<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-model href="http://www.tei-c.org/release/xml/tei/custom/schema/relaxng/tei_all.rng" type="application/xml" schematypens="http://relaxng.org/ns/structure/1.0"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:lang="sa-Latn">
  <teiHeader xml:lang="en">
    <fileDesc>
      <titleStmt>
        <title type="main" xml:lang="sa-Latn">Suśrutasaṃhitā</title>
        <title type="sub">root text (mūla) only: a TEI edition derived from e-Suśruta</title>
        <author xml:id="susruta"><persName xml:lang="sa-Latn">Suśruta</persName></author>
        <respStmt>
          <resp>digitization and transliteration of the source</resp>
          <orgName>National Institute of Indian Medical Heritage (NIIMH), CCRAS, Government of India</orgName>
        </respStmt>
        <respStmt>
          <resp>web edition and TEI conversion</resp>
          <orgName>The Suśruta Project</orgName>
        </respStmt>
      </titleStmt>
      <editionStmt>
        <edition>Unified TEI file, root text only, generated <date when="2026-09-23">2026-09-23</date> by build_tei.py</edition>
      </editionStmt>
      <extent>186 adhyāyas in 6 sthānas</extent>
      <publicationStmt>
        <publisher>The Suśruta Project</publisher>
        <pubPlace><ref target="https://sushrutaproject.github.io/eSushruta/">https://sushrutaproject.github.io/eSushruta/</ref></pubPlace>
        <date when="2026-09-23">2026-09-23</date>
        <availability>
          <p>See the licence information in the repository: https://github.com/sushrutaproject/eSushruta</p>
        </availability>
      </publicationStmt>
      <sourceDesc>
        <bibl type="digital">
          <title>NIIMH e-Samhita: Suśrutasaṃhitā</title>
          <orgName>National Institute of Indian Medical Heritage (NIIMH), CCRAS, Government of India</orgName>
          <ptr target="http://niimh.res.in/ebooks/esushruta/"/>
        </bibl>
        <bibl type="print">
          <title xml:lang="sa-Latn">Suśrutasaṃhitā</title>
          <editor>Yādavaśarman Trivikrama Ācārya</editor>
          <date when="1938">1938</date>
          <ptr target="https://sushrutaproject1.github.io/Sushrutasamhita_Saktumiva2/06-su.ut-27-37-kumara/06-ut-vulgate-1938-27-37.xml?facs=1"/>
        </bibl>
      </sourceDesc>
    </fileDesc>
    <encodingDesc>
      <projectDesc>
        <p>A plain, archival TEI rendering of the text published on e-Suśruta
          (https://github.com/sushrutaproject/eSushruta), itself built from the digital edition named in the sourceDesc.
          The file is generated automatically from the site's chapter pages.</p>
      </projectDesc>
      <editorialDecl>
        <p>The text is given in IAST as it appears on the web edition. Chapter and verse
          divisions follow the source edition. Each stretch of text ending in one of the
          source's verse or section numbers (e.g. ||12||) is encoded as seg[@type='unit']
          with that number in @n; the number itself is retained in the text.</p>
        <p>This file contains the root text only: all commentary blocks, and the notes anchored in them, have been omitted. Root-text blocks are ab[@type='mula'].</p>
        <p>The foot-of-chapter notes (pāṭhāntarāḥ) of the source record variant readings and comments from the printed edition. Notes are placed at their point of reference as
          note[@place='foot'][@type='variant'], with the source's note number in @n.</p>
      </editorialDecl>
    </encodingDesc>
    <profileDesc>
      <langUsage>
        <language ident="sa-Latn">Sanskrit, in IAST transliteration</language>
        <language ident="en">English</language>
      </langUsage>
      <textClass>
        <keywords>
          <term>Āyurveda</term>
        </keywords>
      </textClass>
    </profileDesc>
    <revisionDesc>
      <change when="2026-09-23">Generated from the Jekyll chapter files by build_tei.py.</change>
    </revisionDesc>
  </teiHeader>
  <text>
    <body>
      <div type="sthana" n="1" xml:id="su.1">
        <head>Sūtrasthāna</head>
        <div type="adhyaya" n="1" xml:id="su.1.1">
          <head>vedotpattyadhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto vedotpattimadhyāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘vedotpattināmādhyāyaṃ’ iti, ‘vedotpattiṃ nāmādhyāyaṃ’ iti ca pā.</note> vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">atha khalu bhagavantamamaravaramṛṣigaṇaparivṛtamāśramasthaṃ kāśirājaṃ divodāsaṃ dhanvantarimaupadhenavavaitaraṇaurabhrapauṣkalāvatakaravīrya(ra)gopurarakṣitasuśrutaprabhṛtaya ūcuḥ ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">bhagavan! śārīramānasāgantubhirvyādhibhirvividhavedanābhighātopadrutān <note place="foot" type="variant" n="7">hārāṇacandrastu ‘śārīramānasāgantusvābhāvikaiḥ’ iti paṭhati</note> sanāthānapyanāthavadviceṣṭamānān vikrośataśca mānavānabhisamīkṣya manasi naḥ pīḍā bhavati, teṣāṃ sukhaiṣiṇāṃ rogopaśamārthamātmanaśca prāṇayātrārthaṃ prajāhitahetorāyurvedaṃ śrotumicchāma ihopadiśyamānam, atrāyattamaihikamāmuṣmikaṃ ca śreyaḥ; tadbhagavantamupapannāḥ smaḥ śiṣyatveneti ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tānuvāca bhagavān- svāgataṃ vaḥ; sarva evāmīmāṃsyā adhyāpyāśca bhavanto vatsāḥ ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">iha khalvāyurvedaṃ nāmopāṅgamatharvavedasyānutpādyaiva <note place="foot" type="variant" n="8">‘nāma yadupāṅgaṃ’ iti, ‘āyurvedamaṣṭāṅgamupāṅgamatharvavedasya’ iti ca pā.</note> prajāḥ ślokaśatasahasramadhyāyasahasraṃ ca kṛtavān svayambhūḥ, tato'lpāyuṣṭvamalpamedhastvaṃ cālokya narāṇāṃ bhūyo'ṣṭadhā praṇītavān ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tadyathā- śalyaṃ, śālākyaṃ, kāyacikitsā, bhūtavidyā, kaumārabhṛtyam, agadatantraṃ, rasāyanatantraṃ, vājīkaraṇatantramiti ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula">athāsya pratyaṅgalakṣaṇasamāsaḥ <note place="foot" type="variant" n="10">‘athāsya pratyaṅgalakṣaṇaṃ samāsenopadekṣyāmaḥ’ iti, ‘pretyekāṅgalakṣaṇasamāsaḥ’ iti, ‘pratyekamaṅgalakṣaṇasamāsaḥ’ iti ca pā0</note>|8|</ab>
          <ab type="mula">tatra, śalyaṃ nāma vividhatṛṇakāṣṭhapāṣāṇapāṃśulohaloṣṭāsthibālanakhapūyāsrāvaduṣṭavraṇāntargarbhaśalyoddharaṇārthaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘pūyāsrāvagarbhaśalyoddharaṇārtha’ iti, ‘pūyāsrāvāntargarbhaśalyoddharaṇārtha’ iti ca pā.</note>, yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānavraṇaviniścayārthaṃ ca (1) |8|</ab>
          <ab type="mula">śālākyaṃ nāmordhvajatrugatānāṃ śravaṇanayanavadanaghrāṇādisaṃśritānāṃ vyādhīnāmupaśamanārtham (2) |8|</ab>
          <ab type="mula">kāyacikitsā nāma sarvāṅgasaṃśritānāṃ vyādhīnāṃ jvararaktapittaśoṣonmādāpasmārakuṣṭhamehātisārādīnāmupaśamanārtham (3) |8|</ab>
          <ab type="mula">bhūtavidyā nāma devāsuragandharvayakṣarakṣaḥpitṛpiśācanāgagrahādyupasṛṣṭacetasāṃ śāntikarmabaliharaṇādigrahopaśamanārtham (4) |8|</ab>
          <ab type="mula">kaumārabhṛtyaṃ nāma kumārabharaṇadhātrīkṣīradoṣasaṃśodhanārthaṃ duṣṭastanyagrahasamutthānāṃ ca vyādhīnāmupaśamanārtham (5) |8|</ab>
          <ab type="mula">agadatantraṃ nāma sarpakīṭalūtāmūṣakādidaṣṭaviṣavyañjanārthaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘… lūtāvṛścika...’ iti pā</note> vividhaviṣasaṃyogopaśamanārthaṃ ca (6) |8|</ab>
          <ab type="mula">rasāyanatantraṃ nāma vayaḥsthāpanamāyurmedhābalakaraṃ rogāpaharaṇasamarthaṃ ca (7) |8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">vājīkaraṇatantraṃ nāmālpaduṣṭakṣīṇaviśuṣkaretasāmāpyāyanaprasādopacayajanananimittaṃ <note place="foot" type="variant" n="13">‘viśuṣkaṃ granthībhūtatayā viśeṣeṇa śuṣkamiva, kṣīṇaṃ vyādhyādibhiḥ svamānāddhīnaṃ’ iti hārāṇacandraḥ</note> praharṣajananārthaṃ ca (8) ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">evamayamāyurvedo'ṣṭāṅga upadiśyate; atra kasmai kimucyatāmiti ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">ta ūcuḥ- asmākaṃ sarveṣāmeva śalyajñānaṃ mūlaṃ kṛtvopadiśatu bhagavāniti ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">sa uvācaivamastviti ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">ta ūcurbhūyo'pi bhagavantam- asmākamekamatīnāṃ matamabhisamīkṣya suśruto bhagavantaṃ prakṣyati, asmai copadiśyamānaṃ vayamapyudhārayiṣyāmaḥ ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">sa uvācaivamastviti ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">vatsa suśruta! iha khalvāyurvedaprayojanaṃ- vyādhyupasṛṣṭānāṃ vyādhiparimokṣaḥ, svasthasya rakṣaṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="14">‘svāsthyarakṣaṇaṃ ca’ iti pā.</note> ca ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">‘āyurasmin vidyate, anena vā''yurvindanti’ ityāyurvedaḥ ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">tasyāṅgavaramādyaṃ pratyakṣāgamānumānopamānairaviruddhamucyamānamupadhāraya <note place="foot" type="variant" n="15">‘āgamapratyakṣānumānopamānaiḥ’ iti pā.</note>||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">etaddhyaṅgaṃ prathamaṃ, prāgabhighātavraṇasaṃrohādyajñaśiraḥsandhānācca | śrūyate hi yathā- “rudreṇa yajñasya śiraśchinnamiti, tato devā aśvināvabhigamyocuḥ- bhagavantau naḥ śreṣṭhatamau yuvāṃ bhaviṣyathaḥ, bhavadbhyāṃ yajñasya śiraḥ sandhātavyamiti | tāvūcaturevamastviti | atha tayorarthe devā indraṃ yajñabhāgena prāsādayan | tābhyāṃ yajñasya śiraḥ saṃhitam” iti ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">aṣṭāsvapi cāyurvedatantreṣvetadevādhikamabhimatam, āśukriyākaraṇādyantraśastrakṣārāgnipraṇidhānāt sarvatantrasāmānyācca ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">tadidaṃ śāśvataṃ puṇyaṃ svargyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ vṛttikaraṃ ceti ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">brahmā provāca tataḥ prajāpatiradhijage, tasmādaśvinau, aśvibhyāmindraḥ, indrādahaṃ, mayā tviha pradeyamarthibhyaḥ prajāhitahetoḥ ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">bhavati cātra- ahaṃ hi dhanvantarirādidevo jarārujāmṛtyuharo'marāṇām | śalyāṅgamaṅgairaparairupetaṃ prāpto'smi gāṃ bhūya ihopadeṣṭum ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">asmiñchāstre pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa <note place="foot" type="variant" n="16">‘… puruṣaśabdena ceha sāmānyena prāṇivācinā'pi prakaraṇānmanuṣyarūpa eva puruṣa ucyate| yato ‘mānavānabhisamīkṣya’ ityādinā tathā ‘tasyopakaraṇamanyat’ ityādinā narajātirevātra puruṣo'dhikṛtaḥ| sāmānyaśabdo'pi prakaraṇādviśeṣe vartata eva| ... tasmādevambhūta evātra puruṣa ucyate, na punaścetanādhātumātrarūpaḥ prāṇimātrarūpo vetyāha- tasmin kriyate| ... kutaḥ punastasminneva kriyā na punarhastyaśvādāvapi prāṇimātre ityāśaṅkāyāṃ hetugarbhaṃ viśeṣaṇamāha- so'dhiṣṭhānamiti| sa eva narajātiḥ puruṣo yasmādihāyurvedavidheyacikitsārūpāyāḥ kriyāyāstathā kriyāphalasyāsyārogyāderadhiṣṭhānamāśrayo na tu gajādiḥ, tasmāttasminneva kriyā| atha kathaṃ gajādayo vṛkṣādayaśca nāsyādhiṣṭhānamityāśaṅkā, tataḥ praśnaḥ- kasmāditi| tadatra pradhānatvena nara evādhikārīti darśayannāha- lokasya dvaividhyādityādi| lokadvaividhyena naravyatiriktasya sthāvarajaṅgamasya yasmānnaropakaraṇatvaṃ, narastūpakāryaḥ, tasmānnara eva pradhānatvādadhiṣṭhānamiti prakaraṇārthaḥ| pradhānanaravivecanārthamuktadvaividhyaṃ vibhajate- sthāvaro jaṅgamaśceti| ... dvividhatāvivaraṇaprastāvāccikitsopayuktaṃ prakārāntareṇa dvaividhyamāha- dvividhātmaka evāgneyaḥ saumyaśca| dvividha ātmā agnīṣomarūpaḥ svabhāvo yasya sa tathā| pṛthivyādiguṇotkarṣatayā pañcātmakatvamapi bhavatītyāha- pañcātmako veti| ... jaṅgamaprabhedaṃ varṇayituṃ jaṅgamaprakārānāha- tatretyādi| evaṃ prapañcite loke tasya pradhānatvamāha- tatra puruṣaḥ pradhānaṃ tasyopakaraṇamanyaditi| anyat paśvādi vṛkṣādi ceha śāstre naropakaraṇatayā pratipādanīyaṃ, ... api ca nara eva dharmārthakāmamokṣasādhakatayā upadeśānuṣṭhānakṣamatayā ca viśeṣeṇopakāraviṣayamadhikaroti| ... so'dhiṣṭhānamiti pratijñātamardhamitaralokopakaraṇīyatayā vyavasthāpitaṃ nigamanena punardarśayati- “tasmāt puruṣo'dhiṣṭhānamiti” iti bhānumatyāṃ cakraḥ| “atrāyamāśayaḥ- manuṣyādhikārakamidaṃ śāstraṃ, manuṣyaloke ca caturvidha eva bhūtagrāmaḥ, tatra ca manuṣyasañjñakaḥ puruṣaḥ pradhānaṃ, tadupapannaṃ tasyādhiṣṭhānatvaṃ, dvividhe tu loke ‘buddhimatsu narāḥ śreṣṭhāḥ’ (ma. 1/16) iti manūkteḥ manuṣyāṇāmeva prādhānyamiti tasyādhiṣṭhānatvenoktirnāsaṅgatā” iti hārāṇacandraḥ</note> ityucyate | tasmin kriyā, so'dhiṣṭhānaṃ; kasmāt? lokasya dvaividhyāta <note place="foot" type="variant" n="17">‘tadvidheyatvāt’ iti gaṇanāthasenasammataḥ pāṭhaḥ</note>; loko hi dvividhaḥ sthāvaro jaṅgamaśca; dvividhātmaka evāgneyaḥ, saumyaśca, tadbhūyastvāt; pañcātmako vā; tatra caturvidho bhūtagrāmaḥ saṃsvedajajarāyujāṇḍajodbhijjasañjñaḥ <note place="foot" type="variant" n="18">‘svedajāṇḍajodbhijjajarāyujasañjñaḥ’ iti pā.</note>; tatra puruṣaḥ pradhānaṃ, tasyopakaraṇamanyat; tasmāt puruṣo'dhiṣṭhānam ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">tadduḥkhasaṃyogā vyādhaya ucyante ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">te caturvidhāḥ- āgantavaḥ, śārīrāḥ, mānasāḥ, svābhāvikāśceti ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula">teṣāmāgantavo'bhighātanimittāḥ |25|</ab>
          <ab type="mula">śārīrāstvannapānamūlā vātapittakaphaśoṇitasannipātavaiṣamyanimittāḥ |25|</ab>
          <ab type="mula">mānasāstu krodhaśokabhayaharṣaviṣāderṣyābhyasūyādainyamātsaryakāmalobhaprabhṛtaya icchādveṣabhedairbhavanti |25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">svābhāvikāstu kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprakṛ(bhṛ)tayaḥ ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">ta ete manaḥśarīrādhiṣṭhānāḥ ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">teṣāṃ saṃśodhanasaṃśamanāhārācārāḥ samyakprayuktā nigrahahetavaḥ ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">prāṇināṃ punarmūlamāhāro balavarṇaujasāṃ ca | sa ṣaṭsu raseṣvāyattaḥ; rasāḥ punardravyāśrayāḥ; dravyāṇi punaroṣadhayaḥ | tāstu dvividhāḥ- sthāvarā jaṅgamāśca ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">tāsāṃ sthāvarāścaturvidhāḥ- vanaspatayo, vṛkṣā, vīrudha, oṣadhaya iti | tāsu, apuṣpāḥ <note place="foot" type="variant" n="25">apuṣpā iti puṣpāṇāmatisūkṣmatayā puṣpādhārakarṇikayā ācchāditatvācca adṛśyapuṣpā ityarthaḥ</note> phalavanto vanaspatayaḥ, puṣpaphalavanto vṛkṣāḥ, pratānavatyaḥ stambinyaśca vīrudhaḥ, phalapākaniṣṭhā oṣadhaya iti ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">jaṅgamā khalvapi caturvidhāḥ- jarāyujāṇḍajasvedajodbhijjāḥ | tatra paśumanuṣyavyālādayo jarāyujāḥ, khagasarpasarīsṛpaprabhṛtayo'ṇḍajāḥ, kṛmikīṭapipīlikāprabhṛtayaḥ svedajāḥ, indragopamaṇḍūkaprabhṛtaya udbhijjāḥ ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">tatra sthāvarebhyastvakpatrapuṣpaphalamūlakandaniryāsasvarasādayaḥ prayojanavantaḥ; jaṅgamebhyaścarmanakharomarudhirādayaḥ ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">pārthivāḥ suvarṇarajatamaṇimuktāmanaḥśilāmṛtkapālādayaḥ <note place="foot" type="variant" n="27">atra pārthiveṣu muktāyāḥ pāṭho'nārṣaḥ pratibhāti, muktāyāḥ śuktyākhyajalacaraprāṇijanyatvāt</note>||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">kālakṛtāḥpravātanivātātapacchāyājyotsnātamaḥśītoṣṇavarṣāhorātrapakṣamāsartvayanādayaḥ saṃvatsaraviśeṣāḥ <note place="foot" type="variant" n="29">‘kālaviśeṣāḥ’ iti pā.</note>||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">ta ete svabhāvata eva doṣāṇāṃ sañcayaprakopapraśamapratīkārahetavaḥ prayojanavantaśca ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">bhavanti cātra ślokāḥ- śārīrāṇāṃ vikārāṇāmeṣa vargaścaturvidhaḥ | prakope <note place="foot" type="variant" n="30">‘caye kope śame caiva’ iti pā.</note> praśame caiva heturuktaścikitsakaiḥ ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">āgantavastu ye rogāste dvidhā nipatanti hi | manasyanye śarīre'nye teṣāṃ tu dvividhā kriyā ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">śarīrapatitānāṃ tu śārīravadupakramaḥ | mānasānāṃ tu śabdādiriṣṭo vargaḥ sukhāvahaḥ ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">evametat puruṣo vyādhirauṣadhaṃ kriyākāla iti catuṣṭayaṃ samāsena vyākhyātam | tatra puruṣagrahaṇāt tatsambhavadravyasamūho bhūtādiruktastadaṅgapratyaṅgavikalpāśca tvaṅmāṃsāsthisirāsnāyuprabhṛtayaḥ, vyādhigrahaṇādvātapittakaphaśoṇitasannipātavaiṣamyanimittāḥ sarva eva vyādhayo vyākhyātāḥ, auṣadhagrahaṇāddravyarasaguṇavīryavipākānāmādeśaḥ, kriyāgrahaṇāt snehādīni cchedyādīni ca karmāṇi vyākhyātāni, kālagrahaṇāt sarvakriyākālānāmādeśaḥ ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">bhavati cātra- bījaṃ cikitsitasyaitatsamāsena prakīrtitam | saviṃśamadhyāyaśatamasya vyākhyā bhaviṣyati ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">tacca saviṃśamadhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu | tatra sūtranidānaśārīracikitsitakalpeṣvarthavaśāt saṃvibhajyottare tantre śeṣānarthān vakṣyāmaḥ ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">bhavati cātra- svayambhuvā proktamidaṃ sanātanaṃ paṭheddhi yaḥ kāśipatiprakāśitam | sa puṇyakarmā bhuvi pūjito nṛpairasukṣaye śakrasalokatāṃ vrajet ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vedotpattirnāma prathamo'dhyāyaḥ ||1||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="2" xml:id="su.1.2">
          <head>śiṣyopanayanīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ śiṣyopanayanīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">brāhmaṇakṣatriyavaiśyānāmanyatamamanvayavayaḥśīlaśauryaśaucācāravinayaśaktibalamedhādhṛtismṛtimatipratipattiyuktaṃ tanujihvauṣṭhadantāgramṛjuvaktrākṣināsaṃ prasannacittavākceṣṭaṃ kleśasahaṃ ca bhiṣak śiṣyamupanayet | ato viparītaguṇaṃ nopanayet ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">upanayanīyaṃ tu brāhmaṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘upanayanīyastu brāhmaṇaḥ’ iti pā.</note> praśasteṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu praśastāyāṃ diśi śucau same deśe caturhastaṃ caturasraṃ sthaṇḍilamupalipya gomayena, darbhaiḥ saṃstīrya ratnapuṣpalājabhaktairdevatāḥ <note place="foot" type="variant" n="2">‘puṣpairlājabhaktai ratnaiśca’ iti pā.</note> pūjayitvā viprān bhiṣajaśca, tatrollikhyābhyukṣya ca dakṣiṇato brahmāṇaṃ sthāpayitvā'gnimupasamādhāya, khadirapalāśadevadārubilvānāṃ samidbhiścaturṇāṃ vā kṣīrivṛkṣāṇāṃ (nyagrodhodumbarāśvatthamadhūkānāṃ) dadhimadhughṛtāktābhirdārvīhaumikena vidhinā sapraṇavābhirmahāvyāhṛtibhiḥ sruveṇājyāhutīrjuhuyāt, tataḥ pratidaivatamṛṣīṃśca svāhākāraṃ kuryāt, śiṣyamapi kārayet ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">brāhmaṇastrayāṇāṃ varṇānāmupanayanaṃ kartumarhati, (rājanyo dvayasya, vaiśyo vaiśyasyaiveti;) śūdramapi kulaguṇasampannaṃ mantravarjamanupanītamadhyāpayedityeke ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tato'gniṃ triḥ pariṇīyāgnisākṣikaṃ śiṣyaṃ brūyāt- kāmakrodhalobhamohamānāhaṅkārerṣyāpāruṣyapaiśunyānṛtālasyāyaśasyāni hitvā, nīcanakharomṇāśucinā kaṣāyavāsasā satyavratabrahmacaryābhivādanatatpareṇāvaśyaṃ bhavitavyaṃ, madanumatasthānagamanaśayanāsanabhojanādhyayanapareṇa bhūtvā matpriyahiteṣu vartitavyam; ato'nyathā te vartamānasyādharmo bhavati, aphalā ca vidyā, na ca prākāśyaṃ prāpnoti ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">ahaṃ vā tvayi samyagvartamāne yadyanyathādarśī syāmenobhāgbhaveyamaphalavidyaśca ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">dvijagurudaridramitrapravrajitopanatasādhvanāthābhyupagatānāṃ cātmabāndhavānāmiva svabhaiṣajaiḥ pratikartavyam, evaṃ sādhu bhavati; vyādhaśākunikapatitapāpakāriṇāṃ ca na pratikartavyam; evaṃ vidyā prakāśate mitrayaśodharmārthakāmāṃśca prāpnoti ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">bhavataścātra- kṛṣṇe'ṣṭamī tannidhane'hanī dve śukle tathā'pyevamahardvisandhyam <note place="foot" type="variant" n="5">‘kṛṣṇetare’ iti pā.</note>| akālavidyutstanayitnughoṣe svatantrarāṣṭrakṣitipavyathāsu ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">śmaśānayānādyatanāhaveṣu <note place="foot" type="variant" n="6">‘… dhvavanāhaveṣu’ iti pā.</note> mahotsavautpātikadarśaneṣu | nādhyeyamanyeṣu ca yeṣu viprā nādhīyate nāśucinā ca nityam ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śiṣyopanayanīyo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ ||2||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="3" xml:id="su.1.3">
          <head>adhyayanasaṃpradānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'dhyayanasampradānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">prāgabhihitaṃ saviṃśamadhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu | tatra sūtrasthānamadhyāyāḥ <note place="foot" type="variant" n="2">‘ślokasthānaṃ’ iti pā.</note> ṣaṭcatvāriṃśat, ṣoḍaśa nidānāni, daśa śārīrāṇi, catvāriṃśaccikitsitāni, aṣṭau kalpāḥ, taduttaraṃ ṣaṭṣaṣṭiḥ ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">vedotpattiḥ śiṣyanayastathā'dhyayanadānikaḥ | prabhāṣaṇāgraharaṇāvṛtucaryā'tha yāntrikaḥ ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">śastrāvacāraṇaṃ yogyā viśikhā kṣārakalpanam | agnikarma jalaukākhyo hyadhyāyo raktavarṇanam ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">doṣadhātumalādyānāṃ vijñānādhyāya eva ca | karṇavyadhāmapakvaiṣāvālepo vraṇyupāsanam ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">hitāhito vraṇapraśno vraṇāsrāvaśca yaḥ pṛthak | kṛtyākṛtyavidhirvyādhisamuddeśīya eva ca ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">viniścayaḥ śastravidhau pranaṣṭajñānikastathā | śalyoddhṛtirvraṇajñānaṃ dūtasvapnanidarśanam ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">pañcendriyaṃ tathā chāyā svabhāvādvaikṛtaṃ tathā | avāraṇo yuktasenīya āturakramabhūmikau <note place="foot" type="variant" n="3">‘āturakramamiśrakau’ iti pā.</note>||9||</seg> <seg type="unit" n="10">miśrakākhyo <note place="foot" type="variant" n="4">‘bhūmibhāgo’ iti pā.</note> dravyagaṇaḥ saṃśuddhau śamane ca yaḥ | dravyādīnāṃ ca vijñānaṃ viśeṣo dravyago'paraḥ ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">rasajñānaṃ vamanārthamadhyāyo recanāya ca | dravadravyavidhistadvadannapānavidhistathā ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">sūcanāt sūtraṇāccaiva savanāccārthasantateḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘sandhānāccarthasantateḥ’ iti pā.| ‘saraṇāccārthasantateḥ’ iti cakrasammataḥ pāṭhaḥ| ‘saraṇaṃ pratītārthagatilabhyamānaṃ, yathā- ‘auṣadhagrahaṇāddravyarasa-guṇa-vīrya-vipākānāmādeśa’ iti, atra, hi auṣadhaṃ rasādīn pratyākhyāya na bhavatīti rasādilābhaḥ’ iti tatkṛtavyākhyā</note>| ṣaṭcatvāriṃśadadhyāyaṃ sūtrasthānaṃ pracakṣate ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">vātavyādhikamarśāṃsi sāśmariśca bhagandaraḥ | kuṣṭhamehodaraṃ mūḍho <note place="foot" type="variant" n="6">‘mūḍhavidradhyaḥ’ iti pā.</note> vidradhiḥ parisarpaṇam ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">granthivṛddhikṣudraśūkabhagnāśca <note place="foot" type="variant" n="7">granthivṛddhibhagnaśūkakṣudrāśca’ iti pā.</note> mukharogikam | hetulakṣaṇanirdeśānnidānānīti ṣoḍaśa ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">bhūtacintā rajaḥśuddhirgarbhāvakrāntireva ca | vyākaraṇaṃ ca garbhasya śarīrasya ca yatsmṛtam ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">pratyekaṃ marmanirdeśaḥ sirāvarṇanameva ca | sirāvyadho dhamanīnāṃ garbhiṇyā vyākṛtistathā ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">nirdiṣṭāni daśaitāni śārīrāṇi maharṣiṇā | vijñānārthaṃ śarīrasya bhiṣajāṃ yogināmapi ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">dvivraṇīyo vraṇaḥ sadyo bhagnānāṃ vātarogikam | mahāvātikamarśāṃsi sāśmariśca bhagandaraḥ ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">kuṣṭhānāṃ mahatāṃ cāpi maihikaṃ paiḍikaṃ tathā | madhumehacikitsā ca tathā codariṇāmapi ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">mūḍhagarbhacikitsā ca vidradhīnāṃ visarpiṇām | granthivṛddhyupadaṃśānāṃ tathā ca kṣudrarogiṇām ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">śūkadoṣacikitsā ca tathā ca mukharogiṇām | śophasyānāgatānāṃ ca niṣedho miśrakaṃ tathā ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">vājīkaraṃ ca yat kṣīṇe sarvābādhaśamo'pi ca | medhāyuṣkaraṇaṃ cāpi svabhāvavyādhivāraṇam ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">nivṛttasantāpakaraṃ kīrtitaṃ ca rasāyanam | snehopayaugikaḥ svedo vamane savirecane ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">tayorvyāpaccikitsā ca netrabastivibhāgikaḥ | netrabastivipatsiddhistathā cottarabastikaḥ ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">nirūhakramasañjñaśca tathaivāturasañjñakaḥ | dhūmanasyavidhiścāntyaścatvāriṃśaditi <note place="foot" type="variant" n="8">hārāṇacandrastu ‘agryāḥ’ iti paṭhitvā ‘agryāḥ śreṣṭhaḥ, agryatvaṃ tu rukpratīkārarūpamukhyakarmārthakatvāt’ iti vyākhyānayati</note> smṛtāḥ ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">prāyaścittaṃ praśamanaṃ cikitsā śāntikarma ca | paryāyāstasya nirdeśāccikitsāsthānamucyate ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">annasya rakṣā vijñānaṃ sthāvarasyetarasya ca | sarpadaṣṭaviṣajñānaṃ tasyaiva ca cikitsitam ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">dundubhermūṣikāṇāṃ ca kīṭānāṃ kalpa eva ca | aṣṭau kalpāḥ samākhyātā viṣabheṣajakalpanāt ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula">adhyāyānāṃ śataṃ viṃśamevametadudīritam <note place="foot" type="variant" n="11">‘saviṃśamadhyāyaśata...’ iti pāṭhāntaram</note>|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">ataḥ paraṃ svanāmnaiva tantramuttaramucyate ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">adhikṛtya kṛtaṃ yasmāttantrametadupadravān | aupadravika ityeṣa tasyāgryatvānnirucyate ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">sandhau vartmani śukle ca kṛṣṇe sarvatra dṛṣṭiṣu | saṃvijñānārthamadhyāyā gadānāṃ tu prati prati ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">cikitsāpravibhāgīyo vātābhiṣyandavāraṇaḥ | paittasya ślaiṣmikasyāpi raudhirasya tathaiva ca ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">lekhyabhedyaniṣedhau ca chedyānāṃ vartmadṛṣṭiṣu | kriyākalpo'bhighātaśca karṇotthāstaccikitsitam ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">ghrāṇotthānāṃ ca vijñānaṃ tadgadapratiṣedhanam | pratiśyāyaniṣedhaśca śirogadavivecanam ||34||</seg> cikitsā tadgadānāṃ ca śālākyaṃ tantramucyate |35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">navagrahākṛtijñānaṃ skandasya ca niṣedhanam ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">apasmāraśakunyośca revatyāśca punaḥ pṛthak | pūtanāyāstathā'ndhāyāḥ śītapūtanamaṇḍikā ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">naigameṣacikitsā ca grahotpattiḥ sayonijā | kumāratantramityetacchārīreṣu ca kīrtitam ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">jvarātisāraśoṣāṇāṃ gulmahṛdrogiṇāmapi | pāṇḍūnāṃ raktapittasya mūrcchāyāḥ pānajāśca ye ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">tṛṣṇāyāśchardihikkānāṃ niṣedhaḥ śvāsakāsayoḥ | svarabhedacikitsā ca kṛmyudāvartinoḥ pṛthak ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">visūcikārocakayormūtrāghātavikṛcchrayoḥ | iti kāyacikitsāyāḥ śeṣamatra prakīrtitam ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">amānuṣaniṣedhaśca tathā''pasmāriko'paraḥ | unmādapratiṣedhaśca bhūtavidyā nirucyate ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">rasabhedāḥ svasthavṛttaṃ yuktayastāntrikāśca yāḥ | doṣabhedā iti jñeyā adhyāyāstantrabhūṣaṇāḥ ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">śreṣṭhatvāduttaraṃ hyetattantramāhurmaharṣayaḥ | bahvarthasaṅgrahācchreṣṭhamuttaraṃ vā'pi paścimam ||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">śālākyatantraṃ kaumāraṃ cikitsā kāyikī ca yā | bhūtavidyeti catvāri tantre tūttarasañjñite ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">vājīkaraṃ cikitsāsu rasāyanavidhistathā | viṣatantraṃ punaḥ kalpāḥ śalyajñānaṃ samantataḥ ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">ityaṣṭāṅgamidaṃ tantramādidevaprakāśitam | vidhinā'dhītya yuñjānā bhavanti prāṇadā bhuvi ||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">etaddhyavaśyamadhyeyam, adhītya ca karmāpyavaśyamupāsitavyam, ubhayajño hi bhiṣag rājārho bhavati ||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">bhavanti cātra- yastu kevalaśāstrajñaḥ karmasvapariniṣṭhitaḥ | sa muhyatyāturaṃ prāpya prāpya bhīrurivāhavam ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">yastu karmasu niṣṇāto dhārṣṭyācchāstrabahiṣkṛtaḥ | sa satsu pūjāṃ nāpnoti vadhaṃ carcchati <note place="foot" type="variant" n="13">‘cārhati’ iti pā.</note> rājataḥ ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">ubhāvetāvanipuṇāvasamarthau svakarmaṇi | ardhavedadharāvetāvekapakṣāviva dvijau ||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">oṣadhyo'mṛtakalpāstu śastrāśaniviṣopamāḥ | bhavantyajñairupahṛtāstasmādetān <note place="foot" type="variant" n="14">‘etau’ iti pā.</note> vivarjayet ||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">snehādiṣvanabhijño yaśchedyādiṣu ca karmasu | sa nihanti janaṃ lobhāt kuvaidyo nṛpadoṣataḥ ||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">yastūbhayajño matimān sa samartho'rthasādhane | āhave karma nirvoḍhuṃ dvicakraḥ syandano yathā ||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">atha vatsa! tadetadadhyeyaṃ yathā tathopadhāraya mayā procyamānaṃ- atha śucaye kṛtottarāsaṅgāyāvyākulāyopasthitāyādhyayanakāle śiṣyāya yathāśakti gururupadiśet padaṃ pādaṃ ślokaṃ vā; te ca padapādaślokā bhūyaḥ krameṇānusandheyāḥ, evamekaikaśo ghaṭayedātmanā cānupaṭhet; adrutamavilambitamaviśaṅkitamananunāsikaṃ suvyaktākṣaramapīḍitavarṇamakṣibhruvauṣṭhahastairanabhinītaṃ susaṃskṛtaṃ nātyuccairnātinīcaiśca svaraiḥ paṭhet | na cāntareṇa kaścidvrajet tayoradhīyānayoḥ ||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">bhavataścātra | śucirguruparo dakṣastandrānidrāvivarjitaḥ | paṭhannetena vidhinā śiṣyaḥ śāstrāntamāpnuyāt ||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">vāksauṣṭhave'rthavijñāne prāgalbhye karmanaipuṇe | tadabhyāse ca siddhau ca yatetādhyayanāntagaḥ ||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne'dhyayanasampradānīyo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ ||3||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="4" xml:id="su.1.4">
          <head>prabhāṣaṇīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ prabhāṣaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">adhigatamapyadhyayanamaprabhāṣitamarthataḥ kharasya candanabhāra iva kevalaṃ pariśramakaraṃ bhavati ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">bhavati cātra- yathā kharaścandanabhāravāhī bhārasya vettā na tu candanasya | evaṃ hi śāstrāṇi bahūnyadhītya cārtheṣu mūḍhāḥ kharavadvahanti ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tasmāt saviṃśamadhyāyaśatamanupadapādaślokamanuvarṇayitavyamanuśrotavyaṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘…ślokārdhaśloka…’ iti pā.</note> ca; kasmāt? sūkṣmā hi dravyarasaguṇavīryavipākadoṣadhātumalāśayamarmasirāsnāyusandhyasthigarbhasambhavadravyasamūhavibhāgāstathā pranaṣṭaśalyoddharaṇavraṇaviniścayabhagnavikalpāḥ sādhyayāpyapratyākhyeyatā ca vikārāṇāmevamādayaścānye viśeṣāḥ sahasraśo ye vicintyamānā vimalavipulabuddherapi buddhimākulīkuryuḥ kiṃ punaralpabuddheḥ, tasmādavaśyamanupadapādaślokamanuvarṇayitavyamanuśrotavyaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘… ślokārdhaśloka…’ iti pā.</note> ca ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">anyaśāstropapannānāṃ cārthānāmihopanītānāmarthavaśātteṣāṃ tadvidyebhya eva vyākhyānamanuśrotavyaṃ, kasmāt? na hyekasmin śāstre śakyaḥ sarvaśāstrāṇāmavarodhaḥ kartum ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">bhavanti cātra- ekaṃ śāstramadhīyāno na vidyācchāstraniścayam | tasmādbahuśrutaḥ śāstraṃ vijānīyāccikitsakaḥ ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">śāstraṃ gurumukhodgīrṇamādāyopāsya cāsakṛt | yaḥ karma kurute vaidyaḥ sa vaidyo'nye tu taskarāḥ ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">aupadhenavamaurabhraṃ sauśrutaṃ pauṣkalāvatam | śeṣāṇāṃ śalyatantrāṇāṃ mūlānyetāni nirdiśet ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne prabhāṣaṇīyo nāma caturtho'dhyāyaḥ ||4||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="5" xml:id="su.1.5">
          <head>agropaharaṇīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'gropaharaṇīyamadhyāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘karmaṇāmagre upaharaṇaṃ yeṣāṃ yantraśastrādīnāṃ tānyagropaharaṇāni, tānyadhikṛtya kṛto'dhyāyo'gropahaṇīyaḥ’ iti cakraḥ</note> vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">trividhaṃ karma- pūrvakarma, pradhānakarma, paścātkarmeti; tadvyādhiṃ pratyupadekṣyāmaḥ ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">asya tu śāstrasya śastrakarmaprādhānyācchastrakarmaiva tāvat pūrvamupadekṣyāmastatsambhārāṃśca ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tacca śastrakarmā'ṣṭavidhaṃ; tadyathā- chedyaṃ, bhedyaṃ, lekhyaṃ, vedhyam, eṣyam, āhāryaṃ, visrāvyaṃ, sīvyamiti ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">ato'nyatamaṃ karma cikīrṣatā vaidyena pūrvamevopakalpayitavyāni bhavanti, tadyathā- yantraśastrakṣārāgniśalākāśṛṅgajalaukālābūjāmbavauṣṭhapicuprotasūtrapatrapaṭṭamadhughṛtavasāpayastaila- tarpaṇakaṣāyālepanakalkavyajanaśītoṣṇodakakaṭāhādīni, parikarmiṇaśca snigdhāḥ sthirā balavantaḥ ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tataḥ praśasteṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu dadhyakṣatānnapānaratnairagniṃ viprān bhiṣajaścārcayitvā, kṛtabalimaṅgalasvastivācanaṃ laghubhuktavantaṃ prāṅmukhamāturamupaveśya <note place="foot" type="variant" n="4">‘prāṅmukhatvamāturasya pratyaṅmakhatvaṃ vaidyasya ca pūrvāhṇaviṣayamityāhuḥ, ālokena śastranipātasthānanirīkṣaṇasukaratvāt, tenāparāhṇe viparyayaṃ vidyāt’ iti hārāṇacandraḥ</note>, yantrayitvā <note place="foot" type="variant" n="5">‘śastrapātapīḍayā calanenānyatra śastrāghātaśaṅkānivāraṇārthaṃ yattrayitveti’ iti catraḥ</note>, pratyaṅmukho vaidyo marmasirāsnāyusandhyasthidhamanīḥ pariharan, anulomaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘anulomaṃ yathākramaṃ, kramastvatrānantaramupadeṣṭavyaśāstrāpekṣo vicārāpekṣaśca, tena yathāyogamiti tātparyārthaḥ’ iti hārāṇacandraḥ</note> śastraṃ nidadhyādāpūyadarśanāt <note place="foot" type="variant" n="7">‘āpūyadarśādityanena pūyaprāptyanantaraṃ śastrapraṇidhānaṃ niṣedhayati’ cakraḥ</note>, sakṛdevāpaharecchastramāśu ca; mahatsvapi ca pākeṣu dvyaṅgulāntaraṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘dvyaṅgulaṃ tryaṅgulaṃ veti āyatatvena pākapramāṇāpekṣayā vikalpanīyaṃ, na tu gāmbhīryeṇa| śastraṃ nidadhyādāpūyadarśanādityanenaiva tadupalabdhreḥ’ iti hārāṇacandraḥ| ‘aṅguladvayamathavā'ṅgulatrayamantarīkṛtya punaranyavraṇaṃ kuryānna tvāsannam’ ityaruṇadattaḥ| ‘dvyaṅgulaṃ tryaṅgulaṃ vā’ iti pā.</note> tryaṅgulāntaraṃ vā śastrapadamuktam ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tatrāyato viśālaḥ samaḥ suvibhakto nirāśraya <note place="foot" type="variant" n="9">atra ‘nirāśrayaḥ’ iti padaṃ hārāṇacandro na paṭhati</note> iti vraṇaguṇāḥ <note place="foot" type="variant" n="10">‘vraṇaguṇā iti vraṇe kartavye śothaguṇāḥ, atra śotho'pi vraṇahetutayā vraṇa ityucyate’ iti cakraḥ</note>||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">bhavataścātra- āyataśca viśālaśca suvibhakto nirāśrayaḥ <note place="foot" type="variant" n="13">‘nirāśraya iti aṅgulyā'vamardanenonmūlitāśeṣapūyāśrayaḥ’ iti hārāṇacandraḥ</note>| prāptakālakṛtaścāpi <note place="foot" type="variant" n="14">‘prāptakāle pākakāle kṛtaḥ’ iti cakraḥ</note> vraṇaḥ karmaṇi śasyate ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">śauryamāśukriyā śastrataikṣṇyamasvedavepathu <note place="foot" type="variant" n="16">śastrataikṣṇyaṃ tu paramārthataḥ śastraguṇo'pi vaidyāyattatvādvaidyaguṇatvenoktam</note>| asammohaśca vaidyasya śastrakarmaṇi śasyate ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">ekena vā vraṇenāśudhyamāne nā'ntarā <note place="foot" type="variant" n="17">‘nāntareti samīpe hi kṛto vraṇo'pārthako bhavatīti madhyanikaṭārthayornikaṭārthasyaivāntarāśabdasya nañartha-na-śabdena samāsānmadhye dūre vetyarthaḥ’ iti hārāṇacandraḥ</note> buddhyā'vekṣyāparān vraṇān kuryāt ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">bhavati cātra- yato yato gatiṃ <note place="foot" type="variant" n="18">‘yato gatāṃ gatiṃ’ iti vāgbhaṭe pāṭhaḥ| ‘yato doṣagatiṃ’ iti pā.</note> vidyādutsaṅgo yatra yatra ca | tatra tatra vraṇaṃ kuryādyathā doṣo na tiṣṭhati ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tatra bhrūgaṇḍaśaṅkhalalāṭākṣipuṭauṣṭhadantaveṣṭakakṣākukṣivaṅkṣaṇeṣu tiryak cheda <note place="foot" type="variant" n="19">“tiryak chindyāllalāṭabhrūdantaveṣṭakajatruṇi| kukṣikakṣākṣikūṭauṣṭhakapolagalavaṅkṣaṇe|| anyatra chedanāttiryak sirāsnāyuvipāṭanam” (sū. a. 29) iti vāgbhaṭaḥ</note> uktaḥ ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">(candramaṇḍalavacchedān pāṇipādeṣu kārayet | ardhacandrākṛtīṃścāpi gude meḍhre ca buddhimān) ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">anyathā tu sirāsnāyucchedanam, atimātraṃ vedanā, cirādvraṇasaṃroho, māṃsakandīprādurbhāvaśceti ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">mūḍhagarbhodarārśo'śmarībhagandaramukharogeṣvabhuktavataḥ <note place="foot" type="variant" n="21">‘kenacidatrārśobhagandarāvapi paṭhyete, tadayuktaṃ, cikitsite tayoḥ śastrakarmaṇaḥ prāgbhojanavidhānādevatadarthānuvādinā vāgbhaṭenāpyapaṭhitvācca’ iti hārāṇacandraḥ| ‘arśodhikāre tvanilapraśamanārthaṃ ‘snigdhamuṣṇamalpamannaṃ dravaprāyaṃ bhuktavantaṃ’ iti vacanaṃ tu tathābhojanaṃ darśayatīti na virodhaḥ’ iti cakraḥ</note> karma kurvīta ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">tataḥ śastramavacārya,śītābhiradbhirāturamāśvāsya, samantāt paripīḍyāṅgulyā, vraṇamabhimṛdya(jya), prakṣālya kaṣāyeṇa protenodakamādāya <note place="foot" type="variant" n="22">‘udakaṃ vraṇāntargatamaniḥsṛtaṃ prakṣālanodakaṃ’ iti hārāṇacandraḥ</note>, tilakalkamadhusarpiḥpragāḍhāmauṣadhayuktāṃ nātisnigdhāṃ nātirūkṣāṃ vartiṃ <note place="foot" type="variant" n="23">vikeśikāmityarthaḥ</note> praṇidadhyāt; tataḥ kalkenācchādya, ghanāṃ kavalikāṃ dattvā, vastrapaṭṭena badhnīyāt; vedanārakṣoghnairdhūpairdhūpayet, rakṣoghnaiśca mantrai rakṣāṃ kurvīta ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">tato guggulvagurusarjarasavacāgaurasarṣapacūrṇairlavaṇanimbapatravimiśrairājyayuktairdhūpayet | ājyaśeṣeṇa cāsya prāṇān samālabheta ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">udakumbhāccāpo gṛhītvā prokṣayan rakṣākarma kuryāt; tadvakṣyāmaḥ- ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">kṛtyānāṃ pratighātārthaṃ tathā rakṣobhayasya ca | rakṣākarma kariṣyāmi brahmā tadanumanyatām ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">nāgāḥ piśācā gandharvāḥ pitaro yakṣarākṣasāḥ | abhidravanti ye ye tvāṃ brahmādyā ghnantu tān sadā ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">pṛthivyāmantarīkṣe ca ye caranti niśācarāḥ | dikṣu vāstunivāsāśca pāntu tvāṃ te namaskṛtāḥ ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">pāntu tvāṃ munayo brāhmayā divyā rājarṣayastathā | parvatāścaiva nadyaśca sarvāḥ sarve ca sāgarāḥ ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">agnī rakṣatu te jihvāṃ prāṇān vāyustathaiva ca | somo vyānamapānaṃ te parjanyaḥ parirakṣatu ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">udānaṃ vidyutaḥ pāntu samānaṃ stanayitnavaḥ | balamindro balapatirmanurmanye matiṃ tathā ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">kāmāṃste pāntu gandharvāḥ sattvamindro'bhirakṣatu | prajñāṃ te varuṇo rājā samudro nābhimaṇḍalam ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">cakṣuḥ sūryo diśaḥ śrotre candramāḥ pātu te manaḥ | nakṣatrāṇi sadā rūpaṃ chāyāṃ pāntu niśāstava ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">retastvāpyāyayantvāpo romāṇyoṣadhayastathā | ākāśaṃ khāni te pāntu dehaṃ tava vasundharā ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">vaiśvānaraḥ śiraḥ pātu viṣṇustava parākramam | pauruṣaṃ puruṣaśreṣṭho brahmā''tmānaṃ dhruvo bhruvau ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">etā dehe viśeṣeṇa tava nityā hi devatāḥ | etāstvāṃ satataṃ pāntu dīrghamāyuravāpnuhi ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">svasti te bhagavān brahmā svasti <note place="foot" type="variant" n="24">‘svasti nāradaparvatau’ iti pā.</note> devāśca kurvatām | (svasti <note place="foot" type="variant" n="25">ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate</note> te candrasūryau ca svasti nāradaparvatau) | svastyagniścauva vāyuśca svasti devāḥ sahendragāḥ ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">pitāmahakṛtā rakṣā svastyāyurvardhatāṃ tava | ītayaste praśāmyantu sadā bhava gatavyathaḥ ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">iti svāhā | etairvedātmakairmantraiḥ kṛtyāvyādhivināśanaiḥ | mayaivaṃ kṛtarakṣastvaṃ dīrghamāyuravāpnuhi ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">tataḥ kṛtarakṣamāturamāgāraṃ praveśya, ācārikamādiśet <note place="foot" type="variant" n="27">‘evamāhāravihārau kartavyāvityupadiśet| ācāraśabdena caratergatibhakṣaṇārthatvādāhāro'pi labdhaḥ’ cakraḥ</note>||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">tatastṛtīye'hani vimucyaivameva badhnīyādvastrapaṭṭena; na cainaṃ tvaramāṇo'paredyurmokṣayet ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">dvitīyadivasaparimokṣaṇādvigrathito <note place="foot" type="variant" n="28">‘vigrathito granthirūpaḥ samyaganaṅkurita iti yāvat’ cakraḥ</note> vraṇaścirādupasaṃrohati, tīvrarujaśca bhavati ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">ata ūrdhvaṃ doṣakālabalādīnavekṣya kaṣāyālepanabandhāhārācārān vidadhyāt ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">na cainaṃ tvaramāṇaḥ sāntardoṣaṃ ropayet; sa hyalpenāpyapacāreṇābhyantaramutsaṅgaṃ <note place="foot" type="variant" n="29">‘utsaṅgaṃ pākāvadāraṇādibhiḥ kroḍavannimnaṃ kṛtvā, vikaroti vikṛtatvena pariṇamati’ iti hārāṇacandraḥ</note> kṛtvā bhūyo'pi vikaroti ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">bhavanti cātra- tasmādantarbahiścaiva suśuddhaṃ ropayedvraṇam | rūḍhe'pyajīrṇavyāyāmavyavāyādīn vivarjayet | harṣaṃ krodhaṃ bhayaṃ cāpi yāvat <note place="foot" type="variant" n="30">‘yāvadāsthairyasambhavāt’ iti pā.</note> sthairyopasambhavāt ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">hemante śiśire caiva vasante cāpi mokṣayet | tryahāddvyahāccharadgrīṣmavarṣāsvapi ca buddhimān ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">atipātiṣu rogeṣu necchedvidhimimaṃ bhiṣak | pradīptāgāravacchīghraṃ tatra kuryāt pratikriyām ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">yā vedanā śastranipātajātā tīvrā śarīraṃ pradunoti jantoḥ | dhṛtena sā śāntimupaiti siktā koṣṇena yaṣṭīmadhukānvitenā ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne'gropaharaṇīyo nāma pañcamo'dhyāyaḥ ||5||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="6" xml:id="su.1.6">
          <head>ṛtucaryādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāta ṛtucaryamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">kālo hi nāma (bhagavān <note place="foot" type="variant" n="1">‘bhagavān’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate</note> ) svayambhuranādimadhyanidhanaḥ | atra rasavyāpatsampattī jīvitamaraṇe ca manuṣyāṇāmāyatte <note place="foot" type="variant" n="2">‘manuṣyāṇāmiti atrādhikṛtatvānnirdeśaḥ, tena paśvādīnāmapi jīvitamaraṇe kālādhīne jñeya’ cakraḥ</note>| sa sūkṣmāmapi kalāṃ <note place="foot" type="variant" n="3">hārāṇacandrastu ‘sūkṣmāmapi kalāṃ līyate’ iti paṭhati, vyākhyānayati ca- ‘sūkṣmāmapi kālāṃśaviśeṣaṃ līyate śliṣyati kālasya sarvabhūrtasaṃyogitvāt’ iti</note> na līyata iti kālaḥ, saṅkalayati kālayati vā bhūtānīti kālaḥ ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tasya saṃvatsarātmano <note place="foot" type="variant" n="4">‘saṃvatsaraḥ ātmā svarūpaṃ yasya tasya mahākālasya saṃvatsararūpeṇa vyavahārapathārūḍhasyetyarthaḥ|’ iti hārāṇacandraḥ</note> bhagavānādityo gativiśeṣeṇākṣinimeṣakāṣṭhākalāmuhūrtāhorātrapakṣamāsartvayanasaṃvatsarayugapravibhāgaṃ karoti ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatra laghvakṣaroccāraṇamātro'kṣinimeṣaḥ, pañcadaśā'kṣinimeṣāḥ kāṣṭhā, triṃśatkāṣṭhāḥ kalā, viṃśatikalo muhūrtaḥ kalādaśabhāgaśca, triṃśanmuhūrtamahorātraṃ, pañcadaśāhorātrāṇi pakṣaḥ, sa ca dvividhaḥ- śuklaḥ kṛṣṇaśca, tau māsaḥ ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tatra māghādayo dvādaśa māsāḥ, dvimāsikamṛtuṃ kṛtvā ṣaḍṛtavo bhavanti; te śiśiravasantagrīṣmavarṣāśaraddhemantāḥ | teṣāṃ tapastapasyau śiśiraḥ, madhumādhavau vasantaḥ, śuciśukrau grīṣmaḥ, nabhonabhasyau varṣāḥ, iṣorjau śarat, sahaḥsahasyau hemanta iti ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">ta ete śītoṣṇavarṣalakṣaṇāścandrādityayoḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘candrādityayoḥ kālavibhāgakaratvāt kledanaśoṣaṇādinā candrādityayoḥ śītoṣṇādiprabhedakaratvāt| śītoṣṇavarṣalakṣaṇāḥ atiśītoṣṇavarṣalakṣaṇāstrayo mandaśītoṣṇavarṣalakṣaṇāstraya iti ṣaḍṛtavo dakṣiṇamuttaraṃ ca dve ayane bhavata iti yojanā| na tu candrādityayoḥ kālavibhāgakaratvādayane dve bhavataḥ, candrasyāyanakartṛtvenānabhidhānāt| ...idamatrāvadheyaṃ- dvādaśarāśyātmakasya rāśicakrasyārdhaṃ karkaṭādidhanuḥparyantaṃ rāśiśaṭkaṃ krameṇa dakṣiṇāvanataṃ, tatra sthita ādityo yadā svagatyā prācīṃ gacchannapi kiñcitkiñcittiryaggatyā dakṣiṇāmayate sa kālo dakṣiṇāyanam| tathā makarādimithunaparyanntaṃ rāśiṣaṭkaṃ krameṇottarāvanataṃ, tatra sthita ādityo yadā prāgvaduttarāmayate sa kāla uttaramayanam’ iti hārāṇacandraḥ</note> kālavibhāgakaratvādayane dve bhavato dakṣiṇamuttaraṃ ca | tayordakṣiṇaṃ varṣāśaraddhemantāḥ; teṣu bhagavānāpyāyate somaḥ, amlalavaṇamadhurāśca rasā balavanto bhavanti, uttarottaraṃ ca sarvaprāṇināṃ balamabhivardhate | uttaraṃ ca śiśiravasantagrīṣmāḥ, teṣu bhagavānāpyāyate'rkaḥ, tiktakaṣāyakaṭukāśca rasā balavanto bhavanti, uttarottaraṃ ca sarvaprāṇināṃ balamupahīyate ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">bhavati cātra- śītāṃśuḥ kledayatyurvīṃ vivasvān śoṣayatyapi | tāvubhāvapi <note place="foot" type="variant" n="8">‘vāyorubhayārthakartṛtvaṃ yogavāhitayā jñeyam’ iti cakraḥ</note> saṃśritya vāyuḥ pālayati prajāḥ ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">atha khalvayane dve yugapat saṃvatsaro bhavati | te tu pañca yugamiti sañjñāṃ labhante | sa eṣa nimeṣādiryugaparyantaḥ kālaścakravat parivartamānaḥ kālacakramityucyata ityeke <note place="foot" type="variant" n="9">‘eke iti rasabalādijanakaśiśirādyṛtukramavādinaḥ’ iti cakraḥ</note>||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">iha tu varṣāśaraddhemantavasantagrīṣmaprāvṛṣaḥ ṣaḍṛtavo bhavanti, doṣopacayaprakopopaśamanimittaṃ; te tu bhādrapadādyena dvimāsikena vyākhyātāḥ; tadyathā- bhādrapadāśvayujau varṣāḥ, kārtikamārgaśīrṣau śarat, pauṣamāghau hemantaḥ, phālgunacaitrau vasantaḥ, vaiśākhajyeṣṭhau grīṣmaḥ; āṣāḍhaśrāvaṇau prāvṛḍiti ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tatra, varṣāsvoṣadhayastaruṇyo'lpavīryā āpaścāpraśāntāḥ <note place="foot" type="variant" n="13">‘āpaścāprasannāḥ’ iti pā.</note> kṣitimalaprāyāḥ, tā upayujyamānā nabhasi meghāvatate jalapraklinnāyāṃ bhūmau klinnadehānāṃ prāṇināṃ śītavātaviṣṭambhitāgnīnāṃ <note place="foot" type="variant" n="14">‘śītavātaviṣṭabdhāgnīnāṃ’ iti pā.</note> vidahyante, vidāhāt pittasañcayamāpādayanti; sa sañcayaḥ śaradi praviralameghe viyatyupaśuṣyati paṅke'rkakiraṇapravilāyitaḥ paittikān vyādhīñjanayati | tā evauṣadhayaḥ kālapariṇāmāt pariṇatavīryā balavatyo hemante bhavantyāpaśca praśāntāḥ snigdhā atyarthaṃ gurvyāśca, tā upayujyamānā mandakiraṇatvādbhānoḥ satuṣārapavanopastambhitadehānāṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘satuṣāropastambhitadehānāṃ’ iti pā.</note> dehināmavidagdhāḥ snehācchaityādgauravādupalepācca śleṣmasañcayamāpādayanti; sa sañcayo vasante'rkaraśmipravilāyita īṣatstabdhadehānāṃ dehināṃ ślaiṣmikān vyādhīñjanayati | tā evauṣadhayo nidāghe niḥsārā rūkṣā atimātraṃ laghvyo bhavantyāpaśca, tā upayujyamānāḥ sūryapratāpopaśoṣitadehānāṃ dehināṃ raukṣyāllaghutvācca <note place="foot" type="variant" n="16">‘raukṣyāllaghutvādvaiśadyācca’ iti pā.</note> vāyoḥ sañcayamāpādayanti; sa sañcayaḥ prāvṛṣi cātyarthaṃ jalopaklinnāyāṃ bhūmau klinnadehānāṃ dehināṃ śītavātavarṣerito vātikān vyādhīñjanayati | evameṣa doṣāṇāṃ sañcayaprakopaheturuktaḥ ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tatra varṣāhemantagrīṣmeṣu sañcitānāṃ doṣāṇāṃ śaradvasantaprāvṛṭsu ca prakupitānāṃ nirharaṇaṃ kartavyam ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tatra paittikānāṃ vyādhīnāmupaśamo hemante, ślaiṣmikāṇāṃ nidāghe, vātikānāṃ śaradi <note place="foot" type="variant" n="29">‘ghanātyaye’ iti pā.</note>, svabhāvata eva; ta ete sañcayaprakopopaśamā vyākhyātāḥ <note place="foot" type="variant" n="30">etadanantaraṃ ‘cayaprakopopaśamā doṣāṇāṃ hi dvayorapi| sandhau sādhāraṇa vatsa bhaviṣyadvartamānayoḥ|| ṛtusandhau tu doṣāṇāṃ cayādyāḥ parikalpanāḥ| evamprakārā vyākhyātā vidhiṃ vakṣyāmyataḥ param|| hrāsayedalpaśo'bhyastaṃ vartamānartukaṃ vidhim| bhaviṣyadṛtukaṃ cāpi yatetābhyāsakāraṇāt|| yāvantaṃ hrāsayetpūrvaṃ tāvantaṃ sa bhajetparam| syū rogāstyāgasevābhyāṃ sahasā'sātmyasambhavāḥ|| vahnipraṇāśavaiṣamye syātāṃ cāsātmyasevanāt| tasmādyathoktamabhyasyedṛtusandhau vidhiṃ naraḥ’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate ‘kvacitpustake</note>||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">tatra, pūrvāhṇe vasantasya liṅgaṃ, madhyāhne grīṣmasya, aparāhṇe prāvṛṣaḥ <note place="foot" type="variant" n="32">‘prāvṛṣeṇyaṃ’ iti pā.</note>, pradoṣe vārṣikaṃ, śāradamardharātre, pratyuṣasi haimantamupalakṣayet; evamahorātramapi varṣamiva śītoṣṇavarṣalakṣaṇaṃ doṣopacayaprakopopaśamairjānīyāt ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">tatra, avyāpanneṣu ṛtuṣvavyāpannā oṣadhayo bhavantyāpaśca; tā upayujyamānāḥ prāṇāyurbalavīryaujaskaryo bhavanti ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">teṣāṃ punarvyāpado'dṛṣṭakāritāḥ, śītoṣṇavātavarṣāṇi khalu <note place="foot" type="variant" n="33">‘khalu’ iti kvacitpustake na paṭhyate</note> viparītānyoṣadhīrvyāpādayantyapaśca ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">tāsāmupayogādvividharogaprādurbhāvo marako vā bhavediti ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">tatra, avyāpannānāmoṣadhīnāmapāṃ copayogaḥ ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">kadācidavyāpanneṣvapi ṛtuṣu kṛtyābhiśāparakṣaḥkrodhādharmairupadhvasyante janapadāḥ, viṣauṣadhipuṣpagandhena vā vāyunopanītenākramyate yo deśastatra doṣaprakṛtyaviśeṣeṇa kāsaśvāsavamathupratiśyāyaśirorugjvarairupatapyante, grahanakṣatracaritairvā, gṛhadāraśayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇanimittaprādurbhāvairvā ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">tatra, sthānaparityāgaśāntikarmaprāyaścittamaṅgalajapahomopahārejyāñjalinamaskārataponiyama- dayādānadīkṣābhyupagamadevatābrāhmaṇaguruparairbhavitavyam, evaṃ sādhu bhavati ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">ata ūrdhvamavyāpannānāmṛtūnāṃ lakṣaṇānyupadekṣyāmaḥ ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">vāyurvātyuttaraḥ śīto rajodhūmākulā diśaḥ | channastuṣāraiḥ savitā himānaddhā jalāśayāḥ ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">darpitā dhvāṅkṣakhaṅgāhvamahiṣorabhrakuñjarāḥ | rodhrapriyaṅgupunnāgāḥ puṣpitā himasāhvaye ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">śiśire śītamadhikaṃ vātavṛṣṭyākulā diśaḥ | śeṣaṃ hemantavat sarvaṃ vijñeyaṃ lakṣaṇaṃ budhaiḥ ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">siddhavidyādharavadhūcaraṇālaktakāṅkite | malaye candanalatāpariṣvaṅgādhivāsite ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">vāti kāmijanānandajanano'naṅgadīpanaḥ | dampatyormānabhiduro vasante dakṣiṇo'nilaḥ ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">diśo vasante vimalāḥ kānanairupaśobhitāḥ | kiṃśukāmbhojabakulacūtāśokādipuṣpitaiḥ ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">kokilāṣaṭpadagaṇairupagītā manoharāḥ | dakṣiṇānilasaṃvītāḥ sumukhāḥ pallavojjvalāḥ ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">grīṣme tīkṣṇāṃśurādityo māruto naiṛuto'sukhaḥ <note place="foot" type="variant" n="37">etadanantaraṃ ‘avermadāvaho'tyartha kevalaṃ rāsabhoṣṭrayoḥ’ ityadhikaṃ paṭhyate kvacitpustake</note>| bhūstaptā saritastanvyo diśaḥ prajvalitā iva ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">bhrāntacakrāhvayugalāḥ payaḥpānākulā mṛgāḥ | dhvastavīruttṛṇalatā viparṇāṅkitapādapāḥ ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">prāvṛṣyambaramānaddhaṃ paścimānilakarṣitaiḥ <note place="foot" type="variant" n="38">etadanantaraṃ ‘kurvadbhiścātakān hṛṣṭān haṃsānmānasagāminaḥ| bhīmasantamase sāyaṃ pathi durgamakardame|| jaghanodvahanaklāntāḥ pramṛṣṭāsāramaṇḍanāḥ| taḍitprabhāhṛtālokanimīlannayanotpalāḥ|| garjitadhvaninā trastahṛdayāścābhisārikāḥ| mecakaprotasaṅkāśairmedhairuccāmbubhūṣaṇaiḥ|| jitahaṃsāvalīkāntibalākāpaṅktisāritaiḥ| kekāgarjavala(garbhagalo)dgrīvanṛtyadbarhiṇavīkṣitaiḥ’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate kacitpustake</note>| ambudairvidyududdyotaprasrutaistumulasvanaiḥ ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">komalaśyāmaśaṣpāḍhyā śakragopojjvalā mahī | kadambanīpakuṭajasarjaketakabhūṣitā ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">tatra <note place="foot" type="variant" n="39">‘tato varṣāsu’ iti pā.</note> varṣāsu nadyo'mbhaśchannokhātataṭadrumāḥ <note place="foot" type="variant" n="40">‘nadyambhaḥ pūrodbhagnataṭadrumāḥ’ iti pā.</note>| vāpyaḥ protphullakumudanīlotpalavirājitāḥ ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">bhūravyaktasthalaśvabhrā bahuśasyopaśobhitā | nātigarjatsravanmeghaniruddhārkagrahaṃ <note place="foot" type="variant" n="41">‘niruddharkṣagrahaṃ’ iti pā.</note> nabhaḥ ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">babhruruṣṇaḥ śaradyarkaḥ śvetābhravimalaṃ nabhaḥ | tathā sarāṃsyamburuhairbhānti haṃsāṃsaghaṭṭitaiḥ ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">paṅkaśuṣkadrumākīrṇā nimnonnatasameṣu bhūḥ | bāṇasaptāhvabandhūkakāśāsanavirājitā <note place="foot" type="variant" n="43">‘…pakvaśasyavirājitā|’ iti pā.</note>||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">svaguṇairatiyukteṣu viparīteṣu vā punaḥ | viṣameṣvapi vā doṣāḥ kupyantyṛtuṣu dehinām ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">haredvasante śleṣmāṇaṃ pittaṃ śaradi nirharet | varṣāsu śamayedvāyuṃ <note place="foot" type="variant" n="48">‘nirharedvāyuṃ’ iti pā.</note> prāgvikārasamucchrayāt ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne ṛtucaryā nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ ||6||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="7" xml:id="su.1.7">
