tathā || 48 ||</seg> <seg type="unit" n="49">uttānaśāyinaṃ kiṃcitpralambaśirasaṃ naram | āstīrṇahastapādaṃ ca vastrācchāditalocanam || 49 ||</seg> <seg type="unit" n="50">samunnamitanāsāgraṃ vaidyo nasyena yojayet | koṣṇamacchinnadhāraṃ ca hematārādiśuktibhiḥ || 50 ||</seg> <seg type="unit" n="51">śuktyā vā yatra yuktyā vā plotairvā nasyamācaret | nasyeṣvāsicyamāneṣu śiro naiva prakampayet || 51 ||</seg> <seg type="unit" n="52">na kupyenna prabhāṣeta nocchidenna hasettathā | etairhi vihitaḥ sneho naivāntaḥ saṃprapadyate || 52 ||</seg> <seg type="unit" n="53">tataḥ kāsapratiśyāyaśiro'kṣigadasaṃbhavaḥ | śṛṅgāṭakamabhiplāvya sthāpayenna gileddravam || 53 ||</seg></ab>
          <ab type="mula">atha nasyadhāraṇārthaṃ mātrāsaṃkhyāmāha - pañca sapta daśaiva syurmātrā nasyasya dhāraṇe |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">nasyadānānantaraṃ kiṃ kartavyam ? ityata āha - upaviśyātha niṣṭhīvennāsāvaktragataṃ dravam || 54 ||</seg> <seg type="unit" n="55">vāmadakṣiṇapārśvābhyāṃ niṣṭhīvetsaṃmukhe na hi | nīte nasye manastāpaṃ rajaḥ krodhaṃ ca saṃtyajet ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">śayīta nidrāṃ tyaktvā ca prottāno vākśataṃ naraḥ | tathā vairecanaścānte dhūmo vā kavalo hitaḥ || 56 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">atha nasye kati lakṣaṇāni bhavanti ? ityāha - nasye trīṇyupadiṣṭāni lakṣaṇāni prayogataḥ | śuddhihīnātiyogāni viśeṣācchāstracintakaiḥ ||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">nasyaśuddhilakṣaṇamāha - lāghavaṃ manasaḥ śuddhiḥ srotasāṃ vyādhisaṃkṣayaḥ | cittendriyaprasādaśca śirasaḥ śuddhilakṣaṇam || 58 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">atha hīnaśuddherlakṣaṇamāha - kaṇḍūpadehau gurutā srotasāṃ kaphasaṃsravaḥ | mūrdhni hīnaviśuddhestu lakṣaṇaṃ parikīrtitam || 59 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">atiśayaśuddhasya lakṣaṇamāha - mastuluṅgāgamo vātavṛddhirindriyavibhramaḥ | śūnyatā śirasaścāpi mūrdhni gāḍhaṃ virecite ||60||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">hīnātiśuddhau cikitsāmāha - hīnātiśuddhe śirasi kaphavātaghnamācaret | samyak viśuddhe śirasi sarpirnasye niṣecayet ||61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">atisnigdhalakṣaṇacikitsāmāha - kaphaprasekaḥ śiraso gurutendriyavibhramaḥ | lakṣaṇaṃ tadatisnigdhe tatra rūkṣaṃ pradāpayet || 62 ||</seg> bhojayeccānabhiṣyandi tasyācārikamādiśet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">prakaraṇārthamupasaṃharati - vamanaṃ recanaṃ nasyaṃ nirūhaścānuvāsanam | etāni pañca karmāṇi kathitāni munīśvaraiḥ ||63||</seg> iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe nasyavidhi- rnāmāṣṭamo'dhyāyaḥ ||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="9" xml:id="sd.3.9">
          <head>atha dhūmapānavidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">navamo'dhyāyaḥ | atha dhūmapānavidhiḥ | dhūmasaṃkhyā - dhūmastu<note place="foot" type="editorial" n="1">anyatra trividhaḥ proktaḥ | tathāhi carake - ‘prāyogikaḥ snehikaḥ doṣavairecanika:’ iti | tatra prāyogike kāsaharaṃ, vairecanike vāmanīyamantarbhāvyam | vāgbhaṭe'pi snigdho madhyastīkṣṇaśceti | atrā'pi snigdhe śamanavraṇadhūpanabṛṃhaṇānāmantarbhāvaḥ | tīkṣṇe recanavāmayoriti virodhaparihāraḥ ||</note> ṣaḍvidhaḥ proktaḥ śamano bṛṃhaṇastathā | recanaḥ kāsahā caiva vāmano ghrāṇadhūpanaḥ || 1 ||</seg> <seg type="unit" n="2">śamanasya tu paryāyau madhya: prāyogikastathā | bṛṃhaṇasyāpi paryāyau snehiko mṛdureva ca || 2 ||</seg> recanasyāpi paryāyau śodhanastīkṣṇa eva ca |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">yeṣāṃ dhūmo na vihitastānāha - adhūmārhāśca khalvete śrānto bhītaśca duḥkhitaḥ ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">dattabastirviriktaśca rātrau jāgaritastathā | pipāsitaśca dāhārtastāluśoṣī tathodarī || 4 ||</seg> <seg type="unit" n="5">śiro'bhitāpī timirī chardyādhmānaprapīḍitaḥ | kṣatoraskaḥ pramehārtaḥ pāṇḍurogī ca garbhiṇī ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">rūkṣaḥ kṣīṇo'bhyavahṛtakṣīrakṣaudraghṛtāsavaḥ | bhuktānnadadhimatsyaśca bālo vṛddhaḥ kṛśastathā || 6 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">akāle dhūmapāne doṣaṃ tatpratīkāraṃ cāha - akāle cātipītaśca dhūmaḥ kuryādupadravān<note place="foot" type="editorial" n="3">taduktaṃ vāgbhaṭe - ‘raktapittāndhyabādhiryatṛṇmūrcchāmadamehakṛt’ iti |</note> | tatreṣṭaṃ sarpiṣaḥ pānaṃ nāvanāñjanatarpaṇam || 7 ||</seg> <seg type="unit" n="8">sarpirikṣurasaṃ drākṣāṃ payo vā śarkarāmbu vā | madhurāmlau rasau vāpi śamanāya pradāpayet || 8 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">dhūmaḥ kadā gṛhyate ko vā guṇa ityāha - dhūmastu dvādaśādvarṣādgṛhyate'śītikānna ca | kāsaśvāsapratiśyāyānmanyāhanuśirorujaḥ || 9 ||</seg> <seg type="unit" n="10">vātaśleṣmavikārāṃśca hanyāddhūmaḥ suyojitaḥ | dhūmaprayogātpuruṣaḥ prasannendriyavāṅmanāḥ || 10 ||</seg> dṛḍhakeśadvijaśmaśru: sugandhivadano bhavet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">yayā nāḍyā dhūmo gṛhyate tadvidhānamāha - dhūmanāḍī bhavettatra trikhaṇḍā ca triparvikā || 11 ||</seg> <seg type="unit" n="12">kaniṣṭhikāparīṇāhā rājamāṣāgamāntarā | dhūmanāḍī bhaveddīrghā śamane rogiṇo'ṅgulaiḥ || 12 ||</seg> <seg type="unit" n="13">catvāriṃśanmitaistadvaddvātriṃśadbhirmṛdau matā | tīkṣṇe caturviṃśatibhiḥ kāsaghnī ṣoḍaśonmitaiḥ ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">daśāṅgulairvāmanīye tathā syādvraṇanāḍikā | kalāyamaṇḍalasthūlā kulitthāgamarandhrakā || 14 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">idānīṃ dhūmapānārthaṃ īṣikāvidhānamāha - atheṣikāṃ pralimpecca suślakṣṇāṃ dvādaśāṅgulām | dhūmadravyasya kalkena lepaścāṣṭāṅgulaḥ smṛtaḥ || 15||</seg> <seg type="unit" n="16">kalkaṃ karṣamitaṃ liptvā chāyāśuṣkaṃ ca kārayet | īṣikāmapanīyātha snehāktāṃ vartimādarāt ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">aṅgārairdīpitāṃ kṛtvā dhṛtvā netrasya randhrake | vadanena pibeddhūmaṃ vadanenaiva saṃtyajet || 17 ||</seg> <seg type="unit" n="18">nāsikābhyāṃ tataḥ pītvā mukhenaiva vametsudhīḥ | śarāvasaṃpuṭe kṣiptvā kalkamaṅgāradīpitam || 18 ||</seg> chidre netraṃ niveśyātha vraṇaṃ tenaiva dhūpayet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">śamanadhūmādau yaddravyakalko dhūmārthaṃ deyastadāha - elādikalkaṃ śamane snigdhaṃ sarjarasaṃ mṛdau || 19 ||</seg> <seg type="unit" n="20">recane tīkṣṇakalkaṃ ca kāsaghnaṃ kṣudrikoṣaṇam | vāmane snāyucarmādyaṃ dadyāddhūmasya pānakam || 20 ||</seg> vraṇe nimbavacādyaṃ ca dhūpanaṃ saṃpraśasyate |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">bālagrahādau dhūmapānamāha - aparājito dhūpaḥ anye'pi dhūmā geheṣu kartavyā rogaśāntaye ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">mayūrapicchaṃ nimbasya patrāṇi bṛhatīphalam | maricaṃ hiṅgu māṃsī ca bījaṃ kārpāsasaṃbhavam ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">chāgaromāhinirmokaṃ viṣṭhā vaiḍālikī tathā | gajadantaśca taccūrṇaṃ kiṃciddhṛtavimiśritam ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">geheṣu dhūpanaṃ dattaṃ sarvānbālagrahāñjayet | piśācānrākṣasāñjitvā sarvajvaraharaṃ bhavet || 24 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">dhūmapāne pathyaṃ, netradravyāṇyāha - parihārastu dhūmeṣu kāryo recananasyavat | netrāṇi dhātujānyāhurnalavaṃśādijānyapi || 25 ||</seg> <seg type="unit" n="9">iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe dhūmapānavidhirnāma navamo'dhyāyaḥ || 9 ||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="10" xml:id="sd.3.10">