          <head>yantravidhyadhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto yantravidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">yantraśatamekottaram; atra hastameva pradhānatamaṃ yantrāṇāmavagaccha, (kiṃ kāraṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘nanvanantaramupayantreṣu paṭhiṣyamāṇo hastaḥ kathaṃ pradhānatama iti pṛcchati- kiṃ kāraṇamiti, uttarayati- yasmāditi’| iti hārāṇacandraḥ|| ayaṃ pāṭho hastalikhitapustakeṣu na paṭhyate</note> ? yasmāddhastādṛte yantrāṇāmapravṛttireva) tadadhīnatvādyantrakarmaṇām ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatra, manaḥśarīrābādhakarāṇi śalyāni; teṣāmāharaṇopāyo yantrāṇi <note place="foot" type="variant" n="3">atrāha vāgbhaṭaḥ- “nānāvidhānāṃ śalyānāṃ nānādeśaprabādhinām| āhartumabhyupāyo yastadyantraṃ, yacca darśane|| arśobhagandarādīnāṃ, śastrakṣārāgniyojane| śeṣāṅgaparirakṣāyāṃ, tathā bastyādikarmaṇi| ghaṭikālābuśṛṅgaṃ ca jāmbavauṣṭhādikāni ca’- iti| (vā. sū. a. 25)</note>||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tāni ṣaṭprakārāṇi; tadyathā- svastikayantrāṇi, sandaṃśayantrāṇi, tālayantrāṇi, nāḍīyantrāṇi, śalākāyantrāṇi, upayantrāṇi ceti ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tatra caturviṃśatiḥ svastikayantrāṇi <note place="foot" type="variant" n="4">yāni yantrāṇi madhye kīlabaddhatvāduddhāṭitāni svastikākārāṇi jāyante tāni svastikayantrāṇi| ‘svastikamiva svastikaṃ| dakṣiṇasya bāhorvāme gamanaṃ, vāmasya dakṣiṇe iti svastikatā’ ityaṣṭāṅgasaṅgrahavyākhyāyāminduḥ</note>, dve sandaṃśayantre, dve eva tālayantre <note place="foot" type="variant" n="5">‘dve eva tālayantre’ ityevakāreṇāsya dvitvāyogavyavacchedāttatsannidhāvaniyamena dvitvenopadiṣṭasya sandaṃśayantrasya bahutvamapyurarīkurvanti| ata eva śāstramidamanuvadatā vāgbhaṭena ‘kīlabaddhavimuktāgrau’ ityādinā catvāri sandaṃśayantrāṇyupadiṣṭāni| evaṃ coddeśe sandaṃśayantrāṇīti nānupapannaṃ, tadgatabhedena bahutvāt| tālayantrāṇīti bahuvacanaṃ tu nakṣatreṣu phalgunīproṣṭhapadānāmivānyatarasyāṃ bhūmni viṣayatvādityavaśyaṃ vaktavyaṃ’ iti hārāṇacandraḥ</note>, viṃśatirnāḍyaḥ, aṣṭāviṃśatiḥ śalākāḥ, pañcaviṃśatirupayantrāṇi ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tāni prāyaśo lauhāni bhavanti; tatpratirūpakāṇi vā tadalābhe ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tatra, nānāprakārāṇāṃ vyālānāṃ <note place="foot" type="variant" n="7">vyālamukhasādṛśyaṃ tu svastikayantrāṇāṃ mukhāntarbhāga eva jñeyaṃ, na tu bāhyato'pi</note> mṛgapakṣiṇāṃ mukhairmukhāni yantrāṇāṃ prāyaśaḥ <note place="foot" type="variant" n="8">‘prāyaśograhaṇādvinā'pi vyālamukhasādṛśyaṃ nāḍīyantrādīni bhavantīti darśayati, vyālamukhasādṛśyaṃ tu vakṣyamāṇasvastikayantrāṇāmeva| anyayantradarśanāditi anyayantradarśanaṃ tu vinā'pi sārūpyaṃ śāstravacanaṃ vṛddhopadeśaṃ vā prāmāṇikakṛtamidaṃ yantramiti kṛtvā yantrakaraṇaṃ prayojayatīti hetvantaraṃ bhavati’ iti cakraḥ</note> sadṛśāni; tasmāttatsārūpyādāgamādupadeśādanyayantradarśanādyuktitaśca kārayet ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">samāhitāni yantrāṇi kharaślakṣṇamukhāni ca | sudṛḍhāni surūpāṇi sugrahāṇi ca kārayet ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">tatra svastikayantrāṇi- aṣṭādaśāṅgulapramāṇāni, siṃhavyāghravṛkatarakṣvṛkṣadvīpimārjāraśṛgālamṛgairvārukakākakaṅkakuraracāsabhāsaśaśaghātyulūkacilliśyena- gṛdhrakrauñcabhṛṅgarājāñjalikarṇāvabhañjananandīmukhamukhāni <note place="foot" type="variant" n="10">‘... bhṛṅgarājāñjalīkakarṇāvabhañjana...’ iti pā.</note>, masūrākṛtibhiḥ kīlairavabaddhāni <note place="foot" type="variant" n="11">masūrākṛtibhiḥ kīlairiti masūrākāraprāntaiḥ kīlairityarthaḥ| tathā ca vāgbhaṭaḥ- “masūrākāraparyantaiḥ kaṇṭhe baddhāni kīlakaiḥ”- iti</note>, mūle'ṅkuśavadāvṛttavāraṅgāṇi <note place="foot" type="variant" n="12">‘vāraṅgaṃ grahaṇasthānam’ ityaṣṭāṅgasaṅgrahavyākhyāyāminduḥ| ‘vāraṅgaḥ khaḍgādimuṣṭau’ iti śabdārthacintāmaṇiḥ| ‘āvṛttavāraṅgāṇi bhugnavāraṅgāṇi’ iti cakraḥ</note>, asthividaṣṭaśalyoddharaṇārthamupadiśyante <note place="foot" type="variant" n="13">‘teṣāṃ siṃhavyāghrabhujaṅgamakarādimukhāni dṛśyavāraṅgeṣu prayojayet, itareṣu tu vraṇākārānurodhena kaṅkakākakurarādimukhāni’ ityaṣṭāṅgasaṅgrahe (sū. a. 34) vṛddhavāgbhaṭaḥ</note>||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">sanigraho'nigrahaśca <note place="foot" type="variant" n="15">‘sanibandhano'nibandhanaśca sandaṃsau’ iti hastalikhatapustake pāṭha upalabhyate, vṛddhāvāgbhaṭe'pi “sanibandhano nirnibandhanaśca sandaṃśau dvau ṣoḍaśāṅgulau bhavataḥ”- ityeva paṭhyate</note> sandaṃśau ṣoḍaśāṅgulau bhavataḥ, tvaṅmāṃsasirāsnāyugataśalyoddharaṇārthamupadiśyete <note place="foot" type="variant" n="16">vṛddhavāgbhaṭe sandaṃśadvayamadhikamuktam| yathā- “tathā'nyaḥ sandaṃśaḥ ṣaḍaṅgulo'rdhāṅgulavistṛto vakradvibāhuraṅguliprāntasamāgamākṛtiḥ sūkṣmaśalyākṣipakṣmavraṇādhimāṃsaharaṇe| tadvacca mucuṇḍī, sā tu ṛjuślakṣṇā sūkṣmadantā saktadvibhujā mūle rucakanaddhā valayapīḍanācchinnārmaśeṣagambhīravraṇādhimāṃsaharaṇe’ (aṣṭāṅgasaṅgrahaḥ, sūtrasthānam, adhyāyaḥ 34)- iti</note>||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tālayantre <note place="foot" type="variant" n="18">tālapadaṃ ca loke gartavācakaṃ hradavācakaṃ vā dṛṣṭam- yathā bhīmatālādipade| ‘matsyatālavaditi matsyacakravadekatālamanavabaddhe śalye, dvitālaṃ tu avabaddhe śalye’ iti cakraḥ| ‘matsyagalatālakavat’ ityaṣṭāṅgasaṅgrahe</note> - dvādaśāṅgule matsyatālavadekatāladvitālake, karṇanāsānāḍīśalyānāmāharaṇārtham ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">nāḍīyantrāṇi <note place="foot" type="variant" n="19">‘nāḍīvanmadhyaśuṣirāṇi nāḍīyantrāṇi’ iti cakraḥ</note> - anekaprakārāṇi, anekaprayojanāni, ekatomukhānyubhayatomukhāni ca; tāni srotogataśalyoddharaṇārthaṃ, rogadarśanārtham, ācūṣaṇārthaṃ, kriyāsaukaryārthaṃ ceti; tāni srotodvārapariṇāhāni, yathāyogadīrghāṇi ca | tatra bhagandarārśovraṇabastyuttarabastimūtravṛddhidakodaradhūmaniruddhaprakaśasanniruddhagudayantrāṇyalābūśṛṅgayantrāṇi <note place="foot" type="variant" n="20">bhagandarayantrādīnāṃ tantrāntaroktalakṣaṇādikaṃ, pratikṛtiḥ, samprati pāścātyaistadarthaṃ vyavahriyamāṇayantraiḥ saha sādṛśyādikaṃ ca tatra tatraiva darśayiṣyāmaḥ</note><note place="foot" type="variant" n="21">vraṇabastiyantralakṣaṇaṃ vṛddhavāgbhaṭe evaṃ paṭhyate| yathā- “nāḍīvraṇaprakṣālanābhyañja nayantre ṣaḍaṅgule bastiyantrākāre mukhato'karṇike mūlamukhayoraṅguṣṭhakalāyapraveśasrotasī mūle nibaddhamṛducarmaṇī ca”- iti</note> copariṣṭādvakṣyāmaḥ <note place="foot" type="variant" n="22">vṛddhavāgbhaṭe tvetāni nāḍīyantrāṇyadhikānyuktāni| yathā- “kaṇṭhaśalyadarśanārthaṃ nāḍīṃ daśāṅgulāyatāṃ pañcāṅgulapariṇāhām| dvikarṇasya tu vāraṅgasya saṅgrahārthaṃ tricchidramukhāṃ nāḍīṃ tatpramāṇataḥ kuryāt, tathā catuṣkarṇasya pañcacchidramukhām| śalyanirghātanīṃ tu padmakarṇikākāraśīrṣāṃ dvādaśāṅgulāṃ tryaṅgulasuṣirām</note>||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">śalākāyantrāṇyapi nānāprakārāṇi, nānāprayojanāni, yathāyogapariṇāhadīrghāṇi ca; teṣāṃ gaṇḍūpadasarpaphaṇaśarapuṅkhabaḍiśamukhe <note place="foot" type="variant" n="24">‘sarpaphaṇamukhe dve’ iti ekaṃ ṣoḍaśāṅgulamaparaṃ dvādaśāṅgulamiti bhedena sarpaphaṇamukhasya dvaividhyaṃ jñeyaṃ| yadāha vāgbhaṭaḥ- “ubhau teṣāṃ ṣoḍaśadvādaśāṅgalau| vyūhane'hiphaṇāvakrau”- (sū. a. 26) iti</note><note place="foot" type="variant" n="25">‘śarapuṅkhamukhe dve’ iti ekaṃ daśāṅgulamaparaṃ dvādaśāṅgulamiti bhedena śarapuṅkhamukhasya dvaividhyaṃ jñeyam| yadāha vāgbhaṭaḥ- “dvau daśadvādaśāṅgulau| cālane śarapuṅkhāsyau”- iti</note><note place="foot" type="variant" n="26">‘baḍiśamukhe dve’ iti svānatanātyānatabhedena baḍiśamukhasya dvaividhyaṃ jñeyam</note> dve dve, eṣaṇavyūhanacālanāharaṇārthamupadiśyete <note place="foot" type="variant" n="27">hārāṇacandrastu ‘gaṇḍūpadaśarapuṅkhasarpaphaṇabaḍiśamukhe dve dve’ iti paṭhati, vyākhyāti ca- ‘eṣaṇādikarmaiṣāṃ yathāyogameva bodhyaṃ na tu yathāsaṅkhyam’ iti</note>; masūradalamātramukhe <note place="foot" type="variant" n="28">‘masūradalamātramukhe dve’ iti ekamaṣṭāṅgulamaparaṃ navāṅgulaṃ| yadāha vāgbhaṭaḥ- “srotobhyaḥ śalyahāriṇī|| masūradalavakre dve syātāmaṣṭanavāṅgule”- iti</note> dve kiñcidānatāgre srotogataśalyoddharaṇārthaṃ; ṣaṭ kārpāsakṛtoṣṇīṣāṇi <note place="foot" type="variant" n="29">atrāha vāgbhaṭaḥ- “kārpāsavihitoṣṇīṣāḥ śalākāḥ ṣaṭ pramārjane| pāyāvāsannadūrārthe dve daśadvādaśāṅgule|| dve ṣaṭsaptāṅgule ghrāṇe, dve karṇe'ṣṭanavāṅgula”- iti</note>, pramārjanakriyāsu; trīṇi darvyākṛtīni khallamukhāni, kṣārauṣadhapraṇidhānārthaṃ <note place="foot" type="variant" n="30">atrāha vāgbhaṭaḥ- “aṣṭāṅgulā nimnamukhāstisraḥ kṣārauṣadhakrame| kanīnīmadhyamānāmīnakhamānasamairmukhaiḥ”- iti|| ‘khallamukhānīti khallamauṣadhamardanapātramiva mukhaṃ yeṣāṃ tāni tathoktāni’ iti hārāṇacandraḥ</note>; trīṇyanyāni <note place="foot" type="variant" n="31">atrāha vāgbhaṭaḥ- “śalākājāmbavauṣṭhānāṃ kṣāre'gnau ca pṛthak trayam|| yuñjayāt sthūlāṇudīrghāṇām”- iti</note> jāmbavavadanāni, trīṇyaṅkuśavadanāni, ṣaḍevāgnikarmasvabhipretāni; nāsārbudaharaṇārthamekaṃ kolāsthidalamātramukhaṃ khallatīkṣṇauṣṭhaṃ <note place="foot" type="variant" n="32">“nāsetyādinoktamapyagnikarmasvabhipreyate| yaduktaṃ “kolāsthidalatulyāsyā nāsārśo'rbudadāhakṛt (vā. sū. a. 25)” iti” hārāṇacandraḥ</note>; añjanārthamekaṃ kalāyaparimaṇḍalamubhayato mukulāgraṃ; mūtramārgaviśodhanārthamekaṃ mālatīpuṣpavṛntāgrapramāṇaparimaṇḍalamiti <note place="foot" type="variant" n="33">vāgbhaṭe karṇaśodhanaṃ, garbhaśaṅkuḥ, antravardhmaśalāketi śalākāyantratrayamadhikamuktam| yadāha- “karṇaśodhanamaśvatthapatraprāntaṃ sruvānanam”- iti| tathā “nato'gre śaṅkunā tulyo garbhaśaṅkuriti smṛtaḥ| aṣṭāṅgulāyatastena mūḍhagarbhaṃ haret striyāḥ”- iti| tathā- “śalākāmantravardhmani| madhyordhvavṛttadanḍāṃ ca mūle cārdhendusannibhām” iti| antravardhmaśalākā aprāptaphalakośāyāmantravṛddhyāṃ dāhārthamupayujyate| yathoktaṃ cikitsite (a. 19) ‘tatra yā vaṅkṣaṇasthāṃ tāṃ dahedardhenduvakrayā’ iti</note>||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">upayantrāṇyapi- rajjuveṇikāpaṭṭacarmāntavalkalalatāvastrāṣṭhīlāśmamudgarapāṇipādatalāṅgulijihvā- dantanakhamukhabālāśvakaṭakaśākhāṣṭhīvanapravāhaṇaharṣāyaskāntamayāni kṣārāgnibheṣajāni ceti ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">etāni dehe sarvasmin dehasyāvayave tathā | sandhau koṣṭhe dhamanyāṃ ca yathāyogaṃ prayojayet ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">yantrakarmāṇi tu- nirghātanapūraṇabandhanavyūhanavartanacālanavivartanavivaraṇapīḍanamārgaviśodhanavikarṣaṇāharaṇāñchanonnamana- vinamanabhañjanonmathanācūṣaṇaiṣaṇadāraṇarjūkaraṇaprakṣālanapradhamanapramārjanāni <note place="foot" type="variant" n="39">‘vartanaṃ bhagnāsthyādīnāṃ yathāyathaṃ sthāpanaṃ, cālanaṃ galādāvavabaddhāsthiśalyādīnāmapanayanaṃ, vivartanaṃ parāṅmukhībhūtasyāsthyāderapavartanam, āñchanamatikṣiptasyāsthnaḥ kuñcitasya vā'ṅgulyāderāyamanaṃ, bhañjanaṃ śalyakarṇāderāpothanaṃ khaṇḍanaṃ vā, dāraṇaṃ viṣasaṃhitānāmasthnāṃ dvidhākaraṇam, ṛjukaraṇaṃ kuñcitasya gātrasya bandhanādinā saralīkaraṇam’ iti hārāṇacandraḥ</note> caturviṃśatiḥ ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">svabuddhyā cāpi vibhajedyantrakarmāṇi buddhimān | asaṅkhyeyavikalpatvācchalyānāmiti niścayaḥ ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">tatra, atisthūlam, asāram, atidīrgham, atihrasvam, agrāhi, viṣamagrāhi, vakraṃ, śithilam, atyunnatam, mṛdukīlaṃ, mṛdumukhaṃ, mṛdupāśam, iti dvādaśa yantradoṣāḥ ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">etairdoṣairvinirmuktaṃ yantramaṣṭādaśāṅgulam | praśastaṃ bhiṣajā jñeyaṃ taddhi karmasu yojayet ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">dṛśyaṃ siṃhamukhādyaistu gūḍhaṃ kaṅkamukhādibhiḥ | nirhareta śanaiḥ śalyaṃ śāstrayuktivyapekṣayā <note place="foot" type="variant" n="40">‘śalyaṃ svastikayantraistu nirhareta bhiṣagvaraḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note>||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">ni(vi)vartate sādhvavagāhate ca śalyaṃ nigṛhyoddharate ca yasmāt | yantreṣvataḥ kaṅkamukhaṃ pradhānaṃ sthāneṣu sarveṣvadhi(vi)kāri caiva ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne yantravidhirnāma saptamo'dhyāyaḥ ||7||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="8" xml:id="su.1.8">
          <head>śastrāvacāraṇīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ śastrāvacāraṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">viṃśatiḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘ekaviṃśatiḥ śastrāṇi| tadyathā- maṇḍalāgrārdhamaṇḍalakarapatra...’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ| vāgbhaṭe (sū. a. 26) sarpāsyaṃ, liṅganāśavyadhanī śalākā, kūrcaḥ, khajaḥ, karṇapālīvyadhanaṃ, karṇavedhanī ceti ṣaṭśastrāṇyadhikānyuktāni| teṣāṃ lakṣaṇāni kramaśo yathā- ‘sarpāsyaṃ ghrāṇakarṇāśaśchedane'rdhāṅgulaṃ phale’ iti| ‘tāmrī śalākā dvimukhī mukhe kuruvakākṛtiḥ| liṅganāśaṃ tayā vidhyet’| sarvavṛttāstāścaturaṅgulāḥ| kūrco vṛttaikapīṭhasthāḥ saptāṣṭau vā subandhanāḥ| saṃyojyo nīlikāvyaṅgakeśaśāteṣu kuṭṭane’, tāḥ sūcyaḥ| ‘ardhāṅgulamukhairvṛttairaṣṭābhiḥ kaṇṭakaiḥ khajaḥ| pāṇibhyāṃ mathyamānena ghrāṇāttena haredasṛk’| ‘vyadhanaṃ karṇapālīnāṃ yūthikāmukulānanam’| ‘bahalāyāśca śasyate| sūcī tribhāgasuṣirā tryaṅgulā karṇavedhanī’ iti | ‘sūcīkūrco vṛttaikamūlo'gre sunibaddhasaptāṣṭasūcikaḥ kuṣṭhaśvitrendraluptasuptādiṣu| khajastvardhāṅgulāyatāṣṭakaṇṭakamukhastāmro lauho vā nāsābhyantaragataśoṇitamokṣārthaḥ| karṇavyadhanaṃ tryaṅgulāyatamaṅgulaśuṣiraṃ ghanaṃ yūthikāmukulāgram” (vṛ. vā. sū. 34)| karṇavyadhanaṃ śuṣirabhāge bheryākṛti iti induḥ</note> śastrāṇi, tadyathā- maṇḍalāgrakarapatravṛddhipatranakhaśastramudrikotpalapatrakārdhadhārasūcīkuśapatrāṭīmukha- śarārimukhāntarmukhatrikūrcakakuṭhārikāvrīhimukhārāvetasapatrakabaḍiśadantaśaṅkveṣaṇya iti ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatra maṇḍalāgrakarapatre <note place="foot" type="variant" n="24">‘ardhamaṇḍalāgramaṇḍalāgrakarapatrāṇi cchedane lekhane ca’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> syātāṃ chedane lekhane ca, vṛddhipatranakhaśastramudrikotpalapatrakārdhadhārāṇi chedane bhedane ca, sūcīkuśapatrāṭī(ṭā)mukhaśarārimukhāntarmukhatrikūrcakāni visrāvaṇe, kuṭhārikāvrīhimukhārāvetasapatrakāṇi vyadhane sūcī ca, baḍiśaṃ dantaśaṅkuścāharaṇe, eṣaṇyeṣaṇe <note place="foot" type="variant" n="25">eṣaṇe iti apāṭite'vidīrṇe vā vraṇaśothe bhedanapūrvakameṣaṇe tīkṣṇakaṇṭakamukhī eṣaṇī syādityarthaḥ| pāṭitānāṃ vidīrṇānāṃ vā vraṇānāmeṣaṇe tu yantrādhyāyapaṭhitā gaṇḍūpadākāramukhī eva prayujyate| ānulomye tu prathamayavapatramukhī syāditi jñeyam| ‘anye punaḥ eṣaṇīnāṃ tīkṣṇakaṇṭakamukhatva-prathamayavapatramukhatva-gaṇḍūpadamukhatva-bhedādbahutvaṃ, tena ‘eṣaṇyaḥ eṣaṇe’ iti bahuvacanaṃ paṭhanti’ iti cakraḥ| “ānulomye teṣāmeva (bhagandarādīnāṃ) chedānukrame, ta eva hyeṣaṇyanusāriṇā śastreṇa yathākramamāmūlaṃ chidyante, vakṣyati ca “eṣaṇīṃ dattvā śastraṃ pātayet” iti hārāṇacandraḥ</note> ānulomye ca, sūcyaḥ sīvane; ityaṣṭavidhe karmaṇyupayogaḥ śastrāṇāṃ vyākhyātaḥ <note place="foot" type="variant" n="26">“śastrāṇi tu ṣaḍviṃśatirbhavanti| tadyathā- dantalekhanamaṇḍalāgravṛddhipatrotpalapatrādhyardhadhāramudrikākartarīsarpavaktrakarapatrakuśapatrāṭāmukhāntarmukhaśarārimukhatrikūrcaka- kuṭhārikāvrīhimukhaśalākāvetasapatrārākarṇavyadhanasūcīsūcīkūrcakhajaiṣaṇībaḍiśanakhaśastrāṇi ceti| tatra trayamādyaṃ lekhane, vṛddhipatrādīni trīṇi pāṭane, catvāri bhedane, maṇḍalāgrādīnyaṣṭau chedane, kuśapatrādīni pañca pracchāne, kuṭhārikādīni ṣaṭ vyadhane, teṣāmārāvrīhimukhe bhedane chedane ca, sūcyaḥ sīvane, sūcīkūrcaḥ kuṭṭane, khajo mathane, eṣaṇyeṣaṇe bhedane ca, baḍiśo grahaṇe, nakhaśastramuddharaṇe chedyabhedyalekhyapracchāneṣu ca| iti dvādaśavidhe śastrakarmaṇyupayogaḥ” iti (vṛ. vā. sū. a. 34)</note>||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">teṣāmatha yathāyogaṃ <note place="foot" type="variant" n="27">‘teṣāṃ yathāyogaṃ grahaṇaṃ karmasu| eṣa śastragrahaṇasamāsaḥ| vṛddhipatraṃ tu’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ| ‘yathāyogamiti yathā bhedyādi śastrakarma yuktaṃ yogyaṃ bhavati tathā śastragrahaṇaṃ vaktavyamityarthaḥ’ iti cakraḥ</note> grahaṇasamāsopāyaḥ karmasu vakṣyate- tatra vṛddhipatraṃ vṛntaphalasādhāraṇe bhāge gṛhṇīyāt, bhedanānyevaṃ sarvāṇi, vṛddhipatraṃ maṇḍalāgraṃ ca kiñciduttānena pāṇinā lekhane bahuśo'vacāryaṃ, vṛntāgre visrāvaṇāni, viśeṣeṇa tu bālavṛddhasukumārabhīrunārīṇāṃ rājñāṃ rājamā(pu)trāṇāṃ ca trikūrcakena visrāvayet, talapracchāditavṛntamaṅguṣṭhapradeśinībhyāṃ vrīhimukhaṃ, kuṭhārikāṃ vāmahastanyastāmitarahastamadhyamāṅgulyā'ṅguṣṭhaviṣṭabdhayā'bhihanyāt <note place="foot" type="variant" n="28">‘viṣṭabdhayeti stambhanābhivardhitavegayā’ iti cakraḥ</note>, ārākarapatraiṣaṇyo mūle, śeṣāṇi tu yathāyogaṃ <note place="foot" type="variant" n="29">‘yathāyogamiti yathā samyagyogaḥ’ iti cakraḥ| atrāha vāgbhaṭaḥ- chedabhedanalekhyārthaṃ śastraṃ vṛntaphalāntare| tarjanīmadhyamāṅguṣṭhairgṛhṇīyāt susamāhitaḥ|| visrāvaṇāni vṛntāgre tarjanyaṅguṣṭhakena ca| talapracchannavṛntāgraṃ grāhyaṃ vrīhimukhaṃ mukhe|| mūleṣvāharaṇārthāni kriyāsaukaryato'param”- (vā. sū. a. 26) iti</note> gṛhṇīyāt ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">teṣāṃ nāmabhirevākṛtayaḥ prāyeṇa <note place="foot" type="variant" n="30">prāyeṇeti vacanādāgamametattantramāgamāntaraṃ ca śastrākārābhidhāyakaṃ darśayati’ iti cakraḥ</note> vyākhyātāḥ ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tatra nakhaśastraiṣaṇyāvaṣṭāṅgule <note place="foot" type="variant" n="31">‘cakrastu ‘nakhavardhanyeṣaṇyau’ iti paṭhati vyākhyāti ca- ‘vardhanī chedanī, ‘vṛdhu’ chedane, ityasmāt sādhyam’ iti| “nakhaśastramaṣṭāṅgulamekato'śvakarṇamukhamanyato vatsadantamukhaṃ sūkṣmaśalyoddhṛtau” (vṛ. vā. sū. a. 34) ityaṣṭāṅgasaṅgrahe</note>, sūcyo vakṣyante, (pradeśinyagraparvapradeśapramāṇā <note place="foot" type="variant" n="32">‘mudrikāyāṃ nibaddhaṃ syādvṛddhipatrasalakṣaṇam| dvyaṅgulaṃ mudrikāśastraṃ kṣurasaṃsthānameva ca” iti bhānumatyāṃ bhālukiḥ| mudrikāśastraṃ vāgbhaṭe'ṅguliśastramiti nāmnā paṭhyate| tallakṣaṇaṃ yathā- ‘kuryādaṅguliśastrakam| mudrikānirgatamukhaṃ phale tvardhāṅgulāyatam| yogato vṛddhipatreṇa maṇḍalāgreṇa vā samam|| tatpradeśinyagraparvapramāṇārpaṇamudrikam| sūtrabaddhaṃ galasrotorogacchedanabhedane”- iti| “aṅgulīśastrakaṃ mudrikānirgatamukhaṃ vṛddhipatramaṇḍalāgrādhyardhadhārānyatamatulyārdhāṅgulāyatadhāraṃ pradeśinīprathamaparvapramāṇāparṇavṛttamudrikaṃ dṛḍhasūtrapratibaddhaṃ kaṇṭharogeṣu prayujyate” (vṛ. vā. sū. a. 34) ityaṣṭāṅgasaṅgrahe</note> mudrikā, daśāṅgulā <note place="foot" type="variant" n="33">‘prastutāni śastrāṇi vyākhyāya, anantaramupayogitvenānupekṣyatvāccharārimukhāvāntarabhedabhinnaṃ śastrāntaramupadiśati- daśetyādinā| kartarī romādicchedārthaḥ śastraviśeṣaḥ’ iti hārāṇacandraḥ</note> śarārimukhī sā ca (yā sā) kartarīti kathyate) | śeṣāṇi tu ṣaḍaṅgulāni ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tāni sugrahāṇi, sulohāni, sudhārāṇi, surūpāṇi, susamāhitamukhāgrāṇi, akarālāni, ceti śastrasampat ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">tatra vakraṃ, kuṇṭhaṃ, khaṇḍaṃ, kharadhāram, atisthūlam, atyalpam, atidīrgham, atihrasvam, ityaṣṭau śastradoṣāḥ | ato viparītaguṇamādadīta, anyatra karapatrāt; taddhi kharadhāramasthicchedanārtham ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">tatra <note place="foot" type="variant" n="38">vṛddhavāgbhaṭe tu ‘dhārā punaśchedanānāṃ māsūrī, lekhanānāmardhamāsūrī, vyadhanānāṃ visrāvaṇānāṃ ca kaiśikī’- iti paṭhyate</note> dhārā bhedanānāṃ māsūrī, lekhanānāmardhamāsūrī, vyadhanānāṃ visrāvaṇānāṃ ca kaiśikī, chedanānāmardhakaiśikīti ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">baḍiśaṃ dantaśaṅkuścānatāgre | tīkṣṇakaṇṭakaprathamayavapatramukhyeṣaṇī (gaṇḍūpadākāramukhī <note place="foot" type="variant" n="41">atraiṣaṇīlakṣaṇe ‘gaṇḍūpadākāramukhī ca’ iti pāṭho'nārṣaḥ, gaṇḍūpadākāramukhyā eṣaṇyā dhārārahitatvena śastratvābhāvāt| tasmādgaṇḍūpadākāramukhī eṣaṇī yantrameva, tīkṣṇakaṇṭakamukhī prathamayavapatramukhī ceti dvividhameva eṣaṇīśastram| ‘atra śastre baḍiśaṃ paṭhyate yantre ca, ubhayatrāpi cāharaṇaṃ karma kartavyaṃ, tathā eṣaṇyapi śastre yantre ca paṭhyate, eṣaṇaṃ ca ubhayatrāpi karmoktaṃ, tat kathamanayorbhedaḥ ...paraṃ yantrakarmāharaṇameṣaṇaṃ ca śarīrahiṃsāvyatirekeṇa kriyamāṇaṃ jñeyaṃ| śastrakarmāharaṇameṣaṇaṃ ca śarīrahiṃsāyuktaṃ, śastraṃ hi śarīrahiṃsakamiti ‘śasu’ hiṃsāyāmiti dhātvarthādapi bhavati| tena yatrāharaṇe eṣaṇe vā śarīrāvayavahiṃsā tacchastrakarma, śarīrahiṃsakaṃ tu yantrakarma, anenaiva ca karmabhedena yantraśastrayorapi bheda iti paśyāmaḥ’ iti cakraḥ| hārāṇacandrastu ‘baḍiśaṃ dantaśaṅkuścānatāgre tīkṣṇakaṇṭaprathamayavapatramukhe, eṣaṇī gaṇḍūpadākāramukhī’ iti paṭhati vyākhyānayati ca- “śaṅkuḥ kīlaka iveti śaṅkuḥ, dantaśodhanaḥ śaṅkurdantaśaṅkuriti śākapārthivāditvādrūpasiddhiḥ| ānatāgraṃ baḍiśamānatāgraśca dantaśaṅkurityānatāgre ‘napuṃsakamanapuṃsakena’ iti klībaśeṣaḥ| te punastīkṣṇakaṇṭakaprathamayavapatramukhe ityanvayaḥ| tathā ca tīkṣṇakaṇṭakamukhaṃ baḍiśaṃ prathamayavapatramukhaśca dantaśaṅkurityarthaḥ| atra gaṇḍūpadākāramukhatvena śastrābhāve'pyeṣaṇyāḥ śastratvena vyapadeśaḥ praṇidhānadoṣācchatravatkāryakarī bhavatītyākhyātuṃ, ato'vahitenaiṣā praṇidheyeti”</note> ca) ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">teṣāṃ pāyanā <note place="foot" type="variant" n="42">nirvṛttānāṃ śastrāṇāṃ (agnitaptānāṃ) tatkṣaṇāddravadravyeṣu nirvāpaṇaṃ pāyanā’ iti hārāṇacandraḥ</note> trividhā kṣārodakataileṣu | tatra kṣārapāyitaṃ śaraśalyāsthicchedaneṣu, udakapāyitaṃ māṃsacchedanabhedanapāṭaneṣu, tailapāyitaṃ sirāvyadhanasnāyucchedaneṣu ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">teṣāṃ niśānārthaṃ ślakṣṇaśilā māṣavarṇā; dhārāsaṃsthāpanārthaṃ <note place="foot" type="variant" n="44">‘dhārāsampādanārthaṃ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> śālmalīphalakamiti <note place="foot" type="variant" n="45">vāgbhaṭe śastrasaṃsthāpanārthaṃ śastrakośo'pyuktaḥ| yathā- “syānnavāṅgulavistāraḥ sughano dvādaśāṅgulaḥ| kṣaumapatrorṇakauśeyadukūlamṛducarmajaḥ| vinyastapāśaḥ susyūtaḥ sāntarorṇāsthaśastrakaḥ| śalākāpihitāsyaśca śastrakośaḥ susañcayaḥ”- iti| ‘sāntarāṇi savyavadhānāni, ūrṇāsthāni śastrāṇi yasmin sa sāntarorṇāsthaśastrakaḥ’ ityaruṇadattaḥ</note>||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">bhavati cātra- yadā suniśitaṃ śastraṃ romacchedi susaṃsthitam | sugṛhītaṃ pramāṇena tadā karmasu yojayet ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">anuśastrāṇi tu tvaksārasphaṭikakācakuruvindajalaukognikṣāranakhagojīśephālikāśākapatrakarīrabālāṅgulaya <note place="foot" type="variant" n="47">kuruvindaḥ ‘kurunda’ iti prasiddho'tikaṭhinaḥ pāṣāṇaviśeṣaḥ</note> iti ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">śiśūnāṃ śastrabhīrūṇāṃ śastrābhāve ca yojayet | tvaksārādicaturvargaṃ chedye bhedye ca buddhimān ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">āhāryacchedyabhedyeṣu nakhaṃ śakyeṣu yojayet | vidhiḥ pravakṣyate paścāt kṣāravahnijalaukasām <note place="foot" type="variant" n="49">‘paścādagnikṣārajalaukasām’ iti pā.</note>||17||</seg> <seg type="unit" n="18">ye syurmukhagatā rogā netravartmagatāśca ye | gojīśephālikāśākapatrairvisrāvayettu tān ||18||</seg> eṣyeṣveṣaṇyalābhe tu bālāṅgulyaṅkurā hitāḥ |19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">śastrāṇyetāni matimān śuddhaśaikyāyasāni tu | kārayet karaṇaprāptaṃ karmāraṃ karmakovidam ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">prayogajñasya vaidyasya siddhirbhavati nityaśaḥ | tasmāt paricayaṃ kuryācchastrāṇāṃ grahaṇe <note place="foot" type="variant" n="50">‘śastrāṇāmāditaḥ’ iti pā.</note> sadā ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śastrāvacāraṇīyo nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ ||8||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="9" xml:id="su.1.9">
          <head>yogyāsūtrīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto yogyāsūtrīyamadhyāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">“kartavyakarmaṇaḥ samyagyogāya tatsadṛśakarmābhyāso yogaḥ, tena yogāya prabhavatīti yogyā| prabhavatītyarthe taddhitaḥ, strītvaṃ svabhāvāt maitrīvat| tasyāḥ sūtraṃ yogyāsūtraṃ| tadadhikṛtya kṛto granthastaṃ tathā” iti cakraḥ</note> vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">adhigatasarvaśāstrārthamapi śiṣyaṃ yogyāṃ kārayet | snehādiṣu chedyādiṣu ca karmapathamupadiśet | subahuśruto'pyakṛtayogyaḥ <note place="foot" type="variant" n="2">‘yogāya samyagyogāya prabhavatīti yogyaḥ, tadviruddho'yogyaḥ’ iti cakraḥ</note> karmasvayogyo bhavati ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatra, puṣpaphalālābūkālindakatrapusai(so)rvārukarkārukaprabhṛtiṣu chedyaviśeṣān darśayet, utkartanāpakartanāni <note place="foot" type="variant" n="3">‘utkartanaparikartanāni’ iti pā.</note> copadiśet; dṛtibastiprasevakaprabhṛtiṣūdakapaṅkapūrṇeṣu bhedyayogyāṃ; saromṇi <note place="foot" type="variant" n="4">‘saromṇītyanena lekhyasyānulomakartavyatāṃ sūcayati, pratilome hi lekhye rujāprādurbhāvo raktātipravṛttiśca’ iti hārāṇacandraḥ</note> carmaṇyātate lekhyasya; mṛtapaśusirāsūtpalanāleṣu ca vedhyasya; ghuṇopahatakāṣṭhaveṇunalanālīśuṣkālābūmukheṣveṣyasya; panasabimbībilvaphalamajjamṛtapaśudanteṣvāhāryasya; madhūcchiṣṭopalipte śālmalīphalake visrāvyasya; sūkṣmaghanavastrāntayormṛducarmāntayośca sīvyasya; pustamayapuruṣāṅgapratyaṅgaviśeṣeṣu bandhanayogyāṃ; mṛduṣu māṃsakhaṇḍeṣvagnikṣārayogyāṃ; mṛducarmamāṃsapeśīṣūtpalanāleṣu ca karṇasandhibandhayogyām; udakapūrṇaghaṭapārśvasrotasyalābūmukhādiṣu ca netrapraṇidhānabastivraṇabastipīḍanayogyāmiti ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">bhavataścātra- evamādiṣu medhāvī yogyārheṣu yathāvidhi | dravyeṣu yogyāṃ kurvāṇo na pramuhyati karmasu ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tasmāt kauśalamanvicchan śastrakṣārāgnikarmasu | yasya yatreha sādharmyaṃ tatra yogyāṃ samācaret ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne yogyāsūtrīyo nāma navamo'dhyāyaḥ ||9||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="10" xml:id="su.1.10">
          <head>viśikhānupraveśanīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto viśikhānupraveśanīyamadhyāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">“viśikhā'tra karmamārga ucyate, taduddiśyānupraveśanaṃ| yadi vā viśikhā rathyaiva, tasyāṃ cikitsārthamanupraveśanam” iti cakraḥ| “praśastavartmāparaparyāyo'pi viśikhāśabdo'trāturāvāsavartmamātre pravartate, gamakatvāt” iti hārāṇacandraḥ</note> vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">adhigatatantreṇopāsitatantrārthena dṛṣṭakarmaṇā kṛtayogyena śāstraṃ nigadatā <note place="foot" type="variant" n="2">‘śāstrārthaṃ nigadatā’ pā.</note> rājānujñātena <note place="foot" type="variant" n="3">‘niṣpannena vaidyena prajāpālake rājñi ātmā guṇato darśanīyaḥ, tato rājñā parīkṣya vaidyaḥ prajārakṣārthamanumantavya eṣa dharmaḥ| aniṣpannavaidyaguṇāścikitsāṃ kurvāṇo lokāpakārakatayā rājñā śāsanīyaḥ’ iti cakraḥ</note> nīcanakharomṇā śucinā śuklavastraparihitena chatravatā daṇḍahastena sopānatkenānuddhataveśena sumanasā kalyāṇābhivyāhāreṇākuhakena bandhubhūtena bhūtānāṃ susahāyavatā vaidyena viśikhā'nupraveṣṭavyā ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tato dūtanimittaśakunamaṅgalānulomyenāturagṛhamabhigamya, upaviśya, āturamabhipaśyet spṛśet pṛcchecca | tribhiretairvijñānopāyai rogāḥ prāyaśo veditavyā ityeke; tattu na samyak, ṣaḍvidho hi rogāṇāṃ vijñānopāyaḥ, tadyathā- pañcabhiḥ śrotrādibhiḥ praśnena ceti ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatra śrotrendriyavijñeyā <note place="foot" type="variant" n="5">‘śabdendriyavijñeyā’ iti pā.</note> viśeṣā rogeṣu vraṇāsrāvavijñānīyādiṣu vakṣyante- ‘tatra saphenaṃ raktamīrayannanilaḥ saśabdo nirgacchati’(sū. a.26) ityevamādayaḥ, sparśanendriyavijñeyāḥ śītoṣṇaślakṣṇakarkaśamṛdukaṭhinatvādayaḥ (sparśaviśeṣā <note place="foot" type="variant" n="6">‘sparśaviśeṣāḥ’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate</note> ) jvaraśophādiṣu, cakṣurindriyavijñeyāḥ śarīropacayāpacayāyurlakṣaṇabalavarṇavikārādayaḥ, rasanendriyavijñeyāḥ pramehādiṣu rasaviśeṣāḥ, ghrāṇendriyavijñeyā <note place="foot" type="variant" n="7">‘gandhendriyavijñeyā’ iti pā.</note> ariṣṭaliṅgādiṣu vraṇānāmavraṇānāṃ ca gandhaviśeṣāḥ, praśnena ca vijānīyāddeśaṃ kālaṃ jātiṃ sātmyamātaṅkasamutpattiṃ vedanāsamucchrāyaṃ balamantaragniṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘dīptāgnitāṃ’ iti pā.</note> vātamūtrapurīṣāṇāṃ pravṛttimapravṛttiṃ kālaprakarṣādīṃśca viśeṣān | ātmasadṛśeṣu <note place="foot" type="variant" n="9">hārāṇacandrastu ‘ātmāsadṛśeṣu’ iti paṭhati vyākhyāti ca- “nanvātmano hīnendriyatve kā gatirityāha- ātmāsadṛśeṣvityādi| ucitāparaparyāyo'yaṃ sadṛśaśabdaḥ ‘sadṛśaṃ same ucite’ iti medinī| tataścātmāsadṛśeṣu ātmano'nuciteṣu ayukteṣu hīneṣvati yāvat, vijñānābhyupāyeṣu vijñānopāyeṣvindriyeṣu satsvityarthaḥ, tatsthānīyairāturāvāsasthaiḥ puruṣairjānīyāt tāṃstānindriyavijñeyān viṣayān bhiṣagityarthaḥ| ‘ātmasadṛśeṣu’ iti prāmādikaḥ pāṭhaḥ” iti| “tribhiretairvijñānopāyairdīrghāyuṣo'lpāyuṣaśca veditavyāḥ| tatra dṛṣṭvā śarīropacayāpacayau varṇavikṛtiṃ chāyāṃ cāturasya bhiṣagjānīyāt, spṛṣṭvā śītoṣṇādīn sparśaviśeṣān viparītāviparītān jvaraśophādiṣu, pṛṣṭvā deśaṃ kālaṃ jātisātmyamātaṅkasamutpattiṃ vedanāsamucchrāyaṃ balābalamagniṃ vātamūtrapurīṣāṇāmapravṛttiṃ pravṛttiṃ ceti” iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> vijñānābhyupāyeṣu tatsthānīyairjānīyāt ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">evamabhisamīkṣya sādhyān sādhayet, yāpyān yāpayet, asādhyānnaivopakrameta, parisaṃvatsarotthitāṃśca vikārān prāyaśo varjayet ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">bhavati cātra- mithyādṛṣṭā <note place="foot" type="variant" n="12">mithyetyādi|- dṛśiratra pratyakṣaparaḥ, pañcendriyavijñānādhikārāt| tadayamarthaḥ- mithyādṛṣṭā yāthātathyenāvijñātāḥ, durākhyātāḥ samyaṅnākhyātāḥ, duḥparimṛṣṭāḥ duṣpṛṣṭhāḥ| pūrveṇaivopalbdhe punarduṣparimṛṣṭeti viśeṣaṇaṃ hriyā jugupsayā vā alpīyaso'pyavayavasya parimṛśyatve'parihāryatvamāviṣkartumityāhuḥ, siddhe satyārambho niyamāyeti nyāyāt” iti hārāṇacandraḥ</note> vikārā hi durākhyātāstathaiva ca | tathā duṣparimṛṣṭāśca mohayeyuścikitsakam ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tatra sādhyā api vyādhayaḥ prāyeṇaiṣāṃ duścikitsyatamā bhavanti | tadyathā- śrotriyanṛpatistrībālavṛddhabhīrurājasevakakitavadurbalavaidyavidagdhavyādhigopakadaridrakṛpaṇakrodhanānāmanātmavatāmanāthānāṃ ca; evaṃ nirūpya cikitsāṃ kurvan dharmārthakāmayaśāṃsi prāpnoti ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">bhavati cātra- strībhiḥ sahāsyāṃ saṃvāsaṃ parihāsaṃ ca varjayet | dattaṃ ca tābhyo nādeyamannādanyadbhiṣagvaraiḥ <note place="foot" type="variant" n="14">dattaṃ tābhyo na gṛhrīyādannādanyadbhiṣak sadā| vedotpattiḥ śiṣyadīkṣā dānamadhyayanasya ca| prabhāṣaṇaṃ cāgraharamṛtucaryā tathaiva ca| yantraśastrāvacāraṃ ca yogyāsūtrīyameva ca| viśikhānupraveśaṃ ca daśakaḥ pramamo mataḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note>||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne viśikhānupraveśanīyo nāma daśamo'dhyāyaḥ ||10||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="11" xml:id="su.1.11">
          <head>kṣārapākavidhyadhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ kṣārapākavidhimadhyāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">pacanaṃ pākaḥ, vidhiravacāraṇaṃ, kṣārasya pākavidhī yatra taṃ kṣārapākavidhim</note> vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">śastrānuśastrebhyaḥ kṣāraḥ pradhānatamaḥ, chedyabhedyalekhyakaraṇāt tridoṣaghnatvādviśeṣakriyāvacāraṇācca <note place="foot" type="variant" n="2">‘chedyādikartṛtvaṃ kṣārasya bhagandaracchedanāḍīdāraṇakuṣṭhalekhanādinā” iti cakraḥ</note>||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatra kṣaraṇāt kṣaṇanādvā kṣāraḥ ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">nānauṣadhisamavāyāttridoṣaghnaḥ <note place="foot" type="variant" n="5">naca vācyaṃ yadvātaharādikṣāradravyāṇāṃ dagdhatvānna tadguṇānvayo bhasmanīti, dṛṣṭo hi bhasmanyapi prakṛtiguṇānvayaḥ, uktaṃ hi ‘sakṣaudramindīvarabhasmavāri nihanti raktaṃ’ (u. taṃ. a. 45) ityādi” iti cakraḥ</note>, śuklatvāt <note place="foot" type="variant" n="6">‘dahanapacanādikartṛtayā āgneyatvam kṣārasya sphuṭaṃ, pittajayāya svaguṇaṃ saumyatvamasphuṭaṃ sphorayannāha- śuklatvāt saumya iti| saumyatve'pyasya nahi śītatvam, uṣṇatvasyaiva darśanāt| bhūtānāṃ cādṛṣṭaviśeṣayantrito melakaviśeṣaḥ samānāśrayamapi guṇaṃ nārabhate| yathā āmalake amlatvamārabhate noṣṇatvam’ iti cakraḥ</note> saumyaḥ; tasya saumyasyāpi sato dahanapacanadāraṇādiśaktiraviruddhā, āgneyauṣadhiguṇabhūyiṣṭhatvāt <note place="foot" type="variant" n="7">‘sa khalvā...’ iti pā.</note> kaṭuka uṣṇastīkṣṇaḥ pācano vilayanaḥ śodhano ropaṇaḥ śoṣaṇaḥ stambhano <note place="foot" type="variant" n="8">‘stambhanaḥ sirācchedādatipravṛttasya śoṇitasya, kṣāro hi chinnaṃ sirāmukhaṃ pācayitvā śoṇitagatiṃ niruṇaddhi’ iti hārāṇacandraḥ</note> lekhanaḥ kṛmyāmakaphakuṣṭhaviṣamedasāmupahantā puṃstvasya cātisevitaḥ ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">sa dvividhaḥ- pratisāraṇīyaḥ, pānīyaśca ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tatra pratisāraṇīyaḥ kuṣṭhakiṭibhadadrumaṇḍalakilāsabhagandarārbudārśoduṣṭavraṇanāḍīcarmakīla- tilakālakanyacchavyaṅgamaśakabāhyavidradhikṛmiviṣādiṣūpadiśyate <note place="foot" type="variant" n="9">atra vidradhiśabdo na paṭhyate hastalikhitapustakeṣu</note>, saptasu ca mukharogeṣūpajihvādhijihvopakuśadantavaidarbheṣu tisṛṣu ca rohiṇīṣu, eteṣvevānuśastrapraṇidhānamuktam <note place="foot" type="variant" n="10">‘kṣāro hi śoṇitena saha sambhūya tāni tāni karmāṇi karotītyāha- eteṣvityādi| eteṣu kuṣṭhādiṣu, cakārāt kaṭhināśrayeṣu tādṛśeṣu kaṭhinotsannavraṇamāṃsādiṣu caivānuśastrapraṇidhānaṃ yathāyogaṃ śastrānuśastrapraṇidhānānantaraṃ kṣārapraṇidhānamuktaṃ pūrvācāryairiti śeṣaḥ”| iti hārāṇacandraḥ</note>||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">pānīyastu garagulmodarāgnisaṅgājīrṇārocakānāha- śarkarāśmaryābhyantaravidradhikṛmiviṣārśaḥsūpayujyate <note place="foot" type="variant" n="12">atrārocakavidradhiśabdau na paṭhyete keṣucitpustakeṣu</note>||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">ahitastu raktapittajvaritapittaprakṛtibālavṛddhadurbalabhrama- madamūrcchātimiraparītebhyo'nyebhyaścaivaṃvidhebhyaḥ ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">taṃ cetarakṣāravaddagdhvā parisrāvayet; tasya vistaro'nyatra ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">athetarastrividho <note place="foot" type="variant" n="14">athetaro mṛdurmadhyastīkṣṇaśca’ iti pā.</note> mṛdurmadhyastīkṣṇaśca | taṃ cikīrṣuḥ śaradi girisānujaṃ śucirupoṣya <note place="foot" type="variant" n="15">‘śucirupavasanniti kṣāradrumasthitabhūtavighnopaśamārthaṃ, evameva ca grahaṇe bhaiṣajyaṃ guṇayuktaṃ bhavatīti darśayituṃ’ iti cakraḥ</note> praśaste'hani praśastadeśajātamanupahataṃ madhyamavayasaṃ mahāntamasitamuṣkakamadhivāsyāparedyuḥ <note place="foot" type="variant" n="16">‘asitamokṣakaṃ’ iti pā.</note><note place="foot" type="variant" n="17">‘adhivāsyeti samantrabalikarmādinā'dhivāsanaṃ kṛtvā’ iti cakraḥ</note><note place="foot" type="variant" n="18">tato'paredyuḥ” iti pā.</note> pāṭayitvā khaṇḍaśaḥ prakalpyāvapāṭya nivāte deśe nicitiṃ <note place="foot" type="variant" n="19">hārāṇacandrastu nicitaṃ kṛtvā’ iti paṭhati, vyākhyānayati ca -nicitaṃ kṛtvā rāśīkṛtya’</note> kṛtvā sudhāśarkarāśca prakṣipya tilanālairādīpayet | athopaśānte'gnau tadbhasma pṛthaggṛhṇīyādbhasmaśarkarāśca | athānenaiva vidhānena <note place="foot" type="variant" n="20">kalpena iti pā.</note> kuṭajapalāśāśvakarṇapāribhadrakabibhītakāragvadhatilvakārkasnuhyapāmārgapāṭalānaktamālavṛṣakadalī- citrakapūtīkendravṛkṣāsphotāśvamārakasaptacchadāgnimanthaguñjāścatasraśca kośātakīḥ samūlaphalapatraśākhā dahet | tataḥ kṣāradroṇamudakadroṇaiḥ ṣaḍbhirāloḍya mūtrairvā yathoktairekaviṃśatikṛtvaḥ parisrāvya, mahati kaṭāhe śanairdarvyā'vaghaṭṭayan vipacet | sa yadā bhavatyaccho raktastīkṣṇaḥ picchilaśca tamādāya mahati vastre parisrāvyetaraṃ vibhajya punaragnāvadhiśrayet | tata eva kṣārodakāt kuḍavamadhyardhaṃ vā'panayet | tataḥ kaṭaśarkarābhasmaśarkarākṣīrapākaśaṅkhanābhīragnivarṇāḥ kṛtvā''yase pātre tasminneva kṣārodake niṣicya piṣṭvā tenaiva dvidroṇe'ṣṭapalasammitaṃ śaṅkhanābhyādīnāṃ pramāṇaṃ prativāpya <note place="foot" type="variant" n="21">atra guṇotkarṣārthamanuktānyapi dakṣaśakṛdādīnyāvāpyānyāhuḥ- “ślakṣṇaṃ śakṛddakṣaśikhigṛdhrakaṅkakapotajam| catuṣpātpakṣipittālamanohvālavaṇāni ca’ (vā. sū. a. 30) iti prakṣepādhikāre tantrāntarānuśāsanāt’ iti hārāṇacandraḥ</note>, satatamapramattaścainamavaghaṭṭayan vipacet | sa yathā nātisāndro nātidravaśca bhavati tathā prayateta | athainamāgatapākamavatāryānuguptamāyase <note place="foot" type="variant" n="22">“āyase pātre iti lauhapātrasyaivātidṛḍhatvena kṣārābhedyatvāt| kiṃvā lauhapātre eva śaktyatiśayaḥ kṣārasya bhavatītyetadvacanādunnīyate’ iti cakraḥ</note> kumbhe saṃvṛtamukhe nidadhyādeṣa madhyamaḥ ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">eṣa caivāpratīvāpaḥ <note place="foot" type="variant" n="23">kṣāro dvividhaḥ sapratīvāpo'pratīvāpaśca| āvāpānantaraṃ yatpunaḥ śaktyatiśayārthaṃ dīyate sa pratīvāpaḥ| tatrāpratīvāpo mṛduḥ saṃvyūhimasañjñaḥ, sapratīvāpaśca pākyasañjñastīkṣṇaḥ” iti cakraḥ</note> pakvaḥ saṃvyūhimo mṛduḥ ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">pratīvāpe yathālābhaṃ dantīdravantīcitrakalāṅgalīpūtikapravālatālapatrīviḍasuvarcikākanakakṣīrīhiṅguvacātiviṣāḥ samāḥ ślakṣṇacūrṇāḥ śuktipramāṇāḥ pratīvāpaḥ | sa eva sapratīvāpaḥ pakvaḥ pākyastīkṣṇaḥ ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">teṣāṃ yathāvyādhibalamupayogaḥ ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">kṣīṇabale <note place="foot" type="variant" n="34">kṣīṇabalatvamatra dravakṣayādeva lakṣaṇīyaṃ| taduktaṃ vāgbhaṭe- ‘balārthaṃ kṣīṇapānīye kṣārāmbu punarāvapet’ iti” iti hārāṇacandraḥ</note> tu kṣārodakamāvapedbalakaraṇārtham ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">bhavataścātra- naivātitīkṣṇo <note place="foot" type="variant" n="35">‘kṣārasyātitīkṣṇatvaṃ vākśatāt prāgeraṇḍanāladāhāt, mṛdutvaṃ cārvāgapyadāhāllakṣaṇīyaṃ| yaduktaṃ ‘yadyeraṇḍajanālameṣa dahati kṣāro varo vākśatāt’ iti | vākśatādyadi dahati tarhi varaḥ śreṣṭho'nyathā tvavaro'titīkṣṇatvena mṛdutvena ceti tātparyam” iti hārāṇacandraḥ</note> na mṛduḥ śuklaḥ ślakṣṇo'tha picchilaḥ | aviṣyandī śivaḥ śīghraḥ kṣāro hyaṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">atimārdavaśvaityauṣṇyataikṣṇyapaicchilyasarpitāḥ | sāndratā'pakvatā hīnadravyatā doṣa ucyate ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">tatra kṣārasādhyavyādhivyādhitamupaveśya nivātātape deśe'sambādhe'gropaharaṇīyoktena vidhānenopasambhṛtasambhāraṃ, tato'sya tamavakāśaṃ nirīkṣyāvaghṛṣyāvalikhya pracchayitvā <note place="foot" type="variant" n="36">‘avaghṛṣyetyādipakṣatraye pittaduṣṭamuttānamavaghṛṣya, vātaduṣṭamanatyavagāḍhaṃ vā'valikhya, kaphaduṣṭamavagāḍhaṃ ca pracchayitveti vyavasthā” iti cakraḥ</note>, śalākayā kṣāraṃ pratisārayet, dattvā vākśatamātramupekṣeta ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula">tasminnipatite vyādhau kṛṣṇatā dagdhalakṣaṇam <note place="foot" type="variant" n="38">‘nipatite iti kṣārāpanīte vyādhau kṛṣṇatā dagdhalakṣaṇaṃ jñeyam, etacca dāhe jñeyaṃ lakṣaṇaṃ| vikāropaśamādyudarkajñeyamagre vakṣyati” iti cakraḥ</note>|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">tatrāmlavargaḥ śamanaḥ sarpirmadhukasaṃyutaḥ ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">atha cet sthiramūlatvāt <note place="foot" type="variant" n="40">“sthiramūlatvena dagdhalakṣaṇaṃ bhavati naca niḥśeṣavyādhiśātanaṃ, tatrāyaṃ lepaḥ- amlakāñjiketyādi” iti cakraḥ</note> kṣāradagdhaṃ na śīryate | idamālepanaṃ tatra samagramavacārayet ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">amlakāñjikabījāni tilān madhukameva ca | prapeṣya samabhāgāni tenainamanulepayet ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula">tilakalkaḥ samadhuko ghṛtākto vraṇaropaṇaḥ |22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">rasenāmlena tīkṣṇena vīryoṣṇena ca yojitaḥ ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">āgneyenāgninā tulyaḥ kathaṃ kṣāraḥ praśāmyati | evaṃ cenmanyase vatsa! procyamānaṃ nibodha me ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">amlavarjān rasān kṣāre sarvāneva vibhāvayet | kaṭukastatra bhūyiṣṭho lavaṇo'nurasastathā | amlena saha saṃyuktaḥ sa <note place="foot" type="variant" n="41">‘sa tīkṣṇalavaṇo rasaḥ’ iti pā.</note> tīkṣṇalavaṇo rase ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">mādhuryaṃ bhajate'tyarthaṃ tīkṣṇabhāvaṃ vimuñcati | mādhuryācchamamāpnoti <note place="foot" type="variant" n="42">‘etacca bahirantaścāmlena kṣāramādhuryānayanāt kṣāravikārahananamucyate| yaduktaṃ carake madātyayacikitsite amlena madyenāntarakṣāravikāraśamanaṃ, tathā hi “kṣāro hi yāti mādhuryaṃ śīghramamlopasaṃhitaḥ” (ca. ci. a. 24) iti| bāhye tu kṣāre śītasparśatvādapi amlaṃ kṣāradāhaṃ hanti| yaduktaṃ viśvāmitre- “yataścoṣṇatamaḥ kṣāraḥ śaityaṃ cāmle rase'dhikam| tasmāt sekapradehābhyāmamlaḥ kṣāraṃ nivartayet” iti” cakraḥ</note> vahniradbhirivāplutaḥ ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula">tatra samyagdagdhe vikāropaśamo lāghavamanāsrāvaśca |26|</ab>
          <ab type="mula">hīnadagdhe todakaṇḍujāḍyāni vyādhivṛddhiśca |26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">atidagdhe dāhapākarāgasrāvāṅgamardaklamapipāsāmūrcchāḥ syurmaraṇaṃ vā ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">kṣāradagdhavraṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="43">kṣāradagdhavraṇamiti hīnātidāhajaṃ vraṇaṃ” iti cakraḥ</note> tu yathādoṣaṃ yathāvyādhi copakramet ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">atha naite kṣārakṛtyāḥ- tadyathā- durbalabālasthavirabhīrusarvāṅgaśūnodariraktapittigarbhiṇyṛtumatīpravṛddhajvaripramehirūkṣakṣatakṣīṇa- tṛṣṇāmūrcchopadrutaklībāpavṛttodvṛttaphalayonayaḥ ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">tathā marmasirāsnāyusandhitaruṇāsthisevanīdhamanīgalanābhinakhāntaḥśephaḥsrotaḥsvalpamāṃseṣu ca deśeṣvakṣṇośca na dadyādanyatra vartmarogāt ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">tatra kṣārasādhyeṣvapi vyādhiṣu śūnagātramasthiśūlinamannadveṣiṇaṃ hṛdayasandhipīḍopadrutaṃ ca kṣāro na sādhayati (durbalabālasthavirādīn pratisāraṇīya <note place="foot" type="variant" n="47">ayaṃ pāṭho mudritapustakeṣu na paṭhyate</note> iti) ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">bhavati cātra- viṣāgniśastrāśanimṛtyukalpaḥ kṣāro bhavatyalpamatiprayuktaḥ | sa dhīmatā samyaganuprayukto rogānnihanyādacireṇa ghorān ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne kṣārapākavidhirnāmaikādaśo'dhyāyaḥ ||11||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="12" xml:id="su.1.12">