          <head>atha gaṇḍūṣavidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">daśamo'dhyāyaḥ | atha gaṇḍūṣakavalapratisāraṇavidhiḥ | ūrṣvagatadoṣaharatvasāmānyāt dhūmapānamabhidhāya saṃpratigaṇḍūṣaṃ kavalaṃ pratisāraṇavidhimārabhyate || caturvidhaḥ<note place="foot" type="editorial" n="1">suśrute - snehī, prasādī, saṃśodhanaropaṇāvityanyathā caturvidhatvamuktam | tathā tantrāntare vairecanasaṃśamanābhyāṃ ṣadvidhatvamuktaṃ tathāpyatra saṃśodhane vairecanasya prasādane śamanasyāntarbhāvānna virodhaḥ |</note> syādgaṇḍūṣaḥ snaihikaḥ śamanastathā | śodhano ropaṇaścaiva kavalaścāpi tadvidhaḥ || 1 ||</seg> <seg type="unit" n="2">snigdhaistu snaihiko vāte svāduśītaiḥ prasādanaḥ | pitte kaṭvamlalavaṇairuṣṇaiḥ saṃśodhanaḥ kaphe || 2 ||</seg> <seg type="unit" n="3">kaṣāyatiktamadhuraiḥ kaduṣṇo ropaṇo vraṇe | catuṣprakāro gaṇḍūṣaḥ kavalaścāpi kīrtitaḥ || 3 ||</seg> <seg type="unit" n="4">asaṃcārī mukhe pūrṇe gaṇḍūṣaḥ kavalaścaraḥ | tatra draveṇa gaṇḍūṣaḥ kalkena kavalaḥ smṛtaḥ || 4 ||</seg> <seg type="unit" n="5">dadyāddraveṣu cūrṇaṃ ca gaṇḍūṣe kolamātrakam | karṣapramāṇaḥ kalkaśca dīyate kavale budhaiḥ || 5 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">kasmin vayasi gaṇḍūṣo dhāryate kiyatparimitā gaṇḍūṣāḥ kāryā ityāha - dhāryante pañcamādvarṣādgaṇḍūṣakavalādayaḥ | gaṇḍūṣānsusthitaḥ kuryātsvinnabhālagalādikaḥ ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">manuṣyastrīṃstathā pañca sapta vā doṣanāśanāt | kaphapūrṇāsyatā yāvacchedo doṣasya vā bhavet || 7 ||</seg> netraghrāṇasrutiryāvattāvadgaṇḍūṣadhāraṇam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">vāte snaihikagaṇḍūṣamāha - tilakalkodakaṃ kṣīraṃ sneho vā snaihike hitaḥ ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">tilā nīlotpalaṃ sarpiḥ śarkarā kṣīrameva ca | sakṣaudro hanuvaktrastho gaṇḍūṣo dāhanāśanaḥ || 9 ||</seg> <seg type="unit" n="10">vaiśadyaṃ janayatyāsye saṃdadhāti mukhavraṇān | dāhatṛṣṇāpraśamanaṃ madhugaṇḍūṣadhāraṇam || 10 ||</seg> <seg type="unit" n="11">viṣakṣārāgnidagdhe ca sarpirdhāryaṃ payo'thavā | tailasaindhavagaṇḍūṣo dantacāle praśasyate || 11 ||</seg> <seg type="unit" n="12">śoṣaṃ mukhasya vairasyaṃ gaṇḍūṣaḥ kāñjiko jayet | sindhutrikaṭurājībhirārdrakeṇa kaphe hitaḥ || 12 ||</seg> triphalāmadhugaṇḍūṣaḥ kaphāsṛkpittanāśanaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">atha mukhapāke gaṇḍūṣaḥ - (pratisāraṇacūrṇam) dārvī guḍūcī triphalā drākṣā jātyāśca pallavāḥ ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">yavāsaśceti takkāthaḥ ṣaṣṭhāṃśakṣaudrasaṃyutaḥ | śīto mukhe dhṛto hanyānmukhapākaṃ tridoṣajam ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">yasyauṣadhasya gaṇḍūṣastasya vai pratisāraṇam | kavalaścāpi tasyaiva jñeyo'tra kuśalairnaraiḥ || 15 ||</seg> <seg type="unit" n="16">keśaraṃ mātuluṅgasya saindhavoṣaṇasaṃyutam | hanyātkavalato jāḍyamaruciṃ kaphavātajām ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">kalko'valehacūrṇaṃ ca trividhaṃ pratisāraṇam | aṅgulyagragṛhītaṃ ca yathāsvaṃ mukharogiṇam ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">kuṣṭhaṃ dārvī samaṅgā ca pāṭhā tiktā ca pītikā | tejanī mukhalodhre ca cūrṇaṃ syātpratisāraṇam ||18||</seg> raktasnutiṃ dantapīḍāṃ śothaṃ dāhaṃ ca nāśayet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">hīnayogamāha - hīnayogātkaphotkleśo rasājñānārucī tathā ||19||</seg> atiyogānmukhe pākaḥ śoṣastṛṣṇā klamo bhavet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">śuddhagaṇḍūṣalakṣaṇamāha - vyādherapacayastuṣṭirvaiśadyaṃ vaktralāghavam || 20 ||</seg> <seg type="unit" n="10">indriyāṇāṃ prasādaśca gaṇḍūṣe śuddhilakṣaṇam | iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe gaṇḍūṣādi- vidhirnāma daśamo'dhyāyaḥ || 10 ||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="11" xml:id="sd.3.11">
          <head>atha lepanādividhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">ekādaśo'dhyāyaḥ | atha kavalādīnāṃ vidhimabhidhāya saṃpratilepamūrddhatailakarṇapūraṇavidhimārabhyate | tatra tāvatpralepanāmānyāha - ālepasya ca nāmāni lipto lepaśca lepanam | doṣaghno viṣahā varṇyo mukhalepastridhā mataḥ || 1 ||</seg> <seg type="unit" n="2">tripramāṇaścaturbhāgatribhāgā'rdhāṅgulonnata: | ārdro vyādhiharaḥ sa syācchuṣko dūṣayati cchavim ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">doṣaghno lepo yathā - punarnavāṃ dāru śuṇṭhīṃ siddhārthaṃ śigrumeva ca | piṣṭvā caivāranālena pralepa: sarvaśothajit || 3 ||</seg></ab>
          <ab type="mula">atha dāhe lepaḥ vibhītaphalamajjāyā lepo dāhārtināśanaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">atha daśāṅgalepo visarpaśothavraṇādau – (daśāṅgalepaḥ) śirīṣaṃ madhuyaṣṭī ca tagaraṃ raktacandanam || 4 ||</seg> <seg type="unit" n="5">elā māṃsī niśāyugmaṃ kuṣṭhaṃ vālakameva ca | iti saṃcūrṇya lopo'yaṃ pañcamāṃśaghṛtapluta: || 5 ||</seg> <seg type="unit" n="6">jalena kriyate sujñairdaśāṅga iti saṃjñitaḥ | visarpānviṣavisphoṭāñśothānduṣṭavraṇāñjayet ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">viṣaghno lepo yathā - ajādugdhatilairlepo navanītena saṃyutaḥ | śothamāruṣkaraṃ hanti lepo vā kṛṣṇamṛttikaiḥ ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">atha kīṭaghnalepaḥ - lāṅgalyativiṣālābujālinīmūlabījakaiḥ | lepo dhānyāmbusaṃpiṣṭa: kīṭavisphoṭanāśanaḥ || 8 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">varṇyo lepo yathā - raktacandanamañjiṣṭhālodhrakuṣṭhapriyaṅgavaḥ | vaṭāṅkurā masūrāśca vyaṅgaghnā mukhakāntidāḥ || 9 ||</seg> <seg type="unit" n="10">mātuluṅgajaṭā sarpiḥ śilā gośakṛto rasaḥ | mukhakāntikaro lepaḥ piṭikāvyaṅgakālajit ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">lodhradhānyavacālepastāruṇyapiṭikāpahaḥ | tadvadgorocanāyuktaṃ maricaṃ mukhalepanam || 11 ||</seg> <seg type="unit" n="12">siddhārthakavacālodhrasaindhavaiśca pralepanam | vyaṅgeṣu cārjunatvagvā mañjiṣṭhā vā samākṣikā || 12||</seg> <seg type="unit" n="13">lepaḥ sanavatīto vā śvetāśvakhurajā maṣī | arkakṣīraharidrābhyāṃ mardayitvā vilepanāt || 13 ||</seg> <seg type="unit" n="14">mukhakārṣṇyaṃ śamaṃ yāti cirakālodbhavaṃ dhruvam | vaṭasya pāṇḍupatrāṇi mālatī raktacandanam || 14 ||</seg> <seg type="unit" n="15">kuṣṭhaṃ kālīyakaṃ lodhramebhirlepaṃ prayojayet | tāruṇyapiṭikāvyaṅganīlikādivināśanam || 15 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">athāruṃṣikāyāṃ lepaḥ - purāṇamatha piṇyākaṃ purīṣaṃ kukkuṭasya ca | mūtrapiṣṭa: pralepo'yaṃ śīghraṃ hanyādaruṃṣikām ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">khādirāriṣṭajambūnāṃ tvagbhirvā mūtrasaṃyutaiḥ | kuṭajatvaksaindhavaṃ ca lepo hanyādaruṃṣikām ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">dāruṇe lepaḥ - priyālabījamadhukakuṣṭhamāṣaiḥ sasaindhavaiḥ | kāryo dāruṇake mūrdhni pralepo madhusaṃyutaḥ || 18 ||</seg> <seg type="unit" n="19">dugdhena khākhasaṃ bījaṃ pralepāddāruṇaṃ jayet | āmrabījasya cūrṇaṃ tu śivācūrṇasamaṃ dvayam || 19 ||</seg> dugdhapiṣṭha: pralepo'yaṃ dāruṇaṃ hanti dāruṇam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">athendralupte - rasastiktapaṭolasya patrāṇāṃ tadvilepanāt || 20 ||</seg> <seg type="unit" n="21">indraluptaṃ śamaṃ yāti tribhireva dinairdhruvam | indraluptāpaho lepo madhunā bṛhatīrasaḥ || 21 ||</seg> <seg type="unit" n="22">guñjāmūlaṃ phalaṃ vāpi bhallātakaraso'pi vā | gokṣurastilapuṣpāṇi tulye ca madhusarpiṣī || 22 ||</seg> <seg type="unit" n="29">śiraḥpralepanaṃ tena keśasaṃvardhanaṃ param | hastidantamaṣīṃ kṛtvā chāgīdugdhaṃ rasāñjanam ||29||</seg> <seg type="unit" n="24">romāṇyanena jāyante lepātpāṇitaleṣvapi | yaṣṭīndīvaramṛdvīkātailājyakṣīralepanaiḥ || 24 ||</seg> <seg type="unit" n="25">indraphalaṃ śamaṃ yāti keśāḥ syuḥ saghanā dṛḍhā: | catuṣpadānāṃ tvagromanakhaśrṛṅgāsthibhasmabhiḥ || 25 ||</seg> tailena saha lepo'yaṃ romasaṃjananaḥ paraḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">palite lepāḥ indravāruṇikābījatailenābhyaṅgamācaret || 26 ||</seg> <seg type="unit" n="27">pratyahaṃ tena jāyante kuntalā bhṛṅgasaṃnibhāḥ | ayorajo bhṛṅgarājastriphalā kṛṣṇamṛttikā || 27 ||</seg> <seg type="unit" n="28">sthitamikṣurase māsaṃ lepanātpalitaṃ jayet | dhātrīphalatrayaṃ pathye dve tathaikaṃ bibhītakam || 28 ||</seg> <seg type="unit" n="29">pañcāmramajjā lohasya karṣaikaṃ ca pradīyate | piṣṭvā lohamaye bhāṇḍe sthāpayeduṣitaṃ niśi ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">lepo'yaṃ hanti nacirādakālapalitaṃ mahat | triphalā nīlikāpatraṃ lohaṃ bhṛṅgarajaḥ samam ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">avimūtreṇa saṃpiṣṭaṃ lepātkṛṣṇīkaraṃ smṛtam | triphalā lohacūrṇaṃ ca dāḍimatvagbisaṃ tathā ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">pratyekaṃ pañcapalikaṃ cūrṇaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ | bhṛṅgarājarasasyāpi prasthaṣaṭkaṃ pradāpayet || 32 ||</seg> <seg type="unit" n="33">kṣisvā lohamaye pātre bhūmimadhye nidhāpayet | māsamekaṃ tataḥ kuryācchāgīdugdhena lepanam || 33 ||</seg> <seg type="unit" n="34">kūrce śirasi rātrau ca saṃveṣṭyairaṇḍapatrakaiḥ | svapetprātastataḥ kuryātsnānaṃ tena ca jāyate || 34 ||</seg> palitasya vināśaśca tribhirlepairna saṃśayaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">atha romaśātane - śaṅkhacūrṇasya bhāgā dvau haritālaṃ ca bhāgikam ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">manaḥśilā cārdhabhāgā svarjikā caikabhāgikā | lepo'yaṃ vāripiṣṭastu keśānutpāṭya dīyate || 36 ||</seg> <seg type="unit" n="37">anayā lepayuktyā ca saptavelaṃ prayuktayā | nirmūlaṃ keśasthānaṃ syātkṣapaṇasya śiro yathā ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">tālakaṃ śāṇayugmaṃ syātṣaṭśāṇaṃ śaṅkhacūrṇakam| dviśāṇikaṃ palāśasya kṣāraṃ dattvā pramardayet || 38 ||</seg> <seg type="unit" n="39">kadalīdaṇḍatoyena ravipatrarasena vā | asyāpi saptabhirlepai romṇāṃ śātanamuttamam || 39 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">śvitre lepāḥ | suvarṇapuṣpī kāsīsaṃ viḍaṅgāni manaḥśilā | rocanā saindhavaṃ caiva lepanācchvitranāśanam || 40 ||</seg> <seg type="unit" n="41">vāyasyeḍagajākuṣṭhakṛṣṇābhirguṭikā kṛtā | bastamūtreṇa saṃpiṣṭā pralepācchvitranāśinī || 41 ||</seg> <seg type="unit" n="42">tālakaṃ śāṇamātraṃ syāccatuḥśāṇā ca bākucī | gomūtrapiṣṭaṃ taccūrṇaṃ lepanācchvitranāśanam || 42 ||</seg> <seg type="unit" n="43">bākucī vetaso lākṣā kākodumvarikā kaṇā | rasāñjanamayaścūrṇaṃ tilāḥ kṛṣṇāstadekataḥ || 43 ||</seg> <seg type="unit" n="44">cūrṇayitvā gavāṃ pittaiḥ piṣṭvā ca guṭikā kṛtā | asyāḥ pralepācchvitrāṇi praṇaśyantyativegataḥ ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40-44">atha śvitranāśanāyāha - suvarṇapuṣpī sonīśabdavācyo viṭapaviśeṣaḥ tadabhāve bṛhadbalā grāhyā apare ca sthūlakaṃ gṛhṇanti | śīśaṃ sīsakaṃ | sīsakasthāne kāsīsamiti pāṭhaḥ sādhuḥ | rocanā gorocanā prasiddhā | lepo'tra jalena | vāyasī kākamācī | eḍagajaḥ prapunnāṭaḥ tasya bījāni | kṛṣṇā pippalī | vatsa iti govatsaḥ | athavā chāgaḥ iti pāṭhaḥ | tālako haritālaḥ | bākucī somarājī tasyāḥ phalāni prasiddhāni śeṣaṃ sugamam | bākucī prasiddhā vetaso niculaḥ jalavetasa iti loke vṛkṣaviśeṣaḥ | lākṣā laktakajananī kākondumbarikā kaṭumariśabdavācyā | kaṇā pippalī| rasāñjanaṃ prasiddham | tadabhāve dāru haridrā grāhyā tatsaṃbhavatvāt | ayaścūrṇaṃ lohacūrṇaṃ | kṛṣṇāstilā iti | śvetatilaniṣedhārtham | gavāṃ pittairiti | goyakṛdekakhaṇḍaikadeśalagnaṃ dravarūpaṃ pittamiti vācyam | tadabhāve gomūtreṇa pracāraḥ iti sarvatra || 40-44 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">atha sidhme lepaḥ - dhātrī sarjarasaścaiva yavakṣāraśca cūrṇitaḥ | sauvīreṇa pralepo'yaṃ prayojyaḥ sidhmanāśane || 45 ||</seg> <seg type="unit" n="49">dārvī mūlabījāni tālakaṃ suradāru ca | tāmbūlapatraṃ sarvāṇi kārṣikāṇi pṛthakpṛthak ||49||</seg> <seg type="unit" n="47">śaṅkhacūrṇaṃ śāṇamātraṃ sarvāṇyekatra kārayet | lepo'yaṃ vāriṇā piṣṭaḥ sidhmanāṃ nāśanaḥ paraḥ ||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">atha netraroge lepaḥ- harītakī saindhavaṃ ca gairikaṃ ca rasāñjanam | biḍālako jale piṣṭaḥ sarvanetrāmayāpahaḥ || 48 ||</seg> <seg type="unit" n="49">rasāñjanaṃ vyoṣayutaṃ saṃpiṣṭaṃ vaṭakīkṛtam | kaṇḍūpākānvitāṃ hanti lepādañjananāmikām||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">atha kaṇḍvādau lepaḥ | prapunnāṭasya bījāni bākucī sarṣapāstilāḥ | kuṣṭhaṃ niśādvayaṃ mustaṃ piṣṭvā takreṇa caikataḥ || 50 ||</seg> <seg type="unit" n="51">pralepādasya naśyanti dadrūkanḍūvicarcikāḥ | hemakṣīrī viḍaṅgāni daradaṃ gandhakastathā || 51 ||</seg> <seg type="unit" n="52">dadrughnaḥ kuṣṭhasindūre sarvāṇyekatra mardayet | dhattūranimbatāmbūlīpatrāṇāṃ svarasaiḥ pṛthak || 52 ||</seg> <seg type="unit" n="53">asya pralepamātreṇa pāmādadrūvicarcikāḥ | kaṇḍūśca rasakaścaiva praśamaṃ yānti vegataḥ || 53 ||</seg> <seg type="unit" n="54">dūrvā'bhayā saindhavaṃ ca cakramardaḥ kuṭherakaḥ | ebhistakrayuto lepaḥ kaṇḍūdadrūvināśanaḥ || 54 ||</seg> <seg type="unit" n="55">dūrvāniśāyuto lepaḥ kaṇḍūpāmāvināśanaḥ | kṛmidadrūharaścaiva śītapittāpahaḥ smṛtaḥ || 55 ||</seg> <seg type="unit" n="56">siddhārtharajanīkuṣṭhaprapunnāṭatilaiḥ saha | kaṭutailena saṃmiśraṃ dadrughnaṃ ca pralepanam || 56 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">atha vātavisarpādau lepāḥ - rāvā nīlotpalaṃ dāru candanaṃ madhukaṃ balā | ghṛtakṣīrayuto lepo vātavīsarpanāśanaḥ || 57 ||</seg> <seg type="unit" n="58">mṛṇālaṃ candanaṃ lodhramuśīraṃ kamalotpalam | sārivāmalakī pathyā lepaḥ pittavisarpanut ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">triphalā padmakośīraṃ samaṅgā karavīrakam | nalamūlamanantā ca lepaḥ śleṣmavisarpahā || 59 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">vātarakte pittarakte ca yogaḥ - māṃsī sarjaraso lodhraṃ madhukaṃ sahareṇukam | mūrvā nīlotpalaṃ padmaṃ śirīṣakusumaiḥ saha || 60 ||</seg> <seg type="unit" n="61">pralepaḥ pittavātāsre śatadhautaghṛtaplutaḥ | āmalaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ tu piṣṭaṃ kāñjikavāribhiḥ || 61 ||</seg> jayenmūrdhni pralepena raktaṃ nāsikayā sṛtam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">śiroroge yogāḥ | kuṣṭhameraṇḍatailena lepātkāñjikapeṣitam || 62 ||</seg> <seg type="unit" n="63">śiro'rtiṃ vātajāṃ hanyātpuṣpaṃ vā mucukundajam | devadāru nataṃ kuṣṭhaṃ naladaṃ viśvabheṣajam || 63||</seg> <seg type="unit" n="64">sakāñjikaḥ snehayukto lepo vātaśiro'rtinut | candanośīravaṣṭyāhvabalāvyāghranakhotpalaiḥ ||64||</seg> <seg type="unit" n="65">kṣīrapiṣṭaiḥ pralepaḥ syādraktapittaśiro'rtijit | dhātrīkaseruhrīberapadmapadmakacandanaiḥ || 65 ||</seg> <seg type="unit" n="66">dūrvośīranalānāṃ ca mūlaiḥ kuryātpralepanam | śiro'rtiṃ pittajāṃ hanyādraktapittarujaṃ tathā ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">hareṇunataśaileyamustailāgarudārubhiḥ | māṃsīrāsnārubūkaiśca koṣṇo lepaḥ kaphārtinut ||67||</seg> <seg type="unit" n="68">śuṇṭhīkuṣṭhaprapunnāṭadevakāṣṭhaiḥ sarohiṣaiḥ | sukhoṣṇairmūtrapiṣṭaiśca lepaḥ śleṣmaśiro'rtinut ||68||</seg> <seg type="unit" n="69">sārivākuṣṭhamadhukavacākṛṣṇotpalaistathā | lepaḥ sakāñjikasnehaḥ sūryāvartārdhabhedayoḥ || 69 ||</seg> <seg type="unit" n="70">varī nīlotpalaṃ dūrvā tilāḥ kṛṣṇāḥ punarnavā | śaṅkhake'nantavāte ca lepaḥ sarvaśiro'rtijit ||70||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">athānyo lepavidhiḥ kathyate - atha lepavidhiścānyaḥ procyate sujñasaṃmataḥ | dvau tasya kathitau bhedau pralepākhyapradehakau ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">carmārdraṃ māhiṣaṃ yadvatpronnataṃ sā mitistayoḥ | śītastanurviśoṣī ca pralepaḥ parikīrtitaḥ || 72 ||</seg> <seg type="unit" n="73">ārdro ghanastathoṣṇaḥ syātpradehaḥ śleṣmavātahā | romābhimukhamādeyau pralepākhyapradehakau || 73 ||</seg> <seg type="unit" n="74">vīryaṃ samyagviśatyāśu romakūpaiḥ śirāmukhaiḥ | na rātrau lepanaṃ kuryācchuṣyamāṇaṃ na dhārayet ||74||</seg> <seg type="unit" n="75">śuṣyamāṇamupekṣeta pradehaṃ pīḍanaṃ prati | (tamasā<note place="foot" type="editorial" n="1">dīpikāsammataḥ |</note> pihito hyūṣmā romakūpamukhe sthitaḥ ||75||</seg> <seg type="unit" n="76">vinā lepena niryāti rātrau no lepayedataḥ|) rātrāvapi pralepādividhiḥ kāryo vicakṣaṇaiḥ || 76 ||</seg> apakkaśothe gambhīre raktaśleṣmasamudbhave |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">idānīṃ vraṇaviṣayakramamāha - ādau śothaharo lepo dvitīyo raktasecanaḥ || 77 ||</seg> <seg type="unit" n="78">tṛtīyaścopanāhaḥ syāccaturthaḥ pāṭanakramaḥ | pañcamaḥ śodhano bhūyātṣaṣṭho ropaṇa iṣyate || 78 ||</seg> saptamo varṇakaraṇo vraṇasyaite kramānmatāḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">idānīṃ sa yathetyanena vraṇasya saptaviṣayakramāṇāṃ pratyekaṃ yogānāha - bījapūrajaṭā hiṃsrā devadāru mahauṣadham || 79 ||</seg> <seg type="unit" n="80">rāsnāgnimantho lepo'yaṃ vātaśothavināśanaḥ | madhukaṃ candanaṃ mūrvā nalamūlaṃ ca padmakam || 80 ||</seg> <seg type="unit" n="81">uśīraṃ vālakaṃ padmaṃ pittaśothe pralepanam | kṛṣṇā purāṇapiṇyākaṃ śigrutvaksikatā śivā ||81||</seg> <seg type="unit" n="82">mūtrapiṣṭa sukhoṣṇo'yaṃ pradehaḥ śleṣmaśothahā | dve niśe candane dve ca śivā dūrvā punarnavā || 82 ||</seg> <seg type="unit" n="83">uśīraṃ padmakaṃ lodhraṃ gairikaṃ ca rasāñjanam | āgantuje raktaje ca śothe kuryātpralepanam ||83||</seg> <seg type="unit" n="84">śaṇamūlakaśigrūṇāṃ phalāni tilasarṣapāḥ | savacaḥ kiṇvamatasī pradehaḥ pācanaḥ smṛtaḥ ||84||</seg> <seg type="unit" n="85">dantī citrakamūlatvaksnuhyarkapayasī guḍaḥ | bhallātakāsthi kāsīsaṃ saindhavaṃ dāraṇaḥ smṛtaḥ ||85||</seg> <seg type="unit" n="86">ciribilvo'gniko dantī citrako hayamārakaḥ | kapotakaṅkagṛdhrāṇāṃ malaṃ lepena dāraṇam || 86 ||</seg> <seg type="unit" n="87">svarjikāyāvaśūkādyā: kṣārā lepena dāraṇāḥ | hemakṣīryāṃstathā lepo vraṇe paramadāraṇaḥ || 87 ||</seg> <seg type="unit" n="88">| tilasaindhavayaṣṭyāhvanimbapatraniśāyugaiḥ | trivṛddhṛtayutaiḥ piṣṭaiḥ pralepo vraṇaśodhanaḥ || 88 ||</seg> <seg type="unit" n="89">nimbapatraghṛtakṣaudradārvīmadhukasaṃyutaḥ | tilaiśca saha saṃyukto lepaḥ śodhanaropaṇaḥ ||89||</seg> <seg type="unit" n="90">karañjāriṣṭanirguṇḍī lepo hanyādvraṇakrimīn | laśunasyāthavā lepo hiṅgunimbabhavo'thavā ||90||</seg> <seg type="unit" n="91">nimbapatraṃ tilā dantī trivṛtsaindhavamākṣikam | duṣṭavraṇapraśamano lepaḥ śodhanaropaṇaḥ || 91 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="92">athodaraśūlādau lepaḥ - madanasya phalaṃ tiktāṃ piṣṭvā kāñjikavāriṇā | koṣṇaṃ kuryānnābhilepaṃ śūlaśāntirbhavettataḥ || 92 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">idānīṃ vraṇaropaṇakramadvāreṇa sarveṣāṃ vraṇajātīnāṃ śamanayogānāha tatra tāvatpūrvaṃ vidradhau - śigruśephālikairaṇḍayavagodhūmamudgakaiḥ | sukhoṣṇo bahalo lepaḥ prayojyo vātavidradhau ||93||</seg> <seg type="unit" n="94">paittike sarpiṣā lājāmadhukaiḥ śarkarānvitaiḥ | pralimpetkṣīrapiṣṭairvā payasyośīracandanaiḥ || 94 ||</seg> <seg type="unit" n="95">iṣṭikā sikatā lohakiṭṭaṃ gośakṛtā saha | sukhoṣṇa: syātpradeho'yaṃ mūtraiḥ syācchleṣmavidradhau ||95||</seg> <seg type="unit" n="96">raktacandanamañjiṣṭhāniśāmadhukagairikaiḥ | kṣīreṇa vidradhau lepo raktāgantunimittaje || 96 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">atha galagaṇḍe - niculaḥ śigrubījāni daśamūlamathāpi vā | pradeho vātagaṇḍeṣu sukhoṣṇaḥ saṃpradīyate || 97 ||</seg> <seg type="unit" n="98">devadāru viśālā ca kaphagaṇḍe pradehakaḥ | sarṣapāriṣṭapatrāṇi dagdhvā bhallātakaiḥ saha || 98 ||</seg> <seg type="unit" n="99">chāgamūtreṇa saṃpiṣṭamapacīghnaṃ pralepanam | sarṣapāḥ śigrubījāni śaṇabījātasīyavā: || 99 ||</seg> <seg type="unit" n="100">mūlakasya ca bījāni takreṇāmlena peṣayet | gaṇḍamālārbudaṃ gaṇḍaṃ lepenānena śāmyati ||100||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">atha gṛdhrasyādiṣu lepaḥ - takṣayitvā kṣureṇāṅgaṃ kevalānilapīḍitam | tatra pradehaṃ dadyācca piṣṭaṃ guñjāphalaiḥ kṛtam ||101||</seg> <seg type="unit" n="102">tenāpabāhujā pīḍā viśvācī gṛdhrasī tathā | anyāpi vātajā pīḍā praśamaṃ yāti vegataḥ ||102||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="103">atha ślīpade - dhattūrairaṇḍanirguṇḍīvarṣābhūśigrusarṣapaiḥ | pralepaḥ śrīpadaṃ hanti cirotthamapi dāruṇam || 103||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="104">atha aṇḍavṛddhau lepaḥ | ajājīhapuṣākuṣṭhameraṇḍabadarānvitam | kāñjikena tu saṃpiṣṭaṃ kuraṇḍaghnaṃ pralepanam || 104 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">athopadaṃśe - karavīrasya mūlena paripiṣṭena vāriṇā | asādhyāpi vrajatyastaṃ liṅgotthā rukpralepanāt ||105||</seg> <seg type="unit" n="106">dahetkaṭāhe triphalāṃ sā maṣī madhusaṃyutā | upadaṃśe pralepo'yaṃ sadyo ropayati vraṇam || 106 ||</seg> <seg type="unit" n="107">rasāñjanaṃ śirīṣeṇa pathyayā ca samanvitam | sakṣaudraṃ lepanaṃ yojyamupadaṃśagadāpaham || 107 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="108">athāgnidagdhe - agnidagdhe tugākṣīrīplakṣacandanagairikaiḥ | sāmṛtaiḥ sarpiṣā snigdhairālepaṃ kārayedbhiṣak || 108||</seg> <seg type="unit" n="109">tindukītvakkaṣāyairvā ghṛtamiśraiḥ pralepayet | yavāndagdhvā maṣī kāryā tailena yutayā tayā ||109||</seg> dadyātsarvāgnidagdheṣu pralepo vraṇaropaṇaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="110">idānīṃ lepaprakaraṇatvādanyānapi lepānāha tatrādau bhagasaṃkocaḥ - palāśodumbaraphalaistilatailasamanvitaiḥ || 110 ||</seg> <seg type="unit" n="111">madhunā yonimālimpedgāḍhīkaraṇamuttamam | mākandaphalasaṃyuktamadhukarpūralepanāt || 111 ||</seg> gate'pi yauvane strīṇāṃ yonirgāḍhā'tijāyate |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="112">atha liṅgavṛddhau yonisaṃkoce - maricaṃ saindhavaṃ kṛṣṇā tagaraṃ bṛhatīphalam || 112 ||</seg> <seg type="unit" n="113">apāmārgastilāḥ kuṣṭhaṃ yavā māṣāśca sarṣapāḥ | aśvagandhā ca taccūrṇaṃ madhunā saha yojayet || 113||</seg> <seg type="unit" n="114">asya saṃtatalepena mardanācca prajāyate | liṅgavṛddhiḥ stanotsedhaḥ saṃhatirbhujakarṇayoḥ || 114||</seg> <seg type="unit" n="115">sitāśvagandhāsindhūtthachāgakṣīrairghṛtaṃ pacet | tallepānmardanālliṅgavṛddhiḥ saṃjāyate parā || 115 ||</seg> <seg type="unit" n="116">indravāruṇikāpatrarasaiḥ sūtaṃ vimardayet | raktasya karavīrasya kāṣṭhena ca muhurmuhuḥ || 116 ||</seg> <seg type="unit" n="117">talliptaliṅgasaṃyogādyonidrāvo'bhijāyate | tāmbūlapatracūrṇaṃ tu cūrṇaṃ kuṣṭhaśivābhavam || 117 ||</seg> <seg type="unit" n="118">vāriṇā lepanaṃ kuryādgātradaurgandhyanāśanam | kulitthasaktavaḥ kuṣṭhaṃ māṃsī candanajaṃ rajaḥ ||118||</seg> <seg type="unit" n="119">saktavaścaṇakasyaiva tvakcaivaikatra kārayet | svedadaurgandhyanāśaśca jāyate'syāvadhūlanāt || 119||</seg> <seg type="unit" n="120">vacā sauvarcalaṃ kuṣṭhaṃ rajanyau maricāni ca | etallepaprabhāveṇa vaśīkaraṇamuttamam || 120 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="121">atha mūrdhatailam - abhyaṅgapariṣekaśca picurbastiriti kramāt | mūrdhatailaṃ caturdhā syādbalavacca yathottaram || 121 ||</seg> trayo'bhyaṅgādayaḥ pūrve prasiddhāḥ sarvataḥ smṛtāḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="122">athābhyaṅgabastiprakāramāha - śirobastividhiścātra procyate sujñasaṃmataḥ ||122||</seg> <seg type="unit" n="126">śirobastiścarmaṇaḥ syāddvimukho dvādaśāṅgulaḥ | śiraḥpramāṇaṃ taṃ badhvā mastake māṣapiṣṭakaiḥ || 126||</seg> <seg type="unit" n="124">sandhirodhaṃ vidhāyāśu snehaiḥ koṣṇaiḥ prapūrayet | tāvaddhāryastu yāvatsyānnāsākarṇamukhasrutiḥ ||124||</seg> <seg type="unit" n="225">vedanopaśamo vāpi mātrāṇāṃ vā sahasrakam | vinā bhojanamevātra śirobastiḥ praśasyate ||225||</seg> <seg type="unit" n="126">prayojyastu śirobastiḥ pañcasaptāhameva vā | vimocya śiraso bastiṃ gṛhṇīyācca samantataḥ ||126||</seg> <seg type="unit" n="127">ūrdhvakāyaṃ tataḥ koṣṇanīraiḥ snānaṃ ca kārayet | anena durjayā rogā vātajā yānti saṃkṣayam ||127||</seg> śiraḥkampādayastena sarvakāleṣu yujyate |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="128">pūrvamuktaṃ lepamūrdhatailakarṇapūraṇaṃ tadidānīṃ karṇapūraṇamāha - svedayetkarṇadeśaṃ tu kiñcinnuḥ pārśvaśāyinaḥ ||128||</seg> <seg type="unit" n="129">mūtraiḥ snehai rasaiḥ koṣṇaistataḥ śrotraṃ prapūrayet | karṇaṃ ca pūritaṃ rakṣecchataṃ pañca śatāni vā || 129 ||</seg> <seg type="unit" n="130">sahasraṃ vāpi mātrāṇāṃ śrotrakaṇṭhaśirogade | svajānunaḥ karāvartaṃ kuryācchoṭikayā yutam || 130||</seg> <seg type="unit" n="131">eṣā mātrā bhavedekā sarvatraivaiṣa niścayaḥ || rasādyai: pūraṇaṃ karṇe bhojanātprākpraśasyate ||131||</seg> tailādyaiḥ pūraṇaṃ karṇe bhāskare'stamupāgate |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="132">karṇaśūle yogāḥ - pītārkapatramājyena liptaṃ vahnau pratāpayet || 132||</seg> <seg type="unit" n="133">tadrasaḥ śravaṇe kṣiptaḥ karṇaśūlaharaḥ paraḥ | karṇaśūlāture koṣṇaṃ bastamūtraṃ sasaindhavam || 133 ||</seg> <seg type="unit" n="134">nikṣipettena śāmyanti śūlapākādikā rujaḥ | śṛṅgaberaṃ ca madhukaṃ madhu saindhavamāmalam || 134 ||</seg> <seg type="unit" n="135">tilaparṇīrasastailaṃ ṭaṅkaṇaṃ nimbukadravam | kaduṣṇaṃ karṇayordeyametadvā vedanāpaham || 135 ||</seg> <seg type="unit" n="136">kapitthamātuluṅgāmlaśṛṅgaberarasaiḥ śubhaiḥ | sukhoṣṇaiḥ pūrayetkarṇaṃ karṇaśūlopaśāntaye || 136 ||</seg> <seg type="unit" n="137">arkāṅkurānamlapiṣṭāṃstailāktāṃllavaṇānvitān | saṃnidadhyātsnuhīkāṇḍe korite tacchadāvṛte || 137 ||</seg> <seg type="unit" n="138">puṭapākakramaṃ kṛtvā rasaistacca prapūrayet | sukhoṣṇaistena śāmyanti karṇapīḍāḥ sudāruṇāḥ ||138||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="139">dīpikātailam | mahataḥ pañcamūlasya kāṇḍānyaṣṭāṅgulāni ca | kṣaumeṇāveṣṭya saṃsicya tailenādīpayettataḥ || 139 ||</seg> <seg type="unit" n="140">yattailaṃ cyavate tebhyaḥ sukhoṣṇaṃ tena pūrayet | jñeyaṃ taddīpikātailaṃ sadyo gṛhṇāti vedanām ||140||</seg> evaṃ syāddīpikātailaṃ kuṣṭhe devatarau tathā |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="141">syonākatailam | tailaṃ syonākamūlena mande'gnau paripācitam ||141||</seg> haredāśu tridoṣotthaṃ karṇaśūlaṃ prapūraṇāt |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="142">yaṣṭīvasā | kalkakvāthena yaṣṭyāhvakākolīmāṣadhānyakaiḥ ||142||</seg> śūkarasya vasāṃ paktvā karṇanādārtināśinī |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="143">svarjikātailam | svarjikā mūlakaṃ śuṣkaṃ hiṅgu kṛṣṇāsamanvitam ||143||</seg> <seg type="unit" n="144">śatapuṣpā ca taistailaṃ pakkaṃ sūktacaturguṇam | praṇādaṃ śūlabādhiryaṃ srāvaṃ karṇasya nāśayet ||144||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="145">apāmārgakṣāratailaṃ bādhirye - apāmārgakṣārajale tatkṣāraṃ kalkitaṃ kṣipet | tena pakvaṃ jayettailaṃ bādhiryaṃ karṇanādakam || 145 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="146">śambūkatailam - śambūkasya tu māṃsena pacettailaṃ tu sārṣapam | tasya pūraṇamātreṇa karṇanāḍī praśāmyati || 146 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="147">karṇasrāve yogāḥ - cūrṇaṃ pañcakaṣāyāṇāṃ kapittharasameva ca | karṇasrāve praśaṃsanti pūraṇaṃ madhunā saha || 147 ||</seg> <seg type="unit" n="148">tindukānyabhayā lodhraḥ samaṅgā cāmalakyapi | jñeyāḥ pañca kaṣāyāstu karmaṇyasminbhiṣagvaraiḥ ||148||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="149">svarjikārasayogaḥ - svarjikācūrṇasaṃyuktaṃ bījapūrarasaṃ kṣipet | karṇastrāvarujādāhāḥ praṇaśyanti na saṃśaya: || 149||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="150">āmrāditailam | āmrajambūpravālāni madhukasya vaṭasya ca | ebhiḥ saṃsādhitaṃ tailaṃ pūtikarṇopaśāntikṛt ||150||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="151">karṇakīṭe hīratālādiyogaḥ - pūraṇaṃ haritālena gavāṃ mūtrayutena ca athavā sārṣapaṃ tailaṃ karṇakīṭaharaṃ param || 151 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="152">karṇakīṭe – śigrusvarasādiyogaḥ - svarasaṃ śigrumūlasya sūryāvartarasaṃ tathā | tryūṣaṇaṃ cūrṇitaṃ caiva kapikacchūjaṭārasam || 152 ||</seg> <seg type="unit" n="11">kṛtvaikatra kṣipetkarṇe karṇakaṭiharaṃ param | iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe lepādividhirnāmai- kādaśo'dhyāyaḥ || 11 ||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="12" xml:id="sd.3.12">
          <head>atha raktamokṣavidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">dvādaśo'dhyāyaḥ | atha śoṇitavisrāvavidhiradhunā vidhīyate atha śoṇitasrāvavidhiḥ | sambandhaścāyaṃ yathā lepādayo dehakāntikarāstadvacchoṇitavisrāvaṇamapi | ataḥ śoṇitasrāvaṇamāha - śoṇitaṃ srāvayejjantorāmayaṃ prasamīkṣya ca | prasthaṃ prasthārdhakaṃ vāpi prasyārdhārdhamathāpi vā || 1 ||</seg> <seg type="unit" n="2">śaratkāle svabhāvena kuryādraktasrutiṃ naraḥ | tvagdoṣagranthiśothādyā na syū raktasruteryataḥ || 2 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">ādau raktasya rasavarṇaguṇādīnāha - madhuraṃ varṇato raktamaśītoṣṇaṃ tathā guru | śoṇitaṃ snigdhavisraṃ syādvidāhaścāsya pittavat ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">visratā dravatā rāgaścalanaṃ vilayastathā | bhūmyādipañcabhūtānāmete raktaguṇāḥ smṛtāḥ || 4 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">duṣṭaraktalakṣaṇe kiṃ bhavatītyāha - rakte duṣṭe vedanā syātpāko dāhaśca jāyate | raktamaṇḍalatā kaṇḍūḥ śothaśca piṭikodgamaḥ || 5 ||</seg> <seg type="unit" n="6">vṛddhe raktāṅganetratvaṃ sirāṇāṃ pūraṇaṃ tathā | gātrāṇāṃ gauravaṃ nidrā mado dāhaśca jāyate || 6 ||</seg> <seg type="unit" n="7">kṣīṇe'mlamadhurākāṅkṣa mūrcchā ca tvaci rūkṣatā | śaithilyaṃ ca sirāṇāṃ syādvātādunmārgagāmitā ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">aruṇaṃ phenilaṃ rūkṣaṃ paruṣaṃ tanu śīghragam | askandi sūcinistodi raktaṃ syādvātadūṣitam ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">pittena pītaṃ haritaṃ nīlaṃ śyāvaṃ ca visrakam | askandyuṣṇaṃ makṣikāṇāṃ pipīlānāmaniṣṭakam ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">śītalaṃ bahalaṃ snigdhaṃ gairikodakasaṃnibham | māṃsapeśīprabhaṃ skandi mandagaṃ kaphadūṣitam || 10 ||</seg> <seg type="unit" n="11">dvidoṣaduṣṭaṃ saṃsṛṣṭaṃ triduṣṭaṃ pūtigandhakam | sarvalakṣaṇasaṃyuktaṃ kāñjikābhaṃ ca jāyate || 11 ||</seg> <seg type="unit" n="12">viṣaduṣṭaṃ bhavecchyāvaṃ nāsikonmārgagaṃ tathā | visnaṃ kāñjikasaṃkāśaṃ sarvakuṣṭhakaraṃ bahu || 12 ||</seg></ab>
          <ab type="mula">prakṛtistharaktalakṣaṇamāha - indragopaprabhaṃ jñeyaṃ prakṛtisthamasaṃhatam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">yeṣu raktasrāvo vihitastānāha - śothe dāhe'ṅgapāke ca raktavarṇe'sṛjaḥ srutau || 13||</seg> <seg type="unit" n="14">vātarakte tathā kuṣṭhe sapīḍe durjaye'nile | pāṇiroge ślīpade pade ca viṣaduṣṭe ca śoṇite || 14 ||</seg> <seg type="unit" n="15">granthyarbudāpacīkṣudrarogaraktādhimanthiṣu | vidārīstanarogeṣu gātrāṇāṃ sādagaurave || 15 ||</seg> <seg type="unit" n="16">raktābhiṣyandatandrāyāṃ pūtighrāṇāsyadehake | yakṛtplīhavisarpeṣu vidradhau piṭikodgame ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">karṇauṣṭhaghrāṇavaktrāṇāṃ pāke dāhe śiroruji | upadaṃśe raktapitte raktasrāva: praśasyate || 17||</seg> <seg type="unit" n="18">eṣu rogeṣu śṛṅgairvā jalaukālābukairapi | athavāpi sirāmokṣaiḥ kuryādraktasrutiṃ naraḥ || 18 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">yeṣu sirāmokṣo niṣiddhaḥ tānāha - na kurvīta sirāmokṣaṃ kṛśasyātivyavāyina:| klībasya bhīrorgarbhiṇyāḥ sūtikāpāṇḍurogiṇām ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">pañcakarmaviśuddhasya pītasnehasya cārśasām | sarvāṅgaśothayuktānāmudaraśvāsakāsinām ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">chardyatīsāraduṣṭānāmatisvinnatanorapi | ūnaṣoḍaśavarṣasya gatasaptatikasya ca || 21 ||</seg> <seg type="unit" n="22">āghātasrutaraktasya sirāmokṣo na śasyate | eṣāṃ cātyayike roge jalaukābhistu nirharet ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">vātādiduṣṭaṃ kena srāvayedityāha - tathā ca viṣaduṣṭānāṃ śirāmokṣo'pi śasyate | gośṛṅgeṇa jalaukābhiralābubhirapi tridhā || 23 ||</seg> <seg type="unit" n="24">vātapittakaphairduṣṭaṃ śoṇitaṃ srāvayedbudhaḥ | dvidoṣābhyāṃ tu saṃduṣṭaṃ tridoṣairapi dūṣitam ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">śoṇitaṃ srāvayedyuktyā sirāmokṣaiḥ padaistathā | gṛhṇāti śoṇitaṃ śṛṅgaṃ daśāṅgulamitaṃ balāt ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">jalaukā hastamātraṃ tu tumbī ca dvādaśāṅgulam | padamaṅgulamātrasya sirā sarvāṅgaśodhinī || 26 ||</seg> <seg type="unit" n="27">śīte niranne mūrcchāyāṃ tandrābhītimadaśramaiḥ | yutānāṃ na sravedraktaṃ tathā viṇmūtrasaṅginām ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">rakte vidhānamāha - apravartitarakte ca kuṣṭhatrikaṭusaindhavaiḥ | mardayedvraṇavaktraṃ ca tena samyakpravartate || 28 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">idānīṃ sukhavisrāvaṇārthaṃ hitopadeśamāha - tasmānna śīte nātyuṣṇe na svinne nātitāpite | pītvā yavāgūṃ tṛptasya srāvayecchoṇitaṃ budhaḥ ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">atha kena hetunā raktātipravṛttistaddarśayannāha - atisvinnasyoṣṇakāle tathaivātisirāvyadhāt | atipravartate raktaṃ tatra kuryātpratikriyām || 30||</seg> <seg type="unit" n="31">atipravṛtte rakte ca lodhrasarjarasāñjanaiḥ | yavagodhūmacūrṇairvā dhavadhanvanagairikaiḥ || 31 ||</seg> <seg type="unit" n="324">sarpanirmokacūrṇairvā bhasmanā kṣaumavastrayoḥ | mukhaṃ vraṇasya baddhvā ca śītaiścopacaredvraṇam || 324||</seg> <seg type="unit" n="23">vidhyedūrdhvaṃ sirāṃ tāṃ ca dahetkṣāreṇa vāgninā | vraṇaṃ kaṣāyaḥ saṃdhatte raktaṃ skandayate himam ||23||</seg> <seg type="unit" n="34">vraṇāsyaṃ pācayetkṣāro dāhaḥ saṃkocayetsirām | vāmāṇḍaśothe dakṣasya karasyāṅguṣṭhamūlajām || 34 ||</seg> <seg type="unit" n="35">dahetsirāṃ vyatyaye tu vāmāṅguṣṭhasirāṃ dahet | sirādāhaprabhāveṇa muṣkaśothaḥ praṇaśyati || 35 ||</seg> <seg type="unit" n="36">viṣūcyāṃ pārṣṇidāhena jāyate'gneḥ pradīpanam | saṃkucanti yatastena rasaśleṣmavahāḥ sirāḥ || 36 ||</seg> <seg type="unit" n="37">yadā vṛddhiryakṛtplīhnoḥ śiśoḥ saṃjāyate'sṛjaḥ | tadā tatsthānadāhena saṃkucantyasṛjaḥ sirāḥ ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">rakte duṣṭe'vaśiṣṭe'pi vyādhirnaiva prakupyati | ataḥ srāvyaṃ sāvaśeṣaṃ raktaṃ nātikramo hitaḥ ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">āndhyamākṣepakaṃ tṛṣṇāṃ timiraṃ śiraso rujam | pakṣaghātaṃ śvāsakāsau hikkāṃ dāhaṃ ca pāṇḍutām ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">kurute'tisṛtaṃ raktaṃ maraṇaṃ vā karoti ca | dehasyotpattirasṛjā dehastenaiva dhāryate || 40 ||</seg> vinā tena vrajejjīvo rakṣedraktamato budhaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">srute rakte'pi doṣakope pratīkāramāha - śītopacāraiḥ kupite srutaraktasya mārute || 41 ||</seg> <seg type="unit" n="42">koṣṇena sarpiṣā śothaṃ savyathaṃ pariṣecayet | kṣīṇasyaiṇaśaśorabhrahīraṇacchāgamāṃsajaḥ || 42 ||</seg> rasaḥ samucitaḥ pāne kṣīraṃ vā ṣaṣṭhikā hitāḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">atha raktasrāvaṇāt samyak śuddhilakṣaṇānyāha - pīḍāśāntirlaghutvaṃ ca vyādherudrekasaṃkṣayaḥ || 43 ||</seg> manaḥsvāsthyaṃ bhaveccihnaṃ samyagvisrāvite'sṛji |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">vyāyāmamaithunakrodhaśītasrānapravātakān || 44 ||</seg> <seg type="unit" n="45">ekāśanaṃ divāsvapnaṃ kṣārāmlakaṭubhojanam | śokaṃ vādamajīrṇaṃ ca tyajedābaladarśanāt || 45 ||</seg> <seg type="unit" n="12">iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa viracitaśārṅga- dharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe śoṇitasrāvavidhi- rnāma dvādaśo'dhyāyaḥ || 12 ||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="13" xml:id="sd.3.13">
          <head>atha netrakarmavidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">trayodaśo'dhyāyaḥ | atha netraprasādanakarmāṇi vyākhyāsyāmaḥ | sambandhaścāyaṃ - śirāvyadhenā'pi netraprasādanaṃ bhavati, tadvatsekādibhirapi | ata āha - tāni kāni karmāṇītyāha - seka āścotanaṃ piṇḍī biḍālastarpaṇaṃ tathā | puṭapāko'ñjanaṃ caibhiḥ kalpairnetramupācaret || 1 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">sekavidhiḥ | sekastu sūkṣmadhārābhiḥ sarvasminnayane hitaḥ | mīlitākṣasya martyasya pradeyaścaturaṅgulāt ||2 ||</seg> <seg type="unit" n="3">sa cāpi snehano vāte rakte pitte ca ropaṇaḥ | lekhanaśca kaphe kāryastasya mātrā'dhunocyate || 3 ||</seg> <seg type="unit" n="4">ṣaḍvākśataiḥ snehaneṣu caturbhiścaiva ropaṇe | vākśataiśca tribhiḥ kāryaḥ seko lekhanakarmaṇi ||4||</seg> kāryastu divase seko rātrau cātyayike gade |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">atha trividhākṣisvedānāṃ prayogadvāreṇa karma darśayannāha - sa yathā - sa yathetyādinā darśayati granthakāraḥ | eraṇḍatvakpatramūlaiḥ śṛtamājaṃ payo hitam ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">sukhoṣṇaṃ secanaṃ netre vātābhiṣyandanāśanam | pariṣeko hito netre payaḥ koṣṇaṃ sasaindhavam || 6 ||</seg> <seg type="unit" n="7">rajanīdārusiddhaṃ vā saindhavena samanvitam | vātābhiṣyandaśamanaṃ hitaṃ mārutaparyaye || 7 ||</seg> <seg type="unit" n="8">śuṣkākṣipāke ca hitamidaṃ secanakaṃ sadā | sābaraṃ madhukaṃ tulyaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ sucūrṇitam ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">chāgakṣīre ghṛtaṃ sekātpittaraktābhighātajit | triphalālodhrayaṣṭībhiḥ śarkarābhadramustakaiḥ ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">piṣṭaiḥ śītāmbunā seko raktābhiṣyandanāśanaḥ | lākṣāmadhukamañjiṣṭhālodhrakālanusārivāḥ || 10 ||</seg> <seg type="unit" n="11">puṇḍarīkayutaḥ seko raktābhiṣyandanāśanaḥ | śvetalodhraṃ ghṛte bhṛṣṭaṃ cūrṇitaṃ paṭavisrutam || 11 ||</seg> uṣṇāmbunā vimṛditaṃ sekācchūlaghnamambake |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">āścyotanam | athāścyotanakaṃ kāryaṃ niśāyāṃ na kathaṃcana ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">unmīlite'kṣṇi dṛṅmadhye bindubhirdvyaṅgulāddhitam | bindavo'ṣṭau lekhaneṣu snehane daśa bindavaḥ || 13 ||</seg> <seg type="unit" n="14">ropaṇe dvādaśa proktāste śīte koṣṇarūpiṇaḥ | uṣṇe ca śītarūpāḥ syuḥ sarvatraivaiṣa niścayaḥ ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">vāte tiktaṃ tathā snigdhaṃ pitte madhuraśītalam | tiktoṣṇarūkṣaṃ ca kaphe kramādāścyotanaṃ hitam ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">āścyotanānāṃ sarveṣāṃ mātrā syādvākśataṃ hitā | nimeṣonmeṣaṇaṃ puṃsāmaṅgulyośchoṭikā'thavā || 16||</seg> gurvakṣaroccāraṇaṃ vā vāṅmātreyaṃ smṛtā budhaiḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">athāścyotanārthaṃ yogānāha - bilvādipañcamūlena bṛhatyeraṇḍaśigrubhiḥ || 17 ||</seg> <seg type="unit" n="18">kvātha āścyotane koṣṇo vātābhiṣyandanāśanaḥ | ambupiṣṭairnimbapatraistvacaṃ lodhrasya lepayet || 18 ||</seg> <seg type="unit" n="19">pratāpya vahninā ṣiṣṭvā tadraso netrapūraṇāt | vātotthaṃ raktapittotthamabhiṣyandaṃ vināśayet || 19||</seg> <seg type="unit" n="20">triphalāścyotanaṃ netre sarvābhiṣyandanāśanam | strīstanyāścyotanaṃ netre raktapittānilārtijit ||20||</seg> kṣīrasarpirghṛtaṃ vāpi vātaraktarujaṃ jayet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">idānīṃ piṇḍikāvidhānamāha - piṇḍī kavalikā proktā badhyate paṭṭavastrakaiḥ ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">netrābhiṣyandayogyā sā vraṇeṣvapi nibadhyate | abhiṣyande'dhimanthe ca saṃjāte śleṣmasaṃbhave ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">snigdhasvinnottamāṅgasya śirastīkṣṇairvirecayet | adhimantheṣu sarveṣu lalāṭe vyadhayecchirām || 23 ||</seg> <seg type="unit" n="24">aśānte sarvathā manthe bhruvorupari dāhayet | abhiṣyandeṣu sarveṣu badhnīyātpiṇḍikāṃ budhaḥ ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">idānīṃ piṇḍikārthaṃ prayogavarānāha - vātābhiṣyandaśāntyarthaṃ snigdhoṣṇā piṇḍikā bhavet | eraṇḍapatramūlatvaṅnirmitā vātanāśinī || 25 ||</seg> <seg type="unit" n="26">pittābhiṣyandanāśāya dhātrīpiṇḍī sukhāvahā | mahānimbaphalodbhūtā piṇḍī vā pittanāśinī ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">śigrupatrakṛtā piṇḍī śleṣmābhiṣyandanāśinī | nimbapatrakṛtā piṇḍī śleṣmapittaharā bhavet || 27 ||</seg> <seg type="unit" n="28">triphalāpiṇḍikā proktā nāśane śleṣmapittayoḥ | piṣṭvā kāñjikatoyena ghṛtabhṛṣṭā ca piṇḍikā ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">lodhrasya harati kṣipramabhiṣyandamasṛgbhavam | śuṇṭhīnimbadalaiḥ piṇḍī sukhoṣṇā svalpasaindhavā ||29||</seg> dhāryā cakṣuṣi saṃyogācchothakaṇḍūvyathāpahā |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">atha biḍālavidhiḥ | biḍālako bahirlepo netre pakṣmavivarjitaḥ || 30 ||</seg> tasya mātrā parijñeyā mukhalepavidhānavat |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">sa yathā - dī. - atha lepamāha - sa yathetyanena yogān darśayati gnanthakāraḥ | yaṣṭīgairikasindhūtthadārvītārkṣyaiḥ samāṃśakaiḥ ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">jalapiṣṭairbahirlepaḥ sarvanetrāmayāpahaḥ | rasāñjanena vā lepaḥ pathyāviśvadalairapi || 32 ||</seg> <seg type="unit" n="33">kumāri kāgnipantrairvā dāḍimīpallavairapi | vacāharidrānimbairvā tathā nāgaragairikaiḥ || 33 ||</seg> <seg type="unit" n="34">dagdhvā sasaindhavaṃ lodhraṃ madhūcchiṣṭayute ghṛte | piṣṭamañjanalepābhyāṃ sadyo netrarujāpaham || 34 ||</seg> <seg type="unit" n="35">lohasya pātre saṃghṛṣṭo raso nimbaphalodbhavaḥ | kiṃcidghano bahirlepānnetrabādhāṃ vyapohati || 35 ||</seg> <seg type="unit" n="36">saṃcūrṇya maricaṃ keśarājasvarasamardanāt | lepanādarmaṇāṃ nāśaṃ karotyeṣa prayogarāṭ || 36 ||</seg> <seg type="unit" n="37">svināṃ bhittvā viniṣpīḍya bhinnāmañjananāmikām | śilailānatāsindhūtthai: sakṣaudrai: pratisārayet || 37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">tarpaṇam | atha tarpaṇakaṃ vacmi netratṛptikaraṃ param | yadrūkṣaṃ pariśuṣkaṃ ca netraṃ kuṭilamāvilam || 38 ||</seg> <seg type="unit" n="39">śīrṇapakṣmaśirotpātakṛcchronmīlanasaṃyutam | timirārjunaśukrādyairabhiṣyandādhimanthakaiḥ || 39 ||</seg> <seg type="unit" n="40">śuṣkākṣipākaśothābhyāṃ yuktaṃ vātaviparyayaiḥ | tannetraṃ tarpaṇe yojyaṃ netrarogaviśāradaiḥ || 40||</seg> <seg type="unit" n="41">durdinātyuṣṇaśīteṣu cintāyāsabhrameṣu ca | aśāntopadrave cākṣṇi tarpaṇaṃ na praśasyate || 41 ||</seg> <seg type="unit" n="42">vātātaparajohīne deśe cottānaśāyinaḥ | ādhārau māṣacūrṇena klinnena parimaṇḍalau || 42 ||</seg> <seg type="unit" n="43">samau dṛḍhāvasaṃbādhau kartavyau netrakośayoḥ | pūrayedghṛtamaṇḍena vilīnena sukhodakai: || 43 ||</seg> <seg type="unit" n="44">athavā śatadhautena sarpiṣā kṣīrajena vā | nimagnānyakṣipakṣmāṇi yāvatsyustāvadeva hi ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">pūrayenmīlite netre tata unmīlayecchanaiḥ | dhārayedvartmarogeṣu vāṅmātrāṇāṃ śataṃ budhaḥ || 45 ||</seg> <seg type="unit" n="46">svacche kaphe sandhiroge mātrāpañcaśataṃ hitam | śukle ca ṣaṭśataṃ kṛṣṇaroge saptaśataṃ matam ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">dṛṣṭirogeṣvaṣṭaśatamadhimanthe sahasrakam | sahasraṃ vātarogeṣu dhāryamevaṃ hi tarpaṇam || 47 ||</seg> <seg type="unit" n="48">svinnena yavapiṣṭena snehavīryeritaṃ tataḥ | yathāsvaṃ dhūmapānena kaphamasya viśodhayet || 48 ||</seg> <seg type="unit" n="49">ekāhaṃ vā tryahaṃ vāpi pañcāhaṃ ceṣyate param | tarpaṇe tṛptiliṅgāni netreṣvetāni bhāvayet || 49 ||</seg> <seg type="unit" n="57">sukhasvapnāvabodhaṃ ca vaiśadyaṃ varṇapāṭavam | nivṛttirvyādhiśāntiśca kriyālāghavameva ca ||57||</seg> <seg type="unit" n="51">atha sāśru guru snigdhaṃ netraṃ syādatitarpitam | rūkṣamasnāvilaṃ rugṇaṃ netraṃ syāddhīnatarpitam || 51 ||</seg> rūkṣasnigdhopacārābhyāmetayoḥ syātpratikriyā |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">puṭapākaḥ | sambandhaścāyaṃ - tarpaṇoktavidhānakriyāvyāpattisamānadharmatvaṃ puṭapākamāha - ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi puṭapākasya sādhanam ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">dvau bilvamātrau māṃsasya piṇḍau snigdhau supeṣitau | dravyāṇāṃ bilvamātraṃ tu dravāṇāṃ kuḍavo mataḥ ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">tadekasthaṃ samāloḍya patraiḥ supariveṣṭitam | puṭapākena tatpaktvā gṛhṇīyāttadrasaṃ budhaḥ || 54 ||</seg> <seg type="unit" n="55">tarpaṇoktavidhānena yathāvadupacārayet | dṛṣṭimadhye niṣecyaḥ syānnityamuttānaśāyinaḥ ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">snehano lekhanaścaiva ropaṇaśceti sa tridhā | hitaḥ snigdho'tirūkṣasya snigdhasyāpi hi lekhanaḥ ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">dṛṣṭerbalārthamitaraḥ pittāsṛgvraṇavātanut | sarpirmāṃsavasāmajjāmedaḥsvādvauṣadhaiḥ kṛtaḥ || 57 ||</seg> <seg type="unit" n="58">snehanaḥ puṭapākaśca dhāryo dve vākśate dṛśoḥ | jāṅgalānāṃ yakṛnmāṃsairlekhanadravyasaṃyutaiḥ || 58 ||</seg> <seg type="unit" n="59">kṛṣṇaloharajastāmraśaṅkhavidrumasindhujaiḥ | samudraphenakāsīsasrotojadadhimastubhiḥ || 59 ||</seg> <seg type="unit" n="60">lekhano vākśataṃ dhāryastasyaitāvadvidhāraṇam | stanyajāṅgalamadhvājyatiktakadravyapācitaḥ || 60 ||</seg> <seg type="unit" n="61">lekhanāttriguṇo dhāryaḥ puṭapākastu ropaṇaḥ | vitarettarpaṇoktāṃ tu kriyāṃ vyāpattidarśane || 61 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">añjanam | atha saṃpakvadoṣasya prāptamañjanamācaret | hemante śiśire caiva madhyāhne'ñjanamiṣyate ||62||</seg> <seg type="unit" n="63">pūrvāhṇe cāparāhṇe ca grīṣme śaradi ceṣyate | varṣāsu nābhre nāpyuṣṇe vasante ca sadaiva hi ||63||</seg> <seg type="unit" n="64">lekhanaṃ ropaṇaṃ caiva tathā syātsnehanāñjanam | lekhanaṃ kṣāratīkṣṇāmlarasairañjanamiṣyate || 64 ||</seg> <seg type="unit" n="95">kaṣāyatiktarasayuksasnehaṃ ropaṇaṃ matam | madhuraṃ snehasaṃpannamañjanaṃ tu prasādanam ||95 ||</seg> <seg type="unit" n="66">guṭikārasacūrṇāṃni trividhānyañjanāni ca | kuryācchalākayā'ṅgulyā hīnāni ca athottaram ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">śrānte prarudite bhīte pītamadye navajvare | ajīrṇe vegaghāte ce nāñjanaṃ saṃpraśasyate || 67||</seg> <seg type="unit" n="68">hareṇumātrāṃ kurvīta vārtiṃ tīkṣṇāñjane bhiṣak | pramāṇaṃ madhyame'dhyardhaṃ dviguṇaṃ tu mṛdau bhavet ||68||</seg> <seg type="unit" n="69">rasakriyā tūttamā syāttriviḍaṅgamitā hitā | madhyamā dviviḍaṅgā syāddhīnā tvekaviḍaṅgikā ||69||</seg> <seg type="unit" n="70">vairecanekacūrṇaṃ tu dviśalākaṃ vidhīyate | mṛdau tu triśalākaṃ syāccatasra: snaihike'ñjane ||70||</seg> <seg type="unit" n="71">mukhayoḥ kuṇṭhitā ślakṣṇā śalākāṣṭāṅgulonmitā | aśmajā dhātujā vā syātkalāyaparimaṇḍalā ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">tāmralohāśmasaṃjātā śalākā lekhane matā | suvarṇarajatodbhūtā śalākā snehane matā || 72 ||</seg> <seg type="unit" n="73">aṅgulīva mṛdutvena kathitā ropaṇe budhaiḥ | sāyaṃ prātarvāñjanaṃ syāttatsadā naiva kārayet ||73||</seg> <seg type="unit" n="74">nātiśītoṣṇavātābhravelāyāṃ saṃpraśasyate | kṛṣṇabhāgādadhaḥ kuryādapāṅgaṃ yāvadañjanam || 74 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">pūrvamuktaṃ lekhanaropaṇasnehanabhedena trividhāñjaneṣu vartirasacūrṇatrividharūpaṃ, tatrādau lekhanīvartiradhunā vidhīyase | candrodayā | śaṅkhanābhirvibhītasya majjā pathyā manaḥśilā | pippalī maricaṃ kuṣṭhaṃ vacā ceti samāṃśakam ||75||</seg> <seg type="unit" n="76">chāgīkṣīreṇa saṃpiṣya vartiṃ kṛtvā yavonmitām | hareṇumātrāṃ saṃghṛṣya jalaiḥ kuryādathāñjanam || 76 ||</seg> <seg type="unit" n="77">timiraṃ māṃsavṛddhiṃ ca kācaṃ paṭalamarbudam | rātryāndhyaṃ vārṣikaṃ puṣpaṃ vartiścandrodayā jayet ||77||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">karañjavartiḥ | palāśapuṣpasvarasairbahuśaḥ<note place="foot" type="editorial" n="2">saptavāramityarthaḥ |</note> paribhāvitā | karañjabījavartistu dṛṣṭeḥ puṣpaṃ vināśayet ||78||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">samudraphenādivartiḥ | samudraphenasindhūtthaśaṅkhadakṣāṇḍavalkalaiḥ | śigrubījayutairvartiḥ śukādīṃśchastravallikhet || 79 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">dantavartiḥ | dantairdantivarāhoṣṭragohayājakhurodbhavaiḥ | śaṅkhamuktāmbhodhiphenayutaiḥ sarvairvicūrṇitaiḥ<note place="foot" type="editorial" n="4">maricapādikairiti paṭhanīyaṃ vāgbhaṭasaṃvādāt |</note> || 80 ||</seg> dantavartiḥ kṛtā ślakṣṇā śukrāṇāṃ nāśinī parā |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">nīlotpalavartiḥ | nīlotpalaṃ śigrubījaṃ nāgakeśarakaṃ tathā || 81 ||</seg> etatkalkaiḥ kṛtā vartiratinidrāṃ nivārayet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">puṣpavartiḥ | tilapuṣpāṇyaśītiḥ syuḥ ṣaṣṭiḥ pippalitaṃḍulāḥ ||82||</seg> <seg type="unit" n="83">jātī kusuma pañcāśanmaricāni ca ṣoḍaśa | sūkṣmaṃ piṣṭvā jale vartiḥ kṛtā kusumikābhidhā ||83||</seg> <seg type="unit" n="84">timirārjunaśukrāṇāṃ nāśinī māṃsavṛddhihṛt | (etasyāścāñjane mātrā<note place="foot" type="editorial" n="5">prakṣiptam |</note> proktā sārdhahareṇukā ||84||</seg>)</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">rasāñjanavartiḥ | rasāñjanaṃ haridre dve mālatīnimbapallavā: | gośakṛdrasasaṃyuktā vartirnaktāndhyanāśinī || 85 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">dhātryādivartiḥ | dhātryakṣapathyābījāni ekadvitriguṇāni ca | piṣṭvā vartiṃ jalaiḥ kuryādañjanaṃ dvihareṇukam || 86 ||</seg> netrasrāvaṃ haratyāśu vātaraktarujaṃ tathā<note place="foot" type="editorial" n="6">asyāgre - pārāvatamalaṃ niṣkaṃ maricaṃ māṣamātrakam | ghṛṣṭvā ca nimbavartīnāṃ toyaṃ paryuṣitaṃ jayet || naktāṃdhyaṃ cirakālasthaṃ haṃti sājyaṃ na saṃśayaḥ | śvetaṃ palāṇḍusvarasaṃ haṃti naktāṃdhyamānavam || saurāṣṭrīkarṣamekaṃ tu tatsamaṃ kharpare nyaset| | ṭaṃkārdha tutthakaṃ yojyaṃ sūkṣmaṃ kṛtvā sa caikataḥ || kāṃsyapātreṇa tāmreṇa gharṣayennimbukadravaiḥ | caturthadinaparyantaṃ mardayecchodhayetpunaḥ || ghṛtena saṃhitāṃ yustvā vaṭikāṃ kārayedvudhaḥ | nāryāḥ stanyena vartiḥ sā netradṛṣṭiprasādinī || ājanmagatavartmānaḥ punareva bhavaṃti ca | kaṇḍūsrāvaṃ harecchīghraṃ gṛdhradṛṣṭirbhavennaraḥ||’ ityadhikamupalabhyate kutracit ||</note> |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">rasakriyā | tutthamākṣikasindhūtthaṃ sitāśaṅkamanaḥśilāḥ ||87||</seg> <seg type="unit" n="88">gairikodadhiphenaṃ ca maricaṃ ceti cūrṇayet | saṃyojya madhunā kuryādañjanārthaṃ rasakriyām || 88 ||</seg> vartmarogārmatimirakācaśukraharāṃ parām |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">tathāca lekhanī rasakriyā -- vaṭakṣīreṇa saṃyukto mukhyaḥ karpūrajaḥ kaṇaḥ || 89 ||</seg> kṣipramañjanato hanti kusumaṃ tu dvimāsikam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">atinidrāyāṃ yogaḥ - kṣaudrāśvalālāsaṃghṛṣṭairmaricairnetramañjayet ||90||</seg> atinidrā śamaṃ yāti tamaḥ sūryodayādiva |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">prabodhanāñjanam | jātīpuṣpaṃ pravālaṃ ca maricaṃ kaṭukī vacā || 91 ||</seg> <seg type="unit" n="92">saindhavaṃ bastamūtreṇa piṣṭaṃ tandrāghnamañjanam | śirīṣabījagomūtrakṛṣṇāmaricasaindhavaiḥ || 92 ||</seg> añjanaṃ syātprabodhāya sarasonaśilāvacaiḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">dārvyādirasakriyā | dārvī paṭolaṃ madhukaṃ sanimbapadmakotpalam || 93 ||</seg> <seg type="unit" n="94">prapauṇḍarīkaṃ caitāni pacettoye caturguṇe | vipācya pādaśeṣaṃ tu śṛtaṃ nītvā punaḥ pacet ||94||</seg> <seg type="unit" n="95">śīte tasminmadhu sitāṃ dadyātpādāṃśikāṃ nara: | rasakriyaiṣā dāhāśruraktarāgarujo haret || 95 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">rasāñjanādirasakriyā | rasājanaṃ sarjaraso jātīpuṣpaṃ manaḥśilā | samudrapheno lavaṇaṃ gairikaṃ maricāni ca ||96||</seg> <seg type="unit" n="97">etatsamāṃśaṃ madhunā piṣṭvā praklinnavartmani | añjanaṃ kledakaṇḍūghnaṃ pakṣmaṇāṃ ca prarohaṇam || 97 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">guḍūcīsvarasaḥ karṣaḥ kṣaudraṃ syānmāṣakonmitam | saindhavaṃ kṣaudratulyaṃ syātsarvamekatra mardayet || 98 ||</seg> <seg type="unit" n="99">añjayennayanaṃ tena pillārmatimiraṃ jayet | kācaṃ kaṇḍūṃ liṅganāśaṃ śuklakṛṣṇagatāngadān ||99 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="100">punarnavārasakriyā | dugdhena kaṇḍūṃ kṣaudreṇa netrasrāvaṃ ca sarpiṣā | puṣpaṃ tailena timiraṃ kāñjikena niśāndhatām ||100||</seg> punarnavā jayedāśu bhāskastimiraṃ yathā |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">babbūlarasakiyā | babbūladalani:kātho lehībhūtastadañjanāt || 101 ||</seg> <seg type="unit" n="102">netrasrāvaṃ jayatyeṣa madhuyukto na saṃśayaḥ | hiñjalarasakriyā | hiñjalasya phalaṃ ghṛṣṭvā pānīye nityamañjanam ||102||</seg> cakṣu:srāvopaśāntyarthaṃ kāryametanmahauṣadham |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="103">idānīṃ snehanī rasakriyā katakarasakriyā | katakasya phalaṃ ghṛṣṭvā madhunā netramañjayet || 103 ||</seg> īṣatkarpūrasahitaṃ smṛtaṃ netraprasādanam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="104">atha śirotpāte rasakriyā | sarpiḥ kṣaudraṃ cāñjanaṃ syācchirotpātasya śāntaye ||104||</seg> <seg type="unit" n="104">gū. - sarpirghṛtam || 104 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">kṛṣṇasarpavasārasakriyā | kṛṣṇasarpavasā śaṅkha: katakātphalamañjanam | rasakriyeyamacirādandhānāṃ darśanapradā || 105 ||</seg> <seg type="unit" n="106">lekhanāñjanam | dakṣāṇḍatvakśilākācaśaṅkhacandanasaindhavaiḥ | dravyairañjanayogo'yaṃ puṣpārmādivilekhanaḥ || 106 ||</seg> <seg type="unit" n="107">kaṇārasakriyā | kaṇā chāgayakṛnmadhye paktvā netrayuge'ñjitā | acirāddhanti naktāndhyaṃ tadvatsakṣaudramūṣaṇam ||107||</seg> <seg type="unit" n="108">cūrṇāñjanam| śāṇārdhaṃ maricaṃ dvau ca pippalyarṇavaphenayo: | śāṇārdhaṃ saindhavaṃ śāṇā nava sauvīrakāñjanāt ||108||</seg> <seg type="unit" n="109">piṣṭaṃ susūkṣmaṃ citrāyāṃ cūrṇāñjanamidaṃ śubham | kaṇḍūkācakaphārtānāṃ malānāṃ ca viśodhanam ||109||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="110">idānīṃ ropaṇacūrṇāñjanamāha - (mṛducūrṇāñjanam) śilāyāṃ rasakaṃ piṣṭvā samyagāplāvya vāriṇā | gṛhṇīyāttajjalaṃ sarvaṃ tyajeccūrṇamadhogatam || 110 ||</seg> <seg type="unit" n="111">śuṣkaṃ ca tajjalaṃ sarvaṃ parpaṭīsaṃnibhaṃ bhavet | vicūrṇya bhāvayetsamyaktrivelaṃ triphalārasaiḥ || 111||</seg> <seg type="unit" n="112">karpūrasya rajastatra daśamāṃśena nikṣipet | añjayennayane tena sarvadoṣaharaṃ hi tat || 112 ||</seg> sarvarogaharaṃ cūrṇaṃ cakṣuṣoḥ sukhakāri ca |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="113">prasādanāñjanam (sauvīrāñjanam) agnitaptaṃ hi sauvīraṃ niṣiñcettriphalārasaiḥ ||113||</seg> <seg type="unit" n="114">saptavelaṃ tathā stanyaiḥ strīṇāṃ siktaṃ vicūrṇitam | añjayettena nayane pratyahaṃ cakṣuṣorhitam || 114 ||</seg> sarvānakṣivikārāṃstu hanyādetanna saṃśayaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="115">atha dṛṣṭiprasādanī nāgaśalākā vikhyātā, tāmapi darśayannāha - triphalābhṛṅgaśuṇṭhīnāṃ rasaistadvacca sarpiṣā ||115||</seg> <seg type="unit" n="116">gomūtramadhvajākṣīraiḥ sikto nāgaḥ pratāpitaḥ | tacchalākā haratyeva sarvānnetrabhavāngadān || 116 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="117">pratyañjanam | gatadoṣamapetāśru saṃpaśyansamyagambhasi | prakṣālyākṣi yathādoṣaṃ kāryaṃ pratyañjanaṃ tataḥ ||117||</seg> <seg type="unit" n="118">na vā'nirgatadoṣe'kṣṇi dhāvanaṃ saṃprayojayet | pratyañjanaṃ tīkṣṇatapte netre cūrṇaṃ prasādanam || 118 ||</seg> <seg type="unit" n="119">nayanāmṛtāñjanam | śuddhe nāge drute śuddhaṃ tulyaṃ sūtaṃ vinikṣipet | kṛṣṇāñjanaṃ tayostulyaṃ sarvamekatra cūrṇayet || 119 ||</seg> <seg type="unit" n="120">daśamāṃśena karpūraṃ tasmiṃścūrṇe pradāpayet | etatkṛtāñjanaṃ netragadajinnayanāmṛtam || 120 ||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="121">sarpaviṣe saṃjīvanāñjanam | jayapālabhavāṃ majjāṃ bhāvayennimbukadravai: | ekaviṃśativelaṃ tu tato vartiṃ prakalpayet ||121||</seg> <seg type="unit" n="122">manuṣyalālayā ghṛṣṭvā tato netre tayā'ñjayet | sarpadaṣṭaviṣaṃ jitvā saṃjīvayati mānavam ||122||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="123">atha dṛṣṭiprasādanārthaṃ sārvakālikaṃ yogadvayamāha - bhuktvā pāṇitalaṃ ghṛṣṭvā cakṣuṣordīyate yadi | jātā rogā vinaśyanti timirāṇi tathaiva ca ||123||</seg> <seg type="unit" n="124">śītāmbupūritamukha: prativāsaraṃ ya: kālatrayeṇa nayanadvitayaṃ jalena | āsiñcati dhruvamasau na kadācidakṣi- rogavyathāvidhuratāṃ bhajate manuṣya: || 124||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="125">atha trikhaṇḍānāṃ pāriśeṣyāt kavirapi khaguṇaprakarṣatāṃ solluṇṭhavacanena dyotayati -- āyurvedasamudrasya gūḍhārthamaṇisaṃcayam | jñātvā kaiścidbudhaistaistu kṛtā vividhasaṃhitāḥ ||125||</seg> <seg type="unit" n="126">kiṃcidarthaṃ tato nītvā kṛteyaṃ saṃhitā mayā | kṛpākaṭākṣanikṣepamasyāṃ kurvantu sādhavaḥ || 126 ||</seg> <seg type="unit" n="127">vividhagadārtidaridranāśanaṃ yā hariramaṇīva karoti yogaratnaiḥ | vilasatu śārṅgadharasya saṃhitā sā kavihṛdayeṣu sarojanirmaleṣu || 127 ||</seg> <seg type="unit" n="128">alpāyuṣāmalpadhiyāmidānīṃ kṛtaṃ samastaśrutipāṭhaśaktyā | tadatra yuktaṃ pratibījamātra- mabhyasyatāmātmahitaṃ prayatnāt || 128 ||</seg> iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe netrakarmavidhi- rnāma trayodaśo'dhyāyaḥ |</ab>
        </div>
      </div>
    </body>
  </text>
</TEI>