          <head>agnikarmavidhyadhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'gnikarmavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">kṣārādagnirgarīyān kriyāsu vyākhyātaḥ, taddagdhānāṃ rogāṇāmapunarbhāvādbheṣajaśastrakṣārairasādhyānāṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘...raśakyānāṃ iti pā.</note> tatsādhyatvācca ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">athemāni dahanopakaraṇāni bhavanti- tadyathā- pippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākājāmbavauṣṭhetaralauhāḥ kṣaudraguḍasnehāśca | tatra, pippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākāstvaggatānāṃ, jāmbavauṣṭhetaralauhā māṃsagatānāṃ, kṣaudraguḍasnehāḥ sirāsnāyusandhyasthigatānām <note place="foot" type="variant" n="4">tatra maśatilakālakacarmakīlasarukstabdhapramlānāṅgābhiṣyandādhimanthaśirobhrūlalāṭarujārditeṣu sūryakāntapippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākābhistvagdāho yathāsvamabhiṣyandādiṣu tu bhrūśaṅkhalalāṭadeśeṣu| granthyarbudārśobhagandaragaṇḍamālāślīpadāntravṛddhiduṣṭavraṇagatināḍyavagāḍhapūyālasakeṣu jāmbavauṣṭhasūcīśalākāghṛtaguḍamadhumadhūcchiṣṭatailavasāhematāmrāyorūpyakāṃsyairmāṃsadāhaḥ, sirāsnāyusandhyasthicchedaśoṇitātipravṛttidantanāḍīśliṣṭavartmopapakṣmalagaṇaliṅganāśā- samyagvyadheṣu jāmbavauṣṭhasūcīśalākāmadhumadhūcchiṣṭaguḍasnehaiḥ sirādidāhaḥ| ... atha dāhārtamāturaṃ kṛtasvastyayanamupahṛtasarvopakaraṇaṃ prākśiraḥ saṃviṣṭamāptāvalambitaṃ kṛtvā vaidyo nirdhūmabṛhatsthiradīptakhadirabadarādyaṅgārairayoghaṭanaprakāreṇa bhastrānilādhmātairvyajanena cordhvānirgacchajjvālatayā''pāditāpādyamānabhāsurāgnivarṇairjāmbavauṣṭhādibhirvyādhipradeśādvalayārdhacandra- svastikāṣṭāpadabindurekhāpratisāraṇavikalpena muhurmuhurhitopahitābhirvāgbhiradbhiścāturamāśvāsayan dahedāsamyagdāhaliṅgotpatteḥ| ucchūnasuṣirapralūnadantanāḍīsajantuduṣṭavraṇeṣu tu snehamadhūcchiṣṭaguḍaiḥ pūrayitvā dahet| samyagdagdhe ca madhusarpiṣī dadyācchītasnigdhāṃśca pradehān’ ityaṣṭāṅgasaṅgrahe (sū. a. 40)</note>||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatrāgnikarma sarvartuṣu kuryādanyatra śaradgrīṣmābhyāṃ; tatrāpyātyayike'gnikarmasādhye vyādhau tatpratyanīkaṃ vidhiṃ kṛtvā ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">sarvavyādhiṣvṛtuṣu ca picchilamannaṃ bhuktavataḥ; mūḍhagarbhāśmarībhagandarodarārśomukharogeṣvabhuktavataḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘etacca picchilānnabhojanamagneranuśastratvena śastrakarmaṇi vihitabhojanān vyādhīn prati jñeyaṃ, tenārśaḥprabhṛtiṣvabhuktavatāmeva dāhaḥ’ iti cakraḥ| hārāṇacandrastu ‘aśmarībhagandarārśomukharogeṣvabhuktavataḥ’ iti paṭhati, vyākhyānayati ca- ‘mūḍhagarbhāśmarītyevamādistvanākaraḥ pāṭhaḥ, avivakṣitāgnikarmakatvānmūḍhagarbhasyetyavadheyam’ iti</note> karma kurvīta ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tatra dvividhamagnikarmāhureke- tvagdagdhaṃ, māṃsadagdhaṃ ca; iha tu sirāsnāyusandhyasthiṣvapi na pratiṣiddho'gniḥ <note place="foot" type="variant" n="6">vihita iti bhāṣāṃ tyaktvā ‘na pratiṣiddha’ iti bhāṣayā kevalātyayikaroga eva paraṃ sirādau kṣaudrādidravyaniyamena cāgnirdātavya iti darśayati’ cakraḥ</note>||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tatra, śabdaprādurbhāvo durgandhatā tvaksaṅkocaśca tvagdagdhe, kapotavarṇatā'lpaśvayathuvedanā śuṣkasaṅkucitavraṇatā ca māṃsadagdhe; kṛṣṇonnatavraṇatā srāvasannirodhaśca sirāsnāyudagdhe, rūkṣāruṇatā karkaśasthiravraṇatā ca sandhyasthidagdhe ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">tatra śirorogādhimanthayorbhrūlalāṭaśaṅkhapradeśeṣu dahet, vartmarogeṣvārdrālaktakapraticchannāṃ dṛṣṭiṃ kṛtvā vartmaromakūpān ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">tvaṅmāṃsasirāsnāyusandhyasthisthite'tyugraruji vāyāvucchritakaṭhinasuptamāṃse <note place="foot" type="variant" n="7">‘duṣṭavraṇocchritakaṭhinamāṃsagranthyarbudāpacīgalagaṇḍagṛdhrasīmaśakagulmodarabhagandarārśaḥ- sandhiślīpadacarmakīlatilakālakasirācchedanāḍīśoṇitātipravṛttiṣu’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> vraṇe granthyarśo'rbudabhagandarāpacīślīpadacarmakīlatilakālakāntravṛddhisandhisirācchedanādiṣu nāḍīśoṇitātipravṛttiṣu cāgnikarma kuryāt ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tatra valaya-bindu-vilekhā-pratisāraṇānīti dahanaviśeṣāḥ ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">bhavati cātra- rogasya saṃsthānamavekṣya samyaṅnarasya marmāṇi balābalaṃ ca | vyādhiṃ tathartuṃ ca samīkṣya samyak tato'vyavasyedbhiṣagagnikarma ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tatra samyagdagdhe madhusarpirbhyāmabhyaṅgaḥ ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">athemānagninā pariharet- pittaprakṛtimantaḥśoṇitaṃ bhinnakoṣṭhamanuddhṛtaśalyaṃ durbalaṃ bālaṃ vṛddhaṃ bhīrumanekavraṇapīḍitamasvedyāṃśceti ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">ata ūrdhvamitarathādagdhalakṣaṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘itaratheti valayādi parityajya snehādidāhenānyathādāhaḥ’ iti cakraḥ| ‘itarathā vaidyaprayatnanirapekṣatayā bhinnaprakāreṇa dagdhamitarathādagdhamākasmikadagdhamityarthaḥ, tasya lakṣaṇamitarathādagdhalakṣaṇam| atrāgnirdahatīti svatantratvenopadeśo vaidyanirapekṣatvenākasmikatvamāviṣkartum’ iti hārāṇacandraḥ| “itarathādagdhaṃ” iti pā.</note> vakṣyāmaḥ | tatra, snigdhaṃ rūkṣaṃ vā''(cā)śritya dravyamagnirdahati; agnisantapto <note place="foot" type="variant" n="9">‘rūkṣadāhasya valayādinā vyāptatvādvalayādyavyāptaṃ snigdhadāhamāha- agnisantapto hītyādi” iti cakraḥ</note> hi snehaḥ sūkṣmasirānusāritvāttvagādīnanupraviśyāśu <note place="foot" type="variant" n="10">‘sūkṣmamārgānusāritvāt” iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> dahati; tasmāt snehadagdhe'dhikā rujo bhavanti ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">tatra pluṣṭaṃ durdagdhaṃ samyagdagdhamatidagdhaṃ ceti caturvidhamagnidagdham | tatra yadvivarṇaṃ pluṣyate'timātraṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘pluṣyata ityagnitāpena svidyata iva iti cakraḥ</note> tat pluṣṭaṃ; yatrottiṣṭhanti sphoṭāstīvrāścoṣadāharāgapākavedanāścirāccopaśāmyanti taddurdagdhaṃ; samyagdagdhamanavagāḍhaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘vyāpadātmake'pyasmin samyagdagdhatvaṃ nānupapannaṃ, ghuṇākṣaranyāyena kadācittvagādīnāṃ yathāvaddāhāt’ iti hārāṇacandraḥ</note> tālavarṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="13">‘pakvatālaphalavarṇaṃ’ iti pā.</note> susaṃsthitaṃ pūrvalakṣaṇayuktaṃ ca; atidagdhe māṃsāvalambanaṃ gātraviśleṣaḥ sirāsnāyusandhyasthivyāpādanamatimātraṃ jvaradāhapipāsāmūrcchāścopadravā bhavanti, vraṇaścāsya cireṇa rohati, rūḍhaśca vivarṇo bhavati | tadetaccaturvidhamagnidagdhalakṣaṇamātmakarmaprasādhakaṃ <note place="foot" type="variant" n="14">‘pūrvakarmaprasādhakaṃ’ iti pā.</note> bhavati ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">bhavanti cātra- agninā kopitaṃ raktaṃ bhṛśaṃ jantoḥ prakupyati <note place="foot" type="variant" n="15">pradhāvati iti pā.</note>| tatastenaiva vegena pittamasyābhyudīryate ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">tulyavīrye ubhe hyete rasato dravyatastathā | tenāsya vedanāstīvrāḥ prakṛtyā ca vidahyate ||18||</seg> sphoṭāḥ śīghraṃ prajāyante jvarastṛṣṇā ca bādhate |19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">dagdhasyopaśamārthāya cikitsā sampravakṣyate ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">pluṣṭasyāgnipratapanaṃ kāryamuṣṇaṃ tathauṣadham | śarīre svinnabhūyiṣṭhe <note place="foot" type="variant" n="16">‘svinnabhūyiṣṭhe iti stokāsvinne, udakamiti dāhapratyanīkatayā'jñātamānamudakaṃ, skandayatīti styānīkaroti, skannena ca śoṇitenānirgacchatā tejasā''vṛtamārgeṇa ca vāyunā pacyamānaṃ dāhādi karoti| uṣṇakriyayā tu raktaṃ vilīyate, tejo'paiti, vāyuranulomo bhavati, ityuṣṇairalpaśaḥ kriyā sukhayatīti vākyārthaḥ| iyameva ca viruddhārthakāriṇī kriyā śāstre ucyate’ iti cakraḥ</note> svinnaṃ bhavati śoṇitam ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">prakṛtyā hyudakaṃ śītaṃ skandayatyatiśoṇitam | tasmāt sukhayati hyuṣṇaṃ nanu śītaṃ kathañcana ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">śītāmuṣṇāṃ ca durdagdhe kriyāṃ kuryādbhiṣak <note place="foot" type="variant" n="17">‘kuryāttataḥ punaḥ’ iti pā.</note> punaḥ | ghṛtālepanasekāṃstu śītānevāsya kārayet ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">samyagdagdhe tugākṣīrīplakṣacandanagairikaiḥ | sāmṛtaiḥ sarpiṣā snigdhairālepaṃ <note place="foot" type="variant" n="19">‘yuktaiḥ’ iti pā.</note> kārayedbhiṣak ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">grāmyānūpaudakaiścainaṃ piṣṭairmāṃsaiḥ pralepayet | pittavidradhivaccainaṃ santatoṣmāṇamācaret <note place="foot" type="variant" n="20">‘praśāntoṣmāṇaṃ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note>||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">atidagdhe viśīrṇāni māṃsānyuddhṛtya śītalām | kriyāṃ kuryādbhiṣak paścācchālitaṇḍulakaṇḍanaiḥ ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">tindukītvakkapālairvā ghṛtamiśraiḥ pralepayet | vraṇaṃ guḍūcīpatrairvā chādayedathavaudakaiḥ ||26||</seg> kriyāṃ ca nikhilāṃ kuryādbhiṣak pittavisarpavat |27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">madhūcchiṣṭaṃ samadhukaṃ rodhraṃ sarjarasaṃ tathā ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">mañjiṣṭhāṃ candanaṃ mūrvāṃ piṣṭvā sarpirvipācayet | sarveṣāmagnidagdhānāmetadropaṇamuttamam ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula">snehadagdhe kriyāṃ rūkṣāṃ viśeṣeṇāvacārayet |29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi dhūmopahatalakṣaṇam ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">śvasiti <note place="foot" type="variant" n="22">‘ete ca śvāsādayo yathāyogyatayā koṣṭhaghrāṇacakṣurādīnāṃ dhūmopaghātāttarkaṇīyāḥ’ cakraḥ| ‘śvasityādhmāti cātyarthaṃ kāsate kṣavate bhṛśam’ iti pā.</note> kṣauti cātyarthamapyādhamati kāsate | cakṣuṣoḥ paridāhaśca rāgaścaivopajāyate ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">sadhūmakaṃ niśvasiti ghreyamanyanna vetti ca | tathaiva ca rasān sarvān śrutiścāsyopahanyate ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">tṛṣṇādāhajvarayutaḥ sīdatyatha ca mūrcchati | dhūmopahata ityeṣaḥ <note place="foot" type="variant" n="23">‘ityevaṃ’ iti pā.</note> śṛṇu tasya cikitsitam ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">sarpirikṣurasaṃ drākṣāṃ payo vā śarkarāmbu vā | madhurāmlau rasau vā'pi vamanāya pradāpayet ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">vamataḥ koṣṭhaśuddhiḥ syāddhūmagandhaśca naśyati | vidhinā'nena śāmyanti sadanakṣavathujvarāḥ ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">dāhamūrcchātṛḍādhmānaśvāsakāsāśca dāruṇāḥ | madhurairlavaṇāmlaiśca kaṭukaiḥ kavalagrahaiḥ ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">samyaggṛhṇātīndriyārthān <note place="foot" type="variant" n="24">‘viṣayān’ iti pā.</note> manaścāsya prasīdati | śirovirecanaṃ cāsmai dadyādyogena śāstravit ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">dṛṣṭirviśudhyate cāsya śirogrīvaṃ ca dehinaḥ | avidāhi laghu snigdhamāhāraṃ cāsya kalpayet ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">uṣṇavātātapairdagdhe śītaḥ kāryo vidhiḥ sadā | śītavarṣānilairdagdhe snigdhamuṣṇaṃ ca śasyate ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">tathā'titejasā dagdhe siddharnāsti <note place="foot" type="variant" n="27">“siddhirnaikāntikī matā” iti cakrasammataḥ pāṭhaḥ</note> kathañcana | indravajrāgnidagdhe'pi jīvati pratikārayet | snehābhyaṅgaparīṣekaiḥ pradehaiśca tathā bhiṣak ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne'gnikarmavidhirnāma dvādaśo'dhyāyaḥ ||12||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="13" xml:id="su.1.13">
          <head>jalaukāvacāraṇīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto jalaukāvacāraṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">nṛpāḍhyabālasthavirabhīrudurbalanārīsukumārāṇāmanugrahārthaṃ paramasukumāro'yaṃ śoṇitāvasecanopāyo'bhihito jalaukasaḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘yajjalaukasaḥ’ iti pā.</note>||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatra <note place="foot" type="variant" n="2">atrāha vāgbhaṭaḥ- “pracchānenaikadeśasthaṃ grathitaṃ jalajanmabhiḥ| harecchṛṅgādibhiḥ suptamasṛgvyāpi sirāvyadhaiḥ| pracchānaṃ piṇḍite vā syādavagāḍhe jalaukasaḥ| tvaksthe'lābughaṭīśṛṅgaṃ siraiva vyāpake'sṛji| vātādidhāma vā śṛṅgajalaukālābubhiḥ kramāt” (vā. sū. a. 26) iti</note> vātapittakaphaduṣṭaśoṇitaṃ yathāsaṅkhyaṃ śṛṅgajalaukālābubhiravasecayet, sarvāṇi <note place="foot" type="variant" n="3">sarvāṇi sarvairveti vātādiduṣṭe śṛṅgādiniyamaṃ niṣedhayati| uktāprāptāvayogyatāyāṃ vā yatprāpyate yadvā yogyaṃ bhavati tenaiva kartavyamityarthaḥ, viśeṣatastu visrāvyamiti pūrveṇa sambadhyate| tena vātādiduṣṭe śṛṅgādividhānaṃ mukhyaṃ| uktaṃ hi carake- ‘bhiṣagvātānvitaṃ raktaṃ śṛṅgeṇāśu vinirharet| pittānvitaṃ jalaukobhiralābūbhiḥ kaphānvitam (ca. ci. a. 29)’ iti cakraḥ</note> sarvairvā (viśeṣastu visrāvyaṃ śṛṅgajalaukālābubhirgṛhṇīyāt) ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">bhavanti cātra ślokāḥ- uṣṇaṃ samadhuraṃ snigdhaṃ gavāṃ śṛṅgaṃ prakīrtitam | tasmādvātopasṛṣṭe tu hitaṃ tadavasecane <note place="foot" type="variant" n="4">asyāgre ‘ardhacandrākṛti mahattanu saptāṅgulāyatam| pracchite dāpayecchṛṅgamāsyenācūṣayedvalī’ iti tāḍapatrapustake'dhikaḥ pāṭha upalabhyate</note>||5||</seg> <seg type="unit" n="6">śītādhivāsā madhurā <note place="foot" type="variant" n="5">‘madhureti madhurārthaṅkriyākāritvāt| vārisambhaveti tṛṇajalaukāpratiṣedhārthaṃ’ iti cakraḥ</note> jalaukā vārisambhavā | tasmāt pittopasṛṣṭe tu hitā sā tvavasecane ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">alābu kaṭukaṃ rūkṣaṃ tīkṣṇaṃ ca parikīrtitam | tasmācchleṣmopasṛṣṭe tu hitaṃ tadavasecane ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tatra pracchite tanubastipaṭalāvanaddhena <note place="foot" type="variant" n="6">‘tanuvastrapaṭalasūtrāvanaddhena’ iti hārāṇacandrasammataḥ pāṭhaḥ</note> śṛṅgeṇa śoṇitamavasecayedācūṣaṇāt, sāntardīpayā'lābvā (jalāyukā vakṣyante) ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">jalamāsāmāyuriti jalāyukāḥ, jalamāsāmoka iti jalaukasaḥ ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">tā dvādaśa; tāsāṃ saviṣāḥ ṣaṭ, tāvatya eva nirviṣāḥ ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tatra saviṣāḥ- kṛṣṇā, karburā, alagardā, indrāyudhā, sāmudrikā, gocandanā ceti | tāsu, añjanacūrṇavarṇā pṛthuśirāḥ kṛṣṇā; varmimatsyavadāyatā chinnonnatakukṣiḥ karburā; romaśā mahāpārśvā kṛṣṇamukhī alagardā; indrāyudhavadūrdhvarājibhiścitrā indrāyudhā; īṣadasitapītikā vicitrapuṣpākṛticitrā sāmudrikāḥ; govṛṣaṇavadadhobhāge dvidhābhūtākṛtiraṇumukhī gocandaneti | tābhirdaṣṭe puruṣe daṃśe śvayathuratimātraṃ kaṇḍūrmūrcchā jvaro dāhaśchardirmadaḥ sadanamiti liṅgāni bhavanti | tatra mahāgadaḥ pānālepananasyakarmādiṣūpayojyaḥ | indrāyudhādaṣṭamasādhyam | ityetāḥ saviṣāḥ sacikitsitā vyākhyātāḥ ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">atha nirviṣāḥ- kapilā, piṅgalā, śaṅkumukhī, mūṣikā, puṇḍarīkamukhī, sāvarikā ceti | tatra, manaḥśilārañjitābhyāmiva pārśvābhyāṃ pṛṣṭhe snigdhā mudgavarṇā kapilā; kiñcidraktā vṛttakāyā piṅgā''śugā ca piṅgalā; yakṛdvarṇā śīghrapāyinī dīrghatīkṣṇamukhī śaṅkumukhī; mūṣikākṛtivarṇā'niṣṭagandhā <note place="foot" type="variant" n="9">‘mūṣikākṛtivarṇeti mūṣikalāṅgūlākṛtistadvarṇā ceti’ cakraḥ</note> ca mūṣikā; mudgavarṇā puṇḍarīkatulyavaktrā puṇḍarīkamukhī; snigdhā padmapatravarṇā'ṣṭādaśāṅgulapramāṇā sāvarikā, sā ca paśvarthe; ityetā aviṣā vyākhyātāḥ ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tāsāṃ yavanapāṇḍyasahyapautanādīni kṣetrāṇi; teṣu mahāśarīrā balavatyaḥ śīghrapāyinyo mahāśanā <note place="foot" type="variant" n="10">‘mahāśanā’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate</note> nirviṣāśca viśeṣeṇa bhavanti ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">tatra, saviṣamatsyakīṭadarduramūtrapurīṣakothajātāḥ kaluṣeṣvambhasu ca saviṣāḥ; padmotpalanalinakumudasaugandhikakuvalayapuṇḍarīkaśaivalakothajātā vimaleṣvambhaḥsu ca nirviṣāḥ ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">bhavati cātra- kṣetreṣu vicarantyetāḥ salilāḍhyasugandhiṣu | na ca saṅkīrṇacāriṇyo na ca paṅkeśayāḥ sukhāḥ ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">tāsāṃ grahaṇamārdracarmaṇā, anyairvā prayogairgṛhṇīyāt ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">athaināṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘navaghaṭasthāpanādividhānaṃ tathaiva jalaukasāṃ samyagarogatvenāvasthānāt, nirviṣatvācca’ iti cakraḥ</note> nave mahati ghaṭe sarastaḍāgodakapaṅkamāvāpya nidadhyāt; bhakṣyārthe cāsāmupaharecchaivalaṃ vallūramaudakāṃśca kandāṃścūrṇīkṛtya; śayyārthaṃ tṛṇamaudakāni ca patrāṇi; tryahāttryahāccābhyo'nyajjalaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘jalaṃ bhaktaṃ ca dadyāt’ iti pā.</note> bhakṣyaṃ ca dadyāt; saptarātrāt saptarātrācca ghaṭamanyaṃ saṅkrāmayet ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">bhavati cātra- sthūlamadhyāḥ parikliṣṭāḥ pṛthvyo <note place="foot" type="variant" n="13">‘tanvyaścākṣetrajāśca yāḥ’ iti pā.</note> mandaviceṣṭitāḥ | agrāhiṇyo'lpapāyinyaḥ saviṣāśca na pūjitāḥ <note place="foot" type="variant" n="14">‘poṣayet’ iti pā.</note>||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">atha jalaukovasekasādhyavyādhitamupaveśya saṃveśya vā, virūkṣya cāsya tamavakāśaṃ mṛdgomayacūrṇairyadyarujaḥ syāt | gṛhītāśca tāḥ <note place="foot" type="variant" n="15">tā ityasyāgre ‘mudgakalkasaṃyutena salilena prakṣālya’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate kvacit pustake</note> sarṣaparajanīkalkodakapradigdhagātrīḥ <note place="foot" type="variant" n="16">‘sarṣaparajanīkalkalepanādi nirviṣatvāya, vigatamalā ityapagatabāhyamalāḥ’ iti cakraḥ</note> salilasarakamadhye muhūrtasthitā vigataklamā <note place="foot" type="variant" n="17">‘vigatamalāḥ kṛtvā’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> jñātvā tābhī rogaṃ grāhayet | ślaṇaśuklārdrapicuprotāvacchannāṃ <note place="foot" type="variant" n="18">‘sūkṣmaśuklārdra ...’ iti pā.</note> kṛtvā mukhamapāvṛṇuyāt; agṛhṇantyai kṣīrabinduṃ śoṇitabinduṃ vā dadyāt, śastrapadāni vā kurvīta; yadyevamapi na gṛhṇīyāttadā'nyāṃ grāhayet ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">yadā ca niviśate'śvakhuravadānanaṃ kṛtvonnamya ca skandhaṃ tadā jānīyādgṛhṇātīti; gṛhṇantīṃ cārdravastrāvacchannāṃ kṛtvā dhārayet ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">daṃśe todakaṇḍuprādurbhāvairjānīyācchuddhamiyamādatta <note place="foot" type="variant" n="20">‘prādurbhāvairiti prakarṣeṇa todādyudbhavaiḥ, manāktodādi duṣṭaraktagrahaṇe'pi bhavati’ iti cakraḥ</note> iti; śuddhamādadānāmapanayetḥ <note place="foot" type="variant" n="21">‘tāmapanayet’ iti pā.</note> atha śoṇitagandhena na muñcenmukhamasyāḥ saindhavacūrṇenāvakiret ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">atha <note place="foot" type="variant" n="22">‘athaināṃ śālitaṇḍulakaṇḍanapradigdhagātrīṃ’ iti pā.</note> patitāṃ taṇḍulakaṇḍanapradigdhagātrīṃ tailalavaṇābhyaktamukhīṃ vāmahastāṅguṣṭhāṅgulībhyāṃ gṛhītapucchāṃ dakṣiṇahastāṅguṣṭhāṅgulibhyāṃ śanaiḥ śanairanulomamanumārjayedāmukhāt, vāmayet tāvadyāvat samyagvāntaliṅgānīti | samyagvāntā salilasarake nyastā bhoktukāmā satī caret | yā sīdatī na ceṣṭate sā durvāntā, tāṃ punaḥ samyagvāmayet | durvāntāyā vyādhirasādhya indramado nāma bhavati <note place="foot" type="variant" n="23">‘asyāgre aprahṛṣṭaśiraḥ pādakāyenodveṣṭate sakṛt| yā coṣṇaṃ kurute tāpaṃ tasyāmindramadaḥ smṛtaḥ’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate tāḍapatrapustake</note>| atha suvāntāṃ pūrvavat sannidadhyāt ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">śoṇitasya yogāyogānavekṣya śatadhautaghṛtābhyaṅgaḥ, tatpicudhāraṇaṃ vā; jalaukovraṇān madhunā'vaghaṭṭayet, śītābhiradbhiḥ pariṣecayedbadhnīta vā, kaṣāyamadhurasnigdhaśītaiśca pradehaiḥ pradihyāditi ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">bhavati cātra- kṣetrāṇi grahaṇaṃ jātīḥ poṣaṇaṃ sāvacāraṇam | jalaukasāṃ ca yo vetti tatsādhyān sa jayedgadān ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne jalaukāvacāraṇīyo nāma trayodaśo'dhyāyaḥ ||12||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="14" xml:id="su.1.14">
          <head>śoṇitavarṇanīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ śoṇitavarṇanīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">tatra <note place="foot" type="variant" n="1">tatra iti tāḍapatrapustake na paṭhyate</note> pāñcabhautikasya caturvidhasya ṣaḍrasasya <note place="foot" type="variant" n="2">ṣaḍrasopetasya iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> dvividhavīryasyāṣṭavidhavīryasya vā'nekaguṇasyopayuktasyāhārasya samyakpariṇatasya yastejobhūtaḥ sāraḥ paramasūkṣmaḥ sa `rasaḥ’ ityucyate, tasya hṛdayaṃ sthānaṃ, sa hṛdayāccaturviṃśatidhamanīranupraviśyordhvagādaśa daśādhogāminyaścatasraśca tiryaggāḥ kṛtsnaṃ śarīramaharahastarpayati vardhayati dhārayati <note place="foot" type="variant" n="3">jīvayati iti pā.</note> yāpayati cādṛṣṭahetukena karmaṇā | tasya śarīramanusarato'numānādgatirupalakṣayitavyā kṣayavṛddhivaikṛtaiḥ | tasmin sarvaśarīrāvayavadoṣadhātumalāśayānusāriṇi rase jijñāsā- kimayaṃ saumyastaijasa? iti | atrocyate- sa khalu dravānusārī snehanajīvanatarpaṇadhāraṇādibhirviśeṣaiḥ saumya ityavagamyate ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">sa khalvāpyo raso yakṛtplīhānau prāpya rāgamupaiti ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">ślokau cātra bhavataḥ- rañjitāstejasā tvāpaḥ śarīrasthena dehinām | avyāpannāḥ prasannena raktamityabhidhīyate ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">rasādeva striyā raktaṃ rajaḥsañjñaṃ pravartate | tadvarṣāddvādaśādūrdhvaṃ yāti pañcāśataḥ kṣayam ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">ārtavaṃ śoṇitaṃ tvāgneyam, agnīṣomīyatvādgarbhasya ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">pāñcabhautikaṃ tvapare jīvaraktamāhurācāryāḥ ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">visratā dravatā rāgaḥ spandanaṃ laghutā <note place="foot" type="variant" n="5">tanutā iti pā.</note> tathā | bhūmyādīnāṃ <note place="foot" type="variant" n="6">pṛthivyādiguṇāstvete dṛśyante śoṇite yataḥ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> guṇā hyete dṛśyante cātra śoṇite ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">rasādraktaṃ <note place="foot" type="variant" n="7">atra prajāyate iti praśabdaḥ prakarṣavācī, tena rasādigatamalāṃśāt kaphaḥ pittaṃ malāḥ kheṣu (sū. a. 46) ityādinā vakṣyamāṇamalotpattirapyapakṛṣṭāṃśajanyā sūcitā bhavati| yaduktaṃ carake “rasāt stanyaṃ tathā raktamasṛjaḥ kaṇḍarāḥ sirāḥ| māṃsādvasā tvacaḥ ṣaṭ ca medasaḥ snāyusandhayaḥ (ca. ci. a. 15) iti| śukraṃ tu jāyate ityanena punarutpādābhidhānena śukrasya viśiṣṭamalāṃśarahitamutpādaṃ darśayati| yattu śmaśru śukramalatayā kaiściducyate, tanna, śāstre'nabhihitatvāt, tathā strīṇāṃ ca saśukratayā śmaśruprasakteḥ| tasmāt śmaśru lomaviśeṣatayā'sthimalameva|” iti bhānumatyāṃ cakraḥ| tatra pākajanyaiḥ prasādāṃśairyena krameṇa ye ye janyante tānāha- rasādityādi| prasādaja ityasya liṅgavipariṇāmena raktamityādiṣu sarvatra sambandhaḥ| prasādajaśca sārabhāgaḥ| tena rasādraktaṃ prasādajaṃ, tato raktānmāṃsaṃ prasādajaṃ, māṃsācca medaḥ prasādajamityādi yojyam| rasādraktaṃ prasādajamiti rasāt pākena jāyate yaḥ prasādāṃśastasmādraktaṃ jāyate| evaṃ raktāt pākena jāyate yaḥ prasādāṃśastasmācca māṃsaṃ jāyata ityādi vyākhyeyam| janiścāyaṃ poṣaṇa eva vartate nāpūrvotpāde| yato raktādayo garbhāt prabhṛtyevotpannā rasādibhiḥ poṣyante| anye tu ‘garbhaprasādajam’ iti paṭhitvā garbhaprasādajamiti samastapadena oja ācakṣate| asmiṃstu pakṣe prasādajaśabdasya na sarvatrānvayaḥ| nanu, ‘puṣyanti tvāhārarasāt’ (ca. sū. a. 28) ityādinā carake rasena rasapoṣaṇamuktam, atra tu rasādraktamityādinā rasena raktapoṣaṇamucyata iti virodhaḥ| naivam, eka evāyamāhāraraso dviprasthānaḥ poṣyapoṣakabhedena| tatrānnapānādutpanno rasaḥ poṣakaḥ, raktādivat sthāyī yaḥ sa poṣyaḥ, tasyaiva hṛdayaṃ sthānamuktam (poṣakāhārarasasya tu dhamanya eva sthānam)| ata eva poṣya sthāyirasavyavacchedārthamāhāreti rasaviśeṣaṇamuktaṃ carakeṇa| yattu ‘rasādraktaṃ’ ityādivacanaṃ tadrasatvenābhedavivakṣayā rasaṃ parityajya raktameva paṭhitaṃ, na tu poṣyasya rasākhyadhātorabhāvāditi| na caivamaṣṭadhātukatvaṃ śarīrasyeti vācyaṃ| yataḥ sthāyirasabhāgapoṣakarasabhāgayoḥ sthānabhedāgnibhedādyabhāvādekatvameveti saptadhātukameva śarīramityucyata iti| atra ca rasādraktādyutpāde kecididaṃ vadanti- yadraso'gnipacyamānaḥ sarvātmanā raktatāṃ yāti, raktaṃ ca māṃsatāmityādi pūrva pūrvadhātupariṇāmenottarottaradhātūtpādaḥ, yathā- sarvātmanā kṣīrāddadhi bhavati, dadhno navanītaṃ, navanītāddhṛtaṃ, ghṛtācca ghṛtamaṇḍaḥ, ityekaḥ pakṣaḥ| kiṃvā rasa eva raktaṃ prathamaṃ plāvayati, tatra raktasthānasambandhādraktasādṛśyaṃ raktavyapadeśaṃ cānubhavati, raktaṃ ca raktasamānena stokenāṃśenāsraṃ poṣayati, tato raktamāplāvya māṃsamāplāvayati, tatrāpi māṃsasamānenāṃśena māṃsapoṣaṇaṃ karoti māṃsasādṛśyaṃ māṃsaśabdābhidheyatāṃ cānubhavati, evamuttarottaradhātūn rasa eva plāvayati, yathā- kedāraniṣiktaṃ kulyājalaṃ pratyāsannāṃ kedārīmāplāvayatīti dvitīyaḥ pakṣaḥ| etadevoktaṃ hārīte yat, “rasaḥ saptāhādarvāk parivartamānaḥ śvetakapotaharitahāridrapadmakiṃśukālaktakarasaprakhyaścāyaṃ yathākramaṃ divasaparivartādvarṇaparivartamāpadyamānaḥ pittoṣmoparāgācchoṇitatvamāpadyate”- iti, tathā suśrute'pi- ‘tatraiṣāṃ dhātūnām’- ityādinā tathā ‘sa khalu trīṇi trīṇi’- (su. sū. a. 14) ityādinā rasenaiva raktādidhātupoṣaṇamanena nyāyenoktaṃ| kiṃvā, āhārarasa utpanno bhinnaireva mārgaiḥ sthāyirasarudhiramāṃsādīn rasarudhirādisamānāṃśena tarpayati, tatra yaḥ pratyāsanno dhātustatpoṣako bhāgastaṃ śīghraṃ puṣṇāti, yastu vidūradhātustasya sūkṣmavidūramārgatayā cireṇa poṣaṇaṃ bhavati, evaṃ bhinnaireva mārgairdhātupoṣaṇaṃ bhavati| tena raktapoṣaṇakālāduttarakālaṃ māṃsapoṣako rasabhāgo māṃsaṃ poṣayati, tathā māṃsapoṣaṇakālāduttarakālaṃ medaḥ poṣako rasabhāgo medaḥ poṣayatītyādi| tena rasādraktamityādivacanasyāyamartho yat- rasapuṣṭikālāduttarakālaṃ raktaṃ pravartate, raktapuṣṭikālāduttarakālaṃ māṃsaṃ pravartate ityādi| asmiṃstu pakṣe- “viṇmūtramāhāramalaḥ sāraḥ prāgīrito rasaḥ| sa tu vyānena vikṣiptaḥ sarvān dhātūn pratarpayet” (su. sū. a. 46) ityādivacanaṃ mukhyārthameva ghaṭate (tathā ‘tasmin dhātumalāśayānusāriṇi rase’ iti ca mukhyārthaṃ bhavati, tathā carake'pi ‘srotasā ca yathāsvena dhātuḥ puṣyati dhātunā’ (ca. ci. a. 8) iti ca mukhyārthaṃ bhavati)| tena yathā khale upacitānāṃ kapotānāṃ bhinnadiggāmināṃ svīyasvīyamārgeṇaiva gacchatāṃ gamyadeśasya pratyāsannatvaviprakṛṣṭatvādibhedena śīghraṃ cireṇa vā gamanaṃ bhavati tadvat| iti kṣīradadhinyāyakedārīkulyānyāyakhalekapotanyāyāttridhā dhātupoṣaṇakramaḥ| tatra, eteṣu pakṣeṣu sarvātmapariṇāme tricaturopavāsenaiva dehasya nīrasatvaṃ syāt, māsopavāsācca śukrama(kṣa)yaṃ śarīraṃ syādityupekṣaṇīya eva prathamaḥ pakṣaḥ| kedārīkulyānyāyapakṣe tu rasādraktādipoṣaṇaṃ mukhyārthatayā bhavati, yadapi raktādermāṃsādipoṣaṇaṃ tadapi rasādeva raktādidharmatayā raktādivyapadeśabhājo bhavatīti vyutpāditameva, yattu rasasya sarvadhātupoṣakatvamuktaṃ (sarvadhātudoṣamalāśayānusāritvamuktaṃ) tadapi raktādipoṣakatayā tathā hṛdayasthasthāyirasasya kṛtsnadehavyāpakatayā copapannaṃ| evaṃ carake'pyuktam| - ‘vyānena rasadhāturhi vikṣepocitakarmaṇā| yugapat sarvato'jasraṃ dehe vikṣipyate sadā” - (ca. ci. a. 15) ityādi, tadapyuktanyāyādevopapannaṃ| yadapi māṃsādinā samānena māṃsādereva poṣaṇaṃ, tadapi dhātvāplāvananyāyena gacchatā'pi rasena taddhātusamānenāṃśena taddhātupoṣaṇādupapannam| vṛṣyaṃ tu prabhāvādyathā khalekapotanyāye vidūramapi śukraṃ prabhāvācchīghraṃ yāti, tathā'trāpi śīghrameva vṛṣyotpanno raso raktādidhātūn śīghramāplāvayatīti sughaṭam| evamanayā diśā'nyadapyatra dūṣaṇamuddhāryam| tenāyaṃ pakṣastāvat sādhuḥ| khalekapotapakṣe'pi yathā rasādraktamityādi gauṇatayā bhavati taddarśitameva| yattu carake “raktaṃ vibaddhamārgatvānmāṃsādīn na prapadyate” (ca. ci. a. 8)- ityuktaṃ, tat kṛtsnadehacāriśoṇitābhiprāyeṇa, na tu poṣakaraktābhiprāyeṇeti vyavasthāpyate| yattu “ekaikasmin dhātau trīṇi trīṇi”- ityādinā dhātāvavasthānakāla uktaḥ, sa pūrvapūrvaraktādidhātulaṅghanakālo vidūragāmirasasyeti vyavasthāpyate| evamanayoḥ pakṣayormahājanaparigṛhītayorgatirūpadarśitā| svarasastvasmākaṃ kedārīkulyānyāye| yattvanyaiḥ khalekapotanyāyasvīkāreṇa carake santatajvarasya dvādaśāśrayatvaṃ yuktamityādyuktaṃ, tanna buddhyāmahe, santatajvarasya dvādaśāśrayatvaṃ doṣamahimnā kṛtsnadehavyāpakatayā “yathā dhātūṃstathā mūtraṃ purīṣaṃ cānilādayaḥ”- (ca. ci. a. 3) ityādinoktam| doṣāṇāṃ ca kupitānāṃ samprāptiviśeṣāt kimagamyamasti dehe, yena tāvadrasameva paraṃ sarvadhātvādivyāpakaṃ sarvadhātudūṣaṇe'pekṣanta iti” iti cakradattaviracitadravyaguṇasaṅgrahavyākhyāyāṃ śivadāsasenaḥ</note> tato māṃsaṃ māṃsānmedaḥ prajāyate | medaso'sthi tato majjā majjñaḥ śukraṃ tu jāyate ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tatraiteṣāṃ dhātūnāmannapānarasaḥ <note place="foot" type="variant" n="12">annapānādekāhenotpanno raso'nnapānarasaḥ| sarvadhātūnāmityatra sarvaśabdena sthāyirasamapi gṛhṇāti| yaduktaṃ carake- “puṣyanti tvāhārarasādrasarudhiramāṃsa ... ” (ca. sū. a. 28) ityādi| nanu yadyevaṃ tat kiṃ rasadvayaṃ? tathā satyaṣṭadhātutvaṃ śarīrasya| maivam, eka evāyamāhāraraso dviprasthānaḥ poṣyapoṣakabhedena| tatra poṣyo rasāṃśaḥ sarvaśarīracārī poṣakeṇa rasāṃśena samānena nityaṃ pākāntarānapekṣeṇaivālpīyasā yujyate, avaśiṣṭastu raktādipoṣako raktaṃ yāti, tatra raktasthenāgninā yathāvakṣyamāṇakālajātapākāt kaphaṃ malaṃ tyaktvā raktasamānāṃśenālpīyasā sarvathā raktībhūtena raktaṃ poṣayati, śeṣastu māṃsādisamānarasabhāgo māṃsādīn yāti, tatrāpīdṛśyeva pākavyavasthā, tena sthāyirasapoṣakarasayoḥ karmabhedādbhedo'bhidhīyate, pākāntarasthānāntaragatyantarāmāvāccaikatā'pi| tena kvacidbhedavivakṣayā puṣyanti tvāhārarasādityādyuktaṃ, abhedavivakṣayā tu rasādraktamityādyuktamiti yuktam’ iti cakraḥ</note> prīṇayitā ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">rasajaṃ puruṣaṃ vidyādrasaṃ rakṣet prayatnataḥ | annātpānāñca matimānācārāñcāpyatandritaḥ ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tatra ‘rasa’ gatau dhātuḥ, aharahargacchatītyato rasaḥ ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">sa khalu trīṇi trīṇi kalāsahasrāṇi pañcadaśa ca kalā ekaikasmin dhātāvavatiṣṭhate; evaṃ māsena rasaḥ śukraṃ <note place="foot" type="variant" n="13">rasaḥ śukrībhavati strīṇāṃ cārtavaṃ’ iti pā.| strīṇāṃ cārtavamiti māsena rasaḥ strīṇāmārtavatāṃ yātītyarthaḥ, yadyapi rasādārtavaṃ māsādarvāgeva bhavati, tathā'pi rajasaḥ sūkṣmaviprakṛṣṭamārgatayā māsena bhavanam| yaduktaṃ viśvāmitreṇa- “sūkṣmakeśapratīkāśā bījaraktavahāḥ sirāḥ| garbhāśayaṃ pūrayanti māsādbījāya kalpate- “iti| atra bījabhūtaraktaṃ bījaraktamārtavamityarthaḥ| atra yadi nāmārtavasya raktarūpatā stokenāpi kālena bhavati tathā'pi tasya garbhāśayaprāptirmāsenaiva bhavati, garbhāśayagataṃ ca tanmukhyārtavaśabdāvācyam, ato māsena tadbhavanābhidhānaṃ yuktam| anye māsenopacayādāvirbhāvamārtavasya māseneti vadanti| ye tu ārtavaśabdaṃ strīśukre vartayanti tanmate aśābdīyā vyākhyā| yadapi “ghṛtakumbho yathaivāgnimāśritaḥ pravilīyate| visarpatyārtavaṃ strīṇāṃ tathā puṃsāṃ samāgame” (śā. a. 2) iti kaiścit paṭhyate, tadyadyārṣaṃ tadā tatrārtavaśabdena raja evocyate, taddhi maithunasamaye puruṣabījagrahaṇāya visarpati| strīśukraṃ tu śukraśabdena puruṣastrīsādhāraṇena māṃsādivat prāptameva | yattu strīśukrasya garbhānārambhakatvaṃ tadvacanādeva tathā nārīrajaso garbhārambhakatvādeva labdham| uktaṃ ca tantrāntare “strīṇāṃ śukraṃ na garbhāya bhavedgarbhāya cārtavam” iti| strīśukraṃ ca kvacidāśrayībhūtaṃ garbhārambhakaṃ vaktavyam| yathā “muñcataḥ śukramanyonyamanasthistatra jāyate” iti bhānumatyāṃ cakraḥ</note> strīṇāṃ cārtavaṃ bhavati ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">bhavati cātra- aṣṭādaśasahasrāṇi saṅkhyā hyasmin samuccaye | kalānāṃ navatiḥ proktā svatantraparatantrayoḥ ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">sa śabdārcirjalasantānavadaṇunā viśeṣeṇānudhāvatyevaṃ śarīraṃ kevalam ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">vājīkaraṇyastvoṣadhayaḥ <note place="foot" type="variant" n="15">‘vājīkāriṇyaḥ’ iti ‘vājīkariṇyaḥ’ iti ca pā.</note> svabalaguṇotkarṣādvirecanavadupayuktāḥ śukraṃ śīghraṃ virecayanti ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">yathāhi puṣpamukulastho gandho na śakyamihāstīti vaktuṃ, naiva nāstīti; atha <note place="foot" type="variant" n="18">‘atha cāstīti ‘satāmevāvirbhāvaḥ’ iti sāṅkhyadarśanenetyarthaḥ’ iti cakraḥ</note> cāsti, satāṃ bhāvānāmabhivyaktiriti jñātvā <note place="foot" type="variant" n="19">‘kṛtvā’ iti pā.</note>, kevalaṃ saukṣmyānnābhivyajyate; sa eva vivṛtapatrakeśare puṣpe kālāntareṇābhivyaktiṃ gacchati; evaṃ bālānāmapi vayaḥpariṇāmācchukraprādurbhāvo bhavati, romarājyādayaśca viśeṣā nārīṇām ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">sa evānnaraso vṛddhānāṃ (jarā) paripakvaśarīratvādaprīṇano bhavati ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">ta ete śarīradhāraṇāddhātava <note place="foot" type="variant" n="23">dhāraṇāditi dhāraṇaprakarṣāt, tena doṣāṇāṃ sāmyāvasthitānāṃ dehadhārakāṇāmapi dhārakatvaprakarṣābhāvānna mukhyaṃ dhātutvaṃ| yattu “kiñciddoṣapraśamanaṃ kiñciddhātupradūṣaṇam” (ca. sū. a. 1) ityatra dhātuśabdena doṣāṇāmapi grahaṇaṃ, tadgauṇadhātuśabdaprayogājjñeyam| uktaṃ hi “doṣā api dhātuśabdaṃ labhante” iti| dhāraṇaśabdena dhāraṇaṃ poṣaṇaṃ ceha vivakṣitaṃ, tenopadhātūnāṃ kiñciddhāraṇatve'pi poṣaṇābhāvānna dhātutvaṃ, uktaṃ ca bhoje “sirāsnāyuvasāstanyatvaco gativivarjitāḥ| dhātubhyaścopajāyante tasmātte hyupadhātavaḥ’ iti| atra gativivarjitā ityanena dhātvantarapoṣaṇārthā gatirniṣidhyate, śukraṃ tvojaḥ poṣakatayā dhāraṇapoṣaṇayogāddhātureva’ iti cakraḥ</note> ityucyante ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">teṣāṃ kṣayavṛddhī śoṇitanimitte, tasmāttadadhikṛtya vakṣyāmaḥ | tatra, phenilamaruṇaṃ kṛṣṇaṃ paruṣaṃ tanu śīghragamaskandi ca vātena duṣṭaṃ; nīlaṃ pītaṃ haritaṃ śyāvaṃ visramaniṣṭaṃ pipīlikāmakṣikāṇāmaskandi ca pittena duṣṭaṃ; gairikodakapratīkāśaṃ <note place="foot" type="variant" n="24">‘...prakāśaṃ’ iti pā.</note> snigdhaṃ śītalaṃ bahalaṃ picchilaṃ cirasrāvi māṃsapeśīprabhaṃ ca śleṣmaduṣṭaṃ; sarvalakṣaṇasaṃyuktaṃ kāñjikābhaṃ viśeṣato durgandhi ca sannipātaduṣṭaṃ; dvidoṣaliṅgaṃ saṃsṛṣṭam ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">indragopakapratīkāśamasaṃhatamavivarṇaṃ ca prakṛtisthaṃ jānīyāt ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">visrāvyāṇyanyatra vakṣyāmaḥ ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">athāvisrāvyāḥ- sarvāṅgaśophaḥ, kṣīṇasya cāmlabhojananimittaḥ, pāṇḍurogyarśasodariśoṣigarbhiṇīnāṃ ca śvayathavaḥ ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">śastravisrāvaṇaṃ dvividhaṃ- pracchānaṃ <note place="foot" type="variant" n="27">‘pracchannaṃ’ iti pā.</note>, sirāvyadhanaṃ ca ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">tatra, ṛjvasaṅkīrṇaṃ sūkṣmaṃ samamanavagāḍhamanuttānamāśu <note place="foot" type="variant" n="28">‘nottānaṃ’ iti pā.</note> ca śastraṃ pātayenmarmasirāsnāyusandhīnāṃ cānupaghāti ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">tatra, durdine durviddhe <note place="foot" type="variant" n="32">‘durviddhe iti pārśvato'nyatra vā viddhe’ iti cakraḥ</note> śītavātayorasvinne bhuktamātre skandatvācchoṇitaṃ na sravatyalpaṃ vā sravati ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">madamūrcchāśramārtānāṃ vātaviṇmūtrasaṅginām | nidrābhibhūtabhītānāṃ nṛṇāṃ nāsṛk pravartate ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">tadduṣṭaṃ śoṇitamanirhriyamāṇaṃ śophadāharāgapākavedanā janayet ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">atyuṣṇe'tisvinne'tividdhe'jñairvisrāvitamatipravartate <note place="foot" type="variant" n="33">‘atyuṣṇātisvinnātividdheṣu’ iti pā.</note>; tadatipravṛttaṃ śiro'bhitāpamāndhyamadhimanthatimiraprādurbhāvaṃ dhātukṣayamākṣepakaṃ dāhaṃ pakṣāghātamekāṅgavikāraṃ hikkāṃ śvāsakāsau pāṇḍurogaṃ maraṇaṃ cāpādayati ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">tasmānna śīte nātyuṣṇe nāsvinne nātitāpite | yavāgūṃ prati pītasya śoṇitaṃ mokṣayedbhiṣak ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">samyaggatvā yadā raktaṃ svayamevāvatiṣṭhate | śuddhaṃ tadā vijānīyāt samyagvisrāvitaṃ ca tat ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">lāghavaṃ vedanāśāntirvyāghervegaparikṣayaḥ | samyagvisrāvite liṅgaṃ prasādo manasastathā ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">tvagdoṣā granthayaḥ śophā rogāḥ śoṇitajāśca ye | raktamokṣaṇaśīlānāṃ na bhavanti kadācana ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">atha khalvapravartamāne rakte elāśītaśivakuṣṭhatagarapāṭhābhadradāruviḍaṅgacitrakatrikaṭukāgāradhūmaharidrārkāṅkuranaktamālaphalairyathālābhaṃ tribhiścaturbhiḥ samastairvā cūrṇīkṛtairlavaṇatailapragāḍhairvraṇamukhamavagharṣayet, evaṃ samyak pravartate ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">athātipravṛtte rodhramadhukapriyaṅgupattaṅgupattaṅgagairikasarjarasarasāñjanaśālmalīpuṣpaśaṅkhaśuktimāṣayavagodhūmacūrṇaiḥ śanaiḥ śanairvraṇamukhamavacūrṇyāṅgulyagreṇāvapīḍayet sālasarjārjunārimedameṣaśṛṅgadhavadhanvanatvagbhi rvā cūrṇitābhiḥ kṣaumeṇa vā dhmāpitena samudraphenalākṣācūrṇairvā, yathoktarvraṇabandhanadravyairgāḍhaṃ badhnīyāt, śītācchādanabhojanāgāraiḥ śītaiḥ pradehapariṣekaiścopacaret, kṣāreṇāgninā vā dahedyathoktaṃ, vyadhādanantaraṃ <note place="foot" type="variant" n="34">‘yathoktavyadhādanantaraṃ’ iti pā.</note> tāmevātipravṛttāṃ sirāṃ vidhyet; kākolyādikvāthaṃ vā śarkarāmadhumadhuraṃ pāyayet, eṇahariṇorabhraśaśamahiṣavarāhāṇāṃ vā rudhiraṃ; kṣīrayūṣarasaiḥ susnigdhaiścāśnīyāt; upadravāṃśca yathāsvamupacaret ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">bhavanti cātra- dhātukṣayāt srute rakte mandaḥ sañjāyate'nalaḥ | pavanaśca paraṃ kopaṃ yāti tasmāt prayatnataḥ ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">taṃ nātiśītairlaghubhiḥ snigdhaiḥ śoṇitavardhanaiḥ | īṣadamlairanamlairvā bhojanaiḥ samupācaret ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">caturvidhaṃ yadetaddhi rudhirasya nivāraṇam | sandhānaṃ skandanaṃ caiva pācanaṃ dahanaṃ tathā ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">vraṇaṃ kaṣāyaḥ sandhatte raktaṃ skandayate himam | tathā sampācayedbhasma dāhaḥ saṅkocayet sirāḥ ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">askandamāne rudhire sandhānāni prayojayet | sandhāne bhraśyamāne tu pācanaiḥ samupācaret ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">kalpairetaistribhirvaidyaḥ prayateta yathāvidhi | asiddhimatsu caiteṣu dāhaḥ parama iṣyate ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">śeṣadoṣe <note place="foot" type="variant" n="36">‘saśeṣadoṣe rudhire’ iti pā.</note> yato rakte na vyādhirativartate | sāvaśeṣe tataḥ stheyaṃ na tu kuryādatikramam ||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">dehasya rudhiraṃ mūlaṃ rudhireṇaiva dhāryate | tasmādyatnena saṃrakṣyaṃ raktaṃ jīva iti sthitiḥ ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">srutaraktasya sekādyaiḥ śītaiḥ prakupite'nile | śophaṃ satodaṃ koṣṇena sarpiṣā pariṣecat ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śoṇitavarṇanīyo nāma caturdaśo'dhyāya ||14||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="15" xml:id="su.1.15">
          <head>doṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto doṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">doṣadhātumalamūlaṃ hi śarīraṃ, tasmādeteṣāṃ lakṣaṇamucyamānamupadhāraya ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula">tatra <note place="foot" type="variant" n="1">‘svarūpaṃ hi vātādīnāṃ kāryagamyameva, tena kāryamevātra prādhānyāducyate- tatretyādi|’ iti cakraḥ</note> praspandanodvahanapūraṇavivekadhāraṇalakṣaṇo vāyuḥ pañcadhā pravibhaktaḥ śarīraṃ dhārayati (1) |4|</ab>
          <ab type="mula">rāgapaktyojastejomedhoṣmakṛt pittaṃ pañcadhā pravibhaktamagnikarmaṇā'nugrahaṃ karoti; (2) |4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">sandhisaṃśleṣaṇasnehanaropaṇapūraṇabalasthairyakṛcchleṣmā <note place="foot" type="variant" n="5">‘...pūraṇabṛṃhaṇatarpaṇabalasthairyakṛt’ iti cakrasammataḥ pāṭhaḥ| “bṛṃhaṇaṃ saumyasnehanatvābhyāṃ śarīrasya, tarpaṇatvamapi saumyatvādbalakāritvaṃ| carake'pyuktaṃ- “prākṛtastu balaṃ śleṣmā” (ca. sū. a. 17) iti cakraḥ</note> pañcadhā pravibhakta udakakarmaṇā'nugrahaṃ karoti ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula">rasastuṣṭiṃ prīṇanaṃ raktapuṣṭiṃ ca karoti, raktaṃ varṇaprasādaṃ māṃsapuṣṭiṃ jīvayati ca, māṃsaṃ śarīrapuṣṭiṃ medasaśca, medaḥ snehasvedau dṛḍhatvaṃ puṣṭimasthnāṃ ca, asthīni dehadhāraṇaṃ majjñaḥ puṣṭiṃ ca, majjā snehaṃ balaṃ śukrapuṣṭiṃ pūraṇamasthnāṃ ca karoti, śukraṃ dhairyaṃ cyavanaṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘dhairyacyavanaṃ maithunaprayojakatayā’ iti cakraḥ</note> prītiṃ dehabalaṃ harṣaṃ bījārthaṃ ca; (1) |5|</ab>
          <ab type="mula">purīṣamupastambhaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">purīṣaṃ niḥsāramapyāśayabalakāritayā vāyvagnidhāraṇamupastambhaṃ ca karoti| taduktaṃ- ‘sarvadhātukṣayārtasya balaṃ tasya hi viḍbalam’ (ca. ci. a. 8) iti cakraḥ| ‘prāṇavāyvagnidhāraṇāvaṣṭambhakṛt purīṣam’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> vāyvagnidhāraṇaṃ ca, bastipūraṇavikledakṛnmūtraṃ, svedaḥ kledatvaksaukumāryakṛt; (2) |5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">raktalakṣaṇamārtavaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">cakrastu ‘yathoktaraktalakṣaṇaṃ’ iti paṭhati, vyākhyāti ca- ‘yathoktaraktalakṣaṇamiti ārtavarūparaktasya yallakṣaṇamuktaṃ ‘māsi māsi tryahaṃ sraveta’ ityādi, tadevāsya prakṛtisthasya lakṣaṇam’ iti</note> garbhakṛcca, garbho garbhalakṣaṇaṃ, stanyaṃ stanayorāpīnatvajananaṃ jīvanaṃ ceti ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tatra <note place="foot" type="variant" n="12">‘teṣāṃ’ iti pā.</note> vidhivat parirakṣaṇaṃ kurvīta ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">ata ūrdhvameṣāṃ kṣīṇalakṣaṇaṃ vakṣyāmaḥ | tatra, vātakṣaye mandaceṣṭatā'lpavāktvamapraharṣo mūḍhasañjñatā ca, pittakṣaye mandoṣmāgnitā niṣprabhatā ca, śleṣmakṣaye rūkṣatā'ntardāha āmāśayetaraśleṣmāśayaśūnyatā <note place="foot" type="variant" n="14">āmāśayetarāśayānāṃ śūnyatā’ iti hārāṇacandrasammataḥ pāṭhaḥ| ‘āmāśayetarāśayaśūnyatā śirasaśca’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> sandhiśaithilyaṃ (tṛṣṇā <note place="foot" type="variant" n="15">‘tṛṣṇā daurbalyaṃ prajāgaraṇaṃ’ iti kvaciddhastalikhitapustake na paṭhyate</note> daurbalyaṃ prajāgaraṇaṃ) ca ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tatra svayonivardhanānyeva <note place="foot" type="variant" n="17">‘svayonivardhanadravyāṇi’ iti pā.| ‘svayonītivaktavye yadvardhanamityadhikaṃ karoti, tena svayoniśca yadvātādīnāṃ kaṣāyādi tathā''malakādi pratibhāti tannirāsārthaṃ, taddhi svayonirapi pathyatvaprabhāvabādhitatvānna vardhanaṃ, tathā prabhāvādapi yatkaphādivardhanaṃ matsyādi tadapi gṛhyate ...... tatra vāyorvāyureva yoniḥ, pittasyāgniḥ, kaphasyāpaḥ, raktaṃ tejojalātmakaṃ, māṃsaṃ pārthivaṃ, medo jalapṛthivyātmakam, asthi pṛthivyanilātmakaṃ, majjā śukraṃ cāpyaṃ, mūtraṃ jalānalātmakaṃ, purīṣaṃ pārthivam, ārtavamāgneyaṃ, svedaḥ stanyaṃ cāpyam’ iti cakraḥ</note> pratīkāraḥ ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">rasakṣaye hṛtpīḍākampaśūnyatāstṛṣṇā ca, śoṇitakṣaye tvakpāruṣyamamlaśītaprārthanā sirāśaithilyaṃ ca, māṃsakṣaye sphiggaṇḍauṣṭhopasthoruvakṣaḥkakṣāpiṇḍikodaragrīvāśuṣkatā raukṣyatodau gātrāṇāṃ sadanaṃ dhamanīśaithilyaṃ <note place="foot" type="variant" n="18">‘dhamanīśaithilyaṃ māṃsakṣaye śuṣirādhāratayā’ iti cakraḥ</note> ca, medaḥkṣaye plīhābhivṛddhiḥ <note place="foot" type="variant" n="19">‘plīhābhivṛddhirudare medaḥkṣaye vṛddhavātenodaraśūnyatayā ca plīhāsthānādbhraṣṭo vardhate’ iti cakraḥ</note> sandhiśūnyatā raukṣyaṃ meduramāṃsaprārthanā ca, asthikṣaye'sthiśūlaṃ <note place="foot" type="variant" n="20">‘asthitodaḥ’ iti hārāṇacandrasammataḥ pāṭhaḥ</note> dantanakhabhaṅgo <note place="foot" type="variant" n="21">‘dantabhaṅgo'pi tatprabhavāsthikṣayādeva’ iti cakraḥ</note> raukṣyaṃ ca, majjakṣaye'lpaśukratā parvabhedo'sthinistodo'sthiśūnyatā ca, śukrakṣaye meḍhravṛṣaṇavedanā'śaktirmaithune cirādvā prasekaḥ praseke cālparaktaśukradarśanam <note place="foot" type="variant" n="22">‘alpaśukraraktadarśanaṃ ca śukrakṣaye kupitena vāyunā harṣodīritena ca raktānayanādbhavati’ iti cakraḥ</note>||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">tatrāpi svayonivardhanadravyopayogaḥ (pratīkāraḥ <note place="foot" type="variant" n="28">‘pratīkāraḥ’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate</note> ) ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">purīṣakṣaye hṛdayapārśvapīḍā saśabdasya ca vāyorūrdhvagamanaṃ kukṣau sañcaraṇaṃ ca, mūtrakṣaye bastitodo'lpamūtratā ca; atrāpi svayonivardhanadravyopayogaḥ | svedakṣaye stabdharomakūpatā tvakśoṣaḥ sparśavaiguṇyaṃ <note place="foot" type="variant" n="31">‘sparśavaiguṇyamiti svedakṣaye vṛddhavātena jñeyam, stabdharomakūpatā svedakṣayeṇa teṣāṃ śuṣkatvāt’ iti cakraḥ</note> svedanāśaśca; tatrābhyaṅgaḥ svedopayogaśca ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">ārtavakṣaye yathocitakālādarśanamalpatā vā yonivedanā ca; tatra saṃśodhanamāgneyānāṃ ca dravyāṇāṃ vidhivadupayogaḥ | stanakṣaye stanayormlānatā stanyāsambhavo'lpatā vā; tatra śleṣmavardhanadravyopayogaḥ | garbhakṣaye garbhāspandanamanunnatakukṣitā ca; tatra prāptabastikālāyāḥ kṣīrabastiprayogo medyānnopayogaśceti ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">ata ūrdhvamativṛddhānāṃ doṣadhātumalānāṃ lakṣaṇaṃ vakṣyāmaḥ | vṛddhiḥ punareṣāṃ svayonivardhanātyupasevanādbhavati | tatra, vātavṛddhau vākpāruṣyaṃ <note place="foot" type="variant" n="33">‘tvakpāruṣyaṃ’ iti pā.</note> kārśyaṃ kārṣṇyaṃ gātrasphuraṇamuṣṇakāmi(ma)tā nidrānāśo'lpabalatvaṃ <note place="foot" type="variant" n="34">‘nidrā manaso nivṛttyā bhavati, yaduktaṃ- ‘yadā tu manasi klānte karmātmānaḥ klamānvitāḥ| viṣayebhyo nivartante tadā svapiti mānavaḥ” (ca. sū. a. 21) iti| tatra vāyunā manobhramaṇānnidrā na bhavati, pittasyāpyuṣṇatayā manovikṣepānnidrā svalpā bhavati’ cakraḥ</note> gāḍhavarcastvaṃ ca; pittavṛddhau pītāvabhāsatā santāpaḥ śītakāmitvamalpanidratā mūrcchā balahānirindriyadaurbalyaṃ pītaviṇmūtranetratvaṃ ca; śleṣmavṛddhau śauklyaṃ śaityaṃ sthairyaṃ gauravamavasādastandrā nidrā sandhiviśleṣaśca ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">raso'tivṛddho hṛdayotkledaṃ prasekaṃ cāpādayati; raktaṃ raktāṅgākṣitāṃ sirāpūrṇatvaṃ ca; māṃsaṃ sphiggaṇḍauṣṭhopasthorubāhujaṅghāsu vṛddhiṃ gurugātratāṃ ca; medaḥsnigdhāṅgatāmudarapārśvavṛddhiṃ kāsaśvāsādīn daurgandhyaṃ ca; asthyadhyasthīnyadhidantāṃśca; majjā sarvāṅganetragauravaṃ ca; śukraṃ śukrāśmarīmatiprādurbhāvaṃ ca ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">purīṣamāṭopaṃ <note place="foot" type="variant" n="36">‘āṭopamīṣatsaśabdamādhmānam’ iti cakraḥ</note> kukṣau śūlaṃ ca; mūtraṃ mūtravṛddhiṃ <note place="foot" type="variant" n="37">‘mūtravṛddhiṃ pracuramūtranirgamam’ iti cakraḥ| ‘mūtravṛddhiṃ’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate</note> muhurmuhuḥ pravṛttiṃ bastitodamādhmānaṃ ca; svedastvaco daurgandhyaṃ kaṇḍūṃ ca ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">ārtavamaṅgamardamatipravṛttiṃ <note place="foot" type="variant" n="38">‘ārtavaṃ vṛddhatayā vātarodhādaṅgamardaṃ karoti’ iti cakraḥ</note> daurgandhyaṃ ca; stanyaṃ stanayorāpīnatvaṃ muhurmuhuḥ pravṛttiṃ todaṃ ca; garbho jaṭharābhivṛddhiṃ svedaṃ ca ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">teṣāṃ yathāsvaṃ saṃśodhanaṃ kṣapaṇaṃ ca kṣayādaviruddhaiḥ <note place="foot" type="variant" n="39">‘aviruddhairiti vṛddhasya tathā kṣapaṇaṃ kartavyaṃ yathā'nyadoṣasya dhātorvā vṛddhiḥ kṣayo vā na bhavatīti bhāvaḥ, pratikartavyamiti pratikṣaṇaṃ ca bahudoṣe saṃśodhanenālpe ca saṃśamanena kartavyam| yadyapi vṛddhirvyādhirūpatayā doṣakṛtaiva, tathā'pi rasādyāśrayavaśādapi tadgatadoṣāṇāṃ cikitsāviśeṣo bhavatīti jñeyam’ iti cakraḥ</note> kriyāviśeṣaiḥ prakurvīta ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">pūrvaḥ pūrvo'tivṛddhatvādvardhayeddhi paraṃ param | tasmādatipravṛddhānāṃ dhātūnāṃ hrāsanaṃ hitam ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">balalakṣaṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="40">‘samprati dhātusārabhūtatvena dhātvabhinnasyaujasastathā tatkāryasyabalasya ca prayojanavaśādabhedena svarūpaṃ kṣayaṃ ca cikitsārthamāha baletyādi| yatparaṃ tejaḥ sāraṃ ghṛtamadhusthānīyaṃ pratyekameva rasādīnāṃ yadutkṛṣṭo'śaḥ sārabhāgaḥ sa militvā hṛdayapradhānasthānatvāttatrastha eva ca dhamanībhirhṛdayamūlābhiḥ kṛtsnaṃ śarīraṃ tarpayati balahetuśca dhātūnāṃ bhavati, śukraśoṇitasaṃsargātprabhṛti śarīramadhitiṣṭhate svakarmaṇā tadojaḥ’ iti cakraḥ</note> balakṣayalakṣaṇaṃ cāta ūrdhvamupadekṣyāmaḥ | tatra rasādīnāṃ śukrāntānāṃ dhātūnāṃ yat paraṃ tejastat khalvojastadeva balamityucyate, svaśāstrasiddhāntāt ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">tatra balena sthiropacitamāṃsatā <note place="foot" type="variant" n="41">māṃsaṃ ceha bahirdṛśyamānakāryatayoktaṃ, tenetareṣāmapi dhātūnāṃ sthiratvamupacitatvamanenaivoktaṃ jñeyam| . . . sarvaceṣṭāsvapratīghāta iti atra balarūpatayaujaso balasampādyakriyāsvapratighāto jñeyaḥ| bāhyānāṃ pāyvādīnāṃ karmendriyarūpakaraṇānām, ābhyantarāṇāṃ cakṣurādīnāṃ manaḥsahitānām, ātmakāryameṣāṃ visargādi tathā buddhyādi tathā cintanādi ca| pratipattiratrānuṣṭhānaṃ, tena sarvendriyāṇāṃ svakāryapratipattirojonugrahādbhavatīti vākyārthaḥ| tatrendriyāṇi yadi bhautikāni tadā viśiṣṭabhūtamayenaujasā tadvalabṛṃhaṇaṃ yuktameva| yaduktaṃ carake “śarīraṃ hyapi sattvamanuvidhīyate sattvaṃ ca śarīram” (ca. śā. a. 4) iti cakraḥ</note> sarvaceṣṭāsvapratighātaḥ svaravarṇaprasādo bāhyānāmābhyantarāṇāṃ ca karaṇānāmātmakāryapratipattirbhavati ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">bhavanti cātra- ojaḥ <note place="foot" type="variant" n="42">‘śuklamiti prādhānyena śuklaṃ, tena tantrāntaroktaraktādyanugamo'pyaviruddhaḥ| anye śuklasthāne ‘svaccham’ iti paṭhanti, tacca carake ‘prasannam’ iti pāṭhādyuktam| sthiramiti sthāyi| saramiti dehavyāpakatayā’ iti cakraḥ| ‘sthiraṃ sukhaduḥkhayoracañcalaṃ karotīti sthiraṃ, ṇici pacādyac| viviktaṃ pūtaṃ nirmalamiti yāvat’ iti hārāṇacandraḥ</note> somātmakaṃ snigdhaṃ śuklaṃ śītaṃ sthiraṃ saram | viviktaṃ mṛdu mṛtsnaṃ ca prāṇāyatanamuttamam ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">dehaḥ sāvayavastena vyāpto bhavati dehinaḥ | tadabhāvācca śīryante śarīrāṇi śarīriṇām ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">abhighātātkṣayātkopācchokāddhyānācchramātkṣudhaḥ <note place="foot" type="variant" n="43">‘kutaḥ khalvidaṃ kṣīyate yena śarīrāṇi śīryanta ityāha- abhighātādityādi| kṣayādatiramaṇādinā dhātvapacayāt| nanvevaṃ cettatvaṃ kathaṃ tarhyebhirhetubhirupataptā sarvakriyāsvasamarthā apyāturāḥ sadyo na mriyanta ityāśaṅkyāha- hītyādi| sarvaṃ vākyaṃ sāvadhāraṇamiti nyāyāt| ebhyo'bhighātādibhya evetyarthaḥ| hi yasmāt| tejaḥ sarvadhātūnāṃ dīptoṃ'śaḥ| ‘oja’ iti niṣkarṣaḥ, vāyunā cālitaṃ sat dhātugrahaṇaniḥsṛtaṃ dhātavo gṛhyanta ebhiriti dhātugrahaṇāni vakṣyamāṇāni srotāṃsi, tebhyo niḥsṛtaṃ nirgataṃ bhavati, tasmāddehino visraṃsayati sarvebhya eva karmabhyo bahiṣkaroti natu sadyo mārayatīti tātparyam| etenaujasaḥ kṣaye mriyate, mūlasthānātpracyāvite tu sarvakarmaṇāmatipatito bhavatītyuktaṃ bhavati| vakṣyati ca ‘kriyāsannirodhaśca visraṃse” iti hārāṇacandraḥ| ‘dhātavo gṛhyante yaistāni dhātugrahaṇāni srotāṃsi ojovāhīni’| yaduktaṃ- ‘ojovahāvidhamyante śarīre'smin samantataḥ’ (ca. sū. a. 30) iti | kiṃvā dhātugrahaṇasrotaḥsthānatayā dhātugrahaṇaṃ hṛdayaṃ, tato niḥsṛtaṃ dhamanībhireva| kiṃvā ‘niṣṭhitam’ iti pāṭhaḥ| tadā ojovāhisrotaḥsu hṛdi sthitamityarthaḥ’ iti cakraḥ</note>| ojaḥ saṅkṣīyate hyebhyo dhātugrahaṇaniḥsṛtam | tejaḥ samīritaṃ tasmādvisraṃsayati dehinaḥ ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">tasya <note place="foot" type="variant" n="44">‘vyāpaddoṣaduṣṭatve guṇahīnatvaṃ, liṅgāni bhavantītyuttareṇa sandhiviśleṣādinā yojyam’ cakraḥ| ‘visraṃso vyāpacca kṣayabhedau doṣaduṣṭatayā guṇāpacayenotpatterityaprastutaprastāvāpattirnāśaṅkanīyā, kṣayo hi nāma yathākathañcidapacaya ityavocāma| doṣāṇāṃ vātādīnāṃ svasthānādapagamo doṣacyavanaṃ, kriyā vāṅmanaḥśarīraceṣṭāḥ, tāsāmasamyaṅgāśaḥ kriyā'sannirodhaḥ, ‘na nirodho n cotpattiḥ’ ityādau nāśārthe nirodhaprayogadarśanāt| vakṣyati- ‘aprācuryaṃ kriyāṇāṃ ca’ iti hārāṇacandraḥ</note> visraṃso vyāpat kṣaya iti (trayo doṣāḥ;) liṅgāni <note place="foot" type="variant" n="45">‘liṅgāni sandhiviśleṣaḥ’ ityādistāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> bhavanti sandhiviśleṣo gātrāṇāṃ sadanaṃ doṣacyavanaṃ kriyāsannirodhaśca visraṃse, stabdhagurugātratā vātaśopho varṇabhedo glānistandrā nidrā ca vyāpanne, mūrcchā māṃsakṣayo mohaḥ pralāpo maraṇamiti ca kṣaye ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">bhavanti cātra- trayo doṣā balasyoktā vyāpadvisraṃsanakṣayāḥ | viśleṣasādau gātrāṇāṃ doṣavisraṃsanaṃ śramaḥ ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">aprācuryaṃ kriyāṇāṃ ca balavisraṃsalakṣaṇam <note place="foot" type="variant" n="46">‘mataṃ visraṃsalakṣaṇam’ iti pā.</note>| gurutvaṃ stabdhatā'ṅgeṣu glānirvarṇasya bhedanam ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">tandrā nidrā vātaśopho balavyāpadi lakṣaṇam | mūrcchā māṃsakṣayo mohaḥ pralāpo'jñānameva ca ||27||</seg> pūrvoktāni ca liṅgāni maraṇaṃ ca balakṣaye |28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">tatra visraṃse vyāpanne ca kriyāviśeṣairaviruddhairbalamāpyāyayet <note place="foot" type="variant" n="47">‘aviruddhairojonukūlaiḥ, atra mūḍhasañjñamiti viśeṣaṇaṃ tadavasthāyāmeva varjanārtham’ iti hārāṇacandraḥ| ‘kriyāviśeṣairiti ojovardhakaistadviśodhakaiśca, aviruddhairiti agnyādyaviruddhaiḥ, balamiti ojaḥ’ iti cakraḥ</note>; itaraṃ <note place="foot" type="variant" n="48">naṣṭasañjñamitaraṃ tu’ iti pā.</note> tu mūḍhasañjñaṃ varjayet ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">doṣadhātumalakṣīṇo balakṣīṇo'pi vā naraḥ | svayonivardhanaṃ yattadannapānaṃ prakāṅkṣati ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">yadyadāhārajātaṃ tu kṣīṇaḥ prārthayate naraḥ | tasya tasya sa lābhe tu taṃ taṃ kṣayamapohati ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">yasya <note place="foot" type="variant" n="50">‘dhātukṣayāditi ojaḥ kṣayāt| sañjñā jñānaṃ, karma vyāpāraḥ, etayoruparama eva mūrcchā| balaṃ śaktiḥ| atra doṣādikṣayavṛddhiprakaraṇe pratikartavyā ojaso vṛddhirnābhihitā, tasyāyurvṛddhivannirvikāratvenābhimatatvādeva’ iti cakraḥ</note> dhātukṣayādvāyuḥ sañjñāṃ karma ca nāśayet | prakṣīṇaṃ ca balaṃ yasya nāsau śakyaścikitsitum ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">rasanimittameva sthaulyaṃ kārśyaṃ ca | tatra śleṣmalāhārasevino'dhyaśanaśīlasyāvyāyāmino divāsvapnaratasya cāma evānnaraso <note place="foot" type="variant" n="51">‘āma eveti ivārtho'yamevaśabdaḥ, raktādirūpeṇāpariṇatatayā apakva ivetyarthaḥ| na tu ‘āmāśayasthaḥ kāyāgnerdaurbalyādavipācitaḥ’ ityādinoktaḥ, tasya rogahetutayā''māśayasthatvena ca medojanakatvāyogāt’ iti cakraḥ</note> madhurataraśca śarīramanukrāmannatisnehānmedo janayati, tadatisthaulyamāpādayati <note place="foot" type="variant" n="52">medaso'tipravṛddhatvājjāṭharyamāpādayati| tamatijāṭharaṃ kṣudraśvāsa...’ ityādistāḍapatrapustake pāṭhaḥ| ‘jāṭharyamiti bṛhajjaṭharatvaṃ iti cakraḥ</note>; tamatisthūlaṃ kṣudraśvāsapipāsākṣutsvapnasvedagātradaurgandhyakrathanagātrasādagadgadatvāni kṣipramevāviśanti, saukumāryānmedasaḥ sarvakriyāsvasamarthaḥ, kaphamedoniruddhamārgatvāccālpavyavāyo bhavati, āvṛtamārgatvādeva śeṣā dhātavo nāpyāyante'tyarthamato'lpaprāṇo bhavati, pramehapiḍakājvarabhagandaravidradhivātavikārāṇāmanyatamaṃ prāpya pañcatvamupayāti, sarva eva cāsya rogā balavanto <note place="foot" type="variant" n="53">‘balavattarāḥ’ iti pā.</note> bhavantyāvṛtamārgatvāt srotasām; atastasyotpattihetuṃ pariharet | utpanne tu śilājatuguggulugomūtratriphalāloharajorasāñjanamadhuyavamudgakoradūṣakaśyāmākoddālakādīnāṃ virūkṣaṇacchedanīyānāṃ ca dravyāṇāṃ vidhivadupayogo vyāyāmo lekhanabastyupayogaśceti <note place="foot" type="variant" n="54">‘cakārāt ‘guru cātarpaṇaṃ śreṣṭhaṃ sthūlānāṃ karśanaṃ prati’ (ca. sū. a. 21) iti samuccinoti’ iti cakraḥ</note>||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">tatra punarvātalāhārasevino'tivyāyāmavyavāyādhyayanabhayaśokadhyānarātrijāgaraṇapipāsākṣu tkaṣāyālpāśanaprabhṛtibhirupaśoṣito rasadhātuḥ śarīramananukrāmannalpatvānna prīṇāti, tasmādatikārśyaṃ bhavati; so'tikṛśaḥ kṣutpipāsāśītoṣṇavātavarṣabhārādāneṣvasahiṣṇurvātarogaprāyo'lpaprāṇaśca kriyāsu bhavati, śvāsakāsaśoṣaplīhodarāgnisādagulmaraktapittānāmanyatamamāsādya maraṇamupayāti, sarva eva cāsya rogā balavanto bhavantyalpaprāṇatvāt; atastasyotpattihetuṃ pariharet | utpanne tu payasyāśvagandhāvidārigandhāśatāvarībalātibalānāgabalānāṃ madhurāṇāmanyāsāṃ cauṣadhīnāmupayogaḥ, kṣīradadhighṛtamāṃsaśāliṣaṣṭikayavagodhūmānāṃ ca, divāsvapnabrahmacaryāvyāyāmabṛṃhaṇabastyupayogaśceti ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">yaḥ punarubhayasādhāraṇānyāseveta tasyānnarasaḥ śarīramanukrāman samān dhātūnupacinoti, samadhātutvānmadhyaśarīro bhavati sarvakriyāsu samarthaḥ kṣutpipāsāśītoṣṇavātavarṣātapasaho balavāṃśca, sa satatamanupālayitavya iti ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">bhavanti cātra- atyantagarhitāvetau <note place="foot" type="variant" n="56">‘dvāvapi garhitāvetau’ iti cakrasammataḥ pāṭhaḥ</note> sadā sthūlakṛśau narau | śreṣṭho madhyaśarīrastu kṛśaḥ sthūlāttu pūjitaḥ ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">doṣaḥ prakupito dhātūn kṣapayatyātmatejasā | iddhaḥ svatejasā vahnirukhāgatamivodakam ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">vailakṣaṇyāccharīrāṇāmasthāyitvāttathaiva <note place="foot" type="variant" n="57">‘atha kṣayavṛddhī prākṛtamānāpekṣe, tacceha noktaṃ, kuta ityāha- vailakṣaṇyādityādi| dīrghahrasvasthūlakṛśabālavṛddhādīnāṃ śarīravailakṣaṇyāt, śarīravailakṣaṇye ca taddoṣādimānavailakṣaṇyamityarthaḥ| asthāyitvāditi doṣādibhiḥ sambadhyate| tena pūrvāhṇe vasante ca kapho vṛddhaḥ, grīṣme sāyaṃ ca kṣīṇaḥ, ityādinā tattadvṛddhikṣayahetuprāptyā'pi doṣadhātumalānāmaniyatamānatvādityarthaḥ| na vidyate iti niyataṃ mānaṃ na vidyate yat śāstrakāreṇa nirdeśyeteti bhāvaḥ| atha kathaṃ tarhi doṣādisāmyavyavahāra ityāha- eṣāmityādi|’ iti cakraḥ</note> ca | doṣadhātumalānāṃ tu parimāṇaṃ na vidyate ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">eṣāṃ samatvaṃ yaccāpi bhiṣagbhiravadhāryate <note place="foot" type="variant" n="59">‘abhidhīyate’ iti pā.</note>| na tat svāsthyādṛte śakyaṃ vaktumanyena hetunā ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">doṣādīnāṃ tvasamatāmanumānena lakṣayet | aprasannendriyaṃ <note place="foot" type="variant" n="60">aprasannendriyatvaṃ sarvadoṣādivikāramānāgatatvenoktaṃ, yato'vaśyaṃ vikāre duḥkhakāriṇi manovāksparśādiṣu vā'nyatamamindriyaṃ vikṛtatayā aprasannaṃ bhavati’ iti cakraḥ</note> vīkṣya puruṣaṃ kuśalo bhiṣak ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">(svasthasya rakṣaṇaṃ kuryādasvasthasya tu buddhimān) | kṣapayedbṛṃhayeccāpi doṣadhātumalān bhiṣak | tāvadyāvadarogaḥ syādetatsāmyasya <note place="foot" type="variant" n="61">‘syānnaro rogasamanvitaḥ’ iti pā.| ‘etadarogatvaṃ doṣadhātumalasāmyasvāsthyasya lakṣaṇaṃ, svāsthyārthā ca cikitseti bhāvaḥ’ iti cakraḥ</note> lakṣaṇam ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">samadoṣaḥ <note place="foot" type="variant" n="62">‘samadhātumalakriya iti samā prākṛtadhātūnāṃ malānāṃ ca kriyā prākṛtakarmarūpā yasya sa tathā, atra kriyāgrahaṇaṃ samakriyayaiva dhātumalānāṃ parokṣāṇāṃ prāyaḥ sāmyāvagatiriti sūcanārtham| dhātugrahaṇena upadhātvādīnāṃ dhārakāṇāṃ grahaṇam| agnyādisamatayaiva doṣāḥ samā lakṣyante| atha samāgnitvādyapyantarvartitayā durvijñeyaṃ kathaṃ jñeyamityāha- prasannātmendriyamanā iti| ātmādiprasannatā hi duḥkharūpāgnyādivaiṣamyātmakavikāravirahitatvena bhavati, nahi duḥkhayoge satyātmādiprasannatā sambhavati| ... ātmāditrayābhidhānaṃ ca tribhireva militairnirduḥkhatājñānarūpaprasannatānubhavāt| yaduktam ‘ātmājñaḥ karaṇairyogāt jñānamasya pravartate’ (ca. śā. a. 1) iti| karaṇāni jñāne manaḥsamāhitānīndriyāṇi| tena prasannātmendriyamanastvameva svāsthyalakṣaṇamavyabhicāri vyaktaṃ ca| tatparikaratayā vaidyakasiddhāntopayuktatayā ca samadoṣādyabhidhānamiti yuktaṃ paśyāmaḥ’ iti cakraḥ</note> samāgniśca samadhātumalakriyaḥ | prasannātmendriyamanāḥ svastha ityabhidhīyate ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne doṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīyo nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ ||15||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="16" xml:id="su.1.16">
          <head>karṇavyadhabandhavidhyadhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘pūrvādhyāyoktasvasthādhikārātsvasthaviṣayakarṇavyadhabandhavidhirucyate| tenādhikārānuvṛttiriha sambandhaḥ’ iti cakraḥ</note> karṇavyadhabandhavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">rakṣābhūṣaṇanimittaṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘rakṣetyādyarthe kumāratantraṃ- karṇavyadhe kṛte bālo na grahairabhibhūyate| bhūṣyate'sya mukhaṃ tasmāt kāryastatkarṇayorvyadhaḥ iti| yadyapi karṇavyadhena vraṇini bāle rakṣobhayaṃ bhavati, tathā'pi tadalpakālaṃ pratikartavyaṃ ca, tena cirakālarakṣārthaṃ tadalpaṃ tyajyata eva’ iti cakraḥ</note> bālasya karṇau vidhyete | tau ṣaṣṭhe māsi saptame vā śuklapakṣe praśasteṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu kṛtamaṅgalasvastivācanaṃ dhātryaṅke kumāradharāṅke <note place="foot" type="variant" n="3">‘kumāradharāṅke’ iti tāḍapatrapustake na paṭhyate</note> vā kumāramupaveśya bālakrīḍanakaiḥ pralobhyābhisāntvayan bhiṣagvāmahastenākṛṣya karṇaṃ daivakṛte <note place="foot" type="variant" n="4">‘daivakṛte chidre iti daivena karṇavyadhārthaṃ sūryālokadṛśyamānapratanupradeśarūpaṃ sirādibhī rahitaṃ nirlohitāgamanaṃ ca chidraṃ kṛtamastīti bhāvaḥ’ iti cakraḥ</note> chidra ādityakarāvabhāsite śanaiḥ śanairdakṣiṇahastenarju vidhyet, pratanukaṃ sūcyā, bahalamārayā, pūrvaṃ dakṣiṇaṃ kumārasya, vāmaṃ kumāryāḥ; tataḥ picuvartiṃ <note place="foot" type="variant" n="5">picuvartiriha tūlasūtrarūpaiva praveśanāharaṇasaukaryāt iti hārāṇacandraḥ</note> praveśayet <note place="foot" type="variant" n="6">‘tato vartiṃ praveśya samyagviddhamāmatailena pariṣecayet’ iti pā.</note>||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">śoṇitabahutvena vedanayā cānyadeśaviddhamiti jānīyāt, nirupadravatayā taddeśaviddhamiti ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatrājñena yadṛcchayā viddhāsu <note place="foot" type="variant" n="7">‘viddhāyāṃ sirāyāṃ jvaro dāhaḥ śvayathurvedanā granthayo manyāstambhāpatānakaśirograhakarṇaśūlāni bhavanti’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> sirāsu kālikāmarmarikālohitikāsūpadravā <note place="foot" type="variant" n="8">‘nanu sirāvyadhādhyāye ‘karṇayoścatasraḥ, tāsāṃ śabdavahāmekaikāṃ pariharet’ ityuktaṃ, tadadhikasirābhidhānamihāyuktaṃ? na, yatastatra sthūlavibhāgena sirā catuṣkamuktaṃ, iha tu sūkṣmasirābhedenādhikaṃ vaktavyam’ iti cakraḥ</note> bhavanti | tatra, kālikāyāṃ jvaro dāhaḥ śvayathurvedanā ca bhavati; marmarikāyāṃ vedanā jvaro granthayaśca; lohitikāyāṃ manyāstambhāpatānakaśirograhakarṇaśūlāni bhavanti | teṣu yathāsvaṃ pratikurvīta ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">kliṣṭajihmāpraśastasūcīvyadhādgāḍhataravartitvāddoṣasamudāyādapraśastavyadhādvā yatra saṃrambho <note place="foot" type="variant" n="9">‘saṃrambhaḥ śvayathudāhādiyogaḥ’ iti cakraḥ</note> vedanā vā bhavati tatra vartimupahṛtyāśu madhukairaṇḍamūlamañjiṣṭhāyavatilakalkairmadhughṛtapragāḍhairālepayettāvadyāvat surūḍha iti; surūḍhaṃ cainaṃ punarvidhyet; vidhānaṃ tu pūrvoktameva ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tatra samyagviddhamāmatailena pariṣecayet, tryahāttryahācca vartiṃ sthūlatarāṃ dadyāt, pariṣekaṃ ca tameva ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">atha vyapagatadoṣopadrave karṇe vardhanārthaṃ laghu vardhanakaṃ kuryāt ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">evaṃ vivardhitaḥ karṇaśchidyate tu dvidhā nṛṇām | doṣato <note place="foot" type="variant" n="13">‘doṣata iti śarīradoṣapakṣobhāt’ iti cakraḥ</note> vā'bhighātādvā sandhānaṃ tasya me śṛṇu ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">tatra <note place="foot" type="variant" n="14">tatretyādinā bandhaviśeṣārthaṃ tathā'sandheyakarṇaparityāgārthaṃ ca pālyākṛtiviśeṣānāha| yadyapi daśakarṇā atra bandhanārhā vaktavyāḥ, pañcāsādhyatvānna bandhyāḥ, tathā'pi pañcadaśakarṇabandhākṛtaya iti vacanādabandhyānāmapi bandhasambhāvanāmātraṃ bandhasambandhājjñeyam| ye tu ‘karṇākṛtayaḥ’ iti paṭhanti tadgranthaḥ spaṣṭa eva| nemisandhānaka iti nemisandhānabandhena bandhanīyaḥ| evamutpalabhedyakādāvapi vyākhyeyam| vṛttetyādau pūrvasmādvṛttatvaṃ pālyorviśeṣaḥ, ata evotpalatulyatayotpalabhedyako bandho bhavati| hrasvetyādāvanatidīrghatvaṃ pūrvasmādviśeṣaḥ| ābhyantaraikapālerbahirāsañjanādāsaṅgimaḥ| bāhyaikapālestu gaṇḍāt kṛttena māṃsena yojanād gaṇḍakarṇaḥ| abhyantaro gaṇḍadeśaḥ, etadviparyayeṇa bāhyaḥ| nirvedhima iti punaḥ pradeśāntaravedhena niṣpannaḥ| aṇusthūlasamaviṣamapāliriti aṇusthūlatvābhyāṃ pālirekā samā aparā viṣamā yasya sa tathā| tatra vaiṣamyaṃ likhitvā bandhena yojyata iti vyāyojimaḥ| abhyantaradīrghaikapālyā bāhyapāleḥ pūrṇapidhānāt kapāṭasandhikaḥ| bāhyadīrghaikapālyā tu abhyantarahrasvapāleralpapidhānādardhakapāṭasandhiko bhavati| nirmāṃsetyādau kākauṣṭhasadṛśatvāt kākauṣṭhakaḥ’ iti cakraḥ</note> samāsena pañcadaśakarṇabandhākṛtayaḥ | tadyathā- nemisandhānaka utpalabhedyako vallūraka āsaṅgimo gaṇḍakarṇa āhāryo nirvedhimo vyāyojimaḥ kapāṭasandhiko'rdhakapāṭasandhikaḥ saṅkṣipto hīnakarṇo vallīkarṇo yaṣṭikarṇaḥ kākauṣṭhaka iti | teṣu, pṛthulāyatasamobhayapālirnemisandhānakaḥ, vṛttāyatasamobhayapālirutpalabhedyakaḥ; hrasvavṛttasamobhayapālirvallūrakaḥ; abhyantaradīrghaikapālirāsaṅgimaḥ; bāhyadīrghaikapālirgaṇḍakarṇaḥ; apālirubhayato'pyāhāryaḥ; pīṭhopamapālirubhayataḥ kṣīṇaputrikāśrito nirvedhimaḥ, sthūlāṇusamaviṣamapālirvyāyojimaḥ; abhyantaradīrghaikapāliritarālpapāliḥ kapāṭasandhikaḥ; bāhyadīrghaikapāliritarālpapālirardhakapāṭasandhikaḥ | tatra daśaite karṇabandhavikalpāḥ sādhyāḥ <note place="foot" type="variant" n="15">‘daśaite sādhyāḥ’ iti cakrasammataḥ pāṭhaḥ</note>; teṣāṃ svanāmabhirevākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ saṅkṣiptādayaḥ pañcāsādhyāḥ | tatra śuṣkaśaṣkulirutsannapāliritarālpapāliḥ saṅkṣiptaḥ <note place="foot" type="variant" n="16">‘śuṣkaśaṣkulyāditaḥ saṅkucito bandhaḥ saṅkṣiptaḥ’ iti hārāṇacandraḥ</note>; anadhiṣṭhānapāliḥ paryantayoḥ kṣīṇamāṃso hīnakarṇaḥ; tanuviṣamālpapālirvallīkarṇaḥ; grathitamāṃsastabdhasirātatasūkṣmapāliryaṣṭikarṇaḥ; nirmāṃsasaṅkṣiptāgrālpaśoṇitapāliḥ kākauṣṭhaka iti | baddheṣvapi tu śophadāharāgapākapiḍakāsrāvayuktā na siddhimupayānti ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">bhavanti cātra- yasya pālidvayamapi karṇasya na bhavediha | karṇapīṭhaṃ same madhye tasya viddhvā vivardhayet ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">bāhyāyāmiha dīrghāyāṃ sandhirābhyantaro bhavet | ābhyantarāyāṃ dīrghāyāṃ bāhyasanghirudāhṛtaḥ ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">ekaiva tu bhavet pāliḥ sthūlā pṛthvī sthirā ca yā | tāṃ dvidhā pāṭayitvā tu chittvā copari sandhayet ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">gaṇḍādutpāṭya māṃsena sānubandhena jīvatā | karṇapālīmapālestu kuryānnirlikhya śāstravit ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">ato'nyatamaṃ bandhaṃ cikīrṣuragropaharaṇīyoktopasambhṛtasambhāraṃ <note place="foot" type="variant" n="19">‘agropaharaṇīyoktasambhāramupaharedviśeṣataścātra surāmaṇḍaṃ’ pā.</note> viśeṣataścātropaharet <note place="foot" type="variant" n="20">‘viśeṣataścopaharediti surādibhiratra prakṣālanādyupayogasya vakṣyamāṇatvāt’ iti cakraḥ</note> surāmaṇḍaṃ kṣīramudakaṃ dhānyāmlaṃ kapālacūrṇaṃ ceti | tato'ṅganāṃ <note place="foot" type="variant" n="21">‘puruṣaśabdena jātivācinā'ṅganālāme'pyaṅganāvacanaṃ viśeṣeṇa karṇavyadhe'dhikṛtatvadarśanārtham| yaduktaṃ bhoje- “sakuṇḍalāni dīptāni śobhante vadanāni tu| bhoja strīṇāṃ viśeṣeṇa kṛtaiḥ karṇavibhūṣaṇaiḥ’ iti cakraḥ</note> puruṣaṃ vā grathitakeśāntaṃ laghu bhuktavantamāptaiḥ suparigṛhītaṃ ca kṛtvā, bandhamupadhārya, chedyabhedyalekhyavyadhanairupapannairupapādya, karṇaśoṇitamavekṣya <note place="foot" type="variant" n="22">‘avekṣeta tadduṣṭamaduṣṭaṃ veti’ iti pā.</note> duṣṭamaduṣṭaṃ veti; tatra vātaduṣṭe dhānyāmloṣṇodakābhyāṃ pittaduṣṭe śītodakapayobhyāṃ śleṣmaduṣṭe surāmaṇḍoṣṇodakābhyāṃ prakṣālya karṇau, punaravalikhyānunnatamahīnamaviṣamaṃ ca karṇasandhiṃ sanniveśya, sthitaraktaṃ sandadhyāt | tato madhughṛtenābhyajya picuprotayoranyatareṇāvaguṇṭhya sūtreṇānavagāḍhamanatiśithilaṃ ca baddhvā kapālacūrṇenāvakīryācārikamupadiśet, dvivraṇīyoktena ca vidhānenopacaret ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">bhavati cātra- vighaṭṭanaṃ divāsvapnaṃ vyāyāmamatibhojanam | vyavāyamagnisantāpaṃ vākśramaṃ ca vivarjayet ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">na cāśuddharaktamatipravṛttaraktaṃ kṣīṇaraktaṃ vā sandadhyāt | sa hi vātaduṣṭe rakte rūḍho'pi paripuṭanavān, pittaduṣṭe dāhapākarāgavedanāvān, śleṣmaduṣṭe stabdhaḥ kaṇḍūmān, atipravṛttarakte śyāvaśophavān, kṣīṇo'lpamāṃso na vṛddhimupaiti ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">(āmatailena <note place="foot" type="variant" n="23">ayaṃ pāṭhastāḍapatrapustake na paṭhyate</note> trirātraṃ pariṣecayet, trirātrācca picuṃ parivartayet) | sa yadā surūḍho nirupadravaḥ savarṇo bhavati tadainaṃ śanaiḥ śanairabhivardhayet | ato'nyathā saṃrambhadāhapākarāgavedanāvān, punaśchidyate vā ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">athāsyāpraduṣṭasyābhivardhanārthamabhyaṅgaḥ | tadyathā- godhāpratudaviṣkirānūpaudakavasāmajjānau payaḥ sarpistailaṃ gaurasarṣapajaṃ ca yathālābhaṃ sambhṛtyārkālarkabalātibalānantāpāmārgāśvagandhāvidārigandhākṣīraśuklājalaśūkamadhuravargapayasyāprativāpaṃ tailaṃ vā pācayitvā svanuguptaṃ nidadhyāt ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">sveditonmarditaṃ karṇaṃ snehenaitena yojayet <note place="foot" type="variant" n="25">‘... manena mrakṣayedbudhaḥ| tato'nupadravaḥ’ iti pā.</note>| athānupadravaḥ samyagbalavāṃśca vivardhate ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula">yavāśvagandhāyaṣṭyāhvaistilaiścodvartanaṃ hitam |21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">śatāvaryaśvagandhābhyāṃ payasyairaṇḍajīvanaiḥ ||21||</seg> tailaṃ vipakvaṃ sakṣīramabhyaṅgāt pālivardhanam |22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">ye tu karṇā na vardhante svedasnehopapāditāḥ <note place="foot" type="variant" n="26">‘vidhinā'nena yojitāḥ’ iti pā.</note>||22||</seg> <seg type="unit" n="23">teṣāmapāṅgadeśe tu kuryāt pracchānameva tu | bāhyacchedaṃ <note place="foot" type="variant" n="27">‘apāṅgadeśe netrapucchānte, pracchānaṃ tvaṅmātrāvakartanameva kuryānna tvadhikamityevakāreṇākṣiptamarthaṃ punaḥ sphuṭīkṛtyāvagamayati- bāhyetyādinā| bāhyaśabdeneha prāyastvaṅmātrāntaritatvena nātigambhīramapāṅgākhyaṃ marmaivābhipreyata iti gamyate, vyāpadastu tato dhruvā ityukteḥ| tatra tadantareṇa kiñcana vyāpattikaraṃ nopalabhāmahe’ iti hārāṇacandraḥ| bāhyacchedyaṃ iti pā.</note> na kurvīta vyāpadaḥ syustatodhruvāḥ ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">baddhamātraṃ tu yaḥ karṇaṃ sahasaivābhivardhayet | āmakośī samādhmātaḥ kṣiprameva vimucyate ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">jātaromā suvartmā ca śliṣṭasandhiḥ samaḥ sthiraḥ | surūḍho'vedano yaśca taṃ karṇaṃ vardhayecchanaiḥ ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">amitāḥ karṇabandhāstu vijñeyāḥ kuśalairiha | yo yathā suviśiṣṭaḥ syāttaṃ tathā viniyojayet | (karṇapālyāmayānnṝṇāṃ punarvakṣyāmi suśruta! | karṇapālyāṃ prakupitā vātapittakaphāstrayaḥ(1) ||26||</seg> <seg type="unit" n="26">dvidhā vā'pyatha saṃsṛṣṭāḥ kurvanti vividhā rujaḥ | visphoṭaḥ stabdhatā śophaḥ pālyāṃ doṣe tu vātike(2) ||26||</seg> <seg type="unit" n="26">dāhavisphoṭajananaṃ śophaḥ pākaśca paittike | kaṇḍūḥ saśvayathuḥ stambho gurutvaṃ ca kaphātmake(3) ||26||</seg> <seg type="unit" n="26">yathādoṣaṃ ca saṃśodhya kuryātteṣāṃ cikitsitam | svedābhyaṅgaparīṣekaiḥ pralepāsṛgvimokṣaṇaiḥ(4) ||26||</seg> <seg type="unit" n="26">mṛdvīṃ kriyāṃ bṛṃhaṇīyairyathāsvaṃ bhojanaistathā | ya evaṃ vetti doṣāṇāṃ cikitsāṃ kartumarhati(5) ||26||</seg> <seg type="unit" n="26">ata ūrdhvaṃ nāmaliṅgairvakṣye pālyāmupadravān | utpāṭakaścotpuṭakaḥ śyāvaḥ kaṇḍūyuto bhṛśam(6) ||26||</seg> <seg type="unit" n="26">avamanthaḥ sakaṇḍūko granthiko jambulastathā | srāvī ca dāhavāṃścaiva śṛṇveṣāṃ kramaśaḥ kriyām(7) ||26||</seg> <seg type="unit" n="26">apāmārgaḥ sarjarasaḥ pāṭalālakucatvacau | utpāṭake pralepaḥ syāttailamebhiśca pācayet(8) ||26||</seg> <seg type="unit" n="26">śampākaśigrupūtīkān godhāmedo'tha tadvasām | vārāhaṃ gavyamaiṇeyaṃ pittaṃ sarpiśca saṃsṛjet(9) ||26||</seg> <seg type="unit" n="26">lepamutpuṭake dadyāttailamebhiśca sādhitam | gaurīṃ sugandhāṃ saśyāmāmanantāṃ taṇḍulīyakam(10) ||26||</seg> <seg type="unit" n="26">śyāve pralepanaṃ dadyāttailamebhiśca sādhitam | pāṭhāṃ rasāñjanaṃ kṣaudraṃ tathā syāduṣṇakāñjikam(11) ||26||</seg> <seg type="unit" n="26">dadyāllepaṃ sakaṇḍūke tailamebhiśca sādhitam | vraṇībhūtasya deyaṃ syādidaṃ tailaṃ vijānatā(12) ||26||</seg> <seg type="unit" n="26">madhukakṣīrakākolījīvakādyairvipācitam | godhāvarāhasarpāṇāṃ vasāḥ syuḥ kṛtabṛṃhaṇe(13) ||26||</seg> <seg type="unit" n="26">pralepanamidaṃ dadyādavasicyāvamanthake | prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ samaṅgāṃ dhavameva ca(14) ||26||</seg> <seg type="unit" n="26">tailamebhiśca sampakvaṃ śṛṇu kaṇḍūmataḥ kriyām | sahadevā viśvadevā ajākṣīraṃ sasaindhavam | etairālepanaṃ dadyāttailamebhiśca sādhitam(15) ||26||</seg> <seg type="unit" n="26">granthike guṭikāṃ pūrvaṃ srāvayedavapāṭya tu | tataḥ saindhavacūrṇaṃ tu ghṛṣṭvā lepaṃ pradāpayet(16) ||26||</seg> <seg type="unit" n="26">likhitvā tatsrutaṃ ghṛṣṭvā cūrṇairlodhrasya jambule | kṣīreṇa pratisāryainaṃ śuddhaṃ saṃropayettataḥ(17) ||26||</seg> <seg type="unit" n="26">madhuparṇī madhūkaṃ ca madhukaṃ madhunā saha | lepaḥ srāviṇi dātavyastailamebhiśca sādhitam(18) ||26||</seg> <seg type="unit" n="26">pañcavalkaiḥ samadhukaiḥ piṣṭaistaiśca ghṛtānvitaiḥ | jīvakādyaiḥ sasarpiṣkairdahyamānaṃ pralepayet)(19) ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">viśleṣitāyāstvatha nāsikāyā vakṣyāmi sandhānavidhiṃ yathāvat | nāsāpramāṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="28">nāsāpramāṇaṃ nāsāyā viyojitāṃśaparimitaṃ pṛthivīruhāṇāṃ patraṃ gṛhītvā, tena pramāṇena gaṇḍapārśvāllalāṭādvā avalambi śoṇitapracārārthamekāṃśena śarīrasaṃśrayi yathā syāttathā utkṛtya yathāyogaṃ chittvā ‘tvaṅmāṃsaṃ’ iti śeṣaḥ, baddhaṃ yantrādinā saṃyatameva, nāsikāgraṃ nāsikāyā viśleṣitāṃśoparibhāgaṃ tadgatatvaṅmātramiti yāvat na tvavagāḍhamiti tātparyaṃ, atha kārtsyenāśu vilikhya śastreṇa likhitvā'pramatto bhiṣag sādhubandhaiḥ sūcyādiprāśastyenopapannairbandhanaistatprāgutkṛtaṃ tvaṅmāṃsaṃ prati abhimukhīkṛtya, yuttayā vāmato dakṣiṇato vā āvartyānīya, likhitāvakāśe nyubjīkṛtya sthāpayitveti yāvat, sandadhīta sandadhyāt| atho'nantaraṃ yathāvadabhisamīkṣya vimṛśya, nāḍīdvayeneti śvāsapracārārheṇaivaināṃ nāsikāṃ proṇṇamya kiñcidunnatāṃ kṛtvā, samyak susaṃhitaṃ sammilitaṃ yathāsyāttathā nāḍyagrapārśvapraṇihitayā picuvartyā saṃyamya, pattaṅgādibhiravacūrṇayet’ iti hārāṇacandraḥ</note> pṛthivīruhāṇāṃ patraṃ gṛhītvā tvavalambi <note place="foot" type="variant" n="29">‘tvavalambya’ iti pā.</note> tasya ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">tena pramāṇena hi gaṇḍapārśvādutkṛtya baddhaṃ tvatha nāsikāgram | vilikhya cāśu pratisandadhīta tat sādhubandhairbhiṣagapramattaḥ ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">susaṃhitaṃ samyagato yathāvannāḍīdvayenābhisamīkṣya baddhvā | pronnamya caināmavacūrṇayettu pataṅgayaṣṭīmadhukāñjanaiśca ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">sañchādya samyak picunā sitena tailena siñcedasakṛttilānām | ghṛtaṃ ca pāyyaḥ sa naraḥ sujīrṇe snigdho virecyaḥ sa yathopadeśam ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">rūḍhaṃ ca sandhānamupāgataṃ syāttadardhaśeṣaṃ tu punarnikṛntet | hīnāṃ punarvardhayituṃ yateta samāṃ ca kuryādativṛddhamāṃsām ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">nāḍīyogaṃ vinauṣṭhasya nāsāsandhānavadvidhim | ya evameva jānīyāt sa rājñaḥ kartumarhati ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne karṇavyadhabandhavidhirnāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ ||16||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="17" xml:id="su.1.17">
          <head>āmapakvaiṣaṇīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāta āmapakvaiṣaṇīyamadhyāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘pūrvādhyāye ‘śothavān bhavati’ ityanena śotho'bhihitaḥ| tasya cāmatā pakvatā ca cikitsāviśeṣārthaṃ jñeyā bhavati, atastadabhidhānārthamāmapakvaiṣaṇīyo'bhidhīyate|” iti cakraḥ</note> vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">śophasamutthānā granthividradhyalajīprabhṛtayaḥ prāyeṇa vyādhayo'bhihitā <note place="foot" type="variant" n="2">‘abhidhāsyante’ iti pā.</note> anekākṛtayaḥ, tairvilakṣaṇaḥ pṛthurgrathitaḥ samo viṣamo vā tvaṅmāṃsasthāyī doṣasaṅghātaḥ śarīraikadeśotthitaḥ śopha ityucyate <note place="foot" type="variant" n="3">‘śotharūpatayottiṣṭhanta iti śothasamutthānāḥ| tebhyo vilakṣaṇa iti vakṣyamāṇaviśiṣṭalakṣaṇatvādeva vilakṣaṇaḥ| tvaṅmāṃsasthāyītyanena tvaṅmāṃsasthatvamavaśyambhāvitayoktam, ekadeśotthitatvena sarvasaraśothādapākino vyāvartayati| śotha ityucyata iti prakaraṇād ‘vraṇaśotha’ ityucyata iti jñeyam’ iti cakraḥ</note>||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">sa ṣaḍvidho vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantunimittaḥ | tasya <note place="foot" type="variant" n="4">‘tasyetyanena yadyapi vraṇaśotha iha pratyavamṛśyate, tathā'pi granthyādīnāmapyetadevāmādilakṣaṇaṃ samānatayoktaṃ jñeyam’ iti cakraḥ</note> doṣarūpavyañjanairlakṣaṇāni vyākhyāsyāmaḥ | tatra, vātaśophaḥ kṛṣṇo'ruṇo vā paruṣo mṛduranavasthitāstodādayaścātra vedanāviśeṣā bhavanti; pittaśophaḥ pīto mṛduḥ sarakto vā śīghrānusāryoṣādayaścātra <note place="foot" type="variant" n="5">‘dāhādayaḥ’ iti pā.</note> vedanāviśeṣā bhavanti; śleṣmaśvayathuḥ pāṇḍuḥ kaṭhinaḥ snigdhaḥ śīto snigdho mandānusārī kaṇḍvādayaścātra vedanāviśeṣā bhavanti; sarvavarṇavedanaḥ sannipātaśvayathuḥ; pittavacchoṇitajo'tikṛṣṇaśca; pittaraktalakṣaṇa āganturlohitāvabhāsaśca ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">sa yadā bāhyābhyantaraiḥ kriyāviśeṣairna sambhāvitaḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘śakyate’ iti pā.</note> praśamayituṃ kriyāviparyayādbahutvādvā doṣāṇāṃ tadā pākābhimukho bhavati | tasyāmasya pacyamānasya pakvasya ca lakṣaṇamucyamānamupadhāraya- | tatra, mandoṣmatā tvaksavarṇatā śītaśophatā sthairyaṃ mandavedanatā'lpaśophatā cāmalakṣaṇamuddiṣṭaṃ; sūcibhiriva nistudyate, daśyata iva pipīlikābhiḥ, tābhiśca saṃsarpyata <note place="foot" type="variant" n="8">‘saṃsṛpyata iva’ iti pā.</note> iva, chidyata <note place="foot" type="variant" n="9">‘chidyate bhidyata iva śaktibhiḥ’ iti pā.</note> iva śastreṇa, bhidyata iva śaktibhiḥ, tāḍyata iva daṇḍena, pīḍyata iva pāṇinā, ghaṭyata iva cāṅgulyā, dahyate pacyata iva cāgnikṣārābhyām, oṣacoṣaparīdāhāśca bhavanti, vṛścikaviddha iva ca sthānāsanaśayaneṣu na śāntimupaiti, ādhmātabastirivātataśca śopho bhavati <note place="foot" type="variant" n="10">‘bhavati’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate</note>, tvagvaivarṇyaṃ śophābhivṛddhirjvaradāhapipāsā bhaktāruciśca pacyamānaliṅgaṃ; vedanopaśāntiḥ pāṇḍutā'lpaśophatā valīprādurbhāvastvakparipuṭanaṃ nimnadarśanamaṅgulyā'vapīḍite pratyunnamanaṃ, bastāvivodakasañcaraṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘bastāvudakasañcaraṇamiva pūyasya sañcaraṇamiti yojanā, ante ekasmin pārśve'vapīḍite ekamantaramaparapārśvaṃ prapīḍayatyākrāmati vegena pūrayati pūya ityarthaḥ’ iti hārāṇacandraḥ</note> pūyasya prapīḍayatyekamantamante cāvapīḍite, muhurmuhustodaḥ kaṇḍūrunnatatā <note place="foot" type="variant" n="12">‘kaṇḍūranunnatatā’ iti pā.</note> vyādherupadravaśāntirbhaktābhikāṅkṣā ca pakvaliṅgam | kaphajeṣu tu rogeṣu gambhīragatitvādabhighātajeṣu <note place="foot" type="variant" n="13">‘gambhīrānugatatvāt’ iti pā.</note> vā keṣucidasamastaṃ pakvalakṣaṇaṃ dṛṣṭvā pakvamapakvamiti manyamāno bhiṣaṅmohamupaiti; tatra <note place="foot" type="variant" n="14">‘yatra’ iti pā.</note> hi tvaksavarṇatā śītaśophatā sthairyamalparujatā'śmavacca ghanatā, na <note place="foot" type="variant" n="15">‘na tatra’ iti pā.</note> mohamupeyāditi <note place="foot" type="variant" n="16">‘yatra tu kaphajeṣvabhighātajeṣu vā rogeṣu gambhīragatitvāt prapākapratigīnyetāni liṅgāni dṛśyante na tatra mohamupeyāt, śeṣalakṣaṇenaiva pakvaṃ vijānīyādityarthaḥ’ iti hārāṇacandraḥ| ‘kapheje gambhīre tathā śastraje ca gambhīre antaḥpāke śītatādi bhavati, tatrāntardāhādinā pākādikāvadhāraṇaṃ, na tatra mohamupeyāditi śeṣavidāhādipūrvalakṣaṇaiḥ pākaṃ jānīyāt’ iti cakraḥ</note>||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">bhavanti cātra- āmaṃ vipacyamānaṃ ca samyak pakvaṃ ca yo bhiṣak | jānīyāt sa bhavedvaidyaḥ śeṣāstaskaravṛttayaḥ ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">vātādṛte <note place="foot" type="variant" n="17">‘narte rujā vātamṛte ca pittaṃ pākaḥ kaphaṃ cāpi vinā na pūyaḥ| tasmādvipākaṃ paripākakāle prayānti śophāstribhireva doṣaiḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhāntaram</note> nāsti rujā na pākaḥ pittādṛte nāsti kaphācca pūyaḥ | tasmāt samastān paripākakāle pacanti śophāṃstraya eva doṣāḥ ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">kālāntareṇābhyuditaṃ tu pittaṃ kṛtvā vaśe vātakaphau prasahya | pacatyataḥ śoṇitameva pāko mato'pareṣāṃ viduṣāṃ dvitīyaḥ <note place="foot" type="variant" n="18">asyāgre tāḍapatrapustake ‘dravyāṇāṃ candanādīnāṃ dagdhānāṃ śvetatā yathā| tadvat pittoṣmaṇā dagdhaṃ raktaṃ pūyamihocyate’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate</note>||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">tatra, āmacchede māṃsasirāsnāyusandhyasthivyāpādanamatimātraṃ śoṇitātipravṛttirvedanāprādurbhāvo'vadaraṇamanekopadravadarśanaṃ kṣatavidradhirvā bhavati | sa yadā bhayamohābhyāṃ <note place="foot" type="variant" n="19">‘bhayamohābhyāmiti bhayādapi pāṭanabhīrūtayā pakvamapyapakvameva dṛḍhayati’ iti cakraḥ</note> pakvamapyapakvamiti manyamānaściramupekṣate vyādhiṃ vaidyastadā gambhīrānugato dvāramalabhamānaḥ pūyaḥ svamāśrayamavadāryotsaṅgaṃ mahāntamavakāśaṃ kṛtvā nāḍīṃ janayitvā kṛcchrasādhyo bhavatyasādhyo veti ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">bhavati cātra- yaśchinattyāmamajñānādyaśca <note place="foot" type="variant" n="21">‘atrāmagrahaṇena pacyamānasyāpi grahaṇam’ iti cakraḥ</note> pakvamupekṣate | śvapacāviva mantavyau tāvaniścitakāriṇau ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">prāk śastrakarmaṇaśceṣṭaṃ bhojayedāturaṃ bhiṣak | madyapaṃ pāyayenmadyaṃ tīkṣṇaṃ yo vedanā'sahaḥ <note place="foot" type="variant" n="22">‘'vedanāsahaḥ’ iti pā.</note>||11||</seg> <seg type="unit" n="12">na mūrcchatyannasaṃyogānmattaḥ śastraṃ na budhyate | tasmādavaśyaṃ bhoktavyaṃ rogeṣūkteṣu karmaṇi ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">prāṇo <note place="foot" type="variant" n="23">‘prāṇa iti balaṃ, bāhyaprāṇa āhāraḥ, balahetutvāt’ iti pā.</note> hyābhyantaro nṝṇāṃ bāhyaprāṇaguṇānvitaḥ | dhārayatyavirodhena śarīraṃ pāñcabhautikam ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">alpo <note place="foot" type="variant" n="24">‘yo hyutthito'lpo yadi vā mahān syāt kriyāṃ vinā pākamupaiti śothaḥ’ iti pā.</note> mahān vā kriyayā vinā yaḥ samucchritaḥ pākamupaiti śophaḥ | viśālamūlo viṣamaṃ vidagdhaḥ sa kṛcchratāṃ yātyavagāḍhadoṣaḥ ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">ālepavisrāvaṇāśodhanaistu samyak prayuktairyadi nopaśāmyet | pacyeta śīghraṃ samamalpamūlaḥ sa piṇḍitaścopari connataḥ syāt <note place="foot" type="variant" n="25">‘śīghrapākādayo guṇā ālepanādinā doṣakṣapaṇād bhavanti’ iti cakraḥ</note>||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">kakṣaṃ samāsādya yathaiva vahnirvāyvīritaḥ sandahati prasahya | tathaiva pūyo'pyaviniḥsṛto hi māṃsaṃ sirāḥ snāyu ca khādatīha ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">ādau vimlāpanaṃ kuryāddvitīyamavasecanam | tṛtīyamupanāhaṃ tu caturthīṃ pāṭanakriyām ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">pañcamaṃ śodhanaṃ kuryāt ṣaṣṭhaṃ ropaṇamiṣyate | ete kramā vraṇasyoktāḥ saptamaṃ vaikṛtāpaham ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne āmapakvaiṣaṇīyo nāma saptadaśo'dhyāyaḥ ||17||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="18" xml:id="su.1.18">
          <head>vraṇālepanabandhavidhyadhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto <note place="foot" type="variant" n="1">‘athāta ālepanavraṇabandhavidhiṃ vyākhyāsyāmaḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ| ‘pūrvādhyāyoktavraṇopakramatayā ālepanaṃ tadanuṣaṅgeṇa ca bandhamabhidhātuṃ ālepanīyo'bhidhīyate| ālepanāmadhikṛtya kṛta ityālepanīyaḥ, tena vraṇabandhavidhānamiha notsūtram| anye tu ‘ālepabandhavidhiṃ’ iti paṭhanti’ iti cakraḥ</note> vraṇālepanabandhavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">ālepa ādya upakramaḥ <note place="foot" type="variant" n="2">‘ālepa ādya upakrama iti śothabheṣajaprayogāpekṣayā''lepasyādyatvamuktaṃ, tena dvivraṇīye'patarpaṇasyādyatvamuktaṃ na virodhi| pradhānatamatvamasya prathamabhūtaśothāvasthāpraśamakatvādeva| taṃ pratirogaṃ vakṣyāma iti iha tu tasya vidhimātraṃ vakṣyāmo na tu tatprayogāniti bhāvaḥ’ iti cakraḥ</note>, eṣa sarvaśophānāṃ sāmānyaḥ pradhānatamaśca, taṃ ca pratirogaṃ vakṣyāmaḥ- tato bandhaḥ pradhānaṃ, tena śuddhirvraṇaropaṇamasthisandhisthairyaṃ ca ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatra <note place="foot" type="variant" n="3">‘praviśati romakūpaiḥ| tasya pramāṇaṃ māhiṣārdracarmotsedhamupadiśanti| ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> pratilomamālimpet | pratilome hi samyagauṣadhamavatiṣṭhate'nupraviśati romakūpān svedavāhibhiśca sirāmukhairvīryaṃ prāpnoti ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">na ca śuṣyamāṇamupekṣeta, anyatra pīḍayitavyāt | śuṣko hyapārthako rukkaraśca <note place="foot" type="variant" n="4">‘'ruṣkaraśca’ iti pā.</note>||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">sa trividhaḥ- pralepaḥ, pradeha, ālepaśca | pralepapradehayorantaraṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘teṣāmantaraṃ- pralepaḥ śītaḥ’ iti pā.</note> - tatra pralepaḥ śītastanuraviśoṣī viśoṣī vā; pradehastūṣṇaḥ śīto vā bahalo'bahuraviśoṣī <note place="foot" type="variant" n="6">‘abahurbahalo nātibahalaḥ, ālepātkiñcidbahala ityetattātparyam iti hārāṇacandraḥ| ‘bahalo bahuraviśoṣī’ iti pā.| bahalatvenāyaṃ bahirnirgacchadūṣmarodhādvātakaphahantā| taduktaṃ carake “ślakṣṇasūkṣmaghano lepaścandanasyāpi dāhakṛt| tvaggatasyoṣmaṇo rodhācchītakṛccānyathā'guroḥ’ (ca. ci. a. 30) iti cakraḥ</note> ca; madhyamo'trālepaḥ | tatra, raktapittaprasādakṛdālepaḥ; pradeho vātaśleṣmapraśamanaḥ śodhano ropaṇaḥ śophavedanāpahaśca; tasyopayogaḥ kṣatākṣateṣu; yastu kṣateṣūpayujyate sa bhūyaḥ ‘kalka’ iti sañjñāṃ labhate niruddhālepanasañjñaḥ; tenāsrāvasannirodho mṛdutā pūtimāṃsāpakarṣaṇamanantardoṣatā vraṇaśuddhiśca bhavati ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">avidagdheṣu śopheṣu hitamālepanaṃ bhavet | yathāsvaṃ doṣaśamanaṃ dāhakaṇḍūrujāpaham ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">tvakprasādanamevāgryaṃ māṃsaraktaprasādanam | dāhapraśamanaṃ śreṣṭhaṃ rujākaṇḍūvināśanam ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">marmadeśeṣu ye rogā guhyeṣvapi tathā nṛṇām | saṃśodhanāya teṣāṃ hi kuryādālepanaṃ bhiṣak ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">(ṣaḍbhāgaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">hārāṇacandrasammato'yaṃ pāṭhaḥ</note> paittike snehaṃ caturbhāgaṃ tu vātike | aṣṭabhāgaṃ tu kaphaje snehamātrāṃ pradāpayet) ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tasya <note place="foot" type="variant" n="9">‘tasya pramāṇaṃ mahiṣārdracarmocchrāyāpekṣayā'sthūla iti’ iti pā.| ‘atra mahiṣacarmotsedhatā paraṃ pramāṇaṃ lepasya, tanutvaṃ yadvakṣyamāṇamālepasya taduktamānādapakarṣeṇa’ iti cakraḥ</note> pramāṇaṃ mahiṣārdracarmotsedhamupadiśanti ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">na cālepaṃ rātrau prayuñjīta <note place="foot" type="variant" n="10">‘rātrisvābhāvikaśaityāt saṃvṛtaromakūpāt punarālepane'pi vraṇoṣmā bahiranirgacchannavaruddho vivṛddhaḥ sannitaravraṇe vraṇaśothe vā dāhapākau karotīti bhāvaḥ| yastu pradeho vātaśleṣmaviṣayaḥ sa rātrāvapi deyo'viruddhatvāt| pācanalepastu pācakatvādeva dātavyaḥ, tathā ghṛtapradeho nirvāpaṇatayā dīyata eva kṣīraśītajalādisekaśca, tathā vraṇakalko'pyahorātrasthāyibandhavihita eva’ iti cakraḥ</note>, mā bhūcchaityavihatoṣmaṇastadanirgamādvikārapravṛttiriti ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">pradehasādhye vyādhau tu hitamālepanaṃ divā | pittaraktābhighātotthe saviṣe ca viśeṣataḥ ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">na ca paryuṣitaṃ lepaṃ kadācidavacārayet | uparyupari lepaṃ ca na kadācit pradāpayet ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">ūṣmāṇaṃ vedanāṃ dāhaṃ ghanatvājjanayet sa hi | na ca tenaiva lepena pradehaṃ dāpayet punaḥ | śuṣkabhāvātsa nirvīryo yukto'pi syādapārthakaḥ ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">ata ūrdhvaṃ vraṇabandhanadravyāṇyupadekṣyāmaḥ; tadyathā- kṣaumakārpāsāvikadukūlakauśeyapatrorṇacīnapaṭṭacarmāntarvalkalālābūśakalalatāvidalarajjutūlaphalasantānikālauhānīti <note place="foot" type="variant" n="11">‘... rajjutūlasantānikā ...’ iti pā.</note><note place="foot" type="variant" n="12">‘cakrastu ‘lohādīni’ iti paṭhitvā ādiśabdādaśvabālādīnāṃ grahaṇam’ iti vyākhyānayati| ‘dukūlaṃ valkalaviśeṣodbhavam, patrorṇaṃ patanītikhyātatantubhavaṃ, tūlaphalaṃ śālmalīphalaṃ, tasya tūlaracitāmbaraṃ, bandhārthamupayujyate’ iti cakraḥ| ‘antarvalkalasya ityantarvalkalaṃ, bhūrjodumbarāditvarāditvaṅmadhyam’ iti hārāṇacandraḥ</note>; teṣāṃ vyādhiṃ kālaṃ cāvekṣyopayogaḥ; prakaraṇataścaiṣāmādeśaḥ ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">tatra kośadāmasvastikānuvellitamu(pra)tolīmaṇḍalasthagikāyamakakhaṭvācīnavibandhavitānagophaṇāḥ <note place="foot" type="variant" n="13">‘bandhānāṃ durvijñeyatayā tantrāntarāṇi jñānārthaṃ likhyante yathākramam| tatra kośe bhojaḥ- “aṅgulyaṅguṣṭhakāgreṣu kūrcakūrparajānuṣu| koṣakaṃ koṣakākāraṃ vraṇabandhaṃ tu yojayet| dāmākṛtiścatuṣpādo bandhaḥ syāddāmasañjñitaḥ| svastikaṃ svastikākāraṃ bandhaṃ kuryāt stanādiṣu| śākhāsu tiryakpatitān prahārādikṛtān bhiṣak| tān prasīvyānubadhnīyādayaṃ jñeyo'nuvellitaḥ’- iti| pratolībandhe vaitaraṇaḥ “pratolī pu(mu)ṭikā proktā jālavadbahurandhrakaḥ| ....... caiva grīvāyāṃ lalāṭe ca prayojayet| sthagikāṃ sthagikākārāṃ meḍhrāṅguṣṭhaṅgulotthitām| yathāsvamauṣadhaiḥ pūrṇāṃ kalpayet susamāhitām”- iti| evaṃ bheṣajapūrṇāṃ kṛtvā paṭṭena badhyata iti kośāt sthagikāyā viśeṣaḥ, kośastu na badhyate| ‘yamakavraṇayoḥ kuryādyamakaṃ maṇḍalākṛtim| khaṭvā tu bahupādā syāccīrābhirbahubhirvṛtā| bandhanaṃ kārayecchaṅkhahanugaṇḍeṣu kovidaḥ| cīnabandhaṃ vijānīyāccīnā(rā)bhirbahubhirvṛtam| vibandho vividho bandhaḥ sa tu pṛṣṭhodarorasi| ūrdhvaṃ tiryagadhaścāpi paṭṭacīrāvṛtaḥ sa tu| vitānaṃ tu vitānābhaṃ mūrdhni kuryāt susaṃsthitam| gophaṇāṃ gophaṇākārāṃ yuñjyānnāsauṣṭhabastiṣu| cibuke cāpi pañcāṅgīṃ hanusandhau visaṅgate| svedayitvā sthite sandhau kuryāt pañcāṅkuśāvṛtām’ iti cakraḥ| “kośo'tra bahirnirgantumicchunā kośakāreṇa dṛṣṭopānto yaḥ ‘koyā’ iti samākhyātaḥ krimikośastadākāro bandhaḥ ‘kośa’ iti vyapadiśyate| dāma māleveti dāma| svastikaḥ prāyeṇa jihvāmūlīyalakṣaṇaḥ kiñcidānatāgro jitvarāṇāṃ dhvajacihnaviśeṣaḥ, tadākāro bandhaḥ svastikaḥ| vellitaṃ vakramanugatamityanuvellitaṃ, tadasyāstītyanuvellitam| akāro matvarthīyaḥ, vakrānupūrvyā kṛto bandha ityarthaḥ| pratolī rathyeva pratolī, yathā ca sā vistṛtatvānnaragajādīnāṃ pracārasukhā tathaivāyamapi bandhaḥ śaithilyādviṇmūtrayorapīti tātparyam| ata eva vakṣyati- grīvāmeḍhrayoḥ pratolīmiti| golo bandho maṇḍalaḥ| sthagikā tāmbūlakaraṅkaḥ ‘biḍīdānī’ iti vijñāyate, tasyāścoparibhāga eveha kramāvanatatvenaupayogikatayā'bhipreyata iti pratīyate, vakṣyati hi- aṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgreṣu sthagikāmiti| bandho'yaṃ kośākhyāddīrghatvena hīyata iti pṛthaktvenopadiśyata ityanusandheyam| dvayorvraṇayoḥ saṃyamano yamaka iti nirucyate| khaṭvākāraścatuṣpādo bandhaḥ khaṭvā| bahubhiścīnāṃśukaiḥ kṛto bandhaścīnaḥ| ūrdhvādhastiryakparikṣiptatvena vividhākāro bandho vibandhaḥ| śirastrākāreṇa vistāro bandho vitānaḥ| kaupīnabandho nāma gophaṇetyucyate svaśāstrasiddhāntāditi gamyate, gudabhraṃśacikitsādau tadarthe gophaṇāśabdaprayogadarśanāt| pañcānāmaṅgānāṃ samāhāraḥ pañcāṅgī, tadyogādbandho'yaṃ pañcāṅgītyucyate” iti hārāṇacandraḥ| aṣṭāṅgasaṅgrahe utsaṅgākhyamadhikaṃ gṛhītvā pañcadaśa bandhāḥ paṭhitāḥ| bandhaviṣayeṣu ca ‘utsaṅgaṃ vilambini, svastikaṃ sandhikūrcabhrūstanāntarakukṣyakṣikapolakarṇeṣu, sthagikāmaṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgramūtravṛddhiṣu, vitānaṃ mūrdhādau pṛthule'ṅge, gophaṇāṃ nāsauṣṭhacibukasandhiṣu’ iti viśeṣaḥ paṭhyate| ‘utsaṅgammutsaṅgamiva, vilambini bāhvādau kaṇṭhādilambamānaṃ| svastikākṛti svastikaṃ yadūrdhvaṃ dakṣiṇādetyādho vāmaṃ yāti punaḥ parivṛtyādho dakṣiṇādūrdhvaṃ vāmaṃ, tatsandhyādiṣu yojyaṃ| kūrco nāma marma, anuvellitaṃ yaddīrghaṃ kṛtvā veṣṭanaṃ, mutolīva mutolī tṛṇamayaḥ phalādhāraḥ, maṇḍalamiva maṇḍalaṃ tadvṛtte'ṅge stanādau, sthagikeva sthagikā lambamānaṃ tāmbūlakaraṅkaṃ, yamakaṃ yadekasmin paṭṭake dvivraṇabandhe madhyaṃ dairghyeṇa vicchidyāpanīyate svedādyabhāvāya, khaṭvā caturbāhu paṭṭakaṃ, cīnaṃ stokavistīrṇā āyatā paṭṭikā, pañcāṅgī yasmin paṭṭe catvāro bāhavaḥ ekā cordhve paṭṭikā’ (a. saṃ. sū. a. 38) ityāṣṭāṅgasaṅgrahavyākhyāyāminduḥ</note> pañcāṅgī ceti caturdaśa bandhaviśeṣāḥ | teṣāṃ nāmabhirevākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">tatra kośamaṅguṣṭhāṅguliparvasu vidadhyāt, dāma sambādhe'ṅge, sandhikūrcakabhrūstanāntaratalakarṇeṣu svastikaṃ, anuvellitaṃ śākhāsu, grīvāmeḍhrayoḥ mu(pra)tolīṃ, vṛtte'ṅge maṇḍalam, aṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgreṣu sthagikāṃ, yamalavraṇayoryamakaṃ, hanuśaṅkhagaṇḍeṣu khaṭvām, apāṅgayoścīnaṃ, pṛṣṭhodaroraḥsu vibandhaṃ, mūrdhani vitānaṃ, cibukanāsauṣṭhāṃsabastiṣu gophaṇāṃ, jatruṇa ūrdhvaṃ pañcāṅgīmiti; yo vā yasmin śarīrapradeśe suniviṣṭo bhavati taṃ tasmin vidadhyāt ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">yantraṇamūrdhvamadhastiryak ca ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">tatra ghanāṃ kavalikāṃ <note place="foot" type="variant" n="18">‘kavalayati kroḍīkarotīti kavalikā’ iti cakraḥ</note> dattvā vāmahastaparikṣepamṛjumanāviddhamasaṅkucitaṃ mṛdu paṭṭaṃ niveśya badhnīyāt | na ca vraṇasyopari kuryādgranthimābādhakaraṃ ca ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">na ca vikeśikauṣadhe atisnigdhe atirūkṣe viṣame vā kurvīta; yasmādatisnehāt kledo, raukṣyācchedo, durnyāsādvraṇavartmāvagharṣaṇamiti <note place="foot" type="variant" n="20">asyāgre ‘yuktasnehatvādāśu rohati’ iti tāḍapatrapustake'dhikaḥ pāṭha upalabhyate</note>||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">tatra vraṇāyatanaviśeṣādbandhaviśeṣastrividho bhavati- gāḍhaḥ, samaḥ, śithila iti ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">pīḍayannarujo <note place="foot" type="variant" n="23">‘pīḍayannapi yo rujāṃ na karoti sa gāḍhaḥ, socchvāsa iti nātisaṃlagnaḥ’ iti cakraḥ| socchvāsaḥ ślathaḥ</note> gāḍhaḥ socchvāsaḥ śithilaḥ smṛtaḥ | naiva gāḍho na śithilaḥ samo bandhaḥ prakīrtitaḥ ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">tatra sphikkukṣikakṣāvaṅkṣaṇoruśiraḥsu gāḍhaḥ, śākhāvadanakarṇakaṇṭhameḍhramuṣkapṛṣṭhapārśvodaroraḥsu samaḥ, akṣṇoḥ sandhiṣu ca śithila iti ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">tatra paittikaṃ gāḍhasthāne samaṃ badhnīyāt, samasthāne śithilaṃ, śithilasthāne naiva; evaṃ śoṇitaduṣṭaṃ ca; ślaiṣmikaṃ śithilasthāne samaṃ, samasthāne gāḍhaṃ, gāḍhasthāne gāḍhataraṃ; evaṃ vātaduṣṭaṃ ca ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">tatra paittikaṃ śaradi grīṣme dvirahno badhnīyāt, raktopadrutamapyevaṃ; ślaiṣmikaṃ hemantavasantayostryahāt <note place="foot" type="variant" n="24">‘hemante tṛtīye'hni’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note>, vātopadrutamapyevam | evamabhyūhya bandhaviparyayaṃ ca kuryāt ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">tatra, samaśithilasthāneṣu gāḍhaṃ baddhe vikeśikauṣadhanairarthakyaṃ śophavedanāprādurbhāvaśca, gāḍhasamasthāneṣu śithilaṃ baddhe vikeśikauṣadhapatanaṃ paṭṭasañcārādvraṇavartmāvagharṣaṇamiti; gāḍhaśithilasthāneṣu samaṃ baddhe ca guṇābhāva iti ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">aviparītabandhe vedanopaśāntirasṛkprasādo mārdavaṃ ca ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">abadhyamāno daṃśamaśakatṛṇakāṣṭhopalapāṃśuśītavātātapaprabhṛtibhirviśeṣairabhihanyate vraṇaḥ, vividhavedanopadrutaśca duṣṭatāmupaiti, ālepanādīni cāsya viśoṣamupayānti ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">cūrṇitaṃ mathitaṃ bhagnaṃ viśliṣṭamatipātitam | asthisnāyusirācchinnamāśu bandhena rohati ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">sukhamevaṃ vraṇī śete sukhaṃ gacchati tiṣṭhati | sukhaṃ śayyāsanasthasya kṣipraṃ saṃrohati vraṇaḥ ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">abandhyāḥ pittaraktābhighātaviṣanimittā yadā śophadāhapākarāgatodavedanābhibhūtāḥ kṣārāgnidagdhāḥ pākāt prakuthitapraśīrṇamāṃsāśca <note place="foot" type="variant" n="26">‘prakupitāḥ praśīrṇamāṃsāśca’ iti pā.| ‘pittādijanitāśca yadā todadāhavedanāvantastadā na bandhyāḥ, tena todādiyukte paittike viṣajuṣṭānāṃ ca pittaraktabahutayā śīrṇamāṃsatā bandhena bhavati| pramehiṇaḥ ślathataradhātutvādbandhādatīva prāgunnatatā (?) bhavatītyādyanusaraṇīyam| karṇikā viṣaduṣṭamāsāṅkuraḥ’ iti cakraḥ</note> bhavanti ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">kuṣṭhināmagnidagdhānāṃ piḍakā madhumehinām | karṇikāśconduruviṣe viṣajuṣṭāśca ye vraṇāḥ ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">māṃsapāke na badhyante gudapāke ca dāruṇe | svabuddhyā cāpi vibhajetkṛtyākṛtyāṃśca buddhimān ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">deśaṃ doṣaṃ ca vijñāya vraṇaṃ ca vraṇakovidaḥ | ṛtūṃśca parisaṅkhyāya tato bandhānniveśayet ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">ūrdhvaṃ tiryagadhastācca yantraṇā trividhā smṛtā | yathā ca badhyate bandhastathā vakṣyāmyaśeṣataḥ ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">ghanāṃ kavalikāṃ dattvā mṛdu caivāpi paṭṭakam | vikeśikāmauṣadhaṃ ca nātisnigdhaṃ samācaret ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">prakledayatyatisnigdhā tathā rūkṣā kṣiṇoti ca | yuktasnehā ropayati durnyastā vartma gharṣati ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">viṣamaṃ ca vraṇaṃ kuryāt stambhayet srāvayettathā | yathāvraṇaṃ viditvā tu yogaṃ vaidyaḥ prayojayet ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">pittaje raktaje vā'pi sakṛdeva parikṣipet | asakṛt kaphaje vā'pi vātaje ca vicakṣaṇaḥ ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">talena pratipīḍyātha srāvayedanulomataḥ | sarvāṃśca bandhān gūḍhāntān sandhīṃśca viniveśayet ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">oṣṭhasyāpyeṣa sandhāne yathoddiṣṭo vidhiḥ smṛtaḥ | buddhyotprekṣyābhiyuktena tathā cāsthiṣu jānatā ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">uttiṣṭhato niṣaṇṇasya śayanaṃ cādhigacchataḥ | gacchato vividhairyānairnāsya duṣyati sa vraṇaḥ ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">ye ca <note place="foot" type="variant" n="28">‘vraṇā ye syurmāṃsasaṃsthā tvaci jātāstathā vraṇāḥ’ iti pā.</note> syurmāṃsasaṃsthā vai tvaggatāśca tathā vraṇāḥ | sandhyasthikoṣṭhalaprāptāśca sirāsnāyugatāstathā ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">tathā'vagāḍhagambhīrāḥ sarvato viṣamasthitāḥ | naite sādhayituṃ śakyā ṛte bandhādbhavanti hi ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vraṇālepanabandhavidhirnāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ ||18||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="19" xml:id="su.1.19">
          <head>vraṇitopāsanīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto <note place="foot" type="variant" n="1">‘anantaraṃ vraṇalepanādhikārāt kṛtavraṇabandhasya vraṇino vihārāhāropadarśanārthaṃ vraṇitopāsanīyo'bhidhīyate| vraṇitopāsanaṃ vraṇitasyāhārācārabhajanaṃ, tadadhikṛtya kṛto'dhyāyo jñeyaḥ’ iti cakraḥ</note> vraṇitopāsanīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">vraṇitasya prathamamevāgāramanvicchet; taccāgāraṃ praśastavāstvādikaṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘praśastavāstusuniviṣṭaṃ śucyavātātapaṃ ca’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> kāryam ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">praśastavāstuni gṛhe śucāvātapavarjite | nivāte na ca rogāḥ syuḥ śārīrāgantumānasāḥ ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tasmiñ śayanamasambādhaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘asambādhaṃ natonnatatvādibhirmatkuṇādibhiśca sambādhamārgairasaṃsṛṣṭaṃ’ iti hārāṇacandraḥ</note> svāstīrṇaṃ manojñaṃ prākśiraskaṃ saśastraṃ kurvīta ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">sukhaceṣṭāpracāraḥ syāt svāstīrṇe śayane vraṇī | prācyāṃ diśi sthitā devāstatpūjārthaṃ ca tacchiraḥ ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tasmin suhṛdbhiranukūlaiḥ priyaṃvadairupāsyamāno yatheṣṭamāsīta ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">suhṛdo vikṣipantyāśu kathābhirvraṇavedanāḥ | āśvāsayanto bahuśaḥ svanukūlāḥ priyaṃvadāḥ ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">na ca divānidrāvaśagaḥ syāt ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">divāsvapnādvraṇe kaṇḍūrgātrāṇāṃ gauravaṃ tathā | śvayathurvedanā rāgaḥ srāvaścaiva bhṛśaṃ bhavet ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">utthānasaṃveśanaparivartanacaṅkramaṇoccairbhāṣaṇādyāsvātmaceṣṭāsvapramatto <note place="foot" type="variant" n="6">‘saṃveśanaṃ nidrā, parivartanaṃ pārśvaparivartanaṃ, sthānaṃ daṇḍavadavasthitiḥ, āsanamupaviśyāvasthānam’ iti hārāṇacandraḥ</note> vraṇaṃ saṃrakṣet ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">sthānāsanaṃ caṅkramaṇaṃ divāsvapnaṃ tathaiva ca | vraṇito na niṣeveta śaktimānapi mānavaḥ ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">utthānādyāsanaṃ sthānaṃ śayyā cātiniṣevitā | prāpnuyānmārutādaṅgarujastasmādvivarjayet ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">gamyānāṃ ca strīṇāṃ sandarśanasambhāṣaṇasaṃsparśanāni dūrata eva pariharet ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">strīdarśanādibhiḥ śukraṃ kadāciccalitaṃ sravet | grāmyadharmakṛtāndoṣān so'saṃsarge'pyavāpnuyāt ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">navadhānyamāṣatilakalāyakulatthaniṣpāvaharitakaśākāmlalavaṇakaṭukaguḍapiṣṭavikṛtivallūraśuṣkaśākājāvikānūpaudaka- māṃsavasāśītodakakṛśarāpāyasadadhidugdhatakraprabhṛtīni <note place="foot" type="variant" n="7">navadhānyetyādau dhānyaśabdānugṛhītānāmapi māṣādīnāṃ punarupādānaṃ teṣāṃ purāṇānāmapi niṣedhārtham</note><note place="foot" type="variant" n="8">‘ajāṅgalānūpaudakamāsaṃ ... ’ iti cakrasammataḥ pāṭhaḥ</note> pariharet ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">takrānto navadhānyādiryo'yaṃ varga udāhṛtaḥ | doṣasañjanano hyeṣa vijñeyaḥ pūyavardhanaḥ ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">madyapaśca maireyāriṣṭāsavasīdhusurāvikārān pariharet ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">madyamamlaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘madyasya navadhānyādivarge sākṣāt prabhṛtiśabdādvā niṣedhe'pi bhūridoṣakartutayā punarniṣedhaḥ’ iti cakraḥ</note> tathā rūkṣaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ ca vīryataḥ | āśukāri ca tat pītaṃ kṣipraṃ vyāpādayedvraṇam ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">vātātaparajodhūmāvaśyāyātisevanātibhojanāniṣṭabhojanaśravaṇadarśanerṣyāmarṣabhayaśokadhyānarātrijāgaraṇaviṣamāśana- śayanopavāsavāgvyāyāmasthānacaṅkramaṇaśītavātaviruddhādhyaśanājīrṇamakṣikādyā bādhāḥ pariharet ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">vraṇinaḥ samprataptasya kāraṇairevamādibhiḥ | kṣīṇaśoṇitamāṃsasya bhuktaṃ samyaṅna jīryati ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">ajīrṇāt pavanādīnāṃ vibhramo balavān bhavet | tataḥ śopharujāsrāvadāhapākānavāpnuyāt ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">sadā nīcanakharomṇā śucinā śuklavāsasā śāntimaṅgaladevatābrāhmaṇagurupareṇa bhavitavyamiti | tat kasya hetoḥ? hiṃsāvihārāṇi hi mahāvīryāṇi rakṣāṃsi paśupatikuberakumārānucarāṇi māṃsaśoṇitapriyatvāt kṣatajanimittaṃ vraṇinamupasarpanti, satkārārthaṃ jighāṃsūni vā kadācit ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">bhavati cātra | teṣāṃ satkārakāmānāṃ <note place="foot" type="variant" n="14">‘satkārakāmānāmityanena hiṃsārthino'sādhyāḥ sūcyante, tantrāntare hi hiṃsārthagṛhītā asādhyā uktāḥ’ iti cakraḥ</note> prayatetāntarātmanā | dhūpabalyupahārāṃśca bhakṣyāṃścaivopahārayet ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">te tu santarpitā ātmavantaṃ na hiṃsyuḥ <note place="foot" type="variant" n="15">‘na hiṃsyuḥ’ iti vacanena satkārārthagṛhīte'pi yadā balyādinā satkārā na kriyante tadā te'pi hiṃsantīti darśayati’ iti cakraḥ</note>| tasmāt satatamatandrito janaparivṛto nityaṃ dīpodakaśastrasragdāmapuṣpalājādyalaṅkṛte veśmani sampanmaṅgalamano'nukūlāḥ kathāḥ śṛṇvannāsīta ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">sampadādyanukūlābhiḥ <note place="foot" type="variant" n="16">‘sampanmaṅgalyuktāmiḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> kathābhiḥ prītamānasaḥ | āśāvān vyādhimokṣāya kṣipraṃ sukhamavāpnuyāt ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">ṛgyajuḥsāmātharvavedābhihitairaparaiścāśīrvidhānairupādhyāyā bhiṣajaśca sandhyayo rakṣāṃ kuryuḥ ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">sarṣapāriṣṭapatrābhyāṃ sarpiṣā lavaṇena ca | dvirahnaḥ kārayeddhūpaṃ daśarātramatandritaḥ <note place="foot" type="variant" n="17">‘saptarātraṃ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note>||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">chatrāmaticchatrāṃ lāṅgū(ṅga)līṃ jaṭilāṃ brahmacāriṇīṃ lakṣmīṃ guhāmatiguhāṃ vacāmativiṣāṃ śatavīryāṃ sahasravīryāṃ siddhārthakāṃśca śirasā dhārayet ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">vyajyeta bālavyajanairvraṇaṃ na ca vighaṭṭayet | na tudenna ca kaṇḍūyecchayānaḥ paripālayet ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">anena vidhinā yuktamādāveva niśācarāḥ | vanaṃ keśariṇa''krāntaṃ varjayanti mṛgā iva ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">jīrṇaśālyodanaṃ snigdhamalpamuṣṇaṃ dravottaram <note place="foot" type="variant" n="20">‘dravāduttaro dravahīna ityarthaḥ, natu dravapradhānaḥ| kiṃvā dravamuttaraṃ śreṣṭhamāntarīkṣādi, taccālpameva vacanāntarājñeyam’ iti cakraḥ</note>| bhuñjāno jāṅgalairmāṃsaiḥ śīghraṃ vraṇamapohati ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">taṇḍulīyakajīvantīsuniṣaṇṇakavāstukaiḥ | bālamūlakavārtākapaṭolaiḥ kāravellakaiḥ ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">sadāḍimaiḥ sāmalakairghṛtabhṛṣṭaiḥ sasaindhavaiḥ | anyairevaṅguṇairvā'pi mudgādīnāṃ rasena vā ||34||</seg> śaktūn vilepīṃ kulmāṣāñjalaṃ cāpi śṛtaṃ pibet |35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">divā na nidrāvaśago nivātagṛhagocaraḥ | vraṇī vaidyavaśe tiṣṭhañ śīghraṃ vraṇamapohati ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">(vraṇe śvayathurāyāsāt sa ca rāgaśca jāgārāt | tau ca ruk ca divāsvāpāttāśca mṛtyuśca maithunāt) ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">evaṃvṛttasamācāro vraṇī sampadyate sukhī | āyuśca dīrghamāpnoti dhanvantarivaco yathā ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vraṇitopāsanīyo nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ ||19||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="20" xml:id="su.1.20">
          <head>hitāhitīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto hitāhitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">yadvāyoḥ pathyaṃ tat pittasyāpathyamityanena hetunā na kiñciddravyamekāntena hitamahitaṃ vā'stīti kecidācāryā bruvate | tattu na samyak; iha khalu yasmāddravyāṇi svabhāvataḥ <note place="foot" type="variant" n="2">‘svabhāvata iti prakṛteḥ, prakṛtiśca jātipratibaddhasvarūpaṃ| yathā raktaśāle raktaśālitvaṃ, tathā tatra pratibaddhaṃ ca laghutvatrimalāpahatvādi| saṃyogo dravyāṇāṃ melakaḥ, sa ceha dravyaprakṛtyatiriktakāryakārako jñeyaḥ, yathā madhughṛtasamānasaṃyogādiḥ| prakṛtyanuguṇasaṃyogastu prakṛtikāryeṇaiva gṛhītaḥ| saṃyogena ceha sambandhamātrābhidhāyinā deśakālasaṃskāramātrāṇāṃ cātiriktaphalānāṃ grahaṇam’ iti cakraḥ</note> saṃyogataścaikāntahitānyekāntāhitāni hitāhitāni ca bhavanti ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatra <note place="foot" type="variant" n="4">‘tatraikāntetyādinā ekāntahitāni, ekāntāhitāni, hitāhitānīti tritayavivaraṇam| ekāntāhitāni svabhāvāt saṃyogācca jātyasātmyatvādeva bhavanti| tatrāgnyādīni svabhāvādviruddhāni, samadhṛtamadhughṛtādīni ca saṃyogādviruddhāni| viṣatulyānīti viṣavadanarthakāritvāt| hitāhitāni tvityādi| yadvāyoruṣṇatvāmlatvādinā pathyaṃ mātuluṅgaṃ tattenaiva pitte samānaguṇatayā apathyam, tathā saṃyogataśca yanmāṃsaṃ tailatakrādisaṃskārādvāyoḥ pathyaṃ tat pittasyāpathyamityādudāhāryam| anena ca prakaraṇena yat prāyaḥ svāsthyānuvṛttikaraṃ tadekantahitaṃ, yattu svāsthyaviruddhaṃ tadekāntāhitaṃ,yattu svāsthyāvihitaṃ rogāvasthāniyatopayogaṃ taddhitāhitaṃ| taccaikadoṣaharaṃ dvidoṣaharaṃ tridoṣaharaṃ vyādhiharaṃ vā, tattadavasthāmātre hitatayā svāsthyāhitatayā ca hitāhitaṃ| nahi daśamūlaṃ tridoṣaharamapi svāsthyahitaṃ| yattu raktaśālyāmalakādi tridoṣaharaṃ, tadapi svāsthye hitatayaikāntahitameva, evaṃ ghṛtaṃ kaphakaramapi svasthaikāntahitatayaikāntahitamevoktam| evamagnyādyapi arśaādau hitamapi svāsthyāhitatayā'hitameva’ iti cakraḥ</note>,ekāntahitāni jātisātmyāt salilaghṛtadugdhaudanaprabhṛtīni; ekāntāhitāni tu dahanapacanamāraṇādiṣu pravṛttānyanalakṣāraviṣādīni, saṃyogādaparāṇi viṣatulyāni bhavanti; hitāhitāni tu yadvāyoḥ pathyaṃ tat pittasyāpathyamiti ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">ataḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘etacca raktaśālyādīnāṃ sātmyatvamabhyāsāpekṣaṃ, tenānabhyāsāddeśaviśeṣe āpātato'hitatvaṃ tannodbhāvanīyam’ iti cakraḥ</note> sarvaprāṇināmayamāhārārthaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘sarvavraṇināṃ’ iti pā.</note> varga upadiśyate; tadyathā- raktaśāliṣaṣṭikakaṅgukramukundakapāṇḍukapītakapramodakakālakāsanakapuṣpakakardamakaśakunāhṛtasugandhakakalama- nīvārakodravoddālakaśyāmākagodhūmayavavaiṇavaiṇahariṇakuraṅgamṛgamātṛkāśvadaṃṣṭrākarālakrakarakapotalāvatittirikapiñjalavartīravartikā mudgavanamudgamakuṣṭhakalāyamasūramaṅgalyacaṇakahareṇvāḍhakīsatīnāścillivāstukasuniṣaṇṇakajīvantītaṇḍulīyakamaṇḍūkaparṇyaḥ, gavyaṃ ghṛtaṃ, saindhavaṃ, dāḍimāmalakamityeṣa vargaḥ sarvaprāṇināṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘sarvavraṇināṃ’ iti pā.</note> sāmānyataḥ pathyatamaḥ ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tathā brahmacaryanivātaśayanoṣṇodakasnānaniśāsvapnavyāyāmāścaikāntataḥ pathyatamāḥ ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">ekāntahitānyekāntāhitāni tu prāgupadiṣṭāni, hitāhitāni tu yadvāyoḥ pathyaṃ tat pittasyāpathyamiti ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">saṃyogatastvaparāṇi viṣatulyāni bhavanti | tadyathā- vallīphalakavakakarīrāmlaphalalavaṇakulatthapiṇyākadadhitailavirohipiṣṭaśuṣkaśākājāvikamāṃsamadyajāmbavacilicimamatsyagodhāvarāhāṃśca naikadhyamaśnīyāt <note place="foot" type="variant" n="8">‘vallīphalādīnāmādāvante ca payaḥ kālaviśeṣāpekṣasaṃyogaviruddhameva’ iti cakraḥ</note> payasā ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">rogaṃ sātmyaṃ ca deśaṃ ca kālaṃ dehaṃ ca buddhimān | avekṣyāgnyādikān bhāvān rogavṛtteḥ prayojayet ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">avasthāntarabāhulyādrogādīnāṃ vyavasthitam | dravyaṃ necchanti bhiṣaja icchanti svastharakṣaṇe ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">dvayoranyatarādāne <note place="foot" type="variant" n="11">‘anyataraśabdeneha prakṛtatvāt sannihitatvādvā svastha evābhipreta iti niścīyate, arthāntarāsambhavāt| tathā dvayorviṣadugdhayoḥ svasthenābhyavahāro'nyatarādānaṃ, tasmin dugdhasyaikāntahitatāṃ viṣaṃ caikāntato'hitaṃ vadanti, ‘jātisātmyādekāntāhitatvācca’ iti śeṣaḥ’ iti hārāṇacandraḥ</note> vadanti viṣadugdhayoḥ | dugdhasyaikāntahitatāṃ viṣamekāntato'hitam ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">evaṃ yuktaraseṣveṣu <note place="foot" type="variant" n="12">yuktaraseṣu dugdhavatprabhāvasaṃsiddhasvasthānuvartirasayukteṣu, nānyathā nānyatra na tadviparīteṣu viṣādiṣvityarthaḥ’ iti hārāṇacandraḥ</note> dravyeṣu salilādiṣu | ekāntahitatāṃ viddhi vatsa suśruta nānyathā ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">ato'nyānyapi saṃyogādahitāni vakṣyāmaḥ- navavirūḍhadhānyairvasāmadhupayoguḍamāṣairvā grāmyānūpaudakapiśitādīni nābhyavaharet; na payomadhubhyāṃ rohiṇīśākaṃ jātukaśākaṃ vā'śnīyāt, balākāṃ vāruṇīkulmāṣābhyāṃ, kākamācīṃ pippalīmaricābhyāṃ; nāḍībhaṅgaśākakukkuṭadadhīni ca naikadhyaṃ; madhu coṣṇodakānupānaṃ; pittena cāmamāṃsāni; surākṛśarāpāyasāṃśca naikadhyaṃ; sauvīrakeṇa saha tilaśaṣkulīṃ; matsyaiḥ sahekṣuvikārān; guḍena kākamācīṃ, madhunā mūlakaṃ, guḍena vārāhaṃ madhunā ca saha viruddhaṃ; kṣīreṇa mūlakam, āmrajāmbavaśvāvicchūkaragodhāśca; sarvāṃśca matsyān payasā, viśeṣeṇa cilicimaṃ; kadalīphalaṃ tālaphalena payasā dadhnā takreṇa vā; lakucaphalaṃ payasā dadhnā māṣasūpena vā, prāk payasaḥ payaso'nte vā ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">ataḥ karmaviruddhān vakṣyāmaḥ- kapotān sarṣapatailabhṛṣṭānnādyāt; kapiñjalamayūralāvatittirigodhāścairaṇḍadārvyagnisiddhā eraṇḍatailasiddhā vā nādyāt; kāṃsyabhājane daśarātraparyuṣitaṃ sarpiḥ; madhu coṣṇairuṣṇe vā; matsyaparipacane śṛṅgaveraparipacane vā siddhāṃ kākamācīṃ; tilakalkasiddhamupodikāśākaṃ; nārikelena varāhavasāparibhṛṣṭāṃ balākāṃ; bhāsamaṅgāraśūlyaṃ nāśnīyāditi ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">ato mānaviruddhān vakṣyāmaḥ- madhvambunī madhusarpiṣī mānatastulye nāśnīyāt; snehau madhusnehau jalasnehau vā viśeṣādāntarīkṣodakānupānau ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">ata ūrdhvaṃ rasadvandvāni rasato vīryato vipākataśca viruddhāni vakṣyāmaḥ- tatra madhurāmlau rasavīryaviruddhau, madhuralavaṇau ca, madhurakaṭukau ca sarvataḥ, madhuratiktau rasavipākābhyāṃ, madhurakaṣāyau ca, amlalavaṇau rasataḥ, amlakaṭukau rasavipākābhyām, amlatiktāvamlakaṣāyau ca sarvataḥ, lavaṇakaṭukau rasavipākābhyāṃ, lavaṇatiktau lavaṇakaṣāyau ca sarvataḥ, kaṭutiktau rasavīryābhyāṃ kaṭukaṣāyau <note place="foot" type="variant" n="13">‘kaṭukaṣāyau tiktakaṣāyau ca rasataḥ’ iti pā.</note> ca, tiktakaṣāyau rasataḥ ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">taratamayogayuktāṃśca bhāvānatisnigdhānatirūkṣānatyuṣṇānatiśītānityevamādīn vivarjayet ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">bhavanti cātra- viruddhānyevamādīni vīryato <note place="foot" type="variant" n="14">‘vīryata iti svabhāvataḥ, sa ca svabhāvo dravyarasavīryavipākāśrayo jñeyaḥ, yaduktaṃ ‘yena kurvanti tadvīryam’ iti cakraḥ</note> yāni kānicit | tānyekāntāhitānyeva śeṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘śeṣamekāntahitaikāntāhitādanyatsarvam| viruddhaṃ tu prabhāvādevāsamānaguṇatayāpratīyamānamapi kāryato'viruddhaṃ bhavitumarhati| tataścaikāntāhitamiti śāstrādevāvadhāryate’ iti cakraḥ</note> vidyāddhitāhitam ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">vyādhimindriyadaurbalyaṃ maraṇaṃ cādhigacchati | viruddharasavīryāṇi bhuñjāno'nātmavānnaraḥ ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">yatkiñciddoṣamutkleśya <note place="foot" type="variant" n="18">‘doṣamutkleśya kṣobhayitvā| na nirharedityanena doṣahārakamadanatrivṛtādibhyo vyāvartakaṃ bhuktamityadhikṛtam| etaccopalakṣaṇaṃ, tena vihāro'pyevaṃlakṣaṇo jñeyaḥ| yaduktaṃ carake- ‘yatkiñciddoṣamākṣubhya na nirharati kāyataḥ| āhārajātamanyadvā tatsarvamahitaṃ smṛtam’ (ca. sū. a.26) iti| rasādiṣvayathārthamiti rasādidūṣakamiti yāvat| kiṃvā rasavīryavipākeṣvayathārthaṃ viruddhamityarthaḥ’| iti cakraḥ</note> bhuktaṃ kāyānna nirharet | rasādiṣvayathārthaṃ vā tadvikārāya kalpate ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">viruddhāśanajān rogān pratihanti virecanam | vamanaṃ śamanaṃ vā'pi pūrvaṃ vā hitasevanam <note place="foot" type="variant" n="19">‘pratihantīti pratipakṣaṃ sat hanti| tena kuṣṭhādipratyanīkaṃ virecanaṃ kuṣṭhādi hanti| evaṃ vamanaśamanayorapi pratyayaṃ vyākhyeyaḥ| pūrvameva mahāprabhāvarasāyanādisevayā na prabhavantyevambhūtā vyādhaya ityarthaḥ’ iti cakraḥ| ‘śuddhiratreṣṭā śamo vā tadvirodhibhiḥ| dravyaistaireva vā pūrva śarīrasyābhisaṃskṛtiḥ’ iti vāgbhaṭaḥ (sū. a.7)</note>||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">sātmyato'lpatayā <note place="foot" type="variant" n="20">sātmyata ityabhyāsasātmyatayā| alpaṃ hīnaśaktitvādabhibhūtaṃ na karoti kārya| taruṇasya pratyagrabalatvādvitathaṃ bhavati| snigdhasya srotaḥsu na tiṣṭhati doṣaḥ, tathā ca doṣavigamādviruddhaṃ vitathaṃ bhavati| vyāyāminaśca vyāyāmenaiva doṣakṣayaḥ, taduktaṃ- ‘vyāyāmaṃ kurvato nityaṃ viruddhaṃ vitathaṃ bhavet’ iti| balinastu balābhibhūtā eva doṣā na jāyante na kurvanti vā kāryam| yaduktaṃ- ‘balaṃ hyalaṃ nigrahāya doṣāṇāṃ’ (ca. ci. a. 3) iti cakraḥ</note> vā'pi dīptāgnestaruṇasya ca | snigdhavyāyāmabalināṃ viruddhaṃ vitathaṃ bhavet ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">atha vātaguṇān vakṣyāmaḥ- pūrvaḥ samadhuraḥ snigdho lavaṇaścaiva mārutaḥ | gururvidāhajanano raktapittābhivardhanaḥ ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">kṣatānāṃ viṣajuṣṭānāṃ vraṇinaḥ śleṣmalāśca ye | teṣāmeva viśeṣeṇa sadā rogavivardhanaḥ ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">vātalānāṃ praśastaśca śrāntānāṃ kaphaśoṣiṇām | madhuraścāvidāhī ca kaṣāyānuraso laghuḥ | dakṣiṇo mārutaḥ śreṣṭhaścakṣuṣyo balavardhanaḥ ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">raktapittapraśamano na ca vātaprakopaṇaḥ | viśado rūkṣaparuṣaḥ kharaḥ snehabalāpahaḥ ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">paścimo mārutastīkṣṇaḥ kaphamedoviśoṣaṇaḥ | sadyaḥ prāṇakṣayakaraḥ śoṣaṇastu śarīriṇām ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">uttaro mārutaḥ snigdho mṛdurmadhura eva ca | kaṣāyānurasaḥ śīto doṣāṇāṃ cāprakopaṇaḥ ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">tasmācca prakṛtisthānāṃ kledano balavardhanaḥ | kṣīṇakṣayaviṣārtānāṃ viśeṣeṇa tu pūjitaḥ ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne hitāhitīyo nāma viṃśo'dhyāyaḥ ||20||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="21" xml:id="su.1.21">
          <head>vraṇapraśnādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto vraṇapraśnamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">vātapittaśleṣmāṇa eva <note place="foot" type="variant" n="1">‘evakāro bhinnakramaḥ| tena sambhavahetavaevetyarthaḥ| atra vātādayaḥ śukraśoṇitagatāḥ prakṛtisthatayā garbhasambhave hetavo bhavanti| . . . pralaye iti dehanāśe| raktasyāpi śalyaśāstrapradhānavraṇādhiṣṭhānasya hetuliṅgacikitsitaviśeṣaprayojakatayā prādhānyakhyāpanārthaṃ doṣatulyatayā sambhavādihetutvaṃ niyamayannāha- tadebhirityādi| avirahitamiti kāraṇatayā avirahitam| śoṇitasya dehakāraṇatvamārtavakāraṇatayā vyaktameva| śoṇitasya dehakārakatvādi coktaṃ śāstre “dehasya rudhiraṃ mūlaṃ rudhireṇaiva dhāryate” iti| sākṣāccāsya vātādivat prapañcānabhidhānena pāramārthikīṃ doṣatāṃ pratikṣipati| yadi hi vātādivaddoṣaḥ syāt tadā tenāpi prakṛtiḥ syādityādidūṣaṇamanusartavyam’ iti cakraḥ</note> dehasambhavahetavaḥ | tairevāvyāpannairadhomadhyordhvasanniviṣṭaiḥ śarīramidaṃ dhāryate'gāramiva sthūṇābhistisṛbhiḥ ataśca tristhūṇamāhureke | ta eva ca vyāpannāḥ pralayahetavaḥ | tadebhireva śoṇitacaturthaiḥ sambhavasthitipralayeṣvapyavirahitaṃ śarīraṃ bhavati ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">bhavati cātra- narte dehaḥ kaphādasti na pittānna ca mārutāt | śoṇitādapi vā nityaṃ deha etaistu dhāryate <note place="foot" type="variant" n="2">‘astīti bhavati utpadyate ityarthaḥ| dhāryate ityanena sthitihetutvamuktaṃ| pralayahetutvamanuktamapyanugamyameva’ iti cakraḥ</note>||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatra ‘vā’ gatigandhanayoḥ, iti dhātuḥ, ‘tapa’ santāpe, ‘śliṣa’ āliṅgane, eteṣāṃ kṛdvihitaiḥ pratyayairvātaḥ pittaṃ śleṣmeti ca rūpāṇi bhavanti <note place="foot" type="variant" n="3">‘tatra niruktyā vātasya capalatvaṃ, pittasya tāpakatvaṃ, kaphasya upaśleṣakatvamuktaṃ bhavati’ iti cakraḥ</note>||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">doṣasthānānyata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ- tatra samāsena vātaḥ śroṇigudasaṃśrayaḥ; taduparyadho nābheḥ pakvāśayaḥ, pakvāmāśayamadhyaṃ pittasya; āmāśayaḥ śleṣmaṇaḥ ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">ataḥ paraṃ pañcadhā vibhajyante | tatra vātasya vātavyādhau vakṣyāmaḥ; pittasya yakṛtplīhānau hṛdayaṃ dṛṣṭistvak pūrvoktaṃ ca; śleṣmaṇa uraḥ śiraḥ kaṇṭho jihvāmūlaṃ sandhaya iti pūrvoktaṃ ca; etāni khalu doṣāṇāṃ sthānānyavyāpannānām ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">bhavati cātra- visargodānavikṣepaiḥ somasūryānilā yathā | dhārayanti jagaddehaṃ kaphapittānilāstathā <note place="foot" type="variant" n="4">‘visargaḥ saumyāṃśavisarjanaṃ candrasya kaphasya ca, ādānaṃ saumyāṃśaśoṣaṇaṃ pittasya sūryasya ca, vikṣepaśca bahirantaścācitadhātuvyūhanādi vāyoḥ sādhāraṇam’ iti cakraḥ</note>||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">tatra jijñāsyaṃ kiṃ pittavyatirekādanyo'gniḥ? āhosvit pittamevāgniriti? | atrocyate- na khalu pittavyatirekādanyo'gnirupalabhyate, āgneyatvāt pitte dahanapacanādiṣvabhipravartamāne'gnivadupacāraḥ kriyate'ntaragniriti; kṣīṇe hyagniguṇe tatsamānadravyopayogāt , ativṛddhe śītakriyopayogāt , āgamācca paśyāmo na <note place="foot" type="variant" n="5">‘na khalu pittavyatirekeṇānyo'gnirlabhyata ityanena pittāgnyorbhedapratipādakāgabhāvaṃ darśayati| yattu ‘tīkṣṇaḥ pittenāgniḥ’ iti bhedāvabhāṣakaṃ vacanaṃ tadyathāśrutārthaṃ na bhavatīti bhāvaḥ| etadeva pittasyāgnivyapadeśaṃ sopapattikamāha- kṣīṇe ityādi| pittāgnyorbhede pramāṇābhāvaṃ darśayitvā svapakṣasādhakamamedamāha- kṣīṇe hītyādi| āgnerguṇo'nnapācakalakṣita ūṣmā, tasmin kṣīṇe| tatsamānaṃ pittasamānaṃ kaṭutīkṣṇoṣṇaṃ nāgarādi| ativṛddhe ityagniguṇe eva| śītakriyopayogādityanena pitte pratyanīkakriyātaḥ praśamanaṃ darśayati| etena ‘agnitvena vyavahriyamāṇaṃ tejaḥ pittānumeyarūpaṃ, pittavardhanapittakṣayakarairvṛddhirhrāsayogitvāt, pradeśāntarasthapittāvayavavat’ ityanumānaṃ darśitaṃ bhavati| atraiva sādhye āgamaṃ pramāṇamāha- āgamācceti| āgamaśca yathā- ‘kānakaṃ rājataṃ tāmraṃ kṛṣṇāyastrapusīsakam| cirasthānādvilīyante pittatejaḥpratāpanāt’ (sū. a.26) iti, tathā ‘ṣaṣṭhī kalā pittadharā’ ityādinā agnyādhārā grahaṇyuktā| bhoje'pi ‘tasmāttejomayaṃ pittaṃ pittoṣmā yaḥ sa paktimān’ ityāgamādamedo jñeyaḥ| pāramārthikābhede hi tīkṣṇaḥ pittenāgniriti kāryakāraṇabhāvo na syāt, tathā ‘kaṭvajīrṇavidāhyamlakṣārādyaiḥ pittamulbaṇam| āplāvayaddhantyanalaṃ’ (ca. ci. a. 15) iti carakavacanavirodhaḥ| tathā ‘pittaśamanaṃ ghṛtamagnimedhe karoti’ ityuktamasaṅgataṃ syāt, tathā ‘samadoṣaḥ samāgniśca’ (sū. a.15) iti vacanamasaṅgataṃ syāt| yadapyabhedasādhakaṃ ‘pittatejaḥpratāpanāt’ iti , tathā ‘pittoṣmā yaḥ sa paktimān’ iti , tadapi pittādbhinnasya taddharmiṇastejaso'gnitvaṃ vadati| yacchamanaṃ pittasya pittakṣapaṇaiḥ pittavardhanaiśca vardhanaṃ tadghṛtasya pittaśamakasyāgnivardhakatvena kaṭvajīrṇavidāhyamlasya ca pittajananāvāntaravyāpārasyāgnyupaghātakatvena prasiddhatvādasiddham| tasmāddharmadhārmirūpatayaivātrābheda ācāryasya vivakṣitaḥ’| iti cakraḥ</note> khalu pittavyatirekādanyo'gniriti ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">taccādṛṣṭahetukena <note place="foot" type="variant" n="7">‘adṛṣṭahetukena viśeṣeṇeti dehajanakenādṛṣṭena hi bāhyādagnerviśiṣṭo'yamagnirārabhyate, yenaivaṃvidhamannapacanarasamalavivecanāgnyantarānugrahaśarīrakṣaṇādīni karotīti bhāvaḥ| śeṣāṇāṃ pittasthānānāmiti tathā śarīrasya cāgnikarmaṇeti pañcabhūtāgnisamadhātvagnikarmaṇā| so'bhiprārthitasādhanakṛdukta iti yogavaśādvaśitvalābhe abhīṣṭasādhanaṃ sādhakenāgninā bhavatītyāgamaḥ| etacca paraṃ sādhakakāryaṃ, tena śauryādi ca tasya kāryaṃ jñeyam| yaduktaṃ carake- “agnireva śarīre pittāntargataḥ kupitākupitaḥ śubhāśubhāni karoti| tadyathā- paktimapaktiṃ darśanamadarśanaṃ mātrāmātratvamūṣmaṇaḥ prakṛtivikṛtivarṇau śauryaṃ bhayaṃ krodhaṃ harṣaṃ mohaṃ prasādamityevamanādīni cāparāṇi dvandvāni” (ca. sū. a.12) iti | kriyādravyāṇāmiti kriyopanītānāṃ bahiḥparimārjanadravyāṇām’ iti cakraḥ</note> viśeṣeṇa pakvāmāśayamadhyasthaṃ pittaṃ caturvidhamannapānaṃ pacati, vivecayati ca doṣarasamūtrapurīṣāṇi; tatrasthameva cātmaśaktyā śeṣāṇāṃ pittasthānānāṃ śarīrasya cāgnikarmaṇā'nugrahaṃ karoti, tasmin pitte pācako'gniriti sañjñā; yattu yakṛtplīhnoḥ pittaṃ tasmin rañjako'gniriti sañjñā, sa rasasya rāgakṛduktaḥ; yat pittaṃ hṛdayasthaṃ tasmin sādhako'gniriti sañjñā, so'bhiprārthitamanorathasādhanakṛduktaḥ; yaddṛṣṭyāṃ pittaṃ tasminnālocako'gniriti sañjñā, sa rūpagrahaṇā'dhikṛtaḥ; yattu tvaci pittaṃ tasmin bhrājako'gniriti sañjñā, so'bhyaṅgapariṣekāvagāhālepanādīnāṃ kriyādravyāṇāṃ paktā chāyānāṃ ca prakāśakaḥ ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">bhavati cātra- pittaṃ tīkṣṇaṃ dravaṃ pūti nīlaṃ pītaṃ tathaiva ca | uṣṇaṃ kaṭurasaṃ caiva vidagdhaṃ cāmlameva ca ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">ata ūrdhvaṃ śleṣmasthānānyanuvyākhyāsyāmaḥ | tatra, āmāśayaḥ pittāśayasyopariṣṭāt tatpratyanīkatvādūrdhvagatitvāttejasaḥ, candra iva ādityasya , caturvidhasyāhārasyādhāraḥ; sa ca tatraudakairguṇairāhāraḥ praklinno bhinnasaṅghātaḥ sukhajaro bhavati <note place="foot" type="variant" n="8">‘tatpratyanīkatvāditi tejorūpapittapratyanīkatvāt, tathordhvagatitvācca tejaso jāṭharāgneḥ| etena dṛṣṭatvena śleṣmādhāratayā pittapratibandhārthakāśayo niveśitaḥ| candra ivādityasyeti viṣayasādharmyamātreṇa| tatrāmāśaye audakaguṇāvirbhāva audakaśleṣmāśayamahimnā jñeyaḥ’ iti cakraḥ</note>||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">mādhuryāt picchilatvācca prakleditvāttathaiva ca | āmāśaye sambhavati śleṣmā madhuraśītalaḥ ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">sa tatrastha eva <note place="foot" type="variant" n="9">‘eva’ iti hastalikhitapustakeṣu na paṭhyate</note> svaśaktyā śeṣāṇāṃ śleṣmasthānānāṃ śarīrasya codakakarmaṇā'nugrahaṃ karoti; uraḥsthastrikasandhāraṇamātmavīryeṇānnarasasahitena hṛdayāvalambanaṃ karoti; jihvāmūlakaṇṭhastho jihvendriyasya saumyatvāt samyagrasajñāne vartate; śiraḥsthaḥ snehasantarpaṇādhikṛtatvādindriyāṇāmātmavīryeṇānugrahaṃ karot; sandhisthaḥ śleṣmā sarvasandhisaṃśleṣāt sarvasandhyanugrahaṃ karoti <note place="foot" type="variant" n="10">‘svaśaktayeti adṛṣṭāhitaprabhāvena| anugrahaścāplāvanena| trikamiha pṛṣṭhāsthibāhudvayasandhānasthānam| jihvendriyasya rasajñāne śleṣmā saumyatvādvartate kāraṇaṃ bhavati| indriyāṇi hi svajātīyābhivyaktameva viṣayaṃ gṛhṇanti| yathā taijasaṃ cakṣurālokasahakṛtameva rūpaṃ gṛhṇānti| evamāpyaṃ rasanaṃ kaṇṭhagataśleṣmābhivyaktameva rasaṃ gṛhṇātītyarthaḥ| śleṣmaṇā śiraḥsthenendriyāṇyanugrahādātmakāryaṃ kurvanti’ iti cakraḥ</note>||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">bhavati cātra- śleṣmā śveto guruḥ snigdhaḥ picchilaḥ śīta eva ca | madhurastvavidagdhaḥ syādvidagdho lavaṇa smṛtaḥ ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">śoṇitasya <note place="foot" type="variant" n="11">‘śoṇitasthānaṃ prāgabhihitaṃ’ iti pā.</note> sthānaṃ yakṛtplīhānau, tacca prāgabhihitaṃ; tatrasthameva śeṣāṇāṃ śoṇitasthānānāmanugrahaṃ karoti ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">bhavati cātra- anuṣṇaśītaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘anuṣṇaśītamiti saumyāgneyatvācchoṇitasya| vidāhaścāsya pittavaditi duṣṭapittavadityarthaḥ’ iti cakraḥ</note> madhuraṃ snigdhaṃ raktaṃ ca varṇataḥ | śoṇitaṃ guru visraṃ syādvidāhaścāsya pittavat ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">etāni khalu doṣasthānāni; eṣu sañcīyante <note place="foot" type="variant" n="13">‘sañcīyanta iti prakarṣeṇa cīyante| tenānyatrāpi tvagādiṣu bāhyaduṣṭajalādinā cayaḥ kāraṇasambhavādbhavati, so'lpatayā neha kathyate| prāk sañcayaheturukta iti etacca sañcayakāraṇakathanamuktodāharaṇānuguṇyāt, natu tatsañcayakāraṇaniyamāt| yena madhurasnigdhādyāhārādeḥ kaphādicayo'sti anyeṣvapi durnivāra eva’| iti cakraḥ</note> doṣāḥ | prāk sañcayaheturuktaḥ | tatra sañcitānāṃ khalu doṣāṇāṃ stabdhapūrṇakoṣṭhatā pītāvabhāsatā mandoṣmatā cāṅgānāṃ gauravamālasyaṃ cayakāraṇavidveṣaśceti liṅgāni bhavanti | tatra prathamaḥ kriyākālaḥ ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">ata ūrdhvaṃ prakopaṇāni <note place="foot" type="variant" n="14">‘prakopakāraṇāni’ iti pā.</note> vakṣyāmaḥ | tatra balavadvigrahātivyāyāmavyavāyādhyayanaprapatanapradhāvanaprapīḍanābhighātalaṅghanaplavanataraṇarātrijāgaraṇabhāraharaṇa- gajaturagarathapadāticaryākaṭukaṣāyatiktarūkṣalaghuśītavīryaśuṣkaśākavallūravarakoddālakakoradūṣaśyāmākanīvāra- mudgamasūrāḍhakīhareṇukalāyaniṣpāvānaśanaviṣamāśanādhyaśanavātamūtrapurīṣaśukracchardikṣavathūdgārabāṣpavegavighātādibhirviśeṣairvāyuḥ <note place="foot" type="variant" n="15">prapīḍaneti hastalikhitapustake na paṭhyate</note><note place="foot" type="variant" n="16">‘vegavighātādibhirvāyuḥ’ iti pā.</note> prakopamāpadyate ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">sa śītābhrapravāteṣu gharmānte ca viśeṣataḥ | pratyūṣasyaparāhṇe tu jīrṇe'nne ca prakupyati <note place="foot" type="variant" n="18">‘pravāte iti pravātalakṣite varṣākāle| gharmānte iti prāvṛṣi| atra balavadvigrahādayo vātaṃ janayantaḥ prakṛṣṭameva janayantīti prakopahetavaḥ, na punaḥ pūrvamṛtucaryoktacayahetucitānāmevaite prakopakāḥ, tathā satyetadvyatirekeṇārtavacayasya kopo na syāt| ārtavacayaṃ vinā caiṣāṃ vātavikārahetutā sarvadṛṣṭāntaghaṭitā| tasmādbalavadvigrahādibhiḥ prabalatayā doṣo janyamāno na prakopahetvantaramapekṣate| stokastokasevitayā ṛtvādikāraṇajanitāśca doṣā āśaye līnatvāt prakopakāraṇamapekṣanta eveti ṛtucarye'pi vyutpāditam| evaṃ pittakaphaprakopahetuṣvapi vyākhyeyam’ iti cakraḥ</note>||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">krodhaśokabhayāyāsopavāsavidagdhamaithunopagamanakaṭvamlalavaṇa- tīkṣṇoṣṇalaghuvidāhitilatailapiṇyākakulatthasarṣapātasīharitakaśāka- godhāmatsyājāvikamāṃsadadhitakrakūrcikāmastusauvīrakasurāvikārāmlaphalakaṭvaraprabhṛtibhiḥ <note place="foot" type="variant" n="19">‘... varāha ... ’ iti pā.</note> pittaṃ prakopamāpadyate ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">taduṣṇairuṣṇakāle ca ghanānte ca viśeṣataḥ | madhyāhne cārdharātre ca jīryatyanne ca kupyati ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">divāsvapnāvyāyāmālasyamadhurāmlalavaṇaśītasnigdhagurupicchilābhiṣyandihāyanakayavakanaiṣadhetkaṭa- māṣamahāmāṣagodhūmatilapiṣṭavikṛtidadhidugdhakṛśarāpāyasekṣuvikārānūpaudakamāṃsavasābisamṛṇāla- kaserukaśṛṅgāṭakamadhuravallīphalasamaśanādhyaśanaprabhṛtibhiḥ śleṣmā prakopamāpadyate ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">sa śītaiḥ śītakāle ca vasante ca viśeṣataḥ | pūrvāhṇe ca pradoṣe ca bhuktamātre prakupyati <note place="foot" type="variant" n="21">‘śītakāle iti hemante| etacca hetvantaracitasya kaphasya vardhakatayā prakopaṇaṃ, na tvārtavacayaprakopakatvamasya, tatra cayahetutvenaivoktatvāt| kiṃvā śītakālo durdinādiḥ’ iti cakraḥ</note>||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">pittaprakopaṇaireva <note place="foot" type="variant" n="22">‘raktaprakopahetuṣu pittaprakopaṇairiti duṣṭasya raktasya pittatulyatvāduktam| raktasya paramārthato doṣaireva duṣṭiḥ’ iti cakraḥ</note> cābhīkṣṇaṃ dravasnigdhagurubhirāhārairdivāsvapnakrodhānalātapaśramābhighātājīrṇaviruddhādhyaśanādibhirviśeṣairasṛk prakopamāpadyate ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">yasmādraktaṃ vinā doṣairna kadācit prakupyati | tasmāttasya yathādoṣaṃ kālaṃ vidyat prakopaṇe ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">teṣāṃ prakopāt koṣṭhatodasañcaraṇāmlīkāpipāsāparidāhānnadveṣahṛdayotkledāśca jāyante | tatra dvitīyaḥ <note place="foot" type="variant" n="23">‘kriyākālānāṃ dvitīyādisaṅkhyāpradarśanamuttarottaraṃ garīyastvapradarśanārthaṃ, yaduktaṃ,-‘te tūttarāsu gatiṣu bhavanti balavattarāḥ’ iti cakraḥ</note> kriyākālaḥ ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">ata ūrdhvaṃ prasaraṃ vakṣyāmaḥ- teṣāmebhirātaṅkaviśeṣaiḥ <note place="foot" type="variant" n="24">‘ātaṅkaviśeṣairiti ātaṅkenātaṅkakāraṇaṃ balavadvigrahādaya ucyante| piṣṭakiṇvodakasamavāya iveti madyasandhāne yathā piṣṭādi kālāhitodrekaṃ prasarati, tathā doṣā api hetubalādudriktāḥ prasaranti deśāntare calanti| prasaraṇaheturiti prasārakaḥ| pravartakamiti pravṛttisvabhāvam, ataḥ pravartayati’ iti cakraḥ</note> prakupitānāṃ kiṇvodakapiṣṭasamavāya <note place="foot" type="variant" n="25">‘paryuṣitakiṇvodakapiṣṭasamavāya’ iti hārāṇacandrasammataḥ pāṭhaḥ</note> ivodriktānāṃ prasaro bhavati | teṣāṃ vāyurgatimattvāt prasaraṇahetuḥ satyapyacaitanye | sa hi rajobhūyiṣṭhaḥ; rajaśca pravartakaṃ sarvabhāvānām | yathā- mahānudakasañcayo'tivṛddhaḥ setumavadāryāpareṇodakena vyāmiśraḥ <note place="foot" type="variant" n="26">‘apareṇodakena vyāmiśra ityatra vāśabdo draṣṭavyaḥ, tena doṣāntarasahitasya prasare'yaṃ pakṣaḥ, kevalaprasare tu setumavadāryetyanta eva dṛṣṭāntaḥ’ iti cakraḥ</note> sarvataḥ pradhāvati, evaṃ doṣāḥ kadācidekaśo dviśaḥ samastāḥ śoṇitasahitā vā'nekadhā prasaranti | tadyathā- vātaḥ, pittaṃ, śleṣmā, śoṇitaṃ, vātapitte, vātaśleṣmāṇau, pittaśleṣmāṇau, vātaśoṇite, pittaśoṇite, śleṣmaśoṇite, vātapittaśoṇitāni, vātaśleṣmaśoṇitāni, pittaśleṣmaśoṇitāni, vātapittakaphāḥ, vātapittakaphaśoṇitānīti; evaṃ pañcadaśadhā prasaranti ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">kṛtsne'rdhe'vayave vā'pi yatrāṅge kupito bhṛśam | doṣo vikāraṃ nabhasi <note place="foot" type="variant" n="27">‘sṛjati megho vṛṣṭimivāmbare’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> meghavattatra varṣati ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">nātyarthaṃ kupitaścāpi līno mārgeṣu tiṣṭhati | niṣpratyanīkaḥ kālena hetumāsādya kupyati <note place="foot" type="variant" n="28">‘līnatvena prabalavikārakāritāṃ niṣedhayati| niṣpratyanīka ityavasthānahetuḥ, yadi hi tatra bheṣajaṃ pratyanīkaṃ bhavettadā tasya līnasya nāśa eva syāt| hetumāsādyeti punaḥ pravartakaṃ hetuṃ prāpya| etadevoktaṃ carake-‘tatrasthāśca vilambante kadācinna samīritāḥ nādeśakāle kupyanti bhūyo hetupratīkṣiṇaḥ’ (su.28) iti cakraḥ</note>||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">tatra vāyoḥ pittasthānagatasya pittavat pratīkāraḥ, pittasya ca kaphasthānagatasya kaphavat, kaphasya ca vātasthānagatasya vātavat <note place="foot" type="variant" n="29">‘atrārthe carakaḥ- ‘doṣasthānagataṃ doṣaṃ sthānivat samupācaret’ iti cakraḥ</note>; eṣa kriyāvibhāgaḥ ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">evaṃ prakupitānāṃ prasaratāṃ vāyorvimārgagamanāṭopau, oṣacoṣaparidāhadhūmāyanāni pittasya, arocakāvipākāṅgasādāśchardiśceti śleṣmaṇo liṅgāni bhavanti; tatra tṛtīyaḥ kriyākālaḥ ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">ata ūrdhvaṃ sthānasaṃśrayaṃ <note place="foot" type="variant" n="30">‘sthānasaṃśrayaḥ doṣadūṣyasya saṃśrayaḥ | . . . udarasanniveśe sādhāraṇe'pi vidradhyādikāryabhedāt sthānasaṃśrayabhedaḥ sūkṣmo jñeyaḥ| na hyekasmāt sthānasaṃśrayādekajātidoṣakṛtādbhinnā rogā bhavitumarhanti, evamanyatrāpi vyākhyeyam| saṃśrayasthasaṃśabdaśca gacchato mārgasambandhamātrasya vyādhihetornirāsaḥ’ iti cakraḥ</note> vakṣyāmaḥ | evaṃ prakupitātāṃstāñ śarīrapradeśānāgamya tāṃstān vyādhīn janayanti | te yadodarasanniveśaṃ kurvanti tadā gulma vidradhyudarāgnisaṅgānāhavisūcikātisāraprabhṛtīñjanayanti; bastigatāḥ pramehāśmarīmūtrāghātamūtradoṣaprabhṛtīn; meḍhragatā niruddhaprakaśopadaṃśaśūkadoṣaprabhṛtīn; gudagatā bhagandarārśaḥprabhṛtīn; vṛṣaṇagatā vṛddhīḥ; ūrdhvajatrugatāstūrdhvajān; tvaṅmaṃsaśoṇitasthāḥ kṣudrarogān kuṣṭhāni visarpāṃśca; medogatā granthyapacyarbudagalagaṇḍālajīprabhṛtīn; asthigatā vidradhyanuśayīprabhṛtīn; pādagatāḥ ślīpadavātaśoṇitavātakaṇṭakaprabhṛtīn; sarvāṅgagatā jvarasarvāṅgarogaprabhṛtīn; teṣāmevamabhisanniviṣṭānāṃ pūrvarūpaprādurbhāvaḥ <note place="foot" type="variant" n="31">‘pūrvarūpameva sthānasaṃśrayaliṅgaṃ| yaduktaṃ-“sthānasaṃśrayiṇaḥ kruddhā bhāvivyādhiprabodhakam| doṣāḥ kurvanti yalliṅgaṃ pūrvarūpaṃ taducyate’ iti | tacca doṣagamakaṃ bhāvivyādhigamakaṃ ca| yadvakṣyati jvaragamakapūrvarūpamabhidhāya ‘sāmānyato viśeṣāttu jṛmbhā'tyarthaṃ samīraṇāt’ (su.u.39) ityādi| tathā- vyādherjātirbubhūṣā ca pūrvarūpeṇa lakṣyate| bhāvaḥ kimātmakatvaṃ ca lakṣyate lakṣaṇena tu’ iti | pūrvarūpagateṣu pūrvarūpāvasthāgateṣu vyādhijananonmukheṣu doṣeṣu’ iti cakraḥ</note>; taṃ pratirogaṃ vakṣyāmaḥ | tatra pūrvarūpagateṣu caturthaḥ kriyākālaḥ ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">ata ūrdhvaṃ vyādherdarśanaṃ vakṣyāmaḥ- śophārbudagranthividradhivisarpaprabhṛtīnāṃ <note place="foot" type="variant" n="32">‘śothaśceha vraṇaśotha ucyate, uttarakālamasyāvadīrṇatābhidhānāt| pravyaktalakṣaṇatā vyādhīnāṃ vyaktirityarthaḥ| pravyaktalakṣaṇairhi vyādhirutpanno vyajyate, sā ca vyādhivyaktirvyādhyārambhakadoṣaliṅgavatī tathā prātisvikavyādhiliṅgavatī ca’ iti cakraḥ</note> pravyaktalakṣaṇatā jvarātīsāraprabhṛtīnāṃ ca | tatra pañcamaḥ kriyākālaḥ ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">ata ūrdhvameteṣāmavadīrṇānāṃ vraṇabhāvamāpannānāṃ ṣaṣṭhaḥ kriyākālaḥ, jvarātisāraprabhṛtīnāṃ ca dīrghakālānubandhaḥ | tatrāpratikriyamāṇe'sādhyatāmupayānti ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">bhavanti cātra- sañcayaṃ ca prakopaṃ ca prasaraṃ sthānasaṃśrayam | vyaktiṃ bhedaṃ ca yo vetti doṣāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="34">‘vyaktibhedāvapi doṣāṇāṃ dūṣyaviśeṣādisahitānāmavasthābhedau, yena doṣa eva dūṣyaviśeṣasammūrcchito vyādhiḥ, tathā tadbhedo'pi doṣabheda eveti suvyaktaṃ yo vetti doṣāṇāmiti’ iti cakraḥ</note> sa bhavedbhiṣak ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">sañcaye'pahṛtā <note place="foot" type="variant" n="35">kriyākālānāmuttarottaragarīyastvamāha- sañcaye'pahṛtā doṣā ityādi| balavattarā iti pūrvāpekṣayā dvitvavivakṣayā nirdeśaḥ’ iti cakraḥ</note> doṣā labhante nottarā gatīḥ | te tūttarāsu gatiṣu bhavanti balavattarāḥ ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">sarvairbhāvaistribhirvā'pi dvābhyāmekena vā punaḥ | saṃsarge kupitaḥ kruddhaṃ doṣaṃ doṣo'nudhāvati ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">saṃsarge yo garīyān <note place="foot" type="variant" n="38">‘garīyānityabhidhānena bhūyasā prakopagarīyastvaṃ cikitsābhedaprayojanaṃ darśayati| upakramyaḥ sa iti prādhānyenopakramyaḥ’ iti cakraḥ</note> syādupakramyaḥ sa vai bhavet | śeṣadoṣāvirodhena sannipāte tathaiva ca ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">vṛṇoti <note place="foot" type="variant" n="39">‘vṛṇoti chādayati, ādehadhāraṇāditi utpanno vraṇa ādehadhāraṇaṃ vṛṇot| kathaṃ vṛṇotītyāha- yasmādrūḍhe'pi vraṇavastu vraṇakiṇamādehadhāraṇānna naśyati, tena vraṇakāryeṇa kiṇena dhāraṇaprakarṣādvraṇasañjñeti phalati’ iti cakraḥ</note> yasmādrūḍhe'pi vraṇavastu na naśyati | ādehadhāraṇāttasmādvraṇa ityucyate budhaiḥ <note place="foot" type="variant" n="40">’ādehadhāraṇajjantorvraṇastasmānnirucyate’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note>||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vraṇapraśnādhyāyo nāmaikaviṃśodhyāyaḥ ||21||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="22" xml:id="su.1.22">
          <head>vraṇāsrāvavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto vraṇāsrāvavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">tvaṅmāṃsasirāsnāyvasthisandhikoṣṭhamarmāṇītyaṣṭau vraṇavastūni <note place="foot" type="variant" n="1">‘vraṇavastūni vraṇopādānabhūtāni dravyāṇi’ iti hārāṇacandraḥ</note>| atra sarvavraṇasanniveśaḥ <note place="foot" type="variant" n="2">‘yadapi raktamedomajjādi vraṇe'vadṛśyate, tadapi sirāsnayvāśrayatvenaiva vraṇe bhavati, na tu tadadhikaraktādyāśrayatvenetyeke| anye tu sirayā rūdhiraṃ, snāyusaṃbandhena bhedaḥ, asthnā ca tātsthyānmajjā gṛhyate’ iti vadanti’ iti cakraḥ</note>||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatra, ādyaikavastusanniveśī <note place="foot" type="variant" n="3">‘ādyatvena tvaci labdhāyāmekagrahaṇaṃ māṃsādigatavraṇānāmapi pākakāle tvagvidaraṇenādyatvagāśrayatvasya labdhasya nirāsārtham| tvacamevaikāṃ bhettuṃ śīlamasyeti tvagbhedī| etacca tvagādyāśrayatvaṃ vaiśaiṣikaduṣṭyā jñeyam| tena sarvatraiva ‘pacatyataḥ śoṇitameṣa pākaḥ’ ityenena raktapākābhidhānaṃ sarvagāmitayā raktasya yuktam’ iti cakraḥ</note> tvagbhedī vraṇaḥ sūpacaraḥ, śeṣāḥ svayamavadīryamāṇā durupacārāḥ ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatrāyataścaturasro vṛttastripuṭaka iti vraṇākṛtisamāsaḥ, śeṣāstu vikṛtākṛtayo durupakramā bhavanti ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">sarva eva vraṇāḥ kṣipraṃ saṃrohantyātmavatāṃ subhiṣagbhiścopakrāntāḥ; anātmavatāmajñaiścopakrāntāḥ praduṣyanti, pravṛddhatvāddoṣāṇām ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tatrātisaṃvṛto'tivivṛto'tikaṭhino'timṛdurutsanno'vasanno'tiśīto'tyuṣṇaḥ <note place="foot" type="variant" n="4">‘atrātisaṃvṛtātikaṭhinātimātrāvasannātyarthavedanāvāniti vātena, ativivṛtātyuṣṇaraktapūtimāṃsasirāsnāyupratipūrṇapūtipūyāsrāvyamanojñadarśa</note> nagandhātyarthadāhapākarāgavedanāvāniti pittena, śeṣāḥ kaphena; unmārgī mukhāt mukhāntaravān, utsaṅgaḥ koṭaraḥ’ iti cakraḥ; kṛṣṇaraktapītaśuklādīnāṃ varṇānāmanyatamavarṇo bhairavaḥ pūtipūyamāṃsasirāsnāyuprabhṛtibhiḥ pūrṇaḥ pūtipūyāsrāvyunmārgyutsaṅgyamanojñadarśanagandho'tyarthaṃ vedanāvān dāhapākarāgakaṇḍūśophapiḍakopadruto'tyarthaṃ duṣṭaśoṇitāsrāvī dīrghakālānubandhī ceti duṣṭavraṇaliṅgāni | tasya doṣocchrāyeṇa ṣaṭtvaṃ vibhajya <note place="foot" type="variant" n="5">‘tasya doṣocchrāyamavekṣya’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> yathāsvaṃ pratīkāre prayateta ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ata ūrdhvaṃ sarvasrāvān vakṣyāmaḥ- tatra ghṛṣṭāsu chinnāsu vā tvakṣu sphoṭe bhinne vidārite vā salilaprakāśo bhavatyāsrāvaḥ kiñcidvisraḥ pītāvabhāsaśca; māṃsagataḥ sarpiḥprakāśaḥ sāndraḥ śvetaḥ picchilaśca; sirāgataḥ sadyaśchinnāsu sirāsu raktātipravṛttiḥ pakvāsu ca toyanāḍībhiriva toyāgamanaṃ pūyasya, āsrāvaścātra tanurvicchinnaḥ picchilo'valambī śyāvo'vaśyāyapratimaśca; snāyugataḥ snigdho ghanaḥ siṅghāṇakapratimaḥ saraktaśca; asthigato'sthanyabhihate sphuṭite bhinne doṣāvadārite vā doṣabhakṣitatvādasthi niḥsāraṃ śuktidhautamivābhāti <note place="foot" type="variant" n="7">‘asthigate śuktidhautatvaṃ tathā'sthisārastravaṇaṃ ca doṣakṛtaṃ, śeṣastu strāvaḥ sādhāraṇaḥ| śuktidhautamiti mayūravyaṃsakādipāṭhāt pūrvanipāto vyatyayena, dhautaśuktivadityarthaḥ’ iti cakraḥ</note>, āsrāvaścātra majjamiśraḥ sarudhiraḥ snigdhaśca; sandhigataḥ pīḍyamāno na pravartate, ākuñcanaprasāraṇonnamanavinamanapradhāvanotkāsanapravāhaṇaiśca sravati, āsrāvaścātra picchilo'valambī sarudhironmathitaśca <note place="foot" type="variant" n="8">‘saphenapūyarudhironmiśraśca’ iti pā.</note>; koṣṭhagato'sṛṅmūtrapurīṣapūyodakāni <note place="foot" type="variant" n="9">koṣṭhagatastu yathāpratyāsatti purīṣādi sravati| tatra raktasrutiḥ koṣṭhāśrayaplīhādhiṣṭhānatayā, udakasrāvastu pānīyasya saraṇātmakasya prabhāvāt’ iti cakraḥ</note> sravati; marmagatastvagādiṣvavaruddhatvānnocyate | tatra tvagādigatānāmāsrāvāṇāṃ yathākramaṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘yathā kramamiti yathāsaṃkhyam| atra marmavarjiteṣu tvagādiṣu saptasu yathākramaṃ vātapittakaphaśoṇitasannipātānāṃ sapta saptāsrāvā yathoktā bhavanti| śoṇite tu yadvisratvamadhikamuktaṃ tat sarvatvagādyāśrayānugāmi| anye tu yathāsaṃkhyamatra necchanti| sannipāteneha ye nārikelādivarṇā uktāste vikṛtiviṣamasamavāyakṛtā jñeyāḥ| anyathā hi vātādikṛtavarṇamelakenaiva sannipātavarṇo'pyuktaḥ syāt’ iti cakraḥ</note> pāruṣyaśyāvāvaśyāyadadhimastukṣārodakamāṃsadhāvanapulākodakasannibhatvāni mārutādbhavanti; pittādgomedakagomūtrabhasmaśaṅkhakaṣāyodakamādhvīkatailasannibhatvāni; pittavadraktādativisratvaṃ ca; kaphānnavanītakāsīsamajjapiṣṭatilanālikerodakavarāhavasāsannibhatvāni; sannipātānnālikerodakairvārukarasakāñjikaprasādārukodakapriyaṅguphalayakṛnmudgayūṣasavarṇatvānīti ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">ślokau cātra bhavataḥ- pakvāśayādasādhyastu pulākodakasannibhaḥ | kṣārodakanibhaḥ srāvo varjyo raktāśayātsravan ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">āmāśayāt kalāyāmbhonibhaśca trikasandhijaḥ <note place="foot" type="variant" n="11">‘raktāśayāt yakṛtplīhārūpāt| kalāyāmbhonibhaśca srāvastrikasandhijaḥ koṣṭhamārgeṇa sarannasādhyaḥ | yaduktaṃ bhoje-“pulākodakavarṇastu yadā koṣṭhāt pravartate| pakvāśayāt stravatyevaṃ taṃ bhiṣaka parivajayet|| kṣārodakanibhaḥ strāvo yadā koṣṭhāt pravartate| raktāśayāt stravatyevaṃ taṃ bhiṣak parivarjayet|| trikasandhestu vivarāt kalāyodakasannibhaḥ| koṣṭhaṃ bhittvā viniryāti taṃ bhiṣak parivarjayet’ iti cakraḥ</note>| srāvānetān parīkṣyādau tataḥ karmācaredbhiṣak ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">ata ūrdhvaṃ sarvavraṇavedanā vakṣyāmaḥ- todanabhedanatāḍanacchedanāyāmanamanthanavikṣepaṇacumucumāyananirdahanāvabhañjanasphoṭana vidāraṇotpāṭanakampanavividhaśūlaviśleṣaṇavikiraṇastambhanapūraṇasvapnākuñjanāṅku śikāḥ sambhavanti, animittavividhavedanāprādurbhāvo vā muhurmuhuryatrāgacchanti vedanāviśeṣāstaṃ vātikamiti vidyāt; oṣacoṣaparidāhadhūmāyanāni yatra gātramaṅgārāvakīrṇamiva pacyate yatra coṣmābhivṛddhiḥ kṣate kṣārāvasiktavacca vedanāviśeṣāstaṃ paittikamiti vidyāt; pittavadraktasamutthaṃ jānīyāt; kaṇḍūrgurutvaṃ suptatvamupadeho'lpavedanatvaṃ stambhaḥ śaityaṃ ca yatra taṃ ślaiṣmikamiti vidyāt; yatra sarvāsāṃ vedanānāmutpattistaṃ sānnipātikamiti vidyāt ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">ata ūrdhvaṃ vraṇavarṇān vakṣyāmaḥ- bhasmakapotāsthivarṇaḥ paruṣo'ruṇaḥ kṛṣṇa iti mārutajasyaḥ nīlaḥ pīto haritaḥ śyāvaḥ kṛṣṇo raktaḥ piṅgalaḥ kapila iti raktapittasamutthayoḥ; śvetaḥ snigdhaḥ pāṇḍuriti śleṣmajasya; sarvavarṇopetaḥ sānnipātika iti ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">bhavati cātra- na kevalaṃ vraṇeṣūkto vedanāvarṇasaṅgrahaḥ | sarvaśophavikāreṣu vraṇavallakṣayedbhiṣak ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vraṇāsrāvavijñānīyo nāma dvāviṃśatitamo'dhyāyaḥ ||22||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="23" xml:id="su.1.23">
          <head>kṛtyākṛtyavidhyadhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ kṛtyākṛtyavidhimadhyāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘pūrvādhyāye srāvādinā sādhyāsādhyavraṇasya leśato'bhidhānāttatprasaṅgena prapañcena sādhyāsādhyavraṇavijñānārthaṃ kṛtyākṛtyavidhirabhidhīyate| kṛtyāścikitsārūpakriyārhāḥ sādhyāḥ, tadviparyayeṇākṛtyā asādhyāḥ| tayorvidhirbhedaḥ, sa ca sādhyasya sukhasādhyatvādirasādhyasya yāpyatvasadyaḥprāṇaharatvādiḥ’ iti cakraḥ</note> vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">tatra, vayaḥsthānāṃ dṛḍhānāṃ prāṇavatāṃ sattvavatāṃ (ātmavatāṃ) ca sucikitsyā vraṇāḥ; ekasmin vā puruṣe yatraitadguṇacatuṣṭayaṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘guṇapañcakaṃ’ iti pā.</note> tasya sukhasādhanīyatamāḥ | tatra, vayaḥsthānāṃ pratyagradhātutvādāśu vraṇā rohanti; dṛḍhānāṃ sthirabahumāṃsatvācchastramavacāryamāṇaṃ sirāsnāyvādiviśeṣānna prāpnoti; prāṇavatāṃ vedanābhighātāhārayantraṇādibhirna glānirutpadyate; sattvavatāṃ dāruṇairapi kriyāviśeṣairna vyathā bhavati; tasmādeteṣāṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘ātmavatāṃ punarmitāhāravihārādibhirupadeśairnānyathāmatiḥ pravartate| sarvaṃ caiṣāṃ sādhu bhavati| tasmādeteṣāṃ sukhasādhanīyatamāḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> sukhasādhanīyatamāḥ ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">ta eva viparītaguṇā vṛddhakṛśālpaprāṇabhīruṣu draṣṭavyāḥ ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">sphikpāyuprajananalalāṭagaṇḍauṣṭhapṛṣṭhakarṇaphalakoṣodarajatrumukhābhyantarasaṃsthāḥ sukharopaṇīyā <note place="foot" type="variant" n="6">‘atra cādhikaraṇamahimnaiva sukhasādhyatvādiviśeṣo bhavati’ iti cakraḥ</note> vraṇāḥ ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">akṣidantanāsāpāṅgaśrotranābhijaṭharasevanīnitambapārśvakukṣivakṣaḥkakṣāstanasandhibhāgagatāḥ saphenapūyaraktānilavāhino'ntaḥśalyāśca duścikitsyāḥ; adhobhāgāścordhvabhāganirvāhiṇo <note place="foot" type="variant" n="7">‘adhogatānāmūrdhvamukhenāsamyakpūyanirgamāt kṛcchratvam’ iti cakraḥ</note>, romāntopanakhamarmajaṅghāsthisaṃśritāśca, bhagandaramapi cāntarmukhaṃ sevanīkuṭakāsthisaṃśritam ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">kuṣṭhināṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘kuṣṭhyādīnāmatiśayaduṣṭadūṣyatayā vraṇakṛcchratvam’ iti cakraḥ</note> viṣajuṣṭānāṃ śoṣiṇāṃ madhumehinām | vraṇāḥ kṛcchreṇa sidhyanti yeṣāṃ cāpi vraṇe vraṇāḥ ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">avapāṭikāniruddhaprakaśasanniruddhagudajaṭharāṇi, granthikṣatakrimayaḥ pratiśyāyajāḥ koṣṭhajāśca tvagdoṣiṇāṃ pramehiṇāṃ vā ye parikṣateṣu dṛśyante, śarkarā sikatāmeho vātakuṇḍalikā'ṣṭhīlā dantaśarkaropakuśaḥ kaṇṭhaśālūkaṃ niṣkoṣaṇadūṣitāśca dantaveṣṭā visarpāsthikṣatoraḥkṣatavraṇagranthiprabhṛtayaśca <note place="foot" type="variant" n="9">‘vraṇayukto granthirvraṇagranthiḥ’ iti cakraḥ</note> yāpyāḥ ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">sādhyā yāpyatvamāyānti yāpyāścāsādhyatāṃ tathā | ghnanti prāṇānasādhyāstu narāṇāmakriyāvatām ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">yāpanīyaṃ vijānīyāt kriyā dhārayate tu yam | kriyāyāṃ tu nivṛttāyāṃ sadya eva vinaśyati ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">prāptā <note place="foot" type="variant" n="11">‘kriyāyāmiti samyakkriyāyām| prāpteti ucitā’ iti cakraḥ</note> kriyāṃ dhārayati yāpyavyādhitamāturam | prapatiṣyadivāgāraṃ viṣkambhaḥ sādhuyojitaḥ ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">ata ūrdhvamasādhyān vakṣyāmaḥ- māṃsapiṇḍavadudgatāḥ prasekino'ntaḥpūyavedanāvanto'śvāpānavadudvṛttauṣṭhāḥ <note place="foot" type="variant" n="12">udvṛttauṣṭhetyādinaiko'sādhyavraṇaḥ| prasekinaḥ srāvabahulāḥ| vasādisravaṇaṃ pratyekaṃ doṣasamutthavraṇe'sādhyatālakṣaṇam| śiraḥkaṇṭhasthā iti atra śiraḥsthā vā kaṇṭhasthā vā’ iti cakraḥ</note>, kecit kaṭhinā gośṛṅgavadudgatamṛdumāṃsaprarohāḥ, apare duṣṭarudhirāsrāviṇastanuśītapicchilāsrāviṇo vā madhyonnatāḥ, kecidavasannaśuṣiraparyantāḥ śaṇatūlavat snāyujālavanto durdarśanāḥ, vasāmedomajjamastuluṅgasrāviṇaśca doṣasamutthāḥ, pītāsitamūtrapurīṣavātavāhinaśca koṣṭhasthāḥ, ta evobhayatobhāgavraṇamukheṣu pūyaraktanirvāhiṇaḥ, (kṣīṇamāṃsānāṃ ca <note place="foot" type="variant" n="13">hārāṇacandrasammato'yaṃ pāṭhaḥ</note> ) sarvatogatayaścāṇumukhā māṃsabudbudavantaḥ, saśabdavātavāhinaśca śiraḥkaṇṭhasthāḥ, kṣīṇamāṃsānāṃ ca pūyaraktanirvāhiṇo'rocakāvipākakāsaśvāsopadravayuktāḥ, bhinne vā śiraḥkapāle yatra mastuluṅgadarśanaṃ tridoṣaliṅgaprādurbhāvaḥ kāsaśvāsau vā yasyeti ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">bhavati cātra- vasāṃ medo'tha majjānaṃ mastuluṅgaṃ ca yaḥ sravet | āgantustu <note place="foot" type="variant" n="14">‘atrāgantoḥ sādhyatvamaduṣṭatvādvraṇadeśasya sāmānyenaiva’ iti cakraḥ</note> vraṇaḥ sidhyenna sidhyeddoṣasambhavaḥ ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">amarmopahite <note place="foot" type="variant" n="15">‘amarmopahite iti marmavarjite| deśe iti śarīrapradeśe| tasyaiva viśeṣaṇaṃ- siretyādi| atrādiśabdaṃ luptamicchanti| tena sirāsnāyvādivarjite tvacīti labhyate, anyatra māṃsādau sirādīnāṃ vidyamānatvāt| vikāro yo'nuparyetīti dhātvantareṣvavagāhate kuṣṭhavātaraktādistadasādhyalakṣaṇaṃ, taduktaṃ- ‘evaṃ kuṣṭhaṃ samutpannaṃ tvaci kālaprakarṣataḥ| krameṇa dhātūn vyāpnoti narasyāpratikāriṇaḥ’ (su. ni. a. 6) iti| anye tu vikāro'nuparyetītyanena pratikriyākaraṇe'pi yathoktasukhasādhyadeśabhūto'pi vikāro'nuparyeti vardhate tadbalavadadṛṣṭārabdhatayā'sādhyalakṣaṇamiti vadanti, nahi yathoktadehajātasya vikārasya balavadasādhyatākārakādṛṣṭaṃ vinā vṛddhiryuktā’ iti cakraḥ</note> deśe sirāsandhyasthivarjite | vikāroyo'nuparyeti tadasādhyasya lakṣaṇam ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">krameṇopacayaṃ <note place="foot" type="variant" n="17">‘sādhyasyāpyupekṣayā dhātvavagāhanenāsādhyatvaṃ darśayannāha- krameṇetyādi| upacayaṃ prāpta iti dhātvavagāhane hetugarbhaṃ viśeṣaṇam| upacayaścāpratīkārādeva jñeyaḥ| śanairityanena cireṇāsya dhātvavasthānaṃ darśayati| atha tatra punaḥ punarbahvauṣadhaṃ kasmāt sādhakaṃ na bhavatītyāha- sa sthiratvādityādi| sthiratve eva hetudvayaṃ mahattvāddhātvanukramaṇena ceti| mahattvena mahādoṣatvaṃ, dhātvanukramaṇena gambhīratvamucyate’ iti cakraḥ</note> prāpya <note place="foot" type="variant" n="18">‘prāptaḥ’ iti pā.</note>; dhātūnanugataḥ śanaiḥ | na śakya unmūlayituṃ vṛddho vṛkṣa ivāmayaḥ ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">sa sthiratvānmahattvācca dhātvanukramaṇena ca | nihantyauṣadhavīryāṇi mantrān duṣṭagraho yathā ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">ato yo viparītaḥ syāt sukhasādhyaḥ sa ucyate | abaddhamūlaḥ kṣupako yadvadutpāṭane sukhaḥ ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">tribhirdoṣairanākrāntaḥ śyāvauṣṭhaḥ piḍakī samaḥ | avedano nirāsrāvo vraṇaḥ śuddha ihocyate ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">kapotavarṇapratimā yasyāntāḥ kledavarjitāḥ | sthirāścipiṭikāvanto rohatīti tamādiśet ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">rūḍhavartmānamagranthimaśūnamarujaṃ vraṇam | tvaksavarṇaṃ samatalaṃ samyagrūḍhaṃ vinirdiśet ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">doṣaprakopādvyāyāmādabhighātādajīrṇataḥ | harṣāt krodhādbhayādvā'pi vraṇo rūḍho'pi dīryate ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne kṛtyākṛtyavidhirnāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ ||23||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="24" xml:id="su.1.24">
          <head>vyādhisamuddeśīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto vyādhisamuddeśīyamadhyāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘pūrvādhyāye sādhyāsādhyatvamuktaṃ, tacca vyādhīnāṃ snehādinā śastreṇa vā bhavatīti tadbhedapratipādanārthaṃ pravṛttaḥ sarvāneva vyādhīnavaśyapratipādanīyān pratipādayituṃ vyādhisamuddeśīyamāha’ iti cakraḥ</note> vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">dvividhāstu vyādhayaḥ- śastrasādhyāḥ, snehādikriyāsādhyāśca | tatra śastrasādhyeṣu snehādikriyā na pratiṣidhyate, snehādikriyāsādhyeṣu śastrakarma na kriyate ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">asmin punaḥ śāstre sarvatantrasāmānyāt <note place="foot" type="variant" n="2">‘sarvatantrasāmānyāditi sarvatantraviṣayavyāpakatvāt| yaduktaṃ- ‘yat kiñcidābādhakaraṃ tat sarvaṃ śalyasañjñitam| vyāptānyaṅgānyato'nena śalyajñānena bhūriṇā’ iti cakraḥ</note> sarveṣāṃ vyādhīnāṃ yathāsthūlamavarodhaḥ kriyate | prāgabhihitaṃ ‘tadduḥkhasaṃyogā vyādhaya’ (sū. a. 1) iti | tacca duḥkhaṃ trividham- ādhyātmikam, ādhibhautikam, ādhidaivikamiti | tattu saptavidhe vyādhāvupanipatati | te punaḥ saptavidhā vyādhayaḥ; tadyathā- ādibalapravṛttāḥ, janmabalapravṛttāḥ, doṣabalapravṛttāḥ, saṅghātabalapravṛttāḥ, kālabalapravṛttāḥ, daivabalapravṛttāḥ, svabhāvabalapravṛttā <note place="foot" type="variant" n="3">‘atrātmaśabdena śarīraṃ bhaṇyate| ātmanyadhivartata ityadhyātmaṃ śārīramānasādidoṣāḥ, tatra bhavamādhyātmikam| bhūtāni bāhyāni vātādīni pṛthivyādīni ca| tena nimittena bhūtamādhibhautikam| duḥkhamupadiśya tatsambandhena vyādhibhedānāha- tattvityādi| vakṣyamāṇasaptavidhe vyādhau tadduḥkhaprasaraṃ upanipatati upagataṃ bhavati vyādhikāryatayā| ādirjīvopakramaḥ, sa ca śukraśoṇitamelakaḥ, tasya balaṃ prakaraṇādvyādhijanikā śaktiḥ, sā ca śukraśoṇitadoṣarūpaiva, tenādibalena bhūtā ādibalapravṛttāḥ| evaṃ janmani balaṃ pūrvajanmavyavasthitā doṣā evetyādi pūrvavad vyākhyeyam| saṃhananaṃ saṃhatiḥ āgantuhetusambandhaḥ| tadbalapravṛttāḥ saṅghātabalapravṛttāḥ’ iti cakraḥ</note> iti ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatra, ādibalapravṛttā ye śukraśoṇitadoṣānvayāḥ kuṣṭhārśaḥprabhṛtayaḥ; te'pi dvividhāḥ- mātṛjāḥ, pitṛjāśca | janmabalapravṛttā ye māturapacārāt paṅgujātyandhabadhiramūkaminminavāmanaprabhṛtayo jāyante; te'pi dvividhāḥ rasakṛtāḥ, dauhṛdāpacārakṛtāśca | doṣabalapravṛttā ye ātaṅkasamutpannā mithyāhārācārakṛtāśca; te'pi dvividhāḥ āmāśayasamutthāḥ <note place="foot" type="variant" n="4">‘āmāśayasamutthā nābheruparijāḥ kaphapittajanyā vā| pakvāśayasamutthā nābhyadhogatā vātajanyā vā’ iti cakraḥ</note>, pakvāśayasamutthāśca; punaśca dvividhāḥ- śārīrā, mānasāśca | ta ete ādhyātmikāḥ ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">saṅghātabalapravṛttā ya āgantavo <note place="foot" type="variant" n="5">‘ye āgantava iti āgantuviśeṣā ityarthaḥ, aparāgantūnāṃ bhūtādīnāmādhidaivike'bhidhānāt| durbalasya balavadvigrahādityāgantuviśeṣakāraṇopalakṣaṇaṃ, tena patanādijanyānāmapi grahaṇam| śastrakṛtā ityatra śastrasya hiṃsakamātropalakṣaṇatayā atiriktābhighātapīḍanādikṛtāśca gṛhyante’ iti cakraḥ</note> durbalasya balavadvigrahāt; te'pi dvividhāḥ- śastrakṛtā, vyālakṛtāśca | ete ādhibhautikāḥ ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">kālabalapravṛttā ye śītoṣṇavātavarṣātapaprabhṛtinimittāḥ; te'pi dvividhāḥ- vyāpannartukṛtāḥ, avyāpannartukṛtāśca <note place="foot" type="variant" n="6">‘avyāpannartukṛtāḥ kālasvabhāvakṛtapittādicayādikṛtāḥ|’ iti cakraḥ</note>| daivabalapravṛtā ye devadrohādabhiśaptakā <note place="foot" type="variant" n="7">‘abhiśastakāḥ’ iti pā.</note> atharvaṇakṛtā upasargajāśca; te'pi dvividhāḥ- vidyudaśanikṛtāḥ, piśācādikṛtāśca; punaśca dvividhāḥ- saṃsargajā <note place="foot" type="variant" n="8">‘atra saṃsargajā aupasargikarogisaṃsargajātāḥ| ākasmikāḥ saṃsargajavyatiriktā ādhidaivikā aparidṛśyamānahetutayā ākasmikā bhaṇyante’ iti cakraḥ</note>, ākasmikāśca | svabhāvabalapravṛttā <note place="foot" type="variant" n="9">‘svabhāvo mānuṣaśarīrasya jātipratibaddho'dṛṣṭakṛto bhāvaḥ’ iti cakraḥ|’</note> ye kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprabhṛtayaḥ; te'pi dvividhāḥ- kālajā, akālajāśca; tatra parirakṣaṇakṛtāḥ kālajāḥ, aparirakṣaṇakṛtā akālajāḥ | ete ādhidaivikāḥ <note place="foot" type="variant" n="10">‘daivaṃ prāktanaṃ karmādhikṛtya vartate ityadhidaivaṃ, tatra bhūtamityādhidaivike vyutpattimicchāmaḥ’ iti cakraḥ</note>| atra sarvavyādhyavarodhaḥ ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">sarveṣāṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘mūlamiti kāraṇam| āgantukāraṇe mānase ca kathaṃ vātādimūlatvamityāha- talliṅgatvāditi| vātādiliṅgayuktatvādityarthaḥ| āgantāvapi hi vātādiliṅgaṃ śarīrakṣobhādavaśyaṃ bhavati, paraṃ tat kiyantamapi kālaṃ vātādicikitsāprayojanakaṃ na bhavati| yaduktaṃ- ‘tatrābhighātajo vāyuḥ prāyo raktaṃ pradūṣayan’ (ca. ci. a. 3) ityādi| tathā ‘āganturanveti nijaṃ vikāraṃ’ (ca. sū. a. 19) iti | mānase'pi kāmādau doṣakopo bhavatyeva| yaduktaṃ- ‘kāmaśokabhayādvāyuḥ’ (ca. ci. a. 3) ityādi| dṛṣṭaphalatvāditi vātādikriyayā sarvavikāreṣu sādhyeṣūpaśayarūpaphaladarśanāt| āgantāvapi kālānubandhāddoṣakriyayā phalaṃ bhavati| āgamācceti ‘nāsti rogo vinā doṣaiḥ’ (sū. a. 35) ityādi, carake'pyuktaṃ- ‘vikāro dhātuvaiṣamyaṃ’ (ca. sū. a. 9) iti| atra dṛṣṭāntamāha- yathetyādi| vikārajātamiti mahadādīni sapta, ekādaśendriyāṇi, pañcārthāḥ, tathā tadvikārāśca goghaṭādayaḥ| viśvarūpeṇeti sthāvarādiviśvarūpatayā, sattvarajastamasāmeva hi prakṛtirūpāṇāṃ mahadādi sarvaṃ pariṇāma iti sāṅkhyanayaḥ| viśvarūpeṇeti jvarātisāravraṇādirūpeṇa|’ iti cakraḥ</note> ca vyādhīnāṃ vātapittaśleṣmāṇa eva mūlaṃ; talliṅgatvāddṛṣṭaphalatvādāgamācca | yathā hi kṛtsnaṃ vikārajātaṃ viśvarūpeṇāvasthitaṃ sattvarajastamāṃsi na vyatiricyante, evameva kṛtsnaṃ vikārajātaṃ viśvarūpeṇāvasthitamavyatiricya vātapittaśleṣmāṇo vartante | doṣadhātumalasaṃsargādāyatanaviśeṣānnimittataścaiṣāṃ vikalpaḥ <note place="foot" type="variant" n="12">‘vikalpā bhavanti’ iti pā.</note>| doṣadūṣiteṣvatyarthaṃ dhātuṣu sañjñā- rasajo'yaṃ, śoṇitajo'yaṃ, māṃsajo'yaṃ, medojo'yaṃ, asthijo'yaṃ majjajo'yaṃ, śukrajo'yaṃ vyādhiriti ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">tatra, annāśraddhārocakāvipākāṅgamardajvarahṛllāsatṛptigauravahṛtpāṇḍurogamārgoparodhakārśyavairasyāṅgasādākālajavalīpalitadarśanaprabhṛtayo <note place="foot" type="variant" n="13">‘arocakastvāhārecchāyāṃ satyāmannasya mukhapraveśane asvādutvāvabodhaḥ’ iti cakraḥ</note> rasadoṣajā vikārāḥ; kuṣṭhavisarpapiḍakāmaśakanīlikātilakālakanyacchavyaṅgendraluptaplīhavidradhigulmavātaśoṇitārśo'rbudāṅgamardāsṛgdararaktapittaprabhṛtayo raktadoṣajāḥ <note place="foot" type="variant" n="14">atra ‘raktadoṣāḥ’ iti, ‘raktadoṣāt’ iti ca pā.| evamagre'pi ‘māṃsadoṣāḥ’, ‘māṃsadoṣāt’ ityādi jñeyam</note>, gudamukhameḍhrapākāśca; adhimāṃsārbudārśo'dhijihvopajihvopakuśagalaśuṇḍikālajīmāṃsasaṅghātauṣṭhaprakopagalagaṇḍagaṇḍamālāprabhṛtayo māṃsadoṣajāḥ; granthivṛddhigalagaṇḍārbudamedojauṣṭhaprakopamadhumehātisthaulyātisvedaprabhṛtayo medodoṣajāḥ; adhyasthyadhidantāsthitodaśūlakunakhaprabhṛtayo'sthidoṣajāḥ; tamodarśanamūrcchābhramaparvasthūlamūlārurjanmanetrābhiṣyandaprabhṛtayo majjadoṣajāḥ; klaibyāpraharṣaśukrāśmarīśukramehaśukradoṣādayaśca taddoṣāḥ; tvagdoṣāḥ saṅgo'tipravṛttirayathāpravṛttirvā malāyatanadoṣāḥ; indriyāṇāmapravṛttirayathāpravṛttirvendriyāyatanadoṣāḥ; ityeṣa <note place="foot" type="variant" n="15">‘ityevaṃ’ iti pā.</note> samāsa uktaḥ; vistaraṃ <note place="foot" type="variant" n="16">‘vistaranimittāni ca’ iti pā.</note> nimittāni caiṣāṃ pratirogaṃ vakṣyāmaḥ ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">bhavati cātra- kupitānāṃ hi doṣāṇāṃ śarīre paridhāvatām | yatra saṅgaḥ khavaiguṇyādvyādhistatropajāyate <note place="foot" type="variant" n="18">‘svavaiguṇyāt’ iti pā.</note>||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">bhūyo'tra <note place="foot" type="variant" n="19">‘evaṃ doṣadhātusaṃsargān vikārānabhidhāya jvarādinā saha vātādīnāṃ saṃsargamāhabhūyo'tretyādi| jvarādayo vātādikāryaṃ, kāryaṃ ca samavāyikāraṇena nityasambaddhaṃ, kāraṇaṃ tu nāvaśyaṃ kāryeṇa| yathā- tantustvanutpādyaiva paṭaṃ bhavitumarhati, kintu na punastantuṃ vinā paṭaḥ| ityevamākārā jvarādayo doṣeṣviti darśayannāha- doṣānityādi| atra dṛṣṭānte ‘ākāśaṃ pratyākhyāya’ iti vacanamakāraṇasyākāśasya vidyudādivyāpakatayā uktam| taraṅgabudbudādayaścodakaviśeṣā iti doṣavyādhivat kāryakāraṇatayā tulya eva dṛṣṭāntaḥ| nimittata eveti jvarādijanakavātādikāraṇāt| tata eva vātāderbhavati nānyataścetyevakārārthaḥ’ iti cakraḥ</note> jijñāsyaṃ, kiṃ vātādīnāṃ jvarādīnāṃ ca nityaḥ saṃśleṣaḥ paricchedo vā? iti; yadi nityaḥ saṃśleṣaḥ syāttarhi nityāturāḥ sarva eva prāṇinaḥ syuḥ; athāpyanyathā <note place="foot" type="variant" n="20">‘athavā’ iti pā.| ‘atheti pakṣopanyāsārtham| vātādīnāṃ jvarādīnāṃ cānyathā paricchede'pi ‘anyatra vartamānānāṃ bhāvānāmanyatra liṅgaṃ na bhavati’ iti kṛtvā iti nyāyāt ‘vātādayo jvarādīnāṃ mūlāni’ iti yaducyate ‘sarveṣāṃ ca vyādhīnāṃ’ ityādinā prāguktena granthasandarbheṇa, tannopapadyate, prāṇināṃ vātādimattve satyapi nityāturatvenālakṣyamāṇatvāt, jvarādīnāṃ vātādiliṅgatvenaivopalambhācceti bhāvaḥ’ iti hārāṇacandraḥ</note> vātādīnāṃ jvarādīnāṃ ca, ‘anyatra vartamānānāmanyatra liṅgaṃ na bhavati’ iti kṛtvā yaducyate vātādayo jvarādīnāṃ mūlānīti tanna | atrocyate- doṣān pratyākhyāya jvarādayo na bhavanti; atha ca na (nityaḥ) sambandhaḥ; yathāhi vidyudvātāśanivarṣāṇyākāśaṃ pratyākhyāya na bhavanti, satyapyākāśe kadācinna bhavanti, atha ca nimittatastata evotpattiriti; taraṅgabudbudādayaścodakaviśeṣāḥ eva; vātādīnāṃ jvarādīnāṃ ca nāpyevaṃ saṃśleṣo na paricchedaḥ śāśvatikaḥ, atha ca nimittata evotpattiriti ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">bhavati cātra- vikāraparimāṇaṃ ca saṅkhyā caiṣāṃ pṛthak pṛthak | vistareṇottare tantre sarvābādhāśca vakṣyate ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vyādhisamuddeśīyo nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ ||24||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="25" xml:id="su.1.25">
          <head>aṣṭavidhaśastrakarmīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'ṣṭavidhaśastrakarmīyamadhyāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘aṣṭavidhaśastrakarmaṇyamadhyāyaṃ’ iti pā. | “athātaḥ śastrakarmavidhiviniścayamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| chedyāstu bhagandarārśo'rbudaduṣṭavraṇanāḍīcarmakīlatilakālakamedogranthiśleṣmanimittāścāmayāstathāmāṃsasirāsnāyukotho māṃsakandī māṃsāsthigatamapi śalyamutsaṅgaḥ śataponako jatumaṇirvalmīkamadhruṣo'dhimāṃsamāṃsasaṅghātagalaśuṇḍikā ityevamādayo vikārāḥ||2|| bhedyāstu sarvajāmṛte vidradhyanuśayī pramehapiḍakā granthayaśca visarpāścāditastrayastrayo vṛddhayaśca vidārikāvamanthaupuṣkarikā nāḍyaḥ stanarogāśca sahopadaṃśaiḥ śothāśca sarvasarāḥ prāyaśaḥ kṣudrarogāstālupuppuṭatuṇḍikerīgilāyuprabhṛtayo'ntaḥ pūyaśalyā ye ca bhedaḥ samutthā aśmarīhetorbastiśca||3|| lekhyāścatasro rohiṇyo vraṇanetravartmārśo'dhijihvopajihvāmāṃsocchrāyāḥ kilāsā dantavaidarbhaḥ pañca medojāśca||4|| vedhyāstu sirodaravṛddhiprabhṛtayaḥ||5|| eṣyāstu gatimanto ‘nāḍyaḥ’ śalyāni ca||6|| āhāryāstu dantāntaḥ- śarkarāśmarīmūḍhagarbhaṅkarṇamalaśalyāni pādaśarkarāśca||7|| visrāvyāvidradhiḥ sarvā bhavedanyatra sarvajāt||8||’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">chedyā bhagandarā granthiḥ ślaiṣmikastilakālakaḥ | vraṇavartmārbudānyarśaścarmakīlo'sthimāṃsagam ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">śalyaṃ jatumaṇirmāṃsasaṅghāto galaśuṇḍikā | snāyumāṃsasirākotho valmīkaṃ śataponakaḥ ||4||</seg> adhruṣaścopadaṃśāśca māṃsakandyadhimāṃsakaḥ |5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">bhedyā vidradhayo'nyatra sarvajādgranthayastrayaḥ ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">ādito ye visarpāśca vṛddhayaḥ savidārikāḥ | pramehapiḍakāḥ śophaḥ stanarogo'vamanthakāḥ ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">kumbhīkānuśayī nāḍyo vṛndau puṣkarikā'lajī | prāyaśaḥ kṣudrarogāśca puppuṭau tāludantajau ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">tuṇḍikerī gilāyuśca pūrvaṃ ye ca prapākiṇaḥ | bastistathā'śmarīhetormedojā <note place="foot" type="variant" n="2">cakrastu ‘pañca medaḥsamutthānā’ iti paṭhitvā, ‘galāgaṇḍagranthyapacyarbudavṛddhayaḥ’ iti vyākhyānayati</note> ye ca kecana ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">lekhyāścatasro rohiṇyaḥ kilāsamupajihvikā | medojo dantavaidarbho granthirvartmādhijihvikā ||9||</seg> arśāṃsi maṇḍalaṃ māṃsakandī māṃsonnatistathā |10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">vedhyāḥ sirā bahuvidhā mūtravṛddhirdakodaram ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula">eṣyā nāḍyaḥ saśalyāśca vraṇā unmārgiṇaśca ye |11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">āhāryāḥ śarkarāstisro dantakarṇamalo'śmarī ||11||</seg> śalyāni mūḍhagarbhāśca varcaśca nicitaṃ gude |12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">srāvyā vidradhayaḥ pañca bhaveyuḥ sarvajādṛte ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">kuṣṭhāni vāyuḥ sarujaḥ śopho yaścaikadeśajaḥ | pālyāmayāḥ ślīpadāni viṣajuṣṭaṃ ca śoṇitam ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">arbudāni visarpāśca granthayaścāditaśca te | trayastrayaścopadaṃśāḥ stanarogā vidārikā ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">su(śu)ṣiro galaśālūkaṃ kaṇṭakāḥ <note place="foot" type="variant" n="3">kaṇṭakā jihvākaṇṭakāḥ’ iti cakraḥ</note> kṛmidantakaḥ | dantaveṣṭaḥ sopakuśaḥ śītādo dantapuppuṭaḥ ||15||</seg> pittāsṛkkaphajāścauṣṭhyāḥ kṣudrarogāśca bhūyaśaḥ |16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">sīvyā <note place="foot" type="variant" n="4">‘sīvyā bhedaḥ samutthāśca bhitvā vilikhitā gadāḥ| kaphagranthiralpapāliḥ karṇaḥ sadyovraṇāśca ye|| śirolalāṭākṣikūṭakarṇauṣṭhanāsāgaṇḍakṛkāṭikābāhūdarasphikpāyuprajananamuṣkādiṣu pradeśeṣvacaleṣu māṃsavatsu ca sīvyet| jānukūrparasandhyādiṣu ca pracaleṣvalpamāṃseṣu na sīvyet| vāyunirvāhiṇo'ntarlohitaśalyāḥ saviṣāśca na sīvyāḥ| tatra sīvyaṃ vraṇamabhisamīkṣya calāsthipāṃsutṛṇaromaśuṣkaraktādīnapohyotkṛṣya yathāsthānaṃ sthāpayitvā snāyusūtrabālānāmanyatamena sīvyet, tṛṇāśmantakamūrvātasīnāṃ valkalaiḥ| sūcyastu tisra upadiśyante- dvyaṅgulātryaṅgulā dhanurvakreti| tatra māṃsaleṣvavakāśeṣu tryasrā, sandhyasthisvalpamāṃseṣvavakāśeṣu ca dvyaṅgulā vṛttā, pakvāmāśayayormarmasu ca dhanurvakrā'rdhatṛtīyāṅgulā| gophaṇikā tunnasevanī villitakamṛjugranthiśceti samāsena sīvanavikalpāḥ| teṣāṃ nāmabhirevākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ| teṣāṃ prahāramāsādyopayogaṃ buddhvā bandhe na cātisannikṛṣṭāṃ viprakṛṣṭāmalpagrāhiṇīmatigrāhiṇīṃ vā sūcīṃ pātayet| bhavati cātra- dūre nipatitā bādhaṃ sannikṛṣṭe'valuñcanam| alpagrahāttadvadeva vraṇe kuryādatastyajet|| samyak sīvitamavekṣya madhughṛtairañjanamadhukarodhrāpriyaṅguśallakīphalarasāñjanakṣaumamasīcūrṇaiḥ pratisārya bandhenopacaret|| bhavanti cātra ślokāḥ- etadaṣṭavidhaṃ karma” ityādistāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> medaḥsamutthāśca bhinnāḥ sulikhitā gadāḥ ||16||</seg> sadyovraṇāśca ye caiva calasandhivyapāśritāḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘calasandhivyayāśrayāḥ’ iti pā</note>|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">na kṣārāgniviṣairjuṣṭā na ca mārutavāhinaḥ ||17||</seg> nāntarlohitaśalyāśca... |18|</ab>
          <ab type="mula">... teṣu samyagviśodhanam |18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">pāṃśuromanakhādīni calamasthi bhavecca yat ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">ahṛtāni yato'mūni pācayeyurbhṛśaṃ vraṇam | rujaśca vividhāḥ kuryustasmādetān viśodhayet ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">tato vraṇaṃ samunnamya sthāpayitvā yathāsthitam | sīvyet <note place="foot" type="variant" n="6">‘sūtrādibhiryathāyogyatayā sīvyediti yojyam| vellitabandhavadvellitakam| tryasratvaṃ bṛhattvaṃ ca māṃsalāvakāśasya dūravedhyatvāt| sandhyādīnāmalpavedhyatayā vṛttātvamalpatvaṃ ca| pakvāśayādāvantaḥ praveśatayā vakrā’ iti cakraḥ</note> sūkṣmeṇa sūtreṇa valkenāśmantakasya vā ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">śaṇajakṣaumasūtrābhyāṃ snāyvā bālena vā punaḥ | mūrvāguḍūcītānairvā sīvyedvellitakaṃ śanaiḥ ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">sīvyedgophaṇikāṃ vā'pi sīvyedvā tunnasevanīm | ṛjugranthimatho vā'pi yathāyogamathāpi vā ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">deśe'lpamāṃse sandhau ca sūcī vṛttā'ṅguladvayam | āyatā tryaṅgulā tryasrā māṃsale cā'pi pūjitā ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">dhanurvakrā hitā marmaphalakośodaropari | ityetāstrividhāḥ sūcīstīkṣṇāgrāḥ susamāhitāḥ ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">kārayenmālatīpuṣpavṛntāgraparimaṇḍalāḥ | nātidūre nikṛṣṭe vā sūcīṃ karmaṇi pātayet ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">dūrādrujo vraṇauṣṭhasya sannikṛṣṭe'valuñcanam ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">atha kṣaumapicucchannaṃ susyūtaṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘saṃsyūtaṃ’ iti pā.</note> pratisārayet | priyaṅgvañjanayaṣṭyāhvarodhracūrṇaiḥ samantataḥ ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">śallakīphalacūrṇairvā kṣaumadhyāmena vā punaḥ | tato vraṇaṃ yathāyogaṃ baddhvā''cārikamādiśet <note place="foot" type="variant" n="8">‘atra vraṇarohe krameṇa sūtracchedo'pi jñeyaḥ| yaduktaṃ bhoje- “yadā manyeta saṃśliṣṭāṃ peśyā peśīṃ tvacā tvacam| tadā bandhanamekaṃ dve trīṇi vā mokṣayet kramāt” iti cakraḥ</note>||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">etadaṣṭavidhaṃ karma samāsena prakīrtitam | cikitsiteṣu kārtsnyena vistarastasya vakṣyate ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">hīnātiriktaṃ tiryak ca gātracchedanamātmanaḥ | etāścatasro'ṣṭavidhe karmaṇi vyāpadaḥ smṛtāḥ ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">ajñānalobhāhitavākyayogabhayapramohairaparaiśca bhāvaiḥ | yadā prayuñjīta bhiṣak kuśastraṃ tadā sa <note place="foot" type="variant" n="11">‘saśeṣān’ iti hārāṇacandraḥ</note> śeṣān kurute vikārān ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">taṃ kṣāraśastrāgnibhirauṣadhaiśca bhūyo'bhiyuñjānamayuktiyuktam | jijīviṣurdūrata eva vaidyaṃ vivarjayedugraviṣāhitulyam ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">tadeva yuktaṃ tvati marmasandhīn hiṃsyāt sirāḥ snāyumathāsthi caiva | mūrkhaprayuktaṃ puruṣaṃ kṣaṇena prāṇairviyuñjyādathavā kadācit ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">bhramaḥ pralāpaḥ patanaṃ pramoho viceṣṭanaṃ saṃlayanoṣṇate <note place="foot" type="variant" n="14">hārāṇacandrastu ‘saṃlapanoṣṇate ca’ iti paṭhati, ‘saṃlapanaṃ rahasi bhāṣaṇaṃ, cittavibhramādaspaṣṭamananyāpekṣibhāṣaṇamityetat’ iti vyākhyānayati ca</note> ca | srastāṅgatā mūrcchanamūrdhvavātastīvrā rujo vātakṛtāśca tāstāḥ ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">māṃsodakābhaṃ rudhiraṃ ca gacchet sarvendriyārthoparamastathaiva | daśārdhasaṅkhyeṣvapi vikṣateṣu sāmānyato marmasu liṅgamuktam ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">surendragopapratimaṃ prabhūtaṃ raktaṃ sravedvai kṣatataśca vāyuḥ | karoti rogān vividhān yathoktāṃśchinnāsu <note place="foot" type="variant" n="16">‘sirāsu cchinnāsvatha vikṣatāsu’ iti pā.</note> bhinnāsvathavā sirāsu ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">kaubjyaṃ śarīrāvayavāvasādaḥ kriyāsvaśaktistumulā rujaśca | cirādvrraṇo rohati yasya cāpi taṃ snāyuviddhaṃ manujaṃ vyavasyet ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">śophātivṛddhistumulā rujaśca balakṣayaḥ parvasu bhedaśophau | kṣateṣu sandhiṣvacalācaleṣu syāt sandhikarmoparatiśca liṅgam ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">ghorā rujo yasya niśādineṣu sarvāsvavasthāsu na <note place="foot" type="variant" n="17">‘ca naiti śāntim’ iti pā.</note> śāntirasti | tṛṣṇāṅgasādau śvayathuśca ruk <note place="foot" type="variant" n="18">‘rūkṣaḥ’ iti pā.</note> ca tamasthividdhaṃ manujaṃ vyavasyet ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula">yathāsvametāni vibhāvayecca liṅgāni marmasvabhitāḍiteṣu |40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">sparśaṃ na jānāti vipāṇḍuvarṇo yo māṃsamarmaṇyabhitāḍitaḥ syāt ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">ātmānamevātha jaghanyakārī śastreṇa yo hanti hi karma kurvan | tamātmavānātmahanaṃ kuvaidyaṃ vivarjayedāyurabhīpsamānaḥ ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">tiryak praṇihite śastre doṣāḥ pūrvamudāhṛtāḥ | tasmāt pariharan doṣān kuryācchastranipātanam ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">mātaraṃ pitaraṃ putrān bāndhavānapi cāturaḥ | apyetānabhiśaṅketa vaidye viśvāsameti ca ||43||</seg> visṛjatyātmanā''tmānaṃ na cainaṃ pariśaṅkate |44|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">tasmāt putravadevainaṃ pālayedāturaṃ bhiṣak ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">dharmārthau kīrtimityarthaṃ <note place="foot" type="variant" n="20">‘kīrtiprītyarthaṃ’ iti pā</note> satāṃ grahaṇamuttamam | prāpnuyāt svargavāsaṃ ca hitamārabhya karmaṇā ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">karmaṇā kaścidekena dvābhyāṃ kaścittribhistathā | vikāraḥ sādhyate kaściccaturbhirapi karmabhiḥ ||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne'ṣṭavidhaśastrakarmīyo nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ ||25||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="26" xml:id="su.1.26">
          <head>pranaṣṭaśalyavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ pranaṣṭaśalyavijñānīyamadhyāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘pūrvādhyāye'ntaḥśalyam’ ityuktam, atasteṣāmantaḥ sthitaśalyānāṃ jñānārthaṃ pranaṣṭaśalyavijñānīyo'bhidhīyate| pranaṣṭamāpātato'nupalabhyamānam’ iti cakraḥ</note> vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">‘śala’ ‘śvala’ āśugamane dhātūḥ; tayorādyasya śalyamiti <note place="foot" type="variant" n="2">‘tatra śalyanirūpaṇameva darśayitumudyato niruktyā śalyarūpamāha- śala hiṃsāyāmityādi| atra śaladhātoścaurādikaṇijantāt ‘erac’ (pā. a. 3/3/56) ityacā ‘śala’ iti rūpaṃ, tena śalanaṃ hiṃsanaṃ śalaḥ| tathā ca śalasya hiṃsāyā nimittaṃ saṃyogo yasya tat śalyam| yatpratyayāt śalyamiti rūpasiddhiḥ| asya dvayī pravṛttiḥ| ekā niruktyā śalyaṃ sarvavyādhīnāha, yaduktaṃ- ‘yatkiñcidābādhakaraṃ tatsarvaṃ śalyasañjñitam’ iti| aparā tu rūḍhyā śarādau vartate| tatra niruktyarthameva parigṛhyāha- taddvividhamityādi|’ iti cakraḥ| ‘śalati ‘śala’ gatau (bhvā. 843) adhnyāditvāt (u. 4/ 112) yaḥ’ iti amaravyākhyāyāṃ bhānudīkṣitaḥ| ‘śala’ hiṃsāyāṃ dhātuḥ, tasya yatpratyayasya śalyamiti rūpaṃ bhavati’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> rūpam ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">taddvividhaṃ śārīramāgantukaṃ ca ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">sarvaśarīrābādhakaraṃ śalyaṃ, tadihopadiśyata ityataḥ <note place="foot" type="variant" n="3">‘ityataḥ śalyaśāstramiti asmiñchāstre niruktyarthameva śalyasya gṛhītvā sarvābādhaviṣayatayā upadeśa iti bhāvaḥ’ iti cakraḥ</note> śalyaśāstram ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tatra <note place="foot" type="variant" n="4">‘tatretyādinā śārīraśalyavivaraṇe dantanakharomādīnāmādau grahaṇaṃ dantādiṣu rūḍhyarthaśalyaśabdasyāpi yogāt| tathāhi- dantaścalitaḥ śārīraṃ śalyam, anyagātrapraviṣṭaṃ mukhyaṃ śalyaṃ ca bhavati| evamuktarūpo nakhaḥ| tathā akṣipratipakṣmaroma śārīraṃ śalyam, anyatra śarīrapradeśe vraṇāntargataṃ mukhyaṃ ca śalyamiti| annaṃ duṣṭaṃ śalyameva ābādhakaratvāt| dhātvādayo'pi duṣṭāḥ śalyam| āgantuśalyodāharaṇe śārīravyatirekeṇeti mānasaśokādiśalyasyāpi grahaṇārtham’ iti cakraḥ</note> śārīraṃ dantaromanakhādi dhātavo'nnamalā doṣāśca duṣṭāḥ; āgantvapi śārīraśalyavyatirekeṇa yāvanto bhāvā duḥkhamutpādayanti ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">adhikāro hi lohaveṇuvṛkṣatṛṇaśṛṅgāsthimayeṣu; tatrāpi viśeṣato loheṣveva <note place="foot" type="variant" n="5">‘lohamayeṣveva’ iti pā.</note>, viśasanārthopapannatvāllohasya; lohānāmapi durvāratvādaṇumukhatvāddūraprayojanakaratvācca śara evādhikṛtaḥ | sa ca dvividhaḥ karṇī <note place="foot" type="variant" n="6">‘karṇavān’ iti pā.</note>, ślakṣṇaśca; prāyeṇa vividhavṛkṣapatrapuṣpaphalatulyākṛtayo vyākhyātāḥ, vyālamṛgapakṣivakrasadṛśāśca ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">sarvaśalyānāṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘śarīre sarvaśalyānāṃ gatayaḥ pañcadhā smṛtāḥ| ṛjvāgatamavāñcīnaṃ tirya gūrdhvamadhogatam’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> tu mahatāmaṇūnāṃ vā pañcavidho gativiśeṣa ūrdhvamadho'rvācīnastiryagṛjuriti ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">tāni <note place="foot" type="variant" n="11">‘tāni yadā vegakṣayāt ...... śarīrapradeśeṣu, tatra śalyalakṣaṇamucyamānamupadhāraya’ iti hārāṇacandrasammataḥ pāṭhaḥ| pratighātāditi asthyādinā vegapratibandhāt| vegakṣayastu svata eva| peśīśabdena peśyormadhyam, ata eva vraṇavastugṛhītamāṃsādasya bhedaḥ| prabhṛtigrahaṇāt sirābhyantaragrahaṇam|’ iti cakraḥ</note> vegakṣayāt pratighātādvā tvagādiṣu vraṇavastuṣvatiṣṭhante, dhamanīsroto'sthivivarapeśīprabhṛtiṣu vā śarīrapradeśeṣu ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">tatra śalyalakṣaṇamucyamānamupadhāraya | taddvidhaṃ sāmānyaṃ vaiśeṣikaṃ ca | śyāvaṃ piḍakācitaṃ śophavedanāvantaṃ muhurmuhuḥ śoṇitāsrāviṇaṃ budbudavadunnataṃ mṛdumāṃsaṃ ca vraṇaṃ jānīyāt saśalyo'yamiti; sāmānyametallakṣaṇamuktam | vaiśeṣikaṃ tu- tvaggate vivarṇaḥ śopho bhavatyāyataḥ kaṭhinaśca; māṃsagate śophābhi(ti)vṛddhiḥ śalyamārgānupasaṃrohaḥ pīḍanāsahiṣṇutā coṣapākau ca; peśyantarasthe'pyetadeva coṣaśophavarjaṃ; sirāgate sirādhmānaṃ sirāśūlaṃ sirāśophaśca; snāyugate snāyujālotkṣepaṇaṃ saṃrambhaścogrā ruk ca; srotogate srotasāṃ svakarmaguṇahāniḥ; dhamanīsthe saphenaṃ raktamīrayannanilaḥ saśabdo nirgacchatyaṅgamardaḥ pipāsā hṛllāsaśca; asthigate vividhavedanāprādurbhāvaḥ śophaśca; asthivivaragate'sthipūrṇatā'sthitodaḥ saṃharṣo balavāṃśca; sandhigate'sthivacceṣṭoparamaśca; koṣṭhagata āṭopānāhau mūtrapurīṣāhāradarśanaṃ ca vraṇamukhāt; marmagate marmaviddhavacceṣṭate | sūkṣmagatiṣu śalyeṣvetānyeva lakṣaṇānyaspaṣṭāni bhavanti ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">mahāntyalpāni vā śuddhadehānāmanulomasanniviṣṭāni rohanti viśeṣataḥ kaṇṭhasrotaḥsirātvakpeśyasthivivareṣaḥ | doṣaprakopavyāyāmābhighātājīrṇebhyaḥ <note place="foot" type="variant" n="13">‘kālāntarakope hetumāha- doṣetyādi| etadeva ca kālāntarakopitvamanviṣyāharaṇe iha vaktavye kāraṇaṃ jñeyam’ iti cakraḥ</note> pracalitāni punarbādhante ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tatra, tvakpranaṣṭe snigdhasvinnāyāṃ mṛnmāṣayavagodhūmagomayamṛditāyāṃ tvaci yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ vijānīyāt, styānaghṛtamṛccandanakalkairvā pradigdhāyāṃ śalyoṣmaṇā''śu visarati ghṛtamupaśuṣyati cālepo yatra tatra śalyaṃ vijānīyāt; māṃsapranaṣṭe snehasvedādibhiḥ kriyāviśeṣairaviruddhairāturamupapādayet, karśitasya tu śithilībhūtamanavabaddhaṃ kṣubhyamāṇaṃ yatra saṃrambhaṃ vedanāṃ vā janayati tatra śalyaṃ vijānīyāt; koṣṭhāsthisandhipeśīvivareṣvavasthitamevameva parīkṣeta; sirādhamanīsrotaḥsnāyupranaṣṭe khaṇḍacakrasaṃyukte yāne vyādhitamāropyāśu viṣame'dhvani yāyāt yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ vijānīyāt; asthipranaṣṭe snehasvedopapannānyasthīni bandhanapīḍanābhyāṃ bhṛśamupācaret, yatra saṃrambho vedanā bhavati tatra śalyaṃ vijānīyāt; sandhipranaṣṭe snehasvedopapannān sandhīn prasaraṇākuñcanabandhanapīḍanaiḥ bhṛśamupācaret, yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ vijānīyāt, sandhipranaṣṭe snehasvedopapannān sandhīn prasaraṇākuñcanabandhanapīḍanairbhṛśamupācaret; yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ vijānīyāt, marmapranaṣṭe tvananyabhāvānmarmaṇāmuktaṃ parīkṣaṇaṃ bhavati ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">sāmānyalakṣamapi ca hastiskandhāśvapṛṣṭhaparvatadrumārohaṇadhanurvyāyāmadrutayānaniyuddhādhvagamanalaṅghanaplavanaprataraṇa- vyāyāmairjṛmbhodgārakāsakṣavathuṣṭhīvanahasanaprāṇāyāmairvātamūtrapurīṣaśukrotsargairvā yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ vijānīyāt ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">bhavanti cātra- yasmiṃstodādayo deśe suptatā gurutā'pi ca | ghaṭṭate <note place="foot" type="variant" n="14">‘ghaṭṭite’ iti pā.</note> bahuśo yatra śūyate rujyate'pi ca ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">āturaścāpi yaṃ deśamabhīkṣṇaṃ parirakṣati | saṃvāhyamāno bahuśastatra śalyaṃ vinirdiśet ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">alpābādhamaśūnaṃ ca nīrujaṃ nirupadravam | prasannaṃ mṛduparyantaṃ nirāghaṭṭamanunnatam ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">eṣaṇyā sarvato dṛṣṭvā yathāmārgaṃ cikitsakaḥ | prasārākuñcanānnūnaṃ niḥśalyamiti nirdiśet ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">asthyātmakaṃ bhajyate tu śalyamantaśca śīryate | prāyo nirbhujyate śārṅgamāyasaṃ ceti niścayaḥ ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">vārkṣavaiṇavatārṇāni nirhriyante tu no yadi | pacanti raktaṃ māṃsaṃ ca kṣiprametāni dehinām ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">kānakaṃ rājataṃ tāmraṃ raitikaṃ trapu sīsakam | cirasthānādvilīyante pittatejaḥpratāpanāt <note place="foot" type="variant" n="18">‘pittatejaḥ jaṭharāgnirūpapittatejaḥsahakṛto dohoṣmā’ iti cakraḥ</note>||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">svabhāvaśītā mṛdavo ye cānye'pīdṛśā matāḥ | dravībhūtāḥ śarīre'sminnekatvaṃ yānti dhātubhiḥ ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">viṣāṇadantakeśāsthiveṇudārupalāni tu | śalyāni na viśīryante śarīre mṛnmayāni <note place="foot" type="variant" n="19">‘anena ca naṣṭaśalyāvasthākathanena asthyātmakamavayavāntaramanviṣyāhartavyaṃ, śārṅgādi haṭhātkṛtvā hartavyaṃ, vārkṣādi śīghramāhartavyaṃ, kānakādīnāṃ pramādabhayādanāharaṇe'pi na doṣa iti prayojanamuktam’ iti cakraḥ</note> ca ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">dvividhaṃ pañcagatimattvagādivraṇavastuṣu <note place="foot" type="variant" n="20">‘pañcagatikaṃ’ iti pā.</note>| yo vetti viṣṭitaṃ śalyaṃ sa rājñaḥ kartumarhati ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne pranaṣṭaśalyavijñānīyo nāma ṣaḍviṃśatitamo'dhyāyaḥ ||26||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="27" xml:id="su.1.27">
          <head>śalyāpanayanīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ śalyāpanayanīyamadhyāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘pūrvādhyāyoktavidhinā jñātasya śalyasya nirharaṇārthaṃ śalyāpanayanīyo'bhidhīyate’ iti cakraḥ</note> vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">śalyaṃ dvividhamavabaddhamanavabaddhaṃ ca ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatra samāsenānavabaddhaśalyoddharaṇārthaṃ pañcadaśa <note place="foot" type="variant" n="3">tāḍapatrapustake ‘nava hetūn vakṣyāmaḥ’ iti paṭhyate, tatra bhedanadāraṇapīḍanavamanavirecanaprakṣālanāni na paṭhyante| eṣāṃ vyākhyānagranthe (5 sūtre)'pi bhedanadāraṇapīḍanavamanavirecanaprakṣālanānāṃ vyākhyānaṃ na paṭhyate tāḍapatrapustake| ‘bhedanadāraṇapīḍanavamanavirecanaprakṣālanāni pratikṣipyāvaśiṣṭāni ye paṭhanti teṣāṃ bhedanadāraṇe pācanottarakarmatayā pācane, pīḍanaṃ pramārjane, vamanaṃ pratimarśe, virecanaṃ pravāhaṇaṃ prakṣālanaṃ ca pariṣeke (pramārjane)'ntarmāvanīyam’ iti cakraḥ</note> hetūn vakṣyāmaḥ | tadyathā- svabhāvaḥ, pācanaṃ, bhedanaṃ, dāraṇaṃ, pīḍanaṃ, pramārjanaṃ, nirdhmāpanaṃ, vamanaṃ, virecanaṃ, prakṣālanaṃ, pratimarśaḥ, pravāhaṇam, ācūṣaṇam, ayaskānto, harṣaśceti ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatrāśrukṣavathūdgārakāsamūtrapurīṣānilaiḥ svabhāvabalapravṛttairnayanādibhyaḥ patati | māṃsāvagāḍhaṃ śalyamavidahyamānaṃ pācayitvā prakothāttasya pūyaśoṇitavegādgauravādvā patati | pakvamabhidyamānaṃ bhedayeddārayedvā | bhinnamanirasyamānaṃ pīḍanīyaiḥ pīḍayet pāṇibhirvā | aṇūnyakṣaśalyāni <note place="foot" type="variant" n="4">‘akṣiśalyāni akṣigataśalyāni| pravāhaṇam adhaḥpreraṇam’ iti cakraḥ</note> pariṣecanādhmāpanairbālavastrapāṇibhiḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘pariṣecanopadhamanaiḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> pramārjayet | āhāraśeṣaśleṣmahīnāṇuśalyāni <note place="foot" type="variant" n="6">‘āhāraśeṣaṃ kaṇṭhagataṃ śleṣasiṅghāṇakaṃ niśvāsotkāsanābhyāṃ nirdhamet, etannirdhamanaṃ nāma| annaśalyāni vamanāṅgulisparśanaprabhṛtibhiḥ prabhṛjyoddharet, eṣa pratimarśo nāma’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> śvasanotkāsanapradhamanairnirdhamet | annaśalyāni vamanāṅgulipratimarśaprabhṛtibhiḥ | virecanaiḥ pakvāśayagatāni | vraṇadoṣāśayagatāni prakṣālanaiḥ | vātamūtrapurīṣagarbhasaṅgeṣu pravāhaṇamuktam <note place="foot" type="variant" n="7">‘virecanairvā pravāhaṇenoddharet, etatpravāhaṇaṃ nāma’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note>| mārutodakasaviṣarudhiraduṣṭastanyeṣvācūṣaṇamāsyena viṣāṇairvā | anulomamanavabaddhamakarṇamanalpavraṇamukhamayaskāntena | hṛdyavasthitamanekakāraṇotpannaṃ śokaśalyaṃ harṣeṇeti ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">sarvaśalyānāṃ tu mahatāmaṇūnāṃ vā dvāvevāharaṇahetū bhavataḥ- pratilomo'nulomaśca <note place="foot" type="variant" n="8">‘yathā śalyaṃ praviṣṭaṃ tenāhriyamāṇaṃ pratilomaṃ, parāmukhenāhriyamāṇamanulomam| pratilomaviṣayo'rvācīnaṃ nātidūrapraviṣṭaṃ, tatpraveśamārgeṇaivāharaṇīyam, evaṃ ca pratilomāharaṇaṃ bhavati| parācīnaṃ tu parānirgatamukhaṃ tanmukhenaivāhartavyaṃ, tathā cānulomaṃ bhavati, tasya punaḥ praveśamārgeṇānayanena sthūlaśalyāgreṇa punarbahudeśaghaṭṭanaṃ bhavatītyabhiprāyaḥ| anirgatamukhamapi yathā'nulomaṃ parācīnamāhriyate tadāha- uttuṇḍitamityādi| chedanīyamukhaṃ chedanārhadeśamukham| etacca chedayitvā''haraṇaṃ karṇavataḥ śalyasya jñeyam| taddhi praveśamārgeṇāhriyamāṇaṃ bahuśarīrapradeśaṃ karṇāvaṣṭabdhaṃ hinasti, tena parāgbhāgameva stokaṃ chedayitvā nirhriyate, tena karṇavataḥ śalyasyālpopaghātena nirgamo bhavati| yāni tvakarṇavanti parānirgatamukhāni tāni chedanīyamukhānyapi praveśamārgeṇaiva pratilomaṃ hartavyāni’ iti cakraḥ</note>||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tatra pratilomamarvācīnamānayet <note place="foot" type="variant" n="9">‘nahyarvācīnaṃ nāmottuṇḍitaṃ kvacidapi pratilomamāhartuṃ yujyate, nāpi cātidīrghaṃ tadanulomaṃ chedānubandhena saṅgharṣaprakarṣeṇa cāśaṅkitatvāt, tadidamucyate uttuṇḍitamiti| uttuṇḍitamudgatakaṇṭakācitamukhaṃ, chidyate'neneti kṛtyalyuṭorbāhulyācchedanīyaṃ dhārā mukhe yasyeti chedanīyamukhaṃ, tātparyādarvācīnaṃ śalyaṃ chittvā nirghātayedānulomyenāharaṇārthaṃ parācīnaṃ kartumiti śeṣaḥ| atra chittveti śalyadairghyapariṇāhasaṅgharṣakṛtopatāpaśaṅkājihāsārthamidaṃ chedanaṃ tāvatyaṃśe kartavyaṃ yāvatyaṃśe chinne sukhaṃ śalyaṃ parācīnaṃ bhavitumarhatīti sudhiyo manyante| na ca vidhirayaṃ sarvatra sāmprataṃ bhavatītyata āha- chedanīyetyādi| apiśabdaḥ pūrvapakṣavyāvṛttyarthaḥ| hastaśakyamiti kriyāviśeṣaṇaṃ| kukṣyādyantarapatitāni kukṣyādimadhyapatitāni kukṣyādiṣvarvācīnānīti yāvat, cakārāduttuṇḍitāni śalyāni chedanīyamukhāni dhārāmukhānyapi, yathāmārgaṃ pratilomaṃ hastenaivāpahartuṃ yateteti samanvayaḥ’ iti hārāṇacandraḥ| ‘apanayet’ iti pā.</note>, anulomaṃ parācīnam ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">uttuṇḍitaṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘uttuṇḍitaṃ śalyaṃ budbudavadabhimukhībhūtam’ iti aruṇadattaḥ</note> chittvā nirghātayecchedanīyamukham ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">chedanīyamukhānyapi kukṣivakṣaḥkakṣāvaṅkṣaṇaparśukāntarapatitāni ca hastaśakyaṃ yathāmārgeṇa hastenaivāpahartuṃ prayateta ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">hastenaivāpahartumaśakyaṃ <note place="foot" type="variant" n="13">‘śalyāpaharaṇaṃ hastenaiva yathāyogyatayā prāyaḥ kartavyaṃ, tenāśakye yantreṇetyāha- hastenetyādi| viśasyeti yantrapraveśanirodhakaṃ pradeśaṃ śastreṇa chittvā’ iti cakraḥ</note> viśasya <note place="foot" type="variant" n="14">‘vimṛṣya śastreṇa vā’ iti pā.</note> śastreṇa yantreṇāpaharet <note place="foot" type="variant" n="15">‘athāharet karaprāpyaṃ kareṇaivetarat punaḥ| dṛśyaṃ siṃhāhimakaravarmikarkaṭakānanaiḥ|| adṛśyaṃ vraṇasaṃsthānādgrahītuṃ śakyate yataḥ| kaṅkabhṛṅgāhvakuraraśarārivāyasānanaiḥ|| adṛśyaṃ vraṇasaṃsthānādgrahītuṃ śakyate yataḥ| kaṅkabhṛṅgāhvakuraraśarārivāyasānanaiḥ|| sandaṃśābhyāṃ tvagādisthaṃ tālābhyāṃ suśiraṃ haret| suśirasthaṃ tu nalakaiḥ śeṣaṃ śeṣairyathāyatham’ (vā. sū. a. 28)</note>||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">bhavati cātra- śītalena jalenainaṃ mūrcchantamavasecayet | saṃrakṣedasya <note place="foot" type="variant" n="16">‘marmasaṃrakṣaṇaṃ pānīyaghṛtābhyaṅgatarpaṇādinā’ iti cakraḥ</note> marmāṇi muhurāśvāsayecca tam ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tataḥ śalyamuddhṛtya nirlohitaṃ vraṇaṃ kṛtvā svedārhamagnighṛtaprabhṛtibhiḥ <note place="foot" type="variant" n="17">‘svedārhaṃ saṃsvedya, agninā avadahya, ghṛtena tarpayitveti yojyam| atrātisrutaraktā ghṛtatarpaṇīyāḥ| tatra bhojaḥ- “agnikṛtyā vraṇā ye tu teṣvagnimavacārayet| svedayetsaktupiṇḍībhiḥ svedakṛtyān samantataḥ|| tarpayettarpaṇīyāṃśca sukhoṣṇena ca sarpiṣā’ iti</note> saṃsvedyāvadahya pradihya sarpirmadhubhyāṃ baddhvā''cārikamupadiśet | (sirāsnāyuvilagnaṃ śalākādibhirvimocyāpanayet; śvayathugrastavāraṅgaṃ samavapīḍya śvayathuṃ; durbalavāraṅgaṃ kuśādibhirbaddhvā|) ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">hṛdayamabhito <note place="foot" type="variant" n="19">‘hṛdayabhita iti hṛdayasamīpe pārśve ityarthaḥ| hṛdayodvejanaṃ ca śalyakāryapīḍāparijñānārthamityeke| hṛdayodvejanena līnasya yantrasya sambandho na bhavatītyarthaḥ| yathāmārgeṇa durupaharaṃ chedena mukhaṃ viśālaṃ kṛtvā haraṇīyam| tatra tathā chedanaṃ kartavyaṃ yathā sirādikṣaṇanenānyadeśāpabādho na bhavati’ iti cakraḥ</note> vartamānaṃ śalyaṃ śītajalādibhirudvejitasyāpaharedyathāmārgaṃ; durupaharamanyato'pabādhyamānaṃ pāṭayitvoddharet ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">asthivivarapraviṣṭamasthividaṣṭaṃ vā'vagṛhya pādābhyāṃ yantreṇāpaharet, aśakyamevaṃ vā balavadbhiḥ suparigṛhītasya yantreṇa grāhayitvā śalyavāraṅgaṃ <note place="foot" type="variant" n="20">‘vāraṅgaṃ śastrādimayasya śalyasya śikhākāraṃ’ ityaruṇadattaḥ| ‘vāraṅgaṃ śastramastake śikhākāro'vayavaḥ’ iti hemādriḥ</note> pravibhujya dhanurguṇairbaddhvaikataścāsya pañcāṅgyāmupasaṃyatasyāśvasyavaktrakavike <note place="foot" type="variant" n="21">‘pañcāṅgyā pañcānāmaṅgānāṃ caturṇāṃ pādānāṃ mukhasahitānāṃ samāhāraḥ pañcāṅgī bandhaviśeṣaḥ, tayā pañcāṅgyā baddhasya’ iti aruṇadattaḥ</note> badhnīyāt, athainaṃ kaśayā tāḍayedyathonnāmayañ śiro vegena śalyamuddharati; dṛḍhāṃ vā vṛkṣaśākhāmavanamya tasyāṃ pūrvavadbaddhvoddharet ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">adeśottuṇḍitamaṣṭhīlāśmamudgarāṇāmanyatamasya <note place="foot" type="variant" n="22">‘adeśottuṇḍitamiti pakṣe acchedanīyadeśottuṇḍitamityarthaḥ| asthideśottuṇḍitamityanye| tatrāsthirotho'sthyuttuṇḍitatvam’ iti cakraḥ</note> prahāreṇa vicālya yathāmārgameva yantreṇa ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">vimṛditakarṇāni <note place="foot" type="variant" n="23">‘vimṛditakarṇāni karṇavantītyacchedanīyamukhapatitāni| chedanīyamukhe tu deśe karṇavatāmanulomameva chedayitvā''haraṇamāha- anābādhākaretyādi’ iti cakraḥ</note> karṇavantyanābādhakaradeśottuṇḍitāni purastādeva ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">jātuṣe kaṇṭhāsakte kaṇṭhe nāḍīṃ praveśyāgnitaptāṃ ca śalākāṃ, tayā'vagṛhya śītābhiradbhiḥ pariṣicya sthirībhūtaṃ śalyamuddharet ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">ajātuṣaṃ tu jatumadhūcchiṣṭapraliptayā śalākayā pūrvakalpenetyeke ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">asthiśalyamanyadvā tiryakkaṇṭhāsaktamavekṣya keśoṇḍukaṃ <note place="foot" type="variant" n="24">‘keśānāṃ samūhaḥ keśondukam’ iti aruṇadattaḥ| ‘keśondukaḥ keśapuñjaḥ’ iti hemādriḥ| ‘uṇḍukaṃ nāma viśeṣeṇa prasādakiṭṭataḥ pariṇāmimalāśrayaḥ sthūlakṣudrāntrayorantarālastho golaḥ, vakṣyati ca- ‘uṇḍukasthaṃ vibhajate malaṃ maladharā kalā’ iti, tathā ca keśo'yamuṇḍukamiveti keśoṇḍukaṃ ‘paruṣavyāghraḥ’ iti vat| ‘upamitaṃ vyāghrādibhiḥ sāmānyaprayoge’ iti pūrvanipātaḥ ‘keśaguḍaka’ iti niṣkarṣaḥ’ iti hārāṇacandraḥ</note> dṛḍhaikadīrghasūtrabaddhaṃ dravabhaktopahitaṃ pāyayedākaṇṭhāt pūrṇakoṣṭhaṃ ca vāmayet, vamataśca śalyaikadeśasaktaṃ jñātvā sūtraṃ sahasā tvākṣipet; mṛdunā vā dantadhāvanakūrcakenāpaharet praṇudedvā'ntaḥ | kṣatakaṇṭhāya ca madhusarpiṣī leḍhuṃ prayacchettriphalācūrṇaṃ vā madhuśarkarāmiśram ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">udakapūrṇodaramavākśirasamavapīḍayeddhunīyādvāmayedvā bhasmarāśau vā nikhanedāmukhāt ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">grāsaśalye tu kaṇṭhāsakte niḥśaṅkamanavabuddhaṃ skandhe muṣṭinā'bhihanyāt, snehaṃ madyaṃ pānīyaṃ <note place="foot" type="variant" n="25">‘snehaṃ sukhodakaṃ vā’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> vā pāyayet ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">bāhurajjulatāpāśaiḥ <note place="foot" type="variant" n="26">‘pāśaśalye tu’ iti pā.</note> kaṇṭhapīḍanādvāyuḥ prakupitaḥ śleṣmāṇaṃ kopayitvā sroto niruṇaddhi, lālāsrāvaṃ phenāgamanaṃ sañjñānāśaṃ cāpādayati; tamabhyajya saṃsvedya śirovirecanaṃ tasmai tīkṣṇaṃ vidadhyādrasaṃ ca vātaghnaṃ dadyāditi ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">bhavanti cātra- śalyākṛtiviśeṣāṃśca sthānānyāvekṣya buddhimān | tathā yantrapṛthaktvaṃ ca samyak śalyamathāharet ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">karṇavanti tu śalyāni duḥkhāhāryāṇi <note place="foot" type="variant" n="27">‘duḥkhānyāharaṇe viduḥ’ iti pā.</note> yāni ca | ādadīta bhiṣak tasmāttāni yuktyā samāhitaḥ ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">etairupāyaiḥ śalyaṃ tu naiva niryātyate <note place="foot" type="variant" n="28">‘nirhāryate’ iti pā.</note> yadi | matyā nipuṇayā vaidyo yantrayogaiśca nirharet ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">śothapākau rujaścogrāḥ kuryācchalyamanāhṛtam | vaikalyaṃ maraṇaṃ cāpi tasmādyatnādvinirharet ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śalyāpanayanīyo nāma saptaviṃśatitamo'dhyāyaḥ ||27||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="28" xml:id="su.1.28">
          <head>viparītāviparītavraṇavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto viparītāviparītavraṇavijñānīyamadhyāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘pūrvādhyāyaiḥ samāsavistarābhyāṃ vraṇānuddiśyāturopakramaṇīyādhyāye cikitsā sūtrayitavyā| sā tu sāriṣṭatvādgatāyuṣi na sidhyati, ato'riṣṭajñānārthaṃ riṣṭapratipādakādhyāyeṣu sāmānyāriṣṭasvarūpābhidhāyakatayā viparītavraṇavijñānīyo'bhidhīyate| viparīto vraṇaḥ sādhyādanyaḥ sāriṣṭatayā vivakṣitaḥ’ iti cakraḥ| ‘viparītavraṇavijñānīyaṃ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">phalāgnijalavṛṣṭīnāṃ puṣpadhūmāmbudā <note place="foot" type="variant" n="2">‘dhūma iha kāṣṭhamanthanajanyaḥ vahneśca pūrvabhāvī vivakṣito bhāvivahnigamakatayā’ iti cakraḥ</note> yathā | khyāpayanti bhaviṣyattvaṃ tathā riṣṭāni pañcatām ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tāni <note place="foot" type="variant" n="3">‘ariṣṭasya maraṇādavaśyaṃ prāgbhāvamāha- tāni saukṣmyādityādi| saukṣmyāt kaṇṭakādi sadapi sūkṣmajijñāsāṃ vinā nopalabhyate| tathā pramādādanavahitaiḥ sadapi nopalabhyate| āśu vyatikramāditi bhūtvā kṣaṇena nāśāt, etadapi sarvathā'vadhānaṃ vinā nopalabhyate| yathā vidyudādi kṣaṇamātrasthāyibhūtamapi nopalabhyate| na tvasambhavādityanena maraṇe'vaśyambhāvitvamuktaṃ, carake'pyuktaṃ ‘maraṇaṃ cāpi tannāsti yannāriṣṭapuraḥsaram’ (ca. i. a. 2)| tathā riṣṭe'pi maraṇaniyamamāha- dhruvamityādi</note> saukṣmyāt pramādādvā tathaivāśu vyatikramāt | gṛhyante nodgatānyajñairmumūrṣorna tvasambhavāt ||4||</seg> dhruvaṃ tu maraṇaṃ riṣṭe... |5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">... brāhmaṇaistat kilāmalaiḥ | rasāyanatapojapyatatparairvā nivāryate ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">nakṣatrapīḍā <note place="foot" type="variant" n="5">‘nakṣatrapīḍeti janmakālasthitagrahaviśeṣairnakṣatrapīḍā yathā kālāntarabhāvimaraṇasūcikā kālāntareṇaiva pacyamānaduṣṭamaraṇaṃ gamayati| tathā'riṣṭānyapi kānicit cirakālapacyamānamārakakarmajanyāni cirabhāvimaraṇavyañjakānīti vākyārthaḥ| ariṣṭapākamiti riṣṭakāraṇamārakakarmaprapākam|’ iti cakraḥ</note> bahudhā yathā kālaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘kālāt’ iti pā.</note> vipacyate | tathaivāriṣṭapākaṃ ca bruvate bahavo <note place="foot" type="variant" n="7">‘bahudhā’ iti pā.</note> janāḥ ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">asiddhimāpnuyālloke pratikurvan gatāyuṣaḥ | ato'riṣṭāni yatnena lakṣayet kuśalo bhiṣak ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">gandhavarṇarasādīnāṃ viśeṣāṇāṃ svabhāvataḥ <note place="foot" type="variant" n="8">‘svabhāvato vaikṛtamityanena asvābhāvikasya vikṛtasyāpi nātiṣṭatvamiti darśayati| etacca vaikṛtamadṛśyamānahetukaṃ mārakakarmakṛtameva riṣṭaṃ jñeyam| pakvaḥ pātonmukho maraṇonmukha iti yāvat’ iti cakraḥ| ‘samāsataḥ’ iti pā.</note>| vaikṛtaṃ yat tadācaṣṭe vraṇinaḥ pakvalakṣaṇam ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">kaṭustīkṣṇaśca visraśca gandhastu pavanādibhiḥ | lohagandhistu raktena vyāmiśraḥ sānnipātikaḥ ||9||</seg> lājātasītailasamāḥ kiñcidvisrāśca gandhataḥ | jñeyāḥ prakṛtigandhāḥ syuḥ ... |10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">... rato'nyadgandhavaikṛtam ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">madyāgurvājyasumanāpadmacandanacampakaiḥ | sagandhā divyagandhāśca mumūrṣūṇāṃ vraṇāḥ smṛtāḥ ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">śvavājimūṣikadhvāṅkṣapūtivallūramatkuṇaiḥ | sagandhāḥ paṅkagandhāśca bhūmigandhāśca garhitāḥ ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">kuṅkumadhyāmakaṅkuṣṭhasavarṇāḥ pittakopataḥ | na dahyante na cūṣyante bhiṣak tān parivarjayet ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">kaṇḍūmantaḥ sthirāḥ śvetāḥ snigdhāḥ kaphanimittataḥ | dūyante vā'pi dahyante bhiṣak tān parivarjayet ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">kṛṣṇāstu <note place="foot" type="variant" n="9">‘kṛṣṇā ye tvaruṇasrāvā’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> ye tanusrāvā vātajā marmatāpinaḥ | svalpāmapi na kurvanti rujaṃ tān parivarjayet ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">kṣveḍanti ghurghurāyante jvalantīva ca ye vraṇāḥ | tvaṅmāṃsasthāśca pavanaṃ saśabdaṃ visṛjanti ye ||16||</seg> ye ca marmasvasambhūtā bhavantyatyarthavedanāḥ |17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">dahyante cāntaratyarthaṃ bahiḥ śītāśca ye vraṇāḥ ||17||</seg> dahyante bahiratyarthaṃ bhavantyantaśca śītalāḥ |18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">śaktidhvajarathāḥ kuntavājivāraṇagovṛṣāḥ <note place="foot" type="variant" n="10">‘vāraṇapakṣiṇaḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note>||18||</seg> <seg type="unit" n="19">yeṣu cāpyavabhāseran prāsādākṛtayastathā | cūrṇāvakīrṇā iva ye bhānticānavacūrṇitāḥ ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">prāṇamāṃsakṣayaśvāsakāsārocakapīḍitāḥ | pravṛddhapūyarudhirā vraṇā yeṣāṃ ca marmasu ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">kriyābhiḥ <note place="foot" type="variant" n="11">‘bheṣajavikārayuktau riṣṭamāha- kriyābhirityādi| carake upadravāśca bheṣajavikārayuktiśca riṣṭādhikaraṇatayoktā’ iti cakraḥ</note> samyagārabdhā na siddhyanti ca ye vraṇāḥ | varjayettānapi prājñaḥ saṃrakṣannātmano yaśaḥ ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne viparītāviparītavraṇavijñānīyo nāmāṣṭāviṃśatitamo'dhyāyaḥ ||28||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="29" xml:id="su.1.29">
          <head>viparītāviparītadūtaśakunasvapnanidarśanīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto viparītāviparītasvapnanidarśanīyamadhyāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘viparītasvapnanidarśanīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ| ‘viparītāviparītadūtaśakunasvapnanidarśanīyamadhyāyaṃ’ iti hārāṇacandrasammataḥ pāṭhaḥ</note> vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">dūtadarśanasambhāṣā veṣāśceṣṭitameva ca | ṛkṣaṃ velā tithiścaiva nimittaṃ śakuno'nilaḥ ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">deśo <note place="foot" type="variant" n="2">‘gehe’ iti pā.</note> vaidyasya vāgdehamanasāṃ ca viceṣṭitam | kathayantyāturagataṃ śubhaṃ vā yadi vā'śubham ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">pākha(ṣa)ṇḍāśramavarṇānāṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘pāṣaṇḍā vedabāhyāśramāḥ saugatādayaḥ’ iti cakraḥ</note> sapakṣāḥ karmasiddhaye | ta eva viparītāḥ syurdūtāḥ karmavipattaye ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">napuṃsakaṃ strī bahavo naikakāryā asūyakāḥ | gardabhoṣṭrarathaprāptāḥ prāptā vā syuḥ paramparāḥ ||6||</seg> vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ |7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">pāśadaṇḍāyudhadharāḥ pāṇḍuretaravāsasaḥ ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">ārdrajīrṇāpasavyaikamalinoddhvastavāsasaḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘... malinadhvastavāsasaḥ’ iti pā.</note>| nyūnādhikāṅgā udvignā vikṛtā raudrarūpiṇaḥ ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula">rūkṣaniṣṭhuravaktārastvamaṅgalyābhidhāyinaḥ <note place="foot" type="variant" n="8">‘... vādāścāpyamāṅgalyā ...’ iti pā.</note>|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">chindantastṛṇakāṣṭhāni spṛśanto <note place="foot" type="variant" n="9">‘rudantaḥ stanayostathā’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> nāsikāṃ stanam ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">vastrāntānāmikākeśanakharomadaśāspṛśaḥ | srotovarodhahṛdgaṇḍamūrdhoraḥkukṣipāṇayaḥ ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">kapālopalabhasmāsthituṣāṅgārakarāśca ye | vilikhanto mahīṃ kiñcinmuñcanto loṣṭabhedinaḥ ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">tailakardamadigdhāṅgā raktasraganulepanāḥ | phalaṃ pakvamasāraṃ vā gṛhītvā'nyacca tadvidham ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">nakhairnakhāntaraṃ vā'pi kareṇa caraṇaṃ tathā | upānaccarmahastā vā vikṛtavyādhipīḍitāḥ ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">vāmācārā rudantaśca śvāsino vikṛtekṣaṇāḥ | yāmyāṃ diśi prāñjalayo viṣamaikapade sthitāḥ ||14||</seg> vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ |15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">dakṣiṇābhimukhaṃ deśe tvaśucau vā hutāśanam | jvalayantaṃ pacantaṃ vā krūrakarmaṇi codyatam ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">nagnaṃ bhūmau śayānaṃ vā vegotsargeṣu vā'śucim | prakīrṇakeśamabhyaktaṃ svinnaṃ viklavameva vā ||16||</seg> vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ |17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">vaidyasya paitrye daive vā kārye cotpātadarśane ||17||</seg> madhyāhne cārdharātre vā sandhyayoḥ ... |18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">... kṛttikāsu ca | ārdrāśleṣāmaghāmūlapūrvāsu bharaṇīṣu ca ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">caturthyāṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘navamyāmatha ṣaṣṭhyāṃ vā pakṣasandhidineṣu ca’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> vā navamyāṃ vā ṣaṣṭhyāṃ sandhidineṣu ca | vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">svinnābhitaptā madhyāhne jvalanasya samīpataḥ | garhitāḥ pittarogeṣu dūtā vaidyamupāgatāḥ ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">ta eva kapharogeṣu karmasiddhikarāḥ smṛtāḥ | etena <note place="foot" type="variant" n="12">‘etena śeṣaṃ vyākhyātamiti vyādhisamānaguṇe deśādau dūtadarśanaṃ vigarhitaṃ, viparītaguṇe ca praśastaṃ| tena vātaroge pravātādi ninditaṃ, nivātādi praśastamityādyūhyamityarthaḥ’ iti cakraḥ</note> śeṣaṃ vyākhyātaṃ buddhvā saṃvibhajettu tat ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">raktapittātisāreṣu prameheṣu tathaiva ca | praśasto jalarodheṣu dūtavaidyasamāgamaḥ ||22||</seg> vijñāyaivaṃ vibhāgaṃ tu śeṣaṃ budhyeta paṇḍitaḥ |23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">śuklavāsāḥ śucirgauraḥ śyāmo vā priyadarśanaḥ ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">svasyāṃ jātau svagotro vā dūtaḥ kāryakaraḥ smṛtaḥ | goyānenāgatastuṣṭaḥ <note place="foot" type="variant" n="13">‘goyānaṃ govāhyaśakaṭaḥ, etacca praśastataratvāduktaṃ, tenāniṣiddhamaśvādiyānamapyaviruddhameva’ iti cakraḥ</note> pādābhyāṃ śubhaceṣṭitaḥ ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">smṛtimān <note place="foot" type="variant" n="14">‘dhṛtimān’ iti pā.</note> vidhikālajñaḥ svatantraḥ pratipattimān | alaṅkṛto maṅgalavān dūtaḥ kāryakaraḥ smṛtaḥ ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">svasthaṃ prāṅmukhamāsīnaṃ same deśe śucau śucim | upasarpati yo vaidyaṃ sa ca kāryakaraḥ smṛtaḥ ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">māṃsodakumbhātapatravipravāraṇagovṛṣāḥ | śuklavarṇāśca pūjyante prasthāne darśanaṃ gatāḥ ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">strī putriṇī savatsā gaurvardhamānamalaṅkṛtā <note place="foot" type="variant" n="15">‘vardhamānā svalaṅkṛtā’ iti pā.| ‘vardhamānā iti śarāvāḥ, te ca svalaṅkṛtā iti ālepādinā maṇḍitāḥ| kecidalaṅkṛtā iti kanyāviśeṣaṇaṃ manyante| anye tvaṅkāropitaṃ kumāraṃ kumārīṃ vā vardhamānamāhuḥ’ iti cakraḥ</note>| kanyā matsyāḥ phalaṃ cāmaṃ svastikaṃ modakā dadhi ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">hiraṇyākṣatapātraṃ vā ratnāni sumano <note place="foot" type="variant" n="16">‘sumanā’ iti pā.</note> nṛpaḥ | apraśānto'nalo vājī haṃsaścāpaḥ śikhī tathā ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">brahmadundubhijīmūtaśaṅkhaveṇurathasvanāḥ | siṃhagovṛṣanādāśca hre(he)ṣitaṃ gajabṛṃhitam ||30||</seg> śastaṃ haṃsarutaṃ nṝṇāṃ kauśikaṃ caiva vāmataḥ | prasthāne yāyinaḥ śreṣṭhā vācaśca hṛdayaṅgamāḥ |32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">patrapuṣpaphalopetān sakṣīrānnīrujo drumān | āśritā vā nabhoveśmadhvajatoraṇavedikāḥ ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">dikṣu śāntāsu vaktāro madhuraṃ pṛṣṭhato'nugāḥ | vāmā vā dakṣiṇā vā'pi śakunāḥ karmasiddhaye ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">śuṣke'śanihate'patre vallīnaddhe sakaṇṭake | vṛkṣe'thavā'śmabhasmāsthiviṭtuṣāṅgārapāṃśuṣu ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">caityavalmīkaviṣamasthitā dīptakharasvarāḥ | purato dikṣu dīptāsu vaktāro nārthasādhakāḥ ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">punnāmānaḥ khagā vāmāḥ strīsañjñā dakṣiṇāḥ śubhāḥ | dakṣiṇādvāmagamanaṃ praśastaṃ śvaśṛgālayoḥ | vāmaṃ nakulacāṣāṇāṃ nobhayaṃ śaśasarpayoḥ ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">bhāsakauśikayoścaiva na praśastaṃ kilobhayam | darśanaṃ vā rutaṃ vā'pi na godhākṛkalāsayoḥ ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">dūtairaniṣṭaistulyānāmaśastaṃ darśanaṃ nṛṇām | kulatthatilakārpāsatuṣapāṣāṇabhasmanām ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">pātraṃ neṣṭaṃ tathā'ṅgāratailakardamapūritam | prasannetaramadyānāṃ pūrṇaṃ vā raktasarṣapaiḥ ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">śavakāṣṭhapalāśānāṃ śuṣkāṇāṃ pathi saṅgamāḥ | neṣyante patitāntasthadīnāndharipavastathā ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">mṛduḥ śīto'nukūlaśca sugandhiścānilaḥ śubhaḥ | kharoṣṇo'niṣṭagandhaśca pratilomaśca garhitaḥ ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">granthyarbudādiṣu sadā chedaśabdastu pūjitaḥ | vidradhyudaragulmeṣu bhedaśabdastathaiva ca ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">raktapittātisāreṣu ruddhaśabdaḥ praśasyate | evaṃ vyādhiviśeṣeṇa nimittamupadhārayet ||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">tathaivākruṣṭahākaṣṭamākrandaruditasvanāḥ | chardyāṃ vātapurīṣāṇāṃ śabdo vai gardabhoṣṭrayoḥ ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">pratiṣiddhaṃ tathā bhagnaṃ <note place="foot" type="variant" n="19">‘lagnaṃ’ iti pā.</note> kṣutaṃ skhalitamāhatam | daurmanasyaṃ ca vaidyasya yātrāyāṃ na praśasyate ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">praveśe'pyetaduddeśādavekṣyaṃ ca tathā''ture | pratidvāraṃ gṛhe cāsya punaretanna gaṇyate ||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">keśabhasmāsthikāṣṭhāśmatuṣakārpāsakaṇṭakāḥ | khaṭvordhvapādā madyāpo vasā tailaṃ tilāstṛṇam ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">napuṃsakavyaṅgabhagnanagnamuṇḍāsitāmbarāḥ | prasthāne vā praveśe vā neṣyante darśanaṃ gatāḥ ||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">bhāṇḍānāṃ saṅkarasthānāṃ sthānāt sañcāraṇaṃ tathā | nikhātotpāṭanaṃ bhaṅgaḥ patanaṃ nirgamastathā ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">vaidyāsanāvasādo vā rogī vā syādadhomukhaḥ | vaidyaṃ sambhāṣamāṇo'ṅgaṃ kuḍyamāstaraṇāni vā ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">pramṛjyādvā <note place="foot" type="variant" n="20">‘pramṛdyādvā’ iti pā.</note> dhunīyādvā karau pṛṣṭhaṃ śirastathā | hastaṃ cākṛṣya vaidyasya nyasecchirasi corasi ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">yo vaidyamunmukhaḥ paśyannunmārṣṭi svāṅgamāturaḥ | na sa sidhyati vaidyo vā gṛhe yasya na pūjyate ||52||</seg> bhavane pūjyate vā'pi yasya vaidyaḥ sa sidhyati |53|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">śubhaṃ śubheṣu dūtādiṣvaśubhaṃ hyaśubheṣu ca ||53||</seg> āturasya dhruvaṃ tasmāddūtādīn lakṣayedbhiṣak |54|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">svapnānataḥ pravakṣyāmi maraṇāya śubhāya ca ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">suhṛdo yāṃśca paśyanti vyādhito vā svayaṃ tathā | snehābhyaktaśarīrastu karabhavyālagardabhaiḥ ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">varāhairmahiṣairvā'pi yo yāyāddakṣiṇāmukhaḥ | raktāmbaradharā kṛṣṇā hasantī muktamūrdhajā ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">yaṃ cākarṣati <note place="foot" type="variant" n="22">‘vā''karṣati’ iti pā.</note> baddhvā strī nṛtyantī dakṣiṇāmukham | antāvasāyibhiryo vā''kṛṣyate dakṣiṇāmukhaḥ ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">pariṣvajeran yaṃ vā'pi pretāḥ pravrajitā(na)stathā | muhurāghrāyate <note place="foot" type="variant" n="23">‘mūrdhanyāghrāyate’ iti pā.</note> yastu śvāpadairvikṛtānanaiḥ ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">pibenmadhu ca tailaṃ ca yo vā paṅke'vasīdati | paṅkapradigdhagātro vā pranṛtyet prahasettathā ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">nirambaraśca yo raktāṃ dhārayecchirasā srajam | yasya vaṃśo nalo vā'pi tālo vorasi jāyate ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">yaṃ vā matsyo grasedyo vā jananīṃ praviśennaraḥ | parvatāgrāt patedyo vā śvabhre vā tamasā''vṛte ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">hriyeta srotasā yo vā yo vā mauṇḍyamavāpnuyāt | parājīyeta badhyeta kākādyairvā'bhibhūyate ||62||</seg> <seg type="unit" n="63">patanaṃ tārakādīnāṃ praṇāśaṃ dīpacakṣuṣoḥ | yaḥ paśyeddevatānāṃ vā prakampamavanestathā ||63||</seg> <seg type="unit" n="64">yasya chardirvireko vā daśanāḥ prapatanti vā | śālmalīṃ kiṃśukaṃ yūpaṃ valmīkaṃ pāribhadrakam ||64||</seg> <seg type="unit" n="65">puṣpāḍhyaṃ kovidāraṃ vā citāṃ <note place="foot" type="variant" n="24">‘yo'dhirohati mānavaḥ’ iti pā.</note> vā yo'dhirohati | kārpāsatailapiṇyākalohāni lavaṇaṃ tilān ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">labhetāśnīta vā pakvamannaṃ yaśca pibet surām | svasthaḥ sa labhate vyādhiṃ vyādhito mṛtyumṛcchati ||66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">yathāsvaṃ prakṛtisvapno vismṛto vihatastathā | cintākṛto divā dṛṣṭo bhavantyaphaladāstu <note place="foot" type="variant" n="27">‘vihataśabdena tantrāntare viphalatvenaiva kathitā atidīrghasvapnādayo grāhyāḥ| uktaṃ hi carake- “divāsvapnamatihrasvamatidīrghaṃ tathaiva ca| dṛṣṭaḥ prathamayāme yaḥ svapnaḥ so'pyaphalo bhavet” (ca. i. a. 5) iti| cintākṛtaśabdena dṛṣṭaśrutānubhūtaprārthitakalpitānāṃ pañcānāmapi vikalpānāṃ grahaṇam| etadvyatiriktasya bhāviphalasambandhasyaiveha grahaṇam| sa ca svapno'riṣṭarūpo manovahasrotasāmatibalaistribhireva doṣaiḥ pūritatvāddṛśyate| yaduktaṃ carake- “manovahānāṃ duṣṭatvāddoṣairatibalaistribhiḥ| srotasāṃ dāruṇān svapnān kāle paśyati dāruṇe” (ca. i. a. 5)- iti| īdṛśaśca doṣaprakopaḥ pacyamānamārakādṛṣṭakṛta eva jñeyaḥ| evaṃ śubhakāle'pi svapnaḥ pacyamānaśubhakarmajanya eva jñeyaḥ| yathā bhūtanimittādipacyamānadaivakṛtameva śubhāśubhasūcakaṃ bhavati’ iti cakraḥ| carake hi saptavidhaṃ svapnadarśanamuktam- “dṛṣṭaṃ śrutānubhūtaṃ ca kalpitaṃ prārthitaṃ tathā| bhāvikaṃ doṣajaṃ caiva svapnaṃ saptavidhaṃ viduḥ’ (ca. i. a. 5) iti| tatra bhāvikamiti bhāviphalasūcakam| bhāvikaṃ doṣajaṃ ca svapnadarśanaṃ phalavat, anyattvaphalamiti jñeyam</note> te ||67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">jvaritānāṃ śunā sakhyaṃ kapisakhyaṃ tu śoṣiṇām | unmāde rākṣasaiḥ pretairapasmāre pravartanam ||68||</seg> <seg type="unit" n="69">mehātisāriṇāṃ toyapānaṃ snehasya kuṣṭhinām | gulmeṣu sthāvarotpattiḥ koṣṭhe, mūrdhni śiroruji ||69||</seg> <seg type="unit" n="70">śaṣkulībhakṣaṇaṃ chardyāmadhvā śvāsapipāsayoḥ | hāridraṃ bhojanaṃ vā'pi yasya syāt pāṇḍurogiṇaḥ ||70||</seg> raktapittī pibedyastu śoṇitaṃ sa vinaśyati |71|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">svapnānevaṃvidhān dṛṣṭvā prātarutthāya yatnavān ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">dadyānmāṣāṃstilāṃllohaṃ viprebhyaḥ kāñcanaṃ tathā | japeccāpi śubhān mantrān gāyatrīṃ tripadāṃ tathā ||72||</seg> <seg type="unit" n="73">dṛṣṭvā tu prathame yāme svapyād dhyātvā punaḥ śubham | japedvā'nyatamaṃ vedaṃ <note place="foot" type="variant" n="28">‘devaṃ’ iti pā.</note> brahmacārī samāhitaḥ ||73||</seg> <seg type="unit" n="74">na cācakṣīta kasmaiciddṛṣṭvā svapnamaśobhanam | devatāyatane caiva vasedrātritrayaṃ tathā | viprāṃśca pūjayennityaṃ duḥsvapnāt pravimucyate <note place="foot" type="variant" n="29">‘parimucyate’ iti pā.</note>||74||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi praśastaṃ svapnadarśanam | devān dvijāngovṛṣabhān jīvataḥ suhṛdo nṛpān ||75||</seg> <seg type="unit" n="76">samiddhamagniṃ sādhūṃśca <note place="foot" type="variant" n="30">‘viprāṃśca’ iti pā.</note> nirmalāni jalāni ca | paśyet kalyāṇalābhāya vyādherapagamāya ca ||76||</seg> <seg type="unit" n="77">māṃsaṃ matsyān srajaḥ śvetā vāsāṃsi ca phalāni ca | labheta dhanalābhāya vyādherapagamāya ca ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">mahāprāsādasaphalavṛkṣavāraṇaparvatān | āroheddravyalābhāya vyādherapagamāya ca ||78||</seg> <seg type="unit" n="79">nadīnadasamudrāṃśca kṣubhitān kaluṣodakān | taret kalyāṇalābhāya vyādherapagamāya ca ||79||</seg> <seg type="unit" n="80">urago vā jalauko vā bhramaro vā'pi yaṃ daśet | ārogyaṃ nirdiśettasya dhanalābhaṃ ca buddhimān ||80||</seg> <seg type="unit" n="81">evaṃ rūpāñ śubhān svapnān yaḥ paśyedvyādhito naraḥ | sa dīrghāyuriti jñeyastasmai karma samācaret ||81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne viparītāviparītasvapnanidarśanīyo nāmaikonatriṃśattamo'dhyāyaḥ ||29||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="30" xml:id="su.1.30">
          <head>pañcendriyārthavipratipattyadhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ pañcendriyārthavipratipattimadhyāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘dvividhaṃ riṣṭaṃ- bāhyaṃ bhūtādigatamāntaraṃ śarīragataṃ ca| tatra vaidyena prathamamupasthitaṃ bhūtādigatameva parīkṣyata iti pūrvādhyāyenoktaṃ, tadanu cāturagṛhagatenāturagataṃ parīkṣaṇīyamiti āturagatariṣṭajñānārthaṃ pañcendriyārthavipratipattiradhyāyo'bhidhīyate| pañcendriyārthāḥ śabdādayaḥ, teṣu viruddhā pratipattiḥ tathā teṣāmevā'nyathābhāvo vipratipattiḥ|’ iti cakraḥ</note> vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">śarīraśīlayoryasya <note place="foot" type="variant" n="2">‘tatra prathamataḥ śārīramānasasakalāriṣṭalakṣaṇameva tāvadāha- śarīraśīlayorityādi| śarīraṃ prāṇikāyaḥ, śīlaṃ manovṛttiḥ, śīlena ca mano lakṣyate| tena śarīramanasorityarthaḥ| anayoḥ prakṛtiḥ svabhāvaḥ| sā ca jātyādīnupādhīnapekṣate| vikṛtiranyathābhāvaḥ’ iti cakraḥ</note> prakṛtervikṛtirbhavet | tattvariṣṭaṃ samāsena, vyāsatastu nibodha me ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">śṛṇoti vividhāñ śabdān yo divyānāmabhāvataḥ | samudrapurameghānāmasampattau ca niḥsvanān ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">tān svanānnāvagṛhṇāti manyate cānyaśabdavat | grāmyāraṇyasvanāṃścāpi viparītāñ śṛṇoti ca ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">dviṣacchabdeṣu ramate suhṛcchabdeṣu kupyati | na śṛṇoti ca yo'kasmāttaṃ bruvanti gatāyuṣam ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">yastūṣṇamiva gṛhṇāti śītamuṣṇaṃ ca śītavat | sañjātaśītapiḍako <note place="foot" type="variant" n="5">‘sañjātaśītapiḍako yaśca dāhena pīḍyate iti atra śītapīḍakocitāṃ śītavedanāṃ na vetti, dāhaṃ cānucitaṃ vettītīndriyavipratipattī riṣṭaṃ, tathā śītapiḍakocitaṃ śaityaṃ na bhavati dāhaścānucito bhavatīti sparśānyathābhāvo'pi riṣṭam| evamuṣṇagātra ityādāvapi yathāyogyatayā indriyasyārthasya vā vipratipattirvyākhyeyā’ iti cakraḥ</note> yaśca dāhena pīḍyate ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">uṣṇagātro'timātraṃ ca yaḥ śītena pravepate | prahārānnābhijānāti yo'ṅgacchedamathāpi vā ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">pāṃśunevāvakīrṇāni yaśca gātrāṇi manyate | varṇānyatā <note place="foot" type="variant" n="6">‘varṇānyabhāvo’ iti pā.</note> vā rājyo vā yasya gātre bhavanti hi ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula">snātānuliptaṃ yaṃ cāpi bhajante nīlamakṣikāḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘snātānuliptamityādau riṣṭe gandhasya rasasya cānyathābhāvo riṣṭam| nīlamakṣikā hi atyantamadhure durgandhe ca patanti’ iti cakraḥ</note>|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">sugandhirvā'ti <note place="foot" type="variant" n="8">‘sugandhiṃ vātīti sugandhigandhamudvahati, ‘vā’ gatigandhanayoḥ, ityasya ‘vāti’ iti gandhanārthe rūpam’ iti cakraḥ</note> yo'kasmāttaṃ bruvanti gatāyuṣam ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">viparītena gṛhṇāti rasān yaścopayojitān | upayuktāḥ kramādyasya rasā doṣābhivṛddhaye ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">yasya doṣāgnisāmyaṃ ca kuryurmithyopayojitāḥ | yo vā rasānna saṃvetti gatāsuṃ taṃ pracakṣate ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">sugandhaṃ vetti durgandhaṃ durgandhasya sugandhitām | gṛhṇīte vā'nyathā gandhaṃ śānte dīpe ca nīrujaḥ ||13||</seg> yo vā gandhaṃ na jānāti gatāsuṃ taṃ vinirdiśet |14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">dvandvānyuṣṇahimādīni kālāvasthā diśastathā ||14||</seg> viparītena gṛhṇāti bhāvānanyāṃśca yo naraḥ |15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">divā jyotīṃṣi yaścāpi jvalitānīva paśyati ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">rātrau sūryaṃ jvalantaṃ vā divā vā candravarcasam | ameghopaplave yaśca śakracāpataḍidguṇān ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">taḍittvato'sitān yo vā nirmale gagane ghanān | vimānayānaprāsādairyaśca saṅkulamambaram ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">yaścānilaṃ mūrtimantamantarikṣaṃ ca paśyati | dhūmanīhāravāsobhirāvṛtāmiva medinīm ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">pradīptamiva lokaṃ ca yo vā plutamivāmbhasā | bhūmimaṣṭāpadākārāṃ lekhābhiryaśca paśyati ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">na paśyati sanakṣatrāṃ yaśca devīmarundhatīm | dhruvamākāśagaṅgāṃ vā taṃ vadanti gatāyuṣam ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">jyotsnādarśoṣṇatoyeṣu <note place="foot" type="variant" n="9">‘jyotsnādau uṣṇaśabdena ātapadīpayorgrahaṇam| yaduktaṃ carake- ‘jyotsnāyāmātape dīpe salilādarśayorapi’ (ca. i. a. 7) iti’ cakraḥ</note> chāyāṃ yaśca na paśyati | paśyatyekāṅgahīnāṃ vā vikṛtāṃ vā'nyasattvajām ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">śvakākakaṅkagṛdhrāṇāṃ pretānāṃ yakṣarakṣasām | piśācoraganāgānāṃ bhūtānāṃ vikṛtāmapi ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">yo vā mayūrakaṇṭhābhaṃ vidhūmaṃ vahnimīkṣate | āturasya bhavenmṛtyuḥ svastho vyādhimavāpnuyāt <note place="foot" type="variant" n="10">‘svasthaḥ sa labhate vyādhimityatra so'pi vyādhirmaraṇāya bhavatīti jñeyam, anyathā maraṇavyabhicaraṇena riṣṭatvānupapattiḥ syāt’ iti cakraḥ</note>||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne pañcendriyārthavipratipattirnāma triṃśo'dhyāyaḥ ||30||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="31" xml:id="su.1.31">
          <head>chāyāvipratipattyadhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaśchāyāvipratipattimadhyāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘pūrvādhyāye ‘chāyāṃ yaśca na paśyati’ (sū. a. 30) ityuktaṃ, tena chāyā smaryate, sā ca riṣṭāśrayā vaktavyā, ataśchāyāvipratipattirabhidhīyate| chāyāvipratipattyeha chāyāvaikṛtaṃ lakṣyate, tadadhikṛtya kṛto'dhyāyaśchāyāvipratipattiḥ| chāyā ceyaṃ svatantre śārīre tvacāṃ parisaṅkhyāne pañcavidhoktā| yathā- “prathamā'vabhāsinī nāma, yā sarvavarṇānavabhāsayati, pañcavidhāṃ ca chāyāṃ prakāśayati (śā. a. 4)” iti| tathā carake'pyuktaṃ- ‘khādīnāṃ pañca pañcānāṃ chāyā vividhalakṣaṇāḥ’ (ca. i. a. 7) ityādi| iyaṃ ca chāyā carakoktasaptavidhaprabhāyāśca bhinnā caraka evoktā- ‘syāttaijasī prabhā sarvā sā tu saptavidhā matā’ (ca. i. a. 7) ityādi| atrāpi ‘hrīśriyau naśyato yasya ojastejaḥ smṛtiḥ prabhā’ iti vacanācchāyāto bhinnaiva prabhā| carake chāyāprabhayorbhedakaṃ lakṣaṇamuktaṃ| yathā- “varṇamākrāmati cchāyā bhā tu varṇaprakāśinī| āsannā lakṣyate chāyā prabhā dūrāttu lakṣyate” (ca. i. a. 7) iti| tadevaṃ vyavasthite chāyāgataṃ riṣṭamāha- śyāvetyādi| etāśca prakṛticchāyopamardena bhavantya eva riṣṭam’ iti cakraḥ</note> vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">śyāvā lohitikā nīlā pītikā vā'pi mānavam | abhidravanti yaṃ chāyāḥ sa parāsurasaṃśayam ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">hrīrapakramate yasya prabhāsmṛtidhṛtiśriyaḥ | akasmādyaṃ bhajante vā sa gatāsurasaṃśayam ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">yasyādharauṣṭhaḥ patitaḥ kṣiptaścordhvaṃ tathottaraḥ | ubhau vā jāmbavābhāsau durlabhaṃ tasya jīvitam ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">āraktā daśanā yasya śyāvā <note place="foot" type="variant" n="2">‘śyāvadantatvamiha sāmānyena riṣṭaṃ, visūcyante yacchyāvadantatvaṃ tattu prāyobhāvitvāt punarvaktavyam’ iti cakraḥ</note> vā syuḥ patanti vā | khañjanapratimā vā'pi taṃ gatāyuṣamādiśet ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">kṛṣṇā stabdhā'valiptā vā jihvā śūnā ca yasya vai | karkaśā vā bhavedyasya so'cirādvijahātyasūn ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">kuṭilā sphuṭitā vā'pi śuṣkā vā yasya nāsikā | avasphūrjati magnā vā na sa jīvati mānavaḥ ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">saṅkṣipte viṣame stabdhe rakte sraste ca locane | syātāṃ vā prasrute yasya sa gatāyurnaro dhruvam ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">keśāḥ sīmantino yasya saṅkṣipte vinate bhruvau | luṇḍanti <note place="foot" type="variant" n="3">‘lulanti’ iti pā.</note> cākṣipakṣmāṇi so'cirādyāti mṛtyave ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">nāharatyannamāsyasthaṃ na dhārayati yaḥ śiraḥ | ekāgradṛṣṭirmūḍhātmā sadyaḥ prāṇān jahāti saḥ ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">balavān durbalo vā'pi sammohaṃ yo'dhigacchati | utthāpyamāno bahuśastaṃ pakvaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘dhīraḥ parivarjayet’ iti pā.</note> bhiṣagādiśet ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">uttānaḥ sarvadā śete pādau vikurute ca yaḥ | viprasāraṇaśīlo vā na sa jīvati mānavaḥ ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">śītapādakarocchvāsaśchinnocchvāsaśca <note place="foot" type="variant" n="6">‘chinnaśvāsaśca’ iti pā.</note> yo bhavet | kākocchvāsaśca yo martyastaṃ dhīraḥ parivarjayet ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">nidrā na chidyate yasya yo vā jāgarti sarvadā | muhyedvā vaktukāmaśca pratyākhyeyaḥ sa jānatā ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">uttarauṣṭhaṃ ca yo lihyādutkārāṃśca <note place="foot" type="variant" n="7">‘lihyādudgārāṃśca’ iti pā.</note> karoti yaḥ | pretairvā bhāṣate sārdhaṃ pretarūpaṃ tamādiśet ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">khebhyaḥ saromakūpebhyo yasya raktaṃ pravartate | puruṣasyāviṣārtasya sadyo jahyāt sa jīvitam ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">vātāṣṭhīlā tu hṛdaye yasyordhvamanuyāyinī | rujānnavidveṣakarī sa parāsurasaṃśayam <note place="foot" type="variant" n="8">‘gatāyurna saṃśayaḥ’ iti pā.</note>||18||</seg> <seg type="unit" n="19">ananyopadravakṛtaḥ śophaḥ pādasamutthitaḥ | puruṣaṃ hanti, nārīṃ tu mukhajo guhyajo dvayam ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">atisāro jvaro hikkā chardiḥ śūnāṇḍameḍhratā | śvāsinaḥ kāsino vā'pi yasya taṃ kṣīṇamādiśet ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">svedo dāhaśca balavān hikkā śvāsaśca mānavam | balavantamapi prāṇairviyuñjanti na saṃśayaḥ ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">śyāvā jihvā bhavedyasya savyaṃ cākṣi nimajjati | mukhaṃ ca jāyate pūti yasya taṃ parivarjayet ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">vaktramāpūryate'śrūṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘'śrūṇāmiti karaṇe ṣaṣṭhī, ‘nāgnistṛpyati kāṣṭhānāṃ’ itivat’ iti hārāṇacandraḥ| ‘netre cāsreṇa pūryete’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> svidyataścaraṇāvubhau | cakṣuścākulatāṃ yāti yamarāṣṭraṃ gamiṣyataḥ ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">atimātraṃ laghūni syurgātrāṇi gurukāṇi vā | yasyākasmāt sa vijñeyo gantā vaivasvatālayam ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">paṅkamatsyavasātailaghṛtagandhāṃśca ye narāḥ | mṛṣṭagandhāṃśca ye vānti gantāraste yamālayam ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">yūkā lalāṭamāyānti baliṃ nāśnanti vāyasāḥ | yeṣāṃ cāpi ratirnāsti yātāraste yamālayam ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">jvarātisāraśophāḥ syuryasyānyonyāvasādinaḥ | prakṣīṇabalamāṃsasya nāsau śakyaścikitsitam ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">kṣīṇasya yasya kṣuttṛṣṇe hṛdyairmiṣṭairhitaistathā | na śāmyato'nnapānaiśca tasya mṛtyurupasthitaḥ ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">pravāhikā śiraḥśūlaṃ koṣṭhaśūlaṃ ca dāruṇam | pipāsā balahāniśca tasya mṛtyurupasthitaḥ ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">viṣameṇopacāreṇa karmabhiśca purākṛtaiḥ | anityatvācca jantūnāṃ jīvitaṃ nidhanaṃ vrajet ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">pretā bhūtāḥ piśācāśca rakṣāṃsi vividhāni ca | maraṇābhimukhaṃ nityamupasarpanti mānavam ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">tāni bheṣajavīryāṇi pratighnanti jighāṃsayā | tasmānmoghāḥ kriyāḥ sarvā bhavantyeva gatāyuṣām ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne chāyāvipratipattirnāmaikatriṃśattamo'dhyāyaḥ ||31||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="32" xml:id="su.1.32">
          <head>svabhāvavipratipattyadhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘pūrvādhyāyānuktāṃ śarīravikṛtimavayavapravibhāgena darśayituṃ svabhāvavipratipattirabhidhīyate| tenādhikārānuvṛttirevādhyāyasambandhaḥ’ iti cakraḥ</note> svabhāvavipratipattimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">svabhāvasiddhānāṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘svabhāvena prakṛtyā prasiddhānāmiti svabhāvaprasiddhānām’ iti cakraḥ</note> śarīraikadeśānāmanyabhāvitvaṃ maraṇāya | tadyathā- śuklānāṃ kṛṣṇatvaṃ, kṛṣṇānāṃ śuklatā, raktānāmanyavarṇatvaṃ, sthirāṇāṃ mṛdutvaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘asthiratvaṃ’ iti pā.</note>, mṛdūnāṃ sthiratā, calānāmacalatvaṃ, acalānāṃ calatā, pṛthūnāṃ saṅkṣiptatvaṃ, saṅkṣiptānāṃ pṛthutā, dīrghāṇāṃ hrasvatvaṃ, hrasvānāṃ dīrghatā, apatanadharmiṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘apatanadharmaṇāṃ’ iti pā.</note> patanadharmitvaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘patanadharmatvaṃ’ iti pā.</note>, patanadharmiṇāmapatanadharmitvamakasmāt, śaityauṣṇyasnaigdhyaraukṣyaprastambhavaivarṇyāvasādanaṃ cāṅgānām ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">svebhyaḥ sthānebhyaḥ śarīraikadeśānāmavastrastotkṣiptabhrāntāvakṣiptapatitavimuktanirgatāntargatagurulaghutvāni, pravālavarṇavyaṅgaprādurbhāvo vā'pyakasmāt, sirāṇāṃ ca darśanaṃ lalāṭe, nāsāvaṃśe vā piḍakotpattiḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘nāsāvaṃśe ca piḍakā pravālavarṇaiva boddhavyā| yaduktaṃ hārīte- ‘bimbīvidrumavarṇābhā śakragopaprabhā'pi vā| nāsāvaṃśe bhavedyasya piḍakā na sa sidhyati’ iti cakraḥ</note>, lalāṭe vā prabhātakāle svedaḥ, netrarogādvinā vā'śrupravṛttiḥ, gomayacūrṇaprakāśasya vā rajaso darśanamuttamāṅge nilayanaṃ vā kapotakaṅkakākaprabhṛtīnāṃ, mūtrapurīṣavṛddhirabhuñjānānāṃ, tatpraṇāśo vā bhuñjānānāṃ, stanamūlahṛdayoraḥsu ca śūlotpattayaḥ, madhye śūnatvamanteṣu parimlāyitvaṃ viparyayo vā, tathā'rdhāṅge śvayathuḥ śoṣo'ṅgapakṣayorvā, naṣṭahīnavikalavikṛtasvaratā vā, vivarṇapuṣpaprādurbhāvo vā dantamukhanakhaśarīreṣu, yasya vā'psu kaphapurīṣaretāṃsi nimajjanti, yasya vā dṛṣṭimaṇḍale <note place="foot" type="variant" n="7">‘bhinnavikṛtāni rūpāṇi netrakumārikāyāṃ jñeyāni’ iti cakraḥ</note> bhinnavikṛtāni rūpāṇyālokyante, snehābhyaktakeśāṅga iva yo bhāti, yaśca durbalo bhaktadveṣātisārābhyāṃ pīḍyate, kāsamānaśca tṛṣṇābhibhūtaḥ, kṣīṇaśchardibhaktadveṣayuktaḥ saphenapūyarudhirodvāmī hatasvaraḥ śūlābhipannaśca manuṣyaḥ, śūnakaracaraṇavadanaḥkṣīṇo'nnadveṣī srastapiṇḍikāṃsapāṇipādo jvarakāsābhibhūtaḥ, yastu pūrvāhṇe bhuktamaparāhṇe chardayatyavidagdhamatisāryate vā sa śvāsānmriyate, bastavadvilapan yaśca bhūmau patati srastamuṣkaḥ, stabdhameḍhro bhagnagrīvaḥ pranaṣṭamehanaśca manuṣyaḥ, prāgviśuṣyamāṇāhṛdaya ārdraśarīraḥ, yaśca loṣṭaṃ loṣṭenābhihanti kāṣṭhaṃ kāṣṭhena, tṛṇāni vā chinatti, adharoṣṭhaṃ daśati, uttaroṣṭhaṃ vā leḍhi, āluñcati vā karṇau keśāṃśca; devadvijagurusuhṛdvaidyāṃśca dveṣṭi, yasya vakrānuvakragā <note place="foot" type="variant" n="8">‘vakrānuvakragā ityādyariṣṭāni aśārīrāṇyapyatra prakaraṇe mahāphalatayā asandigdhatayā ca paṭhitāni’ iti cakraḥ</note> grahā garhitasthānagatāḥ pīḍayanti, janmarkṣaṃ vā, yasyolkāśanibhyāmabhihanyate horā vā, gṛhadāraśayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇanimittaprādurbhāvo veti ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">bhavanti cātra- cikitsyamānaḥ samyak ca vikāro yo'bhivardhate | prakṣīṇabalamāṃsasya lakṣaṇaṃ tadgatāyuṣaḥ ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">nivartate mahāvyādhiḥ <note place="foot" type="variant" n="11">‘mahāvyādhiriha mahāmūlo vyādhiḥ, asyātimūlatayā krameṇa vartanaṃ prakṛtiḥ, sahasā nivartanaṃ vikṛtitvādriṣṭam| na cāhāraphalamiti upaśayaśaktilakṣaṇabalajananamāhāraphalaṃ, tanna bhavati’ iti cakraḥ</note> sahasā yasya dehinaḥ | na cāhāraphalaṃ yasya dṛśyate sa vinaśyati ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">etānyariṣṭarūpāṇi samyag budhyeta yo bhiṣak | sādhyāsādhyaparīkṣāyāṃ sa <note place="foot" type="variant" n="12">‘ślāghyaḥ sa nṛpaterbhavet’ iti pā.</note> rājñaḥ sammato bhavet ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne svabhāvavipratipattirnāma dvātriṃśo'dhyāyaḥ ||32||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="33" xml:id="su.1.33">
          <head>avāraṇīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'vāraṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">upadravaistu ye juṣṭā vyādhayo yāntyavāryatām | rasāyanādvinā vatsa! tān śṛṇvekamanā mama ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">vātavyādhiḥ pramehaśca kuṣṭhamarśo bhagandaram | aśmarī mūḍhagarbhaśca tathaivodaramaṣṭamam ||4||</seg> aṣṭāvete prakṛtyaiva duścikitsyā mahāgadāḥ |5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">prāṇamāṃsakṣayaḥ śoṣastṛṣṇā cchardirjvarastathā ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">atīsāraśca mūrcchā ca hikkā śvāsastathaiva ca | etairupadravairjuṣṭān sarvāneva vivarjayet ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">śūnaṃ suptatvacaṃ bhagnaṃ kampādhmānanipīḍitam | naraṃ rujārtamantaśca vātavyādhirvināśayet ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">yathoktopadravāviṣṭamatiprasrutameva <note place="foot" type="variant" n="2">‘yathoktopadravāviṣṭamiti yasmin pramehe ye upadravā uktāstadyuktaṃ sat atroktopadravayuktaṃ mānavaṃ hantīti jñeyam’ iti cakraḥ</note> vā | piḍakāpīḍitaṃ gāḍhaṃ prameho hanti mānavam ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">prabhinnaprasrutāṅgaṃ ca raktanetraṃ hatasvaram | pañcakarmaguṇātītaṃ kuṣṭhaṃ hantīha kuṣṭhinam ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">tṛṣṇārocakaśūlārtamatiprasrutaśoṇitam | śophātīsārasaṃyuktamarśovyādhirvināśayet ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">vātamūtrapurīṣāṇi krimayaḥ śukrameva ca | bhagandarāt prasravanti yasya taṃ parivarjayet ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">praśūnanābhivṛṣaṇaṃ ruddhamūtraṃ ruganvitam | aśmarī kṣapayatyāśu sikatā śarkarānvitā ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">garbhakoṣaparāsaṅgo makkallo yonisaṃvṛtiḥ | hanyāt striyaṃ mūḍhagarbhe yathoktāścāpyupadravāḥ ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">pārśvabhaṅgānnavidveṣaśophātīsārapīḍitam | viriktaṃ pūryamāṇaṃ ca varjayedudarārditam ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">yastāmyati visañjñaśca śete nipatito'pi vā | śītārdito'ntaruṣṇaśca jvareṇa mriyate naraḥ ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">yo hṛṣṭaromā raktākṣo hṛdi saṅghātaśūlavān | nityaṃ vaktreṇa cocchvasyāttaṃ jvaro hanti mānavam ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">hikkāśvāsapipāsārtaṃ mūḍhaṃ vibhrāntalocanam | santatocchvāsinaṃ kṣīṇaṃ naraṃ kṣapayati jvaraḥ ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">āvilākṣaṃ pratāmyantaṃ nidrāyuktamatīva ca | kṣīṇaśoṇitamāṃsaṃ ca naraṃ nāśayati jvaraḥ ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">śvāsaśūlapipāsārtaṃ kṣīṇaṃ jvaranipīḍitam | viśeṣeṇa naraṃ vṛddhamatīsāro vināśayet ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">śuklākṣamannadveṣṭāramūrdhvaśvāsanipīḍitam | kṛcchreṇa bahu mehantaṃ yakṣmā hantīha mānavam ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">śvāsaśūlapipāsānnavidveṣagranthimūḍhatāḥ | bhavanti durbalatvaṃ ca gulmino mṛtyumeṣyataḥ ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">ādhmātaṃ baddhaniṣyandaṃ chardihikkātṛḍanvitam | rujāśvāsasamāviṣṭaṃ vidradhirnāśayennaram ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">pāṇḍudantanakho yaśca pāṇḍunetraśca mānavaḥ | pāṇḍusaṅghātadarśī ca pāṇḍurogī vinaśyati ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">lohitaṃ chardayedyastu bahuśo lohitekṣaṇaḥ | raktānāṃ ca diśāṃ draṣṭā raktapittī vinaśyati ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">avāṅmukhastūnmukho vā kṣīṇamāṃsabalo naraḥ | jāgariṣṇurasandehamunmādena vinaśyati ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">bahuśo'pasmarantaṃ tu prakṣīṇaṃ calitabhruvam | netrābhyāṃ ca vikurvāṇamapasmāro vināśayet ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne'vāraṇīyo nāma trayastriṃśattamo'dhyāyaḥ ||33||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="34" xml:id="su.1.34">
          <head>yuktasenīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto yuktasenīyamadhyāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘vyādhitānāṃ mārakamupadravamabhidhāya svasthānāmapyāgantunimittaṃ yataḥ prāyo maraṇaṃ bhavati tadupadeṣṭuṃ yuktasenīyo'bhidhīyate| atra hi sūtrasthāne'vaśyaṃ sūtraṇīyaṃ vakṣyamāṇakalpasthānasya bījabhūtaṃ svasthopadravabhūtaṃ viṣamabhidhātavyaṃ, tathā cānye'pamṛtyava ekottaraśatamityādinā sūtrayitavyāḥ’ iti cakraḥ</note> vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">nṛpateryuktasenasya parānabhijigīṣataḥ | bhiṣajā rakṣaṇaṃ kāryaṃ yathā tadupadekṣyate ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">vijigīṣuḥ sahāmātyairyātrāyuktaḥ prayatnataḥ | rakṣitavyo viśeṣeṇa viṣādeva narādhipaḥ ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">panthānamudakaṃ chāyāṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘chāyāśrayavṛkṣādīnāṃ dūṣaṇācchāyāduṣṭirbhavati| duṣṭavṛkṣādicchāyāśrayiṇo vṛkṣādigatena saviṣeṇa pavanena bādhyante| jānīyāditi jñātvā parihārārthaṃ| parihārāśaktau śodhayedapītyuktaṃ| śodhayediti nirviṣīkuryāt’ iti cakraḥ</note> bhaktaṃ yavasamindhanam | dūṣayantyarayastacca jānīyācchodhayettathā ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula">tasya liṅgaṃ cikitsā ca kalpasthāne pravakṣyate |6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">ekottaraṃ mṛtyuśatamatharvāṇaḥ pracakṣate ||6||</seg> tatraikaḥ kālasaṃyuktaḥ <note place="foot" type="variant" n="4">‘kālasañjñastu’ iti pā.</note> śeṣā āgantavaḥ smṛtāḥ |7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">doṣāgantujamṛtyubhyo rasamantraviśāradau ||7||</seg> rakṣetāṃ nṛpatiṃ nityaṃ yattau <note place="foot" type="variant" n="5">‘yatnāt’ iti pā.</note> vaidyapurohitau |8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">brahmā vedāṅgamaṣṭāṅgamāyurvedamabhāṣata ||8||</seg> purohitamate tasmādvarteta bhiṣagātmavān |9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">saṅkaraḥ sarvavarṇānāṃ praṇāśo dharmakarmaṇām ||9||</seg> prajānāmapi cocchittirnṛpavyasanahetutaḥ |10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">puruṣāṇāṃ nṛpāṇāṃ ca kevalaṃ tulyamūrtitā ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">ājñā tyāgaḥ kṣamā dhairyaṃ vikramaścāpyamānuṣaḥ | tasmāddevamivābhīkṣṇaṃ vāṅmanaḥkarmabhiḥ śubhaiḥ ||11||</seg> cintayennṛpatiṃ vaidyaḥ śreyāṃsīcchan vicakṣaṇaḥ |12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">skandhāvāre ca mahati rājagehādanantaram ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">bhavetsannihito vaidyaḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘nityaṃ’ iti pā.</note> sarvopakaraṇānvitaḥ | tatrasthamenaṃ dhvajavadyaśaḥkhyātisamucchritam ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">upasarpantyamohena viṣaśalyāmayārditāḥ | svatantrakuśalo'nyeṣu śāstrārtheṣvabahiṣkṛtaḥ ||14||</seg> vaidyo dhvaja ivābhāti nṛpatadvidyapūjitaḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘nṛpatadvidhapūjitaḥ’ iti pā.</note>|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">vaidyo vyādhyupasṛṣṭaśca bheṣajaṃ paricārakaḥ ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">ete pādāścikitsāyāḥ karmasādhanahetavaḥ | guṇavadbhistribhiḥ pādaiścaturtho guṇavān bhiṣak ||16||</seg> vyādhimalpena kālena mahāntamapi sādhayet |17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">vaidyahīnāstrayaḥ pādā guṇavanto'pyapārthakāḥ ||17||</seg> udgātṛhotṛbrahmāṇo yathā'dhvaryuṃ vinā'dhvare |18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">vaidyastu guṇavānekastārayedāturāṃ sadā ||18||</seg> plavaṃ pratitarairhīnaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘praticaraiḥ’ iti pā.</note> karṇadhāra ivāmbhasi |19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">tattvādhigataśāstrārtho <note place="foot" type="variant" n="10">‘tīrthādhigataśāstrārthaḥ’ iti pā.</note> dṛṣṭakarmā svayaṅkṛtī ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">laghuhastaḥ śuciḥ śūraḥ sajjopaskarabheṣajaḥ | pratyutpannamatirdhīmān vyavasāyī viśāradaḥ ||20||</seg> satyadharmaparo yaśca sa bhiṣak pāda ucyate |21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">āyuṣmān sattvavān sādhyo dravyavānātmavānapi ||21||</seg> āstiko vaidyavākyastho vyādhitaḥ pāda ucyate |22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">praśastadeśasambhūtaṃ praśaste'hani coddhṛtam ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">yuktamātraṃ <note place="foot" type="variant" n="11">cakrastu ‘alpamātraṃ bahuguṇaṃ’ iti paṭhati, vyākhyānayati ca ‘alpamātramapi praśastaguṇayogādbahuguṇakaram’ iti</note> manaskāntaṃ gandhavarṇarasānvitam | doṣaghnamaglānikaramavikāri viparyaye | samīkṣya dattaṃ kāle ca bheṣajaṃ pāda ucyate ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">snigdho'jugupsurbalavān yukto vyādhitarakṣaṇe | vaidyavākyakṛdaśrāntaḥ pādaḥ paricaraḥ smṛtaḥ ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne yuktasenīyo nāma catustriṃśattamo'dhyāyaḥ ||34||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="35" xml:id="su.1.35">
          <head>āturopakramaṇīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāta āturopakramaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">āturamupakramamāṇena <note place="foot" type="variant" n="1">‘pūrvādhyāyoktaguṇavadbheṣajādipādatrayayuktabhiṣajā āturaścikitsitumupakramaṇīya ityāturopakramaṇīyo'bhidhīyate| āturopakramaṇaṃ ca gatāyuṣi nirarthakamayaśaskaraṃ cetyadhyāyapratijñānantaramāyuḥparīkṣopadeśaṃ karoti- āturamityādi| āyuḥparīkṣaṇaṃ ca riṣṭasadbhāvābhāvābhyāṃ pūrvādhyāyairyadyapi kṛtameva tathā'pi yaddīrghāyuṣṭvaṃ tattatra noktaṃ, tadiha pratipādanīyam|’ iti cakraḥ</note> bhiṣajā''yurādāveva parīkṣitavyaṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘parīkṣeta’ iti pā.</note>; satyāyuṣi vyādhyṛtvagnivayodehabalasattvasātmyaprakṛtibheṣajadeśān parīkṣeta ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatra mahāpāṇipādapārśvapṛṣṭhastanāgradaśanavadanaskandhalalāṭaṃ dīrghāṅguliparvocchvāsaprekṣaṇabāhuṃ, vistīrṇabhrūstanāntaroraskaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘bhruvoḥ stanayoścāntaraṃ jñeyam’ iti cakraḥ</note> hrasvajaṅghāmeḍhragrīvaṃ, gambhīrasattvasvaranābhim <note place="foot" type="variant" n="4">‘gambhīratvaṃ sattvasya vyasane'bhyudaye cākṣobhyatā’ iti cakra</note>, anuccairbaddhastanam, upacitamahāromaśakarṇaṃ, paścānmastiṣkaṃ, snātānuliptaṃ mūrdhānupūrvyā viśuṣyamāṇaśarīraṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘viśuṣyamāṇāvayavaṃ’ iti pā.| ‘snātānuliptamānupūrvyā paścādviśuṣyamāṇaśarīrahṛdayamiti snātaṃ vā anuliptaṃ vā yathānupūrvyā salilaṃ vā anulepanaṃ vā śarīre lagnaṃ tathaiva viśuṣyamāṇaśarīraṃ paścācca viśuṣyamāṇahṛdayamityarthaḥ’ iti cakraḥ</note> paścācca viśuṣyamāṇahṛdayaṃ puruṣaṃ jānīyāddīrghāyuḥ khalvayamiti | tamekāntenopakramet | ebhirlakṣaṇairviparītairalpāyuḥ; miśrairmadhyamāyuriti <note place="foot" type="variant" n="6">‘madhyamāyuṣamiti’ iti pā.</note>||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">bhavanti cātra | gūḍhasandhisirāsnāyuḥ saṃhatāṅgaḥ sthirendriyaḥ | uttarottarasukṣetro <note place="foot" type="variant" n="8">‘uttarottarasukṣetra iti uttarottaradīrghāyuḥpuruṣakulajātaḥ, kṣetraṃ prabhavasthānamiha kulapuruṣāḥ’ iti cakraḥ</note> yaḥ sa dīrghāyurucyate ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">garbhāt prabhṛtyarogo yaḥ śanaiḥ samupacīyate | śarīrajñānavijñānaiḥ sa dīrghāyuḥ samāsataḥ ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">madhyamasyāyuṣo jñānamata ūrdhvaṃ nibodha me | adhastādakṣayoryasya lekhāḥ syurvyaktamāyatāḥ ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">dve vā tisro'dhikā vā'pi pādau karṇau ca māṃsalau | nāsāgramūrdhvaṃ ca bhavedūrdhvaṃ lekhāśca pṛṣṭhataḥ ||8||</seg> yasya syustasya paramamāyurbhavati saptatiḥ |9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">jaghanyasyāyuṣo jñānamata ūrdhvaṃ nibodha me ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">hasvāni yasya parvāṇi sumahaccāpi mehanam | tathorasyavalīḍhāni na ca syātpṛṣṭhamāyatam ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">ūrdhvaṃ ca śravaṇau sthānānnāsā coccā śarīriṇaḥ | hasato jalpato vā'pi dantamāṃsaṃ pradṛśyate | prekṣate yaśca vibhrāntaṃ sa jīvetpañcaviṃśatim ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">atha punarāyuṣo vijñānārthamaṅgapratyaṅgapramāṇasārānupadekṣyāmaḥ | tatrāṅgānyantarādhisakthibāhuśirāṃsi, tadavayavāḥ pratyaṅgānīti | tatra, svairaṅgulaiḥ pādāṅguṣṭhapradeśinyau dvyaṅgulāyate <note place="foot" type="variant" n="10">‘triyavo'trāṅgulaḥ’ iti cakraḥ</note>; pradeśinyāstu madhyamānāmikākaniṣṭhikā yathottaraṃ pañcamabhāgahīnāḥ; caturaṅgulāyate pañcāṅgulavistṛte prapadapādatale; pañcacaturaṅgulāyatavistṛtā pārṣṇiḥ; caturdaśāṅgulāyataḥ pādaḥ; caturdaśāṅgulapariṇāhāni pādagulphajaṅghājānumadhyāni; aṣṭādaśāṅgulā jaṅghā, jānūpariṣṭācca dvātriṃśadaṅgulam, ete <note place="foot" type="variant" n="11">‘evaṃ’ iti pā.</note> pañcāśat; jaṅghāyāmasamāvūrū; dvyaṅgulāni vṛṣaṇacibukadaśananāsāpuṭabhāgakarṇamūlabhrūnayanāntarāṇi; caturaṅgulāni mehanavadanāntaranāsākarṇalalāṭagrīvocchrāyadṛṣṭyantarāṇi; dvādaśāṅgulāni bhagavistāramehananābhihṛdayagrīvāstanāntaramukhāyāmamaṇibandhaprakoṣṭhasthaulyāni; indrabastipariṇāhāṃsapīṭhakūrparāntarāyāmaḥ ṣoḍaśāṅgulaḥ; caturviṃśatyaṅgulo hastaḥ; dvātriṃśadaṅgulaparimāṇau bhujau; dvātriṃśatpariṇāhāvūrū; maṇibandhakūrparāntaraṃ ṣoḍaśāṅgulaṃ; talaṃ ṣaṭcaturaṅgulāyāmavistāram; aṅguṣṭhamūlapradeśinīśravaṇāpāṅgāntaramadhyamāṅgulyau pañcāṅgule; ardhapañcāṅgule <note place="foot" type="variant" n="12">‘sārdhacaturaṅgule’ iti pā.</note> pradeśinyanāmike; sārdhatryaṅgulau kaniṣṭhāṅguṣṭhau; caturviṃśativistārapariṇāhaṃ mukhagrīvaṃ; tribhāgāṅgulavistārā nāsāpuṭamaryādā; nayanatribhāgapariṇāhā tārakā; navamastārakāṃśo dṛṣṭiḥ; keśāntamastakāntaramekādaśāṅgulaṃ; mastakādavaṭukeśānto daśāṅgulaḥ; karṇāvaṭvantaraṃ caturdaśāṅgulaṃ; puruṣoraḥpramāṇavistīrṇā strīśroṇiḥ; aṣṭādaśāṅgulavistāramuraḥ; tatpramāṇā puruṣasya kaṭī; saviṃśamaṅgulaśataṃ <note place="foot" type="variant" n="13">‘saviṃśamaṅgulaśataṃ puruṣāyāma’ iti pañcāṅgulāyāmā pārṣṇiḥ, jaṅghā caturviṃśatyaṅgulā, jānu caturaṅgulaṃ, ūruścaturviṃśatyaṅgulaḥ, mehananābhyorantaraṃ dvādaśāṅgulaṃ, nābhihṛdayāntaraṃ tathā grīvāhṛdayāntaraṃ pratyekaṃ dvādaśāṅgulaṃ, grīvā caturaṅgulāyāmā, mukhaṃ dvādaśāṅgulāyāmaṃ, tathā keśāntacūḍāsthānarūpamastakāntaramekādaśāṅgulamevaṃ saviṃśamaṅgulaśatamāyāmaḥ puruṣasya| anye vistṛtabāhupuruṣāyāmaṃ saviṃśamaṅgulaśataṃ vadanti’ iti cakraḥ</note> puruṣāyāma iti ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">bhavanti cātra ślokāḥ | pañcaviṃśe tato varṣe pumān nārī tu ṣoḍaśe | samatvāgatavīryau tau jānīyāt kuśalo bhiṣak ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula">dehaḥ svairaṅgulaireṣa <note place="foot" type="variant" n="18">‘dehaḥ svairaṅgulairityanena nārīśarīraṃ nāryaṅgulena puruṣaśarīraṃ puruṣāṅgulena meyaṃ, kiñca bālaśarīraṃ bālāṅgulena meyamityapi sūcitaṃ jñeyam| svāṅgulo'trāṅgulimadhyapradeśo māne jñeyaḥ, etasmiṃśca svāṅgulamāne triyavamānatā'ṅgulasyoktā na saṅgatā bhavati’ iti cakraḥ</note> yathāvadanukīrtitaḥ |14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">yuktaḥ pramāṇenānena pumān vā yadi vā'ṅganā ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">dīrghamāyuravāpnoti vittaṃ ca mahadṛcchati | madhyamaṃ madhyamairāyurvittaṃ hīnaistathā'varam ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">atha sārān vakṣyāmaḥ- smṛtibhaktiprajñāśaucaśauryopetaṃ kalyāṇābhiniveśaṃ <note place="foot" type="variant" n="19">‘niveśinaṃ’ iti pā.</note> sattvasāraṃ vidyāt; snigdhasaṃhataśvetāsthidantanakhaṃ bahulakāmaprajaṃ śukreṇa; akṛśamuttamabalaṃ snigdhagambhīrasvaraṃ saubhāgyopapannaṃ mahānetraṃ ca majjñā; mahāśiraḥskandhaṃ dṛḍhadantahanvasthinakhamasthibhiḥ; snigdhamūtrasvedasvaraṃ bṛhaccharīramāyāsāsahiṣṇuṃ medasā; acchidragātraṃ gūḍhāsthisandhiṃ māṃsopacitaṃ ca māṃsena; snigdhatāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapāṇipādatalaṃ raktena; suprasannamṛdutvagromāṇaṃ tvaksāraṃ vidyāditi | eṣāṃ <note place="foot" type="variant" n="20">‘eṣāmiti sattvādisārāṇāṃ yadyat pūrvaṃ tattadāyuḥsaubhāgyayoḥ prakarṣakaram| evaṃ yathā yathā dvitryādisāratāyogaprakarṣastathā tathā''yuḥsaubhāgyaprakarṣo'pi jñeyaḥ, saubhāgyaśabdena ca kamanīyāścarake vistarapratipāditā balasaukumāryadhanitvādayo guṇā gṛhītavyāḥ’ iti cakraḥ</note> pūrvaṃ pūrvaṃ pradhānamāyuḥsaubhāgyayoriti ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">viśeṣato'ṅgapratyaṅgapramāṇādatha sārataḥ | parīkṣyāyuḥ sunipuṇo bhiṣak sidhyati karmasu ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">vyādhiviśeṣāstu prāgabhihitāḥ; sarva <note place="foot" type="variant" n="21">‘te tu sarva eva trividhā iti sarva eva rogāḥ sādhyayāpyapratyākhyeyabhedeṣu madhye ekasminnavaśyaṃ praviśantītyarthaḥ| na tu sarvarogāṇāṃ prati sādhyāditraividhyamanenocyate| yena rohiṇīprabhṛtayo na sādhyāḥ, jvarādayo na yāpyāḥ, tathā tilakālakamaśakādayaḥ sādhyā eva| atra prathamotpanno jvarādirvyādhiḥ, taṃ jaghanyakālajāto vyādhirupasṛjati anugato bhavati yo'tisārādiḥ, sa ca tanmūla eveti pūrvotpannavyādhikāraṇakaḥ san so'tisārādirupadrava ityarthaḥ| atra pūrvotpannamiti kṛtvā vyādhimiti viśeṣaṇamajanitavyādhidoṣāvasthāniṣedhārtham| jaghanyakālajātamitipadaṃ vyādhinā sahotpannārucyādiliṅgarūpavyādhinirāsārtham| yaduktaṃ carake ‘vyādhayaste tadātve tu liṅgānīṣṭāni nāmayāḥ’ (ca. ni. a. 8) iti| punarvyādhiritipadaṃ vyādhyutpādottarakālabhāvi vyādhyavasthānirāsārtham| tanmūla eveti svahetubalād vyādhyuttarakālotpannasaṃsargirogapratiṣedhārtham| yathā- ślīpadottarakālajamapi kuṣṭhaṃ yathoktalakṣaṇamapi nopadravaḥ| evambhūtopadravalakṣaṇameva carake paṭhyate| yathā- “upadravastu rogāntarakālajo rogāśrayo roga eva, sa sthūlo'ṇurvā bahurvā paścājjāyata ityupadravasañjñaḥ’ (ca. ci. a. 21) iti| prāgutpanno vyādhirityanena jvarādaya eva vyādhayo'bhidhīyante| apūrvarūpa ityanena pūrvarūpādanyatvamucyate| anupadrava ityanena copadravādanyatvamucyate| anyalakṣaṇo nāmetyanena sarvapūrvarūpābhidhānam| bhaviṣyadvyādhikhyāpaka ityanena vartamānavyādhigamakaliṅgādvyāvṛttiḥ| liṅgānāṃ pradhānavyādhigrahaṇenaiva grahaṇamityuktameva, riṣṭānāṃ ca maraṇapūrvarūpatayā grahaṇamiti sarvavyādhiprāptiḥ’ iti cakraḥ</note> evaite trividhāḥ- sādhyā, yāpyāḥ, pratyākhyeyāśca | tatraitān bhūyastridhā parīkṣeta- kimayamaupasargikaḥ, prākkevalaḥ, anyalakṣaṇa iti | tatra, aupasargiko nāma yaḥ pūrvotpannaṃ vyādhiṃ jaghanyakālajāto vyādhirupasṛjati, sa tanmūla <note place="foot" type="variant" n="22">tanmūlamūlaka’ iti pā.</note> evopadravasañjñaḥ; prākkevalo nāma yaḥ prāgevotpanno vyādhirapūrvarūpo'nupadravaśca; anyalakṣaṇo nāma yo bhaviṣyadvyādhikhyāpakaḥ, sa pūrvarūpasañjñaḥ | tatra, sopadravamanyonyāvirodhenopakrameta, balavantamupadravaṃ vā; prākkevalaṃ yathāsvaṃ pratikurvīta; anyalakṣaṇe tvādivyādhau prayateta ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">bhavati cātra | nāsti rogo vinā doṣairyasmāttasmādvicakṣaṇaḥ | anuktamapi doṣāṇāṃ liṅgairvyādhimupācaret ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">prāgabhihitā ṛtavaḥ ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">śīte śītapratīkāramuṣṇe coṣṇanivāraṇam | kṛtvā kuryāt kriyāṃ prāptāṃ kriyākālaṃ na hāpayet ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">aprāpte vā kriyākāle prāpte vā na kṛtā kriyā | kriyā hīnā'tiriktā vā sādhyeṣvapi na sidhyati ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">yā hyudīrṇaṃ śamayati nānyaṃ vyādhiṃ karoti ca | sā kriyā, na tu yā vyādhiṃ haratyanyamudīrayet ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">prāgabhihito'gnirannasya pācakaḥ | sa caturvidho bhavati- doṣānabhipanna <note place="foot" type="variant" n="25">‘doṣābhipanno vikriyāmāpannaśca trividho bhavati’ itipāṭhaścakrasammataḥ| ‘doṣābhipanna ityetāvaducyamāne vātādiprakṛtyagnīnāmapi manāgduṣṭādīnāṃ grahaṇaṃ syādityāha- vikriyāmāpannaśceti| doṣābhipannatvenaiva vikriyāyāṃ labdhāyāṃ yat punarvikriyāmāpannaśveti karoti, tena pratikartavyāvirbhūtavikriyāpannatāṃ darśayati, tena prākṛtā'gnivikriyā anyā sarvathā'pratikāryā ca nirasyate| kiṃvā doṣābhipannatvenāprākṛtī duṣṭistrividhā gṛhyate, vikriyāmāpannaścetyanena ca āgantukī vahniduṣṭirucyate’ iti cakraḥ</note> ekaḥ, vikriyāmāpannastrividho bhavati- viṣamo vātena, tīkṣṇaḥ pittena, mandaḥ śleṣmaṇā, caturthaḥ samaḥ sarvasāmyāditi | tatra, yo yathākālamupayuktamannaṃ samyak pacati sa samaḥ, samairdoṣaiḥ; yaḥ kadācit samyak pacati, kadācidādhmānaśūlodāvartātisārajaṭharagauravāntrakūjanapravāhaṇāni kṛtvā, sa viṣamaḥ; yaḥ prabhūtamapyupayuktamannamāśu pacati sa tīkṣṇaḥ, sa evābhivardhamāno'tyagnirityābhāṣyate, sa muhurmuhuḥ prabhūtamapyupayuktamannamāśutaraṃ pacati, pākānte ca galatālvoṣṭhaśoṣadāhasantāpāñjanayati; yastvalpamapyupayuktamudaraśirogauravakāsaśvāsaprasekacchardigātrasadanāni kṛtvā mahatā kālena pacati, sa mandaḥ ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">viṣamo vātajān rogāṃstīkṣṇaḥ pittanimittajān | karotyagnistathā mando vikārān kaphasambhavān ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">tatra, same parirakṣaṇaṃ kurvīta; viṣame snigdhāmlalavaṇaiḥ kriyāviśeṣaiḥ pratikurvīta; tīkṣṇe madhurasnigdhaśītairvirekaiśca; evamevātyagnau, viśeṣeṇa māhiṣaiśca kṣīradadhisarpirbhiḥ; mande kaṭutiktakaṣāyairvamanaiśca ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">jāṭharo <note place="foot" type="variant" n="27">‘audaryaḥ’ iti cakrasammataḥ pāṭhaḥ| ‘udare bhava audaryaḥ| annasya pācaka ityanena annapākena kāryeṇa lakṣyate pratyakṣānupalabhyamāno'pīti darśyate| sūkṣmatvamihānudbhūtarūpamanukṣaṇadāhakaratvaṃ ca jñeyam| rasānādadāna iti rasamalavivekārthaṃ rasān gṛhṇannityarthaḥ| rasaśabdena rasādhāraṃ dravyamannapānarūpamucyate| vivektumiti rudhirāderanyatayā gṛhītum’ iti cakraḥ</note> bhagavānagnirīśvaro'nnasya pācakaḥ | saukṣmyādrasānādadāno vivektuṃ naiva śakyate ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">prāṇāpānasamānaistu <note place="foot" type="variant" n="28">‘atra prāṇāpānābhyāṃ praviśattiṣṭhadbhyāṃ vahneruddīpanaṃ bhastrādhmāpaneneva kriyate, tadetad ‘dhmāpyate’ ityanenoktam| samānena tu vahnipārśvavartinā pālanaṃ kriyate| carake'pi ‘samānenāvadhūto'gniḥ’ (ca. ci. a. 15) ityuktam| sarvata iti sarvamagnisthānaṃ vyāpya’ iti cakraḥ</note> sarvataḥ pavanaistribhiḥ | dhmāyate pālyate cāpi svāṃ svāṃ gatimavasthitaiḥ ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">vayastu trividhaṃ- bālyaṃ, madhyaṃ, vṛddhamiti | tatronaṣoḍaśavarṣīyā bālāḥ | te trividhāḥ- kṣīrapāḥ, kṣīrānnādā, annādā iti | teṣu saṃvatsaraparāḥ kṣīrapāḥ, dvisaṃvatsaraparāḥ kṣīrānnādāḥ, parato'nnādā iti | ṣoḍaśasaptatyorantare madhyaṃ vayaḥ | tasya vikalpo- vṛddhiḥ, yauvanaṃ, sampūrṇatā, parihāṇiriti <note place="foot" type="variant" n="29">‘paritaḥ sarvato dhātvindriyabalāderhāniḥ parihāṇiḥ’ iti cakraḥ</note>| tatra, āviṃśatervṛddhiḥ, ātriṃśato yauvanam, ācatvāriṃśataḥ sarvadhātvindriyabalavīryasampūrṇatā, ata ūrdhvamīṣatparihāṇiryāvat saptatiriti | saptaterūrdhvaṃ kṣīyamāṇadhātvindriyabalavīryotsāhamahanyahani valīpalitakhālityajuṣṭaṃ kāsaśvāsaprabhṛtibhirupadravairabhibhūyamānaṃ sarvakriyāsvasamarthaṃ jīrṇāgāramivābhivṛṣṭamavasīdantaṃ vṛddhamācakṣate ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">tatrottarottarāsu vayovasthāsūttarottarā <note place="foot" type="variant" n="30">‘uttarottarā iti uttarottaraṃ vardhamānā’ iti cakraḥ</note> bheṣajamātrāviśeṣā bhavanti, ṛte ca parihāṇeḥ; tatrādyāpekṣayā pratikurvīta ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">bhavanti cātra- bāle vivardhate śleṣmā madhyame pittameva tu | bhūyiṣṭhaṃ vardhate vāyurvṛddhe tadvīkṣya yojayet ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">agnikṣāravirekaistu <note place="foot" type="variant" n="32">‘vireko'tra malavirecanatayā vamanavirecane| yaduktaṃ carake ‘ubhayaṃ vā doṣamalavirecanādvirecanaśabdaṃ labhate’ (ca. ka. a. 1) iti cakraḥ</note> bālavṛddhau vivarjayet | tatsādhyeṣu vikāreṣu mṛdvīṃ kuryāt kriyāṃ śanaiḥ ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">dehaḥ sthūlaḥ, kṛśo, madhya, iti prāgupadiṣṭaḥ ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">karśayedbṛṃhayeccāpi sadā sthūlakṛśau narau | rakṣaṇaṃ caiva madhyasya kurvīta satataṃ bhiṣak ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">balamabhihitaguṇaṃ; daurbalyaṃ <note place="foot" type="variant" n="33">‘daurbalyaṃ balameva kṣīṇamucyate| svabhāvādeva kaścinmātṛpitṛbījadoṣād daivādvā durbalo bhavati, kaściddoṣaiḥ kṣayitadhātuguṇatayā durbalo bhavati, jarayā vārdhakyena vā daurbalyaṃ bhavati| ādiśabdāt kālādīnāṃ grahaṇam| kriyāpratipattiḥ kriyāsiddhiḥ| carake'pyuktaṃ- ‘balādhiṣṭhānamārogyam| (ca. ci. a. 3) iti| ārogyādhiṣṭhānānāṃ śarīrāgnibalādīnāṃ madhye etacca prakaraṇe prādhānyakhyāpanaṃ tantradharmaḥ, tena vahnerapi svaviṣaye stutirna virudhyate’ iti cakraḥ</note> tu svabhāvadoṣajarādibhiravekṣitavyam | yasmādbalavataḥ sarvakriyāpravṛttistasmādbalameva pradhānamadhikaraṇānām ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">kecit kṛśāḥ prāṇavantaḥ sthūlāścālpabalā narāḥ | tasmāt sthiratvaṃ <note place="foot" type="variant" n="34">‘sthiratvavyāyāmaiḥ’ iti pā.| ‘sthiratvamabhighātādibhiravicālyatvam| kecit sthiratvamiti vyastaṃ paṭhanti| atra sthairyalakṣaṇaṃ balaṃ sthiratvamiti vadanti’ iti cakraḥ</note> vyāyāmairbalaṃ vaidyaḥ pratarkayet ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">sattvaṃ <note place="foot" type="variant" n="35">‘kramāgatasattvaparīkṣāyāṃ sattvaṃ sattvaguṇo manogataḥ, tadutkarṣānmano balavadbhavati| avikalpo'vikṛtatvaṃ, sukhaduḥkhahetau nirbhayavikāraśūnyatā aviklavaḥ’ iti cakraḥ</note> tu vyasanābhyudayakriyādisthāneṣvaviklavakaram <note place="foot" type="variant" n="36">‘avaikalyakaram’ iti pā.</note>||37||</seg> <seg type="unit" n="38">sattvavān sahate sarvaṃ saṃstabhyātmānamātmanā | rājasaḥ stabhyamāno'nyaiḥ sahate naiva tāmasaḥ ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">sātmyāni <note place="foot" type="variant" n="37">‘tatra sātmyaṃ nāma yadupaśete sukhaṃ karotītyarthaḥ| uktaṃ hi carake ‘sātmyārtho hyupaśayārthaḥ’ (ca. vi. a. 1) iti| tathā ‘yo rasaḥ kalpate yasya sukhitvāya niṣevitaḥ’ ityanantaramevoktam| sukhaṃ cehārogyam| yaduktaṃ ‘sukhasañjñakamārogyaṃ’ (ca. sū. a. 9) iti| taccārogyarūpaṃ sukhaṃ svasthe'nāgatābādhapratiṣedhena tathā vyādhite vyādhyapanayanena sātmyena kriyate| yadapi ca ‘yat prayāti sahātmatām’ iti sātmyalakṣaṇaṃ tadapyevambhūtārthameva, yenātmarūpatā'pyavikārataiva vaktavyā| tacca sātmyaṃ saṅkṣepataḥ pañcaprakāraṃ- deśasātmyaṃ, jātisātmyam, ṛtusātmyaṃ, rogasātmyam, okasātmyaṃ ceti| tatra deśasātmyādīni catvāri carakoktānyeva, okasātmyāni ‘prakṛtiviruddhānyapi yānyabādhakarāṇi’ ityanenoktāni| atra abhyāsādabādhakarāṇītyarthāllabhyate, viruddhānyapyabhyāsādeva paramabādhakarāṇi bhavanti’ iti cakraḥ</note> tu deśakālajātyṛturogavyāyāmodakadivāsvapnarasaprabhṛtīni <note place="foot" type="variant" n="38">‘rasaśabdena bhujyamānaṃ sarvadravyaṃ gṛhṇāti’ iti cakraḥ</note> prakṛtiviruddhānyapi yānyabādhakarāṇi bhavanti ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">yo rasaḥ kalpate yasya sukhāyaiva niṣevitaḥ | vyāyāmajātamanyadvā tat sātmyamiti nirdiśet ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">prakṛtiṃ bheṣajaṃ copariṣṭādvakṣyāmaḥ ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">deśastvānūpo jāṅgalaḥ sādhāraṇa iti | tatra, bahūdakanimnonnatanadīvarṣagahano mṛduśītānilo bahumahāparvatavṛkṣo mṛdusukumāropacitaśarīramanuṣyaprāyaḥ kaphavātarogabhūyiṣṭhaścānūpaḥ; ākāśasamaḥ praviralālpakaṇṭakivṛkṣaprāyo'lpavarṣaprasravaṇodapānodakaprāya uṣṇadāruṇavātaḥ praviralālpaśailaḥ sthirakṛśaśarīramanuṣyaprāyo vātapittarogabhūyiṣṭhaśca jāṅgalaḥ; ubhayadeśalakṣaṇaḥ sādhāraṇa iti ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">bhavanti cātra- samāḥ sādhāraṇe yasmācchītavarṣoṣmamārutāḥ | doṣāṇāṃ samatā jantostasmātsādhāraṇo mataḥ ||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">na <note place="foot" type="variant" n="39">‘idānīmanuguṇadoṣadeśajarogasya tadviguṇadeśasambandhe cikitsitamāha- na tathetyādi| jalajā iti jalopalakṣitānūpadeśajātāḥ, sthalāhṛtā iti sthalopalakṣitajāṅgaladeśajātāḥ| vāśabdena sthalajā vā jalāhṛtā iti viparītaguṇaṃ darśayati| tadudāharaṇaṃ yathāanūpadeśajaṃ ślīpadaṃ jāṅgaladeśajātaṃ sat prabalaṃ na bhavati, ānūpaguṇaviparītaguṇajāṅgaladeśaguṇaistathā taddeśīyāhārācāraiścānūpaviparītaiḥ pratibādhyamānatvāditi bhāvaḥ| na kevalaṃ vyādhaya eva paraṃ viruddhadeśagatā durbalā bhavanti, kintu doṣā api viruddhadeśaprāptikupitā na balavanta ityāha- svadeśe ityādi| svadeśe ityanuguṇadeśe, yathā- ānūpopacitaḥ kaphaḥ, anyasminniti tadviruddhe jāṅgale prakupitaḥ| evaṃ pittavātayorapyudāhāryam| idānīṃ deśasambandhasyāpyasthiratayā tajjanyarogaśaṅkāyāṃ deśasātmyasevayā'bhayaṃ darśayannāha- ucite ityādi| ucite iti deśaguṇaviparītasātmyāhārasvapnaceṣṭādau vartamānasya| ucitatvameva sphorayati- taddeśasya guṇe satīti|taddeśasya guṇaviparītaguṇe āhārādau satītyarthaḥ| deśakṛtaṃ bhayamiti deśaguṇajanyamānarogabhayaṃ| yadi punarāhārādāvativartate tadā bhavatyeva bhayam’ iti cakraḥ</note> tathā balavantaḥ syurjalajā vā sthalāhṛtāḥ | svadeśe nicitā doṣā anyasmin kopamāgatāḥ ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">ucite vartamānasya nāsti deśakṛtaṃ bhayam | āhārasvapnaceṣṭādau taddeśasya guṇe sati ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">deśaprakṛtisātmyartuviparīto'cirotthitaḥ | sampattau bhiṣagādīnāṃ balasattvāyuṣāṃ tathā ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">kevalaḥ samadehāgneḥ sukhasādhyatamo gadaḥ | ato'nyathā tvasādhyaḥ syātkṛcchro vyāmiśralakṣaṇaḥ ||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">kriyāyāstu guṇālābhe kriyāmanyāṃ prayojayet | pūrvasyāṃ śāntavegāyāṃ <note place="foot" type="variant" n="40">‘śāntāyāmiti vaktavye yat ‘śāntavegāyāṃ’ iti karoti, tena dinaviśrāmaṃ darśayati| kriyāsaṅkaraḥ kriyāmelakaḥ| ayaṃ ca pūrvakriyāviruddhaguṇatayā tathā pūrvakriyayā sahātimātratayā agnivadhādihetutvena cābhihita iti jñeyam’ iti cakraḥ</note> na kriyāsaṅkaro hitaḥ ||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">guṇālābhe'pi sapadi yadi saiva kriyā hitā | kartavyaiva tadā vyādhiḥ kṛcchrasādhyatamo yadi ||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">ya evamenaṃ vidhimekarūpaṃ bibharti kālādivaśena dhīmān | sa mṛtyupāśāñjagato gadaughāñchinatti bhaiṣajyaparaśvadhena ||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne āturopakramaṇīyo nāma pañcatriṃśo'dhyāyaḥ ||35||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="36" xml:id="su.1.36">
          <head>bhūmipravibhāgavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto bhūmipravibhāgīyamadhyāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘miśrake bheṣajadravyamuktaṃ, dravyasaṅgrahaṇīyādau ca vaktavyaṃ, tacca praśastabhūmijātameva kāryakaraṃ bhavati, ato bheṣajagrahaṇārthaṃ praśastāpraśastabhūmivibhāgīyo'bhidhīyate| bhūmivibhāgopadarśanādhikāreṇa cānyadapi jantujagdhatvādibheṣajadoṣaguṇavarṇanamiha bhaviṣyati| ‘bhūmipravibhāgavijñānīyaṃ’ iti pā.</note> vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">śvabhraśarkarāśmaviṣamavalmīkaśmaśānāghātanadevatāyatanasikatābhiranupahatāmanūṣarāmabhaṅgurāmadūrodakāṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘śvabhrādayaścālpavīryotpādakatayā bheṣajopaghātakāḥ, valmīkādayastu aprāśastyenāpraśastāḥ, aprāśastyaṃ ca teṣāṃ vacanādevonnīyate’ iti cakraḥ</note> snigdhāṃ prarohavatīṃ mṛdvīṃ sthirāṃ samāṃ kṛṣṇāṃ gaurīṃ lohitāṃ vā bhūmimauṣadhagrahaṇāya <note place="foot" type="variant" n="3">‘bhūmimauṣadhārthaṃ’ iti pā.</note> parīkṣeta | tasyāṃ jātamapi kṛmiviṣaśastrātapapavanadahanatoyasambādhamārgairanupahatamekarasaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘ātapapavanayoratiyogena upaghātaḥ, toyasambādho'tijalasambādhaḥ| ekarasamiti vṛkṣāntarānākrāntam| avagāḍhamityanuttānamūlam’ iti cakraḥ</note> puṣṭaṃ pṛthvavagāḍhamūlamudīcyāṃ cauṣadhamādadītetyeṣa bhūmiparīkṣāviśeṣaḥ sāmānyaḥ ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">viśeṣatastu <note place="foot" type="variant" n="6">‘viśeṣatastvityādinā bhūmiparīkṣāviśeṣaḥ kathyate| ayaṃ ca vakṣyamāṇo viśeṣaḥ ‘pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau jātāni virecanadravyāṇyādadīta’ ityādau prayojanavān| sthireti kaṭhinā| nānāvarṇeti tejaso nānāvarṇakāraṇatvāt| praroho'ṅkuraḥ|’ iti cakraḥ</note> tatra, aśmavatī sthirā gurvī śyāmā kṛṣṇā vā sthūlavṛkṣaśasyaprāyā svaguṇabhūyiṣṭhā; snigdhā śītalā''sannodakā snigdhaśasyatṛṇakomalavṛkṣaprāyā śuklā'mbuguṇabhūyiṣṭhā; nānāvarṇā laghvaśmavatī praviralālpapāṇḍuvṛkṣaprarohā'gniguṇabhūyiṣṭhā; rūkṣā bhasmarāsabhavarṇā tanuvṛkṣālparasakoṭaravṛkṣaprāyā'nilaguṇabhūyiṣṭhā; mṛdvī samā śvabhravatyavyaktarasajalā sarvato'sāravṛkṣā mahāparvatavṛkṣaprāyā śyāmā cākāśaguṇabhūyiṣṭhā ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">atra kecidāhurācāryāḥ- prāvṛḍvarṣāśaraddhemantavasantagrīṣmeṣu yathāsaṅkhyaṃ mūlapatratvakkṣīrasāraphalānyādadīteti; tattu na samyak, saumyāgneyatvājjagataḥ | saumyānyauṣadhāni <note place="foot" type="variant" n="7">‘bheṣajadravyamapi kiñcit saumyaṃ kiñcidāgneyam| tena yat saumyaṃ tat somaguṇātirikteṣu saumyeṣu ṛtuṣu sampūrṇavīryatayā grāhyam, evamāgneyamāgneyeṣu, sarvathā mūlādyaṅge grāhyam| yattu grīṣmādiṣu mūlādigrahaṇaṃ tadanupapattikatvādasādhu| etadeva vyākaroti- tatra saumyetyādi| saumyānāṃ saumyagrahaṇe guṇātiśayaṃ darśayan samānanyāyatayā āgneyānyagniguṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau kaṭutarāṇi rūkṣatarāṇi ca bhavanti’ iti cakraḥ| ‘teṣāṃ śākhāpalāśamaciraprarūḍhaṃ varṣāvasantayorgrāhyaṃ, grīṣme mūlāni śiśire ca śīrṇaprarūḍhaparṇānāṃ, śaradi tvakkandakṣīrāṇi, hemante sārāṇi, yathartu puṣpaphalam’ (ca. ka. a. 1) iti carakaḥ</note> saumyeṣvṛtuṣvādadīta, āgneyānyāgneyeṣu; evamavyāpannaguṇāni bhavanti | saumyānyauṣadhmani saumyeṣvṛtuṣu gṛhītāni somaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau jātānyatimadhurasnigdhaśītāni jāyante | etena śeṣaṃ vyākhyātam ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tatra pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau jātāni virecanadravyāṇyādadīta <note place="foot" type="variant" n="8">‘virecanamadhobhāgaṃ tadadhogāmipṛthivyambuguṇabhūmiṣṭhāyāṃ balavattaraṃ bhavati| anilāgnī tūrdhvagau, tena tadguṇabhūyiṣṭhāyāmūrdhvagaṃ vamanaṃ balavattaraṃ bhavati, ubhayatobhāgaharāṇi vamanavirecanakarāṇi arkakṣīrādīni| ākāśasya sarvagatatvena śamanauṣadhakāritvaṃ, śamanaṃ hi sarvagataṃ doṣaṃ tatraiva śamayati| abhinavānīti abhinavatvamiha sampūrṇavīryatākāratvam| tena yattu mūlake bilve ca bālāvasthāyāmeva praśastatvaṃ tattvavasthāgṛhītamevābhinavatvaṃ jñeyam’ iti cakraḥ</note>, agnyākāśamārutaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ vamanadravyāṇi, ubhayaguṇabhūyiṣṭhāyāmubhayatobhāgāni, ākāśaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ saṃśamanāni, evaṃ balavattarāṇi bhavanti ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">sarvāṇyeva cābhinavāni, anyatra madhughṛtaguḍapippalīviḍaṅgebhyaḥ ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">viḍaṅgaṃ pippalī kṣaudraṃ sarpiścāpyanavaṃ hitam | śeṣamanyatvabhinavaṃ gṛhṇīyāddoṣavarjitam ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">(sarvāṇyeva sakṣīrāṇi vīryavanti;) teṣāmasampattāvatikrāntasaṃvatsarāṇyādadīteti <note place="foot" type="variant" n="9">‘anatikrāntasaṃvatsarāṇi’ iti pā.</note>||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">bhavanti cātra- gopālāstāpasā vyādhā ye cānye vanacāriṇaḥ | mūlāhārāśca <note place="foot" type="variant" n="11">‘mūlānyāharanti kāryārthamiti mūlahārāḥ| bheṣajavyaktiriti bheṣajākāranāmajñānaṃ, rasavīryādidvārā bheṣajavyaktiḥ śāstrādeva jñeyā’ iti cakraḥ</note> ye tebhyo bheṣajavyaktiriṣyate ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">sarvāvayavasādhyeṣu palāśalavaṇādiṣu | vyavasthito na kālo'sti tatra <note place="foot" type="variant" n="12">tatra sarvo vivīyata iti sarva eva kālaḥ palāśalavaṇārthaṃ gṛhyamāṇapalāśe gṛhyate, yadi kālaniyamenāṅgagrahaṇaṃ tadā militavṛkṣagrāhakaḥ kālo nāstīti tatprayogo na syāt| vayaḥsthānāmiti taruṇānāṃ, bālavṛddhayostu asampūrṇadhātutvādevāpraśastatvam’ iti cakraḥ</note> sarvo vidhīyate ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">gandhavarṇarasopetā ṣaḍvidhā bhūmiriṣyate | tasmādbhūmisvabhāvena bījinaḥ ṣaḍrasāyutāḥ ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">avyaktaḥ kila toyasya raso niścayaniścitaḥ | rasaḥ sa eva cāvyakto vyakto bhūmirasādbhavet ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">sarvalakṣaṇasampannā bhūmiḥ sādhāraṇā smṛtā | dravyāṇi yatra tatraiva tadguṇāni viśeṣataḥ ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">vigandhenāparāmṛṣṭamavipannaṃ rasādibhiḥ | navaṃ dravyaṃ purāṇaṃ vā grāhyamevaṃ vinirdiśet ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">jaṅgamānāṃ vayaḥsthānāṃ raktaromanakhādikam | kṣīramūtrapurīṣāṇi jīrṇāhāreṣu saṃharet ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">plotamṛdbhāṇḍaphalakaśaṅkuvinyastabheṣajam | praśastāyāṃ diśi śucau bheṣajāgāramiṣyate ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne bhūmipravibhāgīyo nāma ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ ||36||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="37" xml:id="su.1.37">
          <head>miśrakādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto <note place="foot" type="variant" n="1">‘pūrvādhyāyoktavidhiparīkṣitasya rogiṇaścikitsā kartavyā, tatra caitattantre vraṇinaḥ prādhānyādvraṇacikitsāmeva vimlāpanapāṭanadāraṇādikāṃ miśrīkṛtya dravyaistaistairmātuluṅgādibhirabhidhātuṃ miśrako'bhidhīyate| atrauṣadhānāṃ miśrīkṛtya gaṇarūpatayā'bhidhānādasya miśrakasañjñā|’ iti cakraḥ</note> miśrakamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">mātuluṅgyagnimanthau ca bhadradāru mahauṣadham | ahiṃsrā caiva rāsnā ca pralepo vātaśophajit ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">dūrvā ca nalamūlaṃ ca madhukaṃ candanaṃ tathā | śītalāśca gaṇāḥ sarve pralepaḥ pittaśophahṛt ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">āgantuje <note place="foot" type="variant" n="2">‘āgantujaraktajayorapi pittapradhānatayā āgantuja ityādinā'tideśaḥ kṛtaḥ| āgantuje'pi āditaḥ pittakṣobhādūṣmādivṛddhau pittaharaṃ lepanaṃ yuktameva pākapratibandhārtham’ iti cakraḥ</note> raktaje ca hyeṣa eva vidhiḥ smṛtaḥ | vidhirviṣaghno viṣaje pittaghno'pi hitastathā ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">ajagandhā'śvagandhā ca kālā saralayā saha | ekaiṣikājaśṛṅgī ca pralepaḥ śleṣmaśophahṛt ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">ete vargāstrayo lodhraṃ pathyā piṇḍītakāni ca | anantā ceti lepo'yaṃ sānnipātikaśophahṛt ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">snigdhāmlalavaṇo vāte koṣṇaḥ, śītaḥ payoyutaḥ | pitte, coṣṇaḥ kaphe kṣāramūtrāḍhyastatpraśāntaye ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">śaṇamūlakaśigrūṇāṃ phalāni tilasarṣapāḥ | saktavaḥ <note place="foot" type="variant" n="3">‘atra saktavo yadyapi śītāstathā'pi dravyāntarasaṃyogādvraṇapācanā bhavanti| yathā tile proktaṃ- ‘śodhayedropayeccaiva yuktaḥ śodhanaropaṇaiḥ’ (ci. a. 1) iti| saktūnāṃ ca svatantre ‘dadhicukrasurāśukta’ (ci. a. 1) ityādinā saṃyuktasyaiva pācanatvaṃ vaktavyam| carake'pyuktaṃ- “satilā sātasībījadadhyambhaḥśaktupiṇḍikā” (ca. ci. a. 25) iti| tathā śītatve'pi śaktūnāṃ vraṇapācanaśaktirācāryavacanādevonnīyate| bhavati hi viṣayabhede'pi bhinnaśaktitvaṃ| yathā- kāñjikasyoṣṇasyāpi bahiḥsparśanaśītatvaṃ, tathā tilasya kaphapittakarasyāpi vraṇaviṣaye tridoṣaharatvam| yaduktaṃ “sa mādhuryāttathaivauṣṇyāt snehāccānilanāśanaḥ| kaṣāyabhāvānmādhuryāttiktatvāccāpi pittanut| auṣṇyāt kaṣāyabhāvācca tiktatvācca kaphe hitaḥ” iti cakraḥ</note> kiṇvamatasī dravyāṇyuṣṇāni pācanam ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">cirabilvo'gniko dantī citrako hayamārakaḥ | kapotakaṅkagṛdhrāṇāṃ purīṣāṇi ca dāraṇam | kṣāradravyāṇi vā yāni kṣāro vā dāraṇaṃ param ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">dravyāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘dravyāṇāṃ picchilānāṃ śālmalīśelutvakprabhṛtīnām’ iti cakraḥ</note> picchilānāṃ tu tvaṅmūlāni prapīḍanam | yavagodhūmamāṣāṇāṃ cūrṇāni ca samāsataḥ ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">śāṅkhinyaṅkoṭhasumanaḥkaravīrasuvarcalāḥ | śodhanāni kaṣāyāṇi vargaścāragvadhādikaḥ ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">ajagandhā'jaśṛṅgī ca gavākṣī lāṅgalāhvayā | pūtīkaścitrakaḥ pāṭhā viḍaṅgailāhareṇavaḥ ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">kaṭutrikaṃ yavakṣāro lavaṇāni manaḥśilā | kāsīsaṃ trivṛtā dantī haritālaṃ surāṣṭrajā ||14||</seg> saṃśodhanīnāṃ vartīnāṃ dravyāṇyetāni nirdiśet |15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">etairevauṣadhaiḥ kuryātkalkānapi ca śodhanān ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">arkottamāṃ snuhīkṣīraṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘sudhākṣīraṃ’ iti pā.</note> piṣṭvā kṣārottamāni ca | jātīmūlaṃ haridre dve kāsīsaṃ kaṭurohiṇīm ||16||</seg> pūrvoddiṣṭāni cānyāni kuryāt saṃśodhanaṃ ghṛtam |17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">mayūrako rājavṛkṣo nimbaḥ kośātakī tilāḥ ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">bṛhatī kaṇṭakārī ca haritālaṃ manaḥśilā | śodhanāni ca yojyāni taile dravyāṇi śodhane ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">kāsīse saindhave kiṇve vacāyāṃ rajanīdvaye | śodhanāṅgeṣu cānyeṣu cūrṇaṃ kurvīta śodhanam ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">sālasārādisāreṣu paṭolatriphalāsu ca | rasakriyā vidhātavyā śodhanī śodhaneṣu ca ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">śrīveṣṭake sarjarase sarale devadāruṇi | sāreṣvapi ca kurvīta matimān vraṇadhūpanam ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">kaṣāyāṇāmanuṣṇānāṃ vṛkṣāṇāṃ tvakṣu sādhitaḥ | śṛtaḥ śītakaṣāyo vā ropaṇārthaṃ praśasyate ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">somāmṛtāśvagandhāsu kākolyādau gaṇe tathā | kṣīripraroheṣvapi ca vartayo ropaṇāḥ smṛtāḥ ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">samaṅgā somasaralā somavalkaḥ sacandanaḥ | kākolyādiśca kalkaḥ syāt praśasto vraṇaropaṇe ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">pṛthakparṇyātmaguptā ca haridre mālatī sitā | kākolyādiśca yojyaḥ syādbhiṣajā ropaṇe ghṛte ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">kālānusāryāguruṇī haridre devadāru ca | priyaṅgavaśca rodhraṃ ca taile yojyāni ropaṇe ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">kaṅgukā triphalā rodhraṃ kāsīsaṃ śravaṇāhvayā | dhavāśvakarṇayostvak ca ropaṇaṃ cūrṇamiṣyate ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">priyaṅgukā sarjarasaḥ puṣpakāsīsameva ca | tvakcūrṇaṃ dhavajaṃ caiva ropaṇārthaṃ praśasyate ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">tvakṣu nyagrodhavargasya triphalāyāstathaiva ca | rasakriyāṃ ropaṇārthe vidadhīta yathākramam ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">apāmārgo'śvagandhā <note place="foot" type="variant" n="8">‘atra cotsādanaṃ yadyapi mṛduśītaṃ dravyaṃ bhavati, apāmārgaśca tīkṣṇaḥ, tathā'pi tasya mūlamihātīkṣṇaṃ grahītavyaṃ bhavati| aṅgabhedena dravyāṇāṃ guṇaviśeṣo yathā- śobhāñjanaṃ mūle phale ca tīkṣṇaṃ, puṣpaṃ tu tasya mṛdvapi’ iti cakraḥ</note> ca tālapatrī suvarcalā | utsādane praśasyante kākolyādiśca yo gaṇaḥ ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">kāsīsaṃ saindhavaṃ kiṇvaṃ kuruvindo manaḥśilā | kukkuṭāṇḍakapālāni sumanomukulāni ca ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">phale śairīṣakārañje dhātucūrṇāni yāni ca | vraṇeṣūtsannamāṃseṣu praśastānyavasādane ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">samastaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘samprati atrādhyāye kathitauṣadhavargāṇāṃ tathā dravyasaṅgrahaṇīye tathā saṃśodhanasaṃśamanīye ca ye vargāḥ paṭhanīyāstatra sarvālābhe'rdhavargeṇa yathālabdhena vā dvitryādidravyeṇa cikitsāprayogārthaṃ paribhāṣāmāha- samastaṃ vargamityādi| atra vargaśabdena prakaraṇāt samānakriyāṇāṃ samūha ucyate| tenātraivādhyāye prāyeṇa samānakāryā vargā uktāḥ, teṣveveyaṃ paribhāṣā| yatra tu saṃyogaśaktyā prayogopadarśanaṃ na tatrārdhavargādiprayogaḥ, saṃyogaśakteranyatarasaṃyogyapanayenāpyapārthakatvāt| nahi pānīyakalyāṇaghṛtādau yathālābhaṃ pāko bhavati| yatra tu samānavīryatayā ekatra prayogo gaṇokteṣu dravyeṣu bhavati, tatrānyatarāpāye'pi tacchaktīnāṃ dravyāṇāṃ prayogārthaṃ sādhako bhavatyeva| ata eva carake'pyetadviṣaya evoktaṃ- “vargamapi vargeṇopasṛjet, uktamapi yadayaugikaṃ manyeta tadapoddharet” (ca. vi. a. 8) ityādi| etad dravyasamūhānāṃ tulyavīryatayā vā prayogaṃ tathā saṃyogaśaktyā vā prayogaṃ vivekena jñātumuktamatrāpi- bhiṣak prājña iti| atra ca yadyapi ardhavargaprayogo yathālābhaṃ prayogo'pi samastavargaprayogatulyatayā uktaḥ, tathā'pi samastaprayogasyaiva mahāphalatvaṃ jñeyaṃ, tasyaiva bahudravyaśaktiyogena mahāguṇatvāt| samastālābhe'rdhavargādiprayogaścireṇālpasādhako jñeyaḥ| anyathā tulyaphalatvaṃ syāt sarvasyārdhādibhiḥ samaṃ tadā prayāsasādhyaṃ sarvamardhavargādāvalpaprayāsasādhye samānaphale sati ko bāliśa upadiśedanutiṣṭhedvā| tasmāt sarvālābhe'rdhādividhānametat’ iti cakraḥ</note> vargamardhaṃ vā yathālābhamathāpi vā | prayuñjīta bhiṣak prājño yathoddiṣṭeṣu karmasu ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne miśrakādhyāyo nāma saptatriṃśattamo'dhyāyaḥ ||37||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="38" xml:id="su.1.38">
          <head>dravyasaṃgrahaṇīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto dravyasaṅgrahaṇīyamadhyāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">bhūmipravibhāgīyoktanyāyena gṛhītānāṃ bheṣajānāṃ yatra yatra vyādhipraśamanādau kārye yeṣāṃ bheṣajānāṃ kṣamatvaṃ tāni vargīkṛtyābhidhātuṃ dravyasaṅgrahaṇīyo'bhidhīyate| atra cānnapānādau vidārīkandaśatāvarīprabhṛtayaḥ samānaguṇā gaṇatayā nirdiṣṭāḥ, teṣāṃ gaṇarūpamelake saṃyogamahimnā guṇāntarasambhāvanānirāsārthaṃ tathā tatrākathitaguṇakarmadarśanārthamiha pāṭhaḥ| dṛśyate hi kvacit saṃyoge prakṛtiviruddhaguṇodayo, yathā- madhusarpiṣoḥ| atrāpi ca sampūrṇagaṇeṣu śaktyutkarṣaḥ, tathā'rdhaprayoge yathālābhaprayoge vā śaktyapakarṣo miśrakoktanyāyād vyākaraṇīyaḥ|’ iti cakraḥ</note> vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">samāsena saptatriṃśaddravyagaṇā bhavanti ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tadyathā- vidārigandhā vidārī viśvadevā sahadevā śvadaṃṣṭrā pṛthakparṇī śatāvarī sārivā kṛṣṇasārivā jīvakarṣabhakau mahāsahā kṣudrasahā bṛhatyau punarnavairaṇḍo haṃsapādī vṛścikālyṛṣabhī ceti ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">vidārīgandhādirayaṃ gaṇaḥ pittānilāpahaḥ | śoṣagulmāṅgamardordhvaśvāsakāsavināśanaḥ ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">āragvadhamadanagopaghoṇṭākaṇṭakīkuṭajapāṭhāpāṭalāmūrvendrayavasaptaparṇanimbakuruṇṭakadāsīkuruṇṭaka- guḍūcīcitrakaśārṅga(rṅge)ṣṭākarañjadvayapaṭolakirātatiktakāni suṣavī ceti ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">āragvadhādirityeṣa gaṇaḥ śleṣmaviṣāpahaḥ | mehakuṣṭhajvaravamīkaṇḍūghno vraṇaśodhanaḥ ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">sālasārājakarṇakhadirakadarakālaskandhakramukabhūrjameṣaśṛṅgatiniśacandanakucandanaśiṃśapā- śirīṣāsanadhavārjunatālaśākanaktamālapūtīkāśvakarṇāgurūṇi kālīyakaṃ ceti ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">sālasārādirityeṣa gaṇaḥ kuṣṭhavināśanaḥ | mehapāṇḍvāmayaharaḥ kaphamedoviśoṣaṇaḥ ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">varuṇārtagalaśigrumadhuśigrutarkārīmeṣaśṛṅgīpūtīkanaktamālamoraṭāgnimanthasaireyakadvayabimbīvasukavasiracitraka- śatāvarībilvājaśṛṅgīdarbhā bṛhatīdvayaṃ ceti ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">varuṇādirgaṇo hyeṣa kaphamedonivāraṇaḥ | vinihanti śiraḥśūlagulmābhyantaravidradhīn ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">vīratarusahacaradvayadarbhavṛkṣādanīgundrānalakuśakāśāśmabhedakāgnimanthamoraṭāvasukavasirabhallūkakuraṇṭikendīvarakapotavaṅkāḥ śvadaṃṣṭrā ceti ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">vīratarvādirityeṣa gaṇo vātavikāranut | aśmarīśarkarāmūtrakṛcchrāghātarujāpahaḥ ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">lodhrasāvaralodhrapalāśakuṭannaṭāśokaphañjīkaṭphalailavālukaśallakījiṅginīkadambasālāḥ <note place="foot" type="variant" n="9">‘kuṭannaṭaṃ kaivartamustakam’ iti cakraḥ</note> kadalī ceti ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">eṣa rodhrādirityukto medaḥkaphaharo gaṇaḥ | yonidoṣaharaḥ stambhī varṇyo viṣavināśanaḥ ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">arkālarkakarañjadvayanāgadantīmayūrakabhārgīrāsnendrapuṣpīkṣudraśvetāmahāśvetāvṛścikālyalavaṇāstāpasavṛkṣaśceti ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">arkādiko gaṇo hyeṣa kaphamedoviṣāpahaḥ | kṛmikuṣṭhapraśamano viśeṣādvraṇaśodhanaḥ ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">surasāśvetasurasāphaṇijjhakārjakabhūstṛṇasugandhakasumukhakālamālakuṭherakakāsamardakṣavakakharapuṣpāviḍaṅgakaṭphala- surasīnirguṇḍīkulāhalondurukarṇikāphañjīprācībalakākamācyo <note place="foot" type="variant" n="10">‘phaṇijjhakaḥ tīkṣṇaparṇāsaḥ, arjakaḥ śvetaparṇāsaḥ, kālamālaḥ kṛṣṇapuṣpaḥ parṇāsaḥ, kuṭherakaḥ parṇāsaḥ’ iti cakraḥ</note> viṣamuṣṭikaśceti ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">surasādirgaṇo hyeṣa kaphahṛt kṛmisūdanaḥ | pratiśyāyāruciśvāsakāsaghno vraṇaśodhanaḥ ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">muṣkakapalāśadhavacitrakamadanavṛkṣakaśiṃśapāvajravṛkṣāstriphalā <note place="foot" type="variant" n="11">‘muṣkako ghaṇṭāpāṭaliḥ’ iti cakraḥ</note> ceti ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">muṣkakādirgaṇo hyeṣa medoghnaḥ śukradoṣahṛt | mehārśaḥpāṇḍurogāśmaśarkarānāśanaḥ paraḥ ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaveramaricahastipippalīhareṇukailājamodendrayavapāṭhājīrakasarṣapa- mahānimbaphalahiṅgubhārgīmadhurasātiviṣāvacāviḍaṅgāni kaṭurohiṇī ceti ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">pippalyādiḥ kaphaharaḥ pratiśyāyānilārucīḥ | nihanyāddīpano gulmaśūlaghnaścāmapācanaḥ ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">elātagarakuṣṭhamāṃsīdhyāmakatvakpatranāgapuṣpapriyaṅguhareṇukāvyāghranakhaśukticaṇḍāsthauṇeyakaśrīveṣṭaka- cocacorakavālukaguggulusarjarasaturuṣkakundurukāguruspṛkkośīrabhadradārukuṅkumāni punnāgakeśaraṃ ceti ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">elādiko vātakaphau nihanyādviṣameva ca | varṇaprasādanaḥ kaṇḍūpiḍakākoṭhanāśanaḥ ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">vacāmustātiviṣābhayābhadradārūṇi nāgakeśaraṃ ceti ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">haridrādāruharidrākalaśīkuṭajabījāni madhukaṃ ceti ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">etau vacāharidrādī gaṇau stanyaviśodhanau | āmātisāraśamanau viśeṣāddoṣapācanau ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">śyāmāmahāśyāmātrivṛddantīśaṅkhinītilvakakampillakaramyakakramukaputraśreṇīgavākṣī- rājavṛkṣakarañjadvayaguḍūcīsaptalācchagalāntrīsudhāḥ suvarṇakṣīrī ceti ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">uktaḥ śyāmādirityeṣa gaṇo gulmaviṣāpahaḥ | ānāhodaraviḍbhedī tathodāvartanāśanaḥ ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">bṛhatīkaṇṭakārikākuṭajaphalapāṭhā madhukaṃ ceti ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">pācanīyo bṛhatyādirgaṇaḥ pittānilāpahaḥ | kaphārocakahṛdrogamūtrakṛcchrarujāpahaḥ <note place="foot" type="variant" n="12">.. hṛllāsa... iti pā.</note>||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">paṭolacandanakucandanamūrvāguḍūcīpāṭhāḥ kaṭurohiṇī ceti ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">paṭolādirgaṇaḥ pittakaphārocakanāśanaḥ | jvaropaśamano vraṇyaśchardikaṇḍūviṣāpahaḥ ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">kākolīkṣīrakākolījīvakarṣabhakamudgaparṇīmāṣaparṇīmedāmahāmedācchinnaruhā karkaṭaśṛṅgītugākṣīrīpadmakaprapauṇḍarīkardhivṛddhimṛdvīkājīvantyo madhukaṃ ceti ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">kākolyādirayaṃ pittaśoṇitānilanāśanaḥ | jīvano bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ stanyaśleṣmakarastathā ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">ūṣakasaindhavaśilājatukāsīsadvayahiṅgūni tutthakaṃ ceti ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">ūṣakādiḥ kaphaṃ hanti gaṇo medoviśoṣaṇaḥ | aśmarīśarkarāmūtrakṛcchragulmapraṇāśanaḥ <note place="foot" type="variant" n="13">‘śūlakagulmanut’ iti pā.</note>||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">sārivāmadhukacandanakucandanapadmakakāśmarīphalamadhūkapuṣpāṇyuśīraṃ ceti ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">sārivādiḥ pipāsāghno raktapittaharo gaṇaḥ | pittajvarapraśamano viśeṣāddāhanāśanaḥ ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">añjanarasāñjananāgapuṣpapriyaṅgunīlotpalanaladanalinakeśarāṇi madhukaṃ ceti ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">añjanādirgaṇo hyeṣa raktapittanibarhaṇaḥ | viṣopaśamano dāhaṃ nihantyābhyantaraṃ bhṛśam ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">parūṣakadrākṣākaṭphaladāḍimarājādanakatakaphalaśākaphalāni <note place="foot" type="variant" n="14">‘parūṣakādīnāṃ sarveṣāṃ phalaṃ, tena kaṭphalā gāmbhārī, tasyāḥ phalam’ iti cakraḥ</note> triphalā ceti ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">parūṣakādirityeṣa gaṇo'nilavināśanaḥ | mūtradoṣaharo hṛdyaḥ pipāsāghno rucipradaḥ ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">priyaṅgusamaṅgādhātakīpunnāganāgapuṣpacandanakucandanamocarasarasāñjanakumbhīkasrotojapadmakesarayojanavallyo dīrghamūlā ceti ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">ambaṣṭhādhātakīkusumasamaṅgākaṭvaṅgamadhukabilvapeśikāsāvararodhrapalāśanandīvṛkṣāḥ padmakeśarāṇi ceti ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">gaṇau priyaṅgvambaṣṭhādī pakvātīsāranāśanau | sandhānīyau hitau pitte vraṇānāṃ cāpi ropaṇau ||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣamadhukakapītanakakubhāmrakośāmracorakapatrajambūdvayapriyāla- madhūkarohiṇīvañjulakadambabadarītindukīsallakīrodhrasāvararodhrabhallātakapalāśā nandīvṛkṣaśceti ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">nyagrodhādirgaṇo vraṇyaḥ saṅgrāhī bhagnasādhakaḥ | raktapittaharo dāhamedoghno yonidoṣahṛt ||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">guḍūcīnimbakustumburucandanāni padmakaṃ ceti ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">eṣa sarvajvarān hanti guḍūcyādistu dīpanaḥ | hṛllāsārocakavamīpipāsādāhanāśanaḥ ||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">utpalaraktotpalakumudasaugandhikakuvalayapuṇḍarīkāṇi madhukaṃ ceti ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">utpalādirayaṃ dāhapittaraktavināśanaḥ | pipāsāviṣahṛdrogacchardimūrcchāharo gaṇaḥ ||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">mustāharidrādāruharidrāharītakyāmalakabibhītakakuṣṭhahaimavatīvacāpāṭhākaṭurohiṇīśārṅgaṣṭātiviṣādrāviḍībhallātakāni citrakaśceti ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">eṣa mustādiko nāmnā <note place="foot" type="variant" n="17">‘mustādirākhyātaḥ’ iti pā.</note> gaṇaḥ śleṣmaniṣūdanaḥ | yonidoṣaharaḥ stanyaśodhanaḥ pācanastathā ||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">harītakyāmalakabibhītakānīti triphalā ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">triphalā kaphapittaghnī mehakuṣṭhavināśanī | cakṣuṣyā dīpanī caiva viṣamajvaranāśanī ||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">pippalīmaricaśṛṅgaverāṇīti trikaṭukam ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">tryūṣaṇaṃ kaphamedoghnaṃ mehakuṣṭhatvagāmayān | nihanyāddīpanaṃ gulmapīnasāgnyalpatāmapi ||59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">āmalakīharītakīpippalyaścitrakaśceti ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">āmalakyādirityeṣa gaṇaḥ sarvajvarāpahaḥ | cakṣuṣyo dīpano vṛṣyaḥ kaphārocakanāśanaḥ ||61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">trapusīsatāmrarajatasuvarṇakṛṣṇalohāni lohamalaśceti ||62||</seg> <seg type="unit" n="63">gaṇastrapvādirityeṣa garakrimiharaḥ paraḥ | pipāsāviṣahṛdrogapāṇḍumehaharastathā ||63||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">lākṣārevatakuṭajāśvamārakaṭphalaharidrādvayanimbasaptacchadamālatyastrāyamāṇā ceti ||64||</seg> <seg type="unit" n="65">kaṣāyatiktamadhuraḥ kaphapittārtināśanaḥ | kuṣṭhakrimiharaścaiva duṣṭavraṇaviśodhanaḥ ||65||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">pañca pañcamūlānyata <note place="foot" type="variant" n="18">‘pañcasu pañcamūleṣu mūlānīti vacanānmūlameva paraṃ grāhyam| iti cakraḥ| ‘pañca pañcakān vakṣyāmaḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ | - tatra trikaṇṭakabṛhatīdvayapṛthakparṇyo vidārigandhā ceti kanīyaḥ ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">kaṣāyatiktamadhuraṃ kanīyaḥ pañcamūlakam | vātaghnaṃ pittaśamanaṃ bṛṃhaṇaṃ balavardhanam ||67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">bilvāgnimanthaṭiṇṭukapāṭalāḥ kāśmarī ceti mahat ||68||</seg> <seg type="unit" n="69">satiktaṃ kaphavātaghnaṃ pāke laghvagnidīpanam | madhurānurasaṃ caiva pañcamūlaṃ mahat smṛtam ||69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">anayordaśamūlamucyate ||70||</seg> <seg type="unit" n="71">gaṇaḥ śvāsaharo hyeṣa kaphapittānilāpahaḥ | āmasya pācanaścaiva sarvajvaravināśanaḥ ||71||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">vidārīsārivārajanīguḍūcyo'jaśṛṅgī ceti vallīsañjñaḥ ||72||</seg> <seg type="unit" n="73">karamardītrikaṇṭakasairīyakaśatāvarīgṛdhranakhya iti kaṇṭakasañjñaḥ ||73||</seg> <seg type="unit" n="74">raktapittaharau hyetau śophatrayavināśanau | sarvamehaharau caiva śukradoṣavināśanau ||74||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">kuśakāśanaladarbhakāṇḍekṣukā iti tṛṇasañjñakaḥ ||75||</seg> <seg type="unit" n="76">mūtradoṣavikāraṃ ca raktapittaṃ tathaiva ca | antyaḥ prayuktaḥ kṣīreṇa śīghrameva vināśayet ||76||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">eṣāṃ vātaharāvādyāvantyaḥ pittavināśanaḥ | pañcakau śleṣmaśamanāvitarau parikīrtitau ||77||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">trivṛtādikamanyatropadekṣyāmaḥ ||78||</seg></ab>
          <ab type="mula">samāsena gaṇā hyete proktāsteṣāṃ tu vistaram | cikitsiteṣu vakṣyāmi, ... |79|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">... jñātvā doṣabalābalam ||79||</seg> <seg type="unit" n="80">ebhirlepān kaṣāyāṃśca tailaṃ sarpīṃṣi pānakān | pravibhajya yathānyāyaṃ kurvīta matimān bhiṣak ||80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">dhūmavarṣānilakledaiḥ sarvartuṣvanabhidrute | grāhayitvā gṛhe nyasyedvidhinauṣadhasaṅgraham ||81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">samīkṣya doṣabhedāṃśca <note place="foot" type="variant" n="22">‘doṣabhedena doṣābhinno vyādhirapi grāhyaḥ| bhinnāniti bhinnatvenoktān| pṛthagiti pratyekam| miśrāniti gaṇāntaramiśrān| samastāniti dvitryādīn| yaduktamanyatra ‘vargamapi vargeṇa yojayedekenānekena vā’ iti| vyastamiti tricaturādirahitaṃ, saṃhatamiti militam| ayaṃ cārtho miśrakokto'pi punaḥ prakaraṇādabhidhīyata iti na paunaruktyam’ iti cakraḥ</note> bhinnān miśrān bhinnān prayojayet | pṛthaṅmiśrān samastānvā gaṇaṃ vā vyastasaṃhatam ||82||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne dravyasaṅgrahaṇīyo nāmāṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ ||38||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="39" xml:id="su.1.39">
          <head>saṃśodhanasaṃśamanīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ saṃśodhanasaṃśamanīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">madanakuṭajajīmūtakekṣvākudhāmārgavakṛtavedhanasarṣapaviḍaṅgapippalīkarañjaprapunnāḍa kovidārakarbudārāriṣṭāśvagandhāvidulabandhujīvakaśvetāśaṇapuṣpībimbīvacāmṛgervāravaścitrā cetyūrdhvabhāgaharāṇi | tatra, kovidārapūrvāṇāṃ phalāni, kovidārādīnāṃ mūlāni ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">vivṛtāśyāmādantīdravantīsaptalāśaṅkhinīviṣāṇikāgavākṣīcchagalāntrīsnuksu varṇakṣīrīcitrakakiṇihīkuśakāśatilvakakampillakaramyakapāṭalāpūgaharītakyā malakabibhītakanīlinīcaturaṅgulairaṇḍapūtīkamahāvṛkṣasaptacchadārkā jyotiṣmatī cetyadhobhāgaharāṇi | tatra tilvakapūrvāṇāṃ mūlāni <note place="foot" type="variant" n="3">‘mūlavarge snuhīpāṭhānmūlamapi snuhyā gṛhyate, kṣīravarge pāṭhācca kṣīramapi| kampillakastu tvagvarge pāṭhāttvacā grāhya eva, paraṃ vaidyavyavahārāccarakavacanācca tasya phalarajo gṛhyate| uktaṃ hi carake ‘kampillakāragvadhayoḥ phalaṃ yat kuṭajasya ca’ (ca. sū. a. 1) iti| āragvadhasya patraṃ virecanaṃ, carakavacanāt phalaṃ ca| pūtikasya tu patraṃ virecanamuktaṃ, carake tu ‘pūtikaḥ kṛṣṇagandhā ca’ ityādinā tvak pradhānamuktā, teneha prayogeṣu grahītavyā| kośātakyādīnāṃ svarasā ubhayabhāgaharāḥ| phalaṃ tu kośātakīdevadālyorvāmanamuktam’ iti cakraḥ</note>, tilvakādīnāṃ pāṭalāntānāṃ tvacaḥ, kampillakaphalarajaḥ, pūgādīnāmeraṇḍāntānāṃ phalāni, pūtīkāragvadhayoḥ patrāṇi, śeṣāṇāṃ kṣīrāṇīti ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">kośātakī saptalā śaṅkhinī devadālī kāravellikā cetyubhayatobhāgaharāṇi | eṣāṃ svarasā iti ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">pippalīviḍaṅgāpāmārgaśigrusiddhārthakaśirīṣamaricakaravīrabimbīgirikarṇikākiṇihīvacājyotiṣmatī- karañjārkālarkalaśunātiviṣāśṛṅgaveratālīśatamālasurasārjakeṅgudīmeṣaśṛṅgīmātuluṅgīmuraṅgīpīlu- jātīśālatālamadhūkalākṣāhiṅgulavaṇamadyagośakṛdrasamūtrāṇīti <note place="foot" type="variant" n="5">‘hiṅgvādīnāṃ mūlāntānāṃ svarūpakathanena sarvāṅgaprayogaṃ darśayati’ iti cakraḥ</note> śirovirecanāni | tatra karavīrapūrvāṇāṃ phalāni, karavīrādīnāmarkāntānāṃ mūlāni, tālīśapūrvāṇāṃ kandāḥ, tālīśādīnāmarjakāntānāṃ patrāṇi, iṅgudīmeṣaśṛṅgyostvacaḥ, mātuluṅgīmuraṅgīpīlujātīnāṃ puṣpāṇi, śālatālamadhūkānāṃ sārāḥ, hiṅgulākṣe niryāsau, lavaṇāni pārthivaviśeṣāḥ; madyānyāsutasaṃyogāḥ, śakṛdrasamūtre <note place="foot" type="variant" n="6">‘gomūtraśakṛdrasau’ iti pā.</note> malāviti ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">saṃśamanānyata <note place="foot" type="variant" n="7">‘saṃśamanaṃ nāma yaddoṣaṃ doṣagrahaṇagṛhītaṃ ca vyādhiṃ saṃśodhanaṃ vinā kṣapayati, samaṃ ca nodīrayati’ iti cakraḥ</note> ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ- tatra bhadradārukuṣṭhaharidrāvaruṇameṣaśṛṅgībalātibalārtagalakacchurāśallakīkuberākṣīvīratarusahacarāgnimantha- vatsādanyeraṇḍāśmabhedakālarkārkaśatāvarīpunarnavāvasukavaśirakāñcanakabhārgīkārpāsīvṛścikālīpattūrabadarayavakolakulatthaprabhṛtīni vidārigandhādiśca dve cādye pañcamūlyau samāsena vātasaṃśamano vargaḥ ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">candanakucandanahrīberośīramañjiṣṭhāpayasyāvidārīśatāvarīgundrāśaivalakahlārakumudotpalakanda(da)līdūrvāmūrvāprabhṛtīni kākolyādiḥ sārivādirañjanādirutpalādirnyagrodhādistṛṇapañcamūlamiti samāsena pittasaṃśamano vargaḥ ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">kāleyakāgurutilaparṇīkuṣṭhaharidrāśītaśivaśatapuṣpāsaralārāsnāprakīryodakīryeṅgudīsumanā- kākādanīlāṅgalakīhastikarṇamuñjātakalāmajjakaprabhṛtīni vallīkaṇṭakapañcamūlyau pippalyādirbṛhatyādirmuṣkakādirvacādiḥ surasādirāragvadhādiriti samāsena śleṣmasaṃśamano vargaḥ ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">tatra sarvāṇyevauṣadhāni <note place="foot" type="variant" n="9">‘sarvāṇīti saṃśodhanāni saṃśamanāni ca| vyādhiśabdenātra doṣasyāpi grahaṇāddoṣabalamapyavekṣyam| tatra vyādherdoṣasya balatvaṃ hetubāhulyālliṅgabāhulyācca, durbalatvaṃ tadviparyayāt| agnerbalatvaṃ guruvṛṣyādijaraṇaśaktyā, ucitāhārapākāśaktyā durbalatvam| dehabalaṃ ca vyāyāmena, viparyayeṇa daurbalyam| upacayāpacayābhyāṃ ca dehabalaṃ jñeyam| puruṣagrahaṇena manaso balābale api grāhye| anyavyādhimiti atiyogajanyavyādhiṃ doṣaṃ vā| madāḥ śarīramanobalabhraṃśakṛtā jñeyāḥ| atipātayatīti atidoṣapātanaṃ karoti| saṃśamanāpekṣayā saṃśodhanamatiyuktamativyāpattikaraṃ bhavatyeva| vyādhyapekṣayā hi prādhānyena bheṣajamātrā| sā tu samyakpākārthamagnibalaṃ puruṣabalaṃ cāpekṣate| nanu, uktadoṣapramāṇānurūpo hi bheṣajapramāṇavikalpo balapramāṇāpekṣo bhavati, tataśca hīnamebhyo dattamiti bahuvacanamanupapannam? naivaṃ, bahuvacanaṃ tāvadbalavati vyādhau tathā balavatorvyādhipuruṣabalayostathā balavatsu vyādhipuruṣāgniṣu, ityādivikalpabahutvādapyupapannaṃ| kintu vyādhibalamātrasamaṃ bheṣajaṃ balavatyagnau puruṣe vā alpamātratayā upayuktaṃ sat tayorbalenābhipūyālpaśaktikaṃ kriyate, tena vyādhimapi na tathā śamayati, tena hīnamebhya iti bahuvacanamupapannam’ iti cakraḥ</note> vyādhyagnipuruṣabalānyabhisamīkṣya vidadhyāt | tatra, vyādhibalādadhikamauṣadhamupayuktaṃ tamupaśamya vyādhiṃ vyādhimanyamāvahati; agnibalādadhikamajīrṇaṃ viṣṭabhya vā pacyate; puruṣabalādadhikaṃ glānimūrcchāmadānāvahati saṃśamanam; evaṃ saṃśodhanamatipātayati | hīnamebhyo dattamakiñcitkaraṃ bhavati | tasmāt samameva vidadhyāt ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">bhavanti cātra- roge śodhanasādhye tu yo bhaveddoṣadurbalaḥ | tasmai dadyādbhiṣak <note place="foot" type="variant" n="10">cakrastu ‘taṃ samīkṣya bhiṣagdadyāt’ iti paṭhati vyākhyānayati ca- ‘samīkṣyeti samyagbalaṃ nirūpya’ iti</note> prājño doṣapracyāvānaṃ mṛdu ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">cale doṣe mṛdau koṣṭhe nekṣetātra balaṃ nṛṇām | avyādhidurbalasyāpi śodhanaṃ hi tadā bhavet ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">svayaṃ pravṛttadoṣasya mṛdukoṣṭhasya śodhanam | bhavedalpabalasyāpi prayuktaṃ vyādhināśanam ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">vyādhyādiṣu tu madhyeṣu kvāthasyāñjaliriṣyate | biḍālapadakaṃ cūrṇaṃ deyaḥ kalko'kṣasammitaḥ ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne saṃśodhanasaṃśamanīyo nāmaikonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||39||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="40" xml:id="su.1.40">
          <head>dravyarasaguṇavīryavipākavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto dravyarasaguṇavīryavipākavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">kecidācāryā <note place="foot" type="variant" n="1">‘dravyādīnāṃ pratyekaṃ prādhānyamekīyamatena darśayituṃ dravyasya prādhānye prathamaṃ sahetukamekīyamatamāha- kecidityādi| etaccaikīyamatopadarśanaṃ samyagdravyādisvabhāvajñānārtham, abhiniviṣṭo hi vādī svapakṣasādhanārthaṃ svarūpaṃ prādhānyakhyāpakaṃ darśayati, tena cānte vakṣyamāṇācāryasiddhāntasahitena samyagarthapratītirbhavati| vyavasthitatvāditi avasthābhedena rasādibhede'pi dravyasya vyavasthitatvāt| yathā- āmraphalaṃ prathamaṃ kaṣāyāmlaṃ, madhye'mlaṃ, tato madhuram, evaṃ rasāvyavasthāne'pi dravyamātrarūpatayā vyavasthitatvam| nityatvācceti nityatvaṃ rasādināśe'pyavasthitatvamiha jñeyaṃ, vyavasthitatvaṃ tu rasānyathātve tadrūpatayā vyavasthitatvamiti bhedaḥ| kālādītyatrādiśabdena jalavātādayo gṛhyante| svajātyavasthānāditi pariṇāme'pi dravyaṃ svajātāvavatiṣṭhate na jātyantaraṃ bhavati, pārthivaṃ tu pārthivameva yadāpyaṃ tadāpyamevetyādisvajātyaparityāgaḥ| rasastu kṣīramadhuratvaṃ parityajyāmlatāṃ yātītyanusaraṇīyaṃ, jātiśceha pārthivatvādirūpā vyavasthitā'bhipretā, tena kṣīrasya dadhitvaṃ guḍasya śarkarātvamityādijātibhedo nodbhavanīyaḥ| pañcendriyagrahaṇādityatra pañcabhirindriyairdravyaṃ gṛhyate iti cakṣuṣā sparśanena tāvaddravyagrahaṇamavivādasiddhameva| ghrāṇarasanāśrotrāṇāmapi surabhi candanaṃ, madhuraḥ koṣakāraḥ, tathā susvarā vīṇetyādi sāmānādhikaraṇyajñānena dravyagrahaṇaṃ prati sphuṭataravyāpārād dravyagrāhakatvaṃ jñeyam| āśrayatvācceti rasādīnāṃ dravyamāśrayaḥ, tenāśritā rasādayaḥ paratantratvādapradhānāḥ, āśrayastu pradhānamityarthaḥ| kasmādrasādīnāmekadeśena vyādhayo na sādhyanta ityāha- niravayavatvāditi| kriyāvadguṇavat samavāyikāraṇaṃ dravyamiti kriyā karma, guṇā rasādayaḥ, samavāyikāraṇaṃ svasamavetakāryajanakam| ete kriyādayo rasādau vyāvṛtā itīhoktāḥ| sarvadravyavyāpakavijātīyavyāvṛttaṃ tu lakṣaṇamiha- kriyāguṇavattvameva| etadeva hi kriyāguṇayoryathākramaṃ dravyaṃ vyāpya kriyā dravye vidyate, guṇāḥ samavayantīti| vidyate iti sattāmātraṃ vyāptiḥ, samavayantīti vyāpya dravyamavatiṣṭhante, nahi nirguṇaṃ dravyaṃ kiñcidastīti’ iti cakraḥ</note> bruvate- dravyaṃ pradhānaṃ, kasmāt? vyavasthitatvāt, iha khalu dravyaṃ vyavasthitaṃ na rasādayaḥ, yathā <note place="foot" type="variant" n="2">‘tathāhi’ iti pā.</note> āme phale ye rasādayaste pakve na santi; nityatvācca, nityaṃ hi dravyamanityā guṇāḥ, yathā kalkādipravibhāgaḥ, sa eva sampannarasagandho vyāpannarasagandho <note place="foot" type="variant" n="3">‘vyāpannarasagandha’ iti pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate, ḍalhaṇenāpi na vyākhyātaḥ| ‘yathā- kālādipravibhāgāttadeva sampannarasagandhaṃ vyāpannarasagandhaṃ vā bhavati’ iti cakrasammataḥ pāṭhaḥ</note> vā bhavati; svajātyavasthānācca, yathā hi pārthivaṃ dravyamanyabhāvaṃ na gacchatyevaṃ śeṣāṇi; pañcendriyagrahaṇāśca, pañcabhirindriyairgṛhyate dravyaṃ na rasādayaḥ; āśrayatvācca, dravyamāśritā rasādayaḥ; ārambhasāmarthyācca, dravyāśrita ārambhaḥ, yathā- ‘vidārigandhādimāhṛtya saṅkṣudya vipacet’ ityevamādiṣu na rasādiṣvārambhaḥ; śāstraprāmāṇyācca, śāstre hi dravyaṃ pradhānamupadeśe yogānāṃ, yathā- ‘mātuluṅgāgnimanthau ca’ ityādau na rasādaya upadiśyante; kramāpekṣitatvācca rasādīnāṃ, rasādayo hi dravyakramamapekṣante, yathā- taruṇe taruṇāḥ sampūrṇe sampūrṇā iti; ekadeśasādhyatvācca, dravyāṇāmekadeśenāpi vyādhayaḥ sādhyante, yathā- mahāvṛkṣakṣīreṇeti; tasmāddravyaṃ pradhānaṃ, na rasādayaḥ, kasmāt? niravayavatvāt | dravyalakṣaṇaṃ tu ‘kriyāguṇavat samavāyikāraṇam’ iti ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">netyāhuranye <note place="foot" type="variant" n="5">‘dravyādapi rasaprādhānyaṃ darśayituṃ dravyaprādhānyaṃ niṣedhayati- netyāhuranye iti| ete dravyaprādhānyakhyāpakā hetavo vaktavyarasaprādhānyahetvapekṣayā aprayojakā ityabhimāno rasavādino jñeyaḥ| evaṃ vīryavādinastathā vipākavādinaśca ‘netyāhuranye’ iti vacanamanayā diśā vyākhyeyam| rasaprādhānye āgamāditi hetuḥ āgama eva kaṇṭharaveṇa rasasya prādhānyaṃ kathayatītyāhuḥ| upadeśāditi tu rasena dravyādisamudāyakāryopadeśādityarthabhedo neyaḥ| ṛṣivacanamiha vedaḥ| ṛṣaya āptāḥ| tadvacanatā ca vedasya ṛṣibhiḥ prathamamudāharaṇāt, na tu ṛṣikāryatayā| kiṃvā nyāyamate maheśvararūparṣivacanatā vedasya jñeyā| dravyādiprādhānyavicāre kasmādguṇa nodbhāvitā ityāha- raseṣu tu guṇasañjñeti| raseṣvityupalakṣaṇaṃ, tena vīryavipākayorapi guṇasañjñeti boddhavyaṃ, tena rasādiprādhānyavyutpādanena guṇaviśeṣaprādhānyaṃ labhyata ityarthaḥ|’ iti cakraḥ</note>, rasāstu pradhānaṃ; kasmāt? āgamāt, āgamo hi śāstramucyate; śāstre hi rasā adhikṛtāḥ, yathā- rasāyatta āhāra iti, tasmiṃstu prāṇāḥ; upadeśācca, upadiśyante hi rasāḥ, yathā- madhurāmlalavaṇā vātaṃ śamayanti; anumānācca, rasena hyanumīyate dravyaṃ, yathā- madhuramiti; ṛṣivacanācca, ṛṣivacanaṃ vedo yathā- kiñcidijyārthaṃ madhuramāharediti, tasmādrasāḥ pradhānaṃ; raseṣu guṇasañjñā | rasalakṣaṇamanyatropadekṣyāmaḥ ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">netyāhuranye <note place="foot" type="variant" n="6">‘vīryaprādhānyavādimatamāha- netyāhuranye ityādi| prādhānyāditi pradhānadharmayogāt, pradhānadharmaśca vīryavaśenauṣadhānāṃ kāryaniṣpādakatvam| atra vīryaśabdena dravyasya dvividhā'pi cintyā acintyā ca śaktirucyate| tatrācintyā śaktiryā tantrāntare prabhāva ityucyate sā grāhyā, tasyaiva ca vīryasya prabhāvākhyasya svatantre ‘taddravyamātmanā kiñcit’ ityanena grahaṇaṃ jñeyam| rasasya vipākasya ca śāstre pṛthaṅnirdeśānna vīryavyavahāraḥ, pariṇāmasaṅkhyādayo guṇā na śāstre tathā kāryakarā iti pṛthaktvena dravyarasādigaṇanāyāṃ gaṇyante| cintyāyāṃ vaidyasampradāyena śītoṣṇalakṣaṇaṃ dvividhamaṣṭavidhaṃ vā uṣṇaśītasnigdharūkṣaviśadapicchilamṛdutīkṣṇarūpamucyate| yadā dvividhaṃ vīryaṃ tadā snigdharūkṣādīnāṃ ṣaṇṇāmapi pariṇāmasaṅkhyādivadaprādhānyaṃ vivakṣitaṃ jñeyam| snigdhādīnāmaprādhānyavivakṣāyāṃ rasādidharmatayaiva kāryagrahaṇaṃ| vakṣyati hi- ‘madhuro rasaḥ snigdhaḥ’ ityādi| aṣṭavidhavīryapakṣe tūṣṇādīnāṃ sarveṣāmeva balavatkāryakartṛvivakṣayā vīryatvamiti sthitiḥ| samprati śāstre vyavahārasiddhameva vīryaṃ vivecayannāha- tattu vīryamityādi| kathametānyuṣṇādīni vīryākhyānītyāha- etāni khalvityādi| svabalaguṇotkarṣāditi balaṃ śaktiḥ, sa eva guṇaḥ praśastatvāt| svaśaktirūpaguṇotkarṣāduṣṇādīni rasamabhibhūya svakāryaṃ kurvanti|’ iti cakraḥ| ‘vīryaṃ śaktiḥ, sā ca pṛthivyādīnāṃ bhūtānāṃ yaḥ sārabhāgastadatiśayarūpā bodhyā| sā ca dvividhā, cintyācintyakriyāhetutvena| tatra cintyakriyāheturyā dravyarasādīnāṃ svasvakarmaṇi svabhāvasiddhā śaktiḥ, acintyakriyāhetuśca prabhāvāparaparyāyā dravyāṇāṃ rasādyananurūpakāryakāraṇaśaktiḥ| uktaṃ ca- “bhūtaprasādātiśayo dravye pāke rase sthitaḥ| cintyācintyakriyāheturvīryaṃ dhanvantarermatam”- iti| etena dravyarasapākānāṃ svasvakāryakaraṇasāmarthyaṃ vīryamityarthaḥ| yatpunaścarake- “vīryaṃ tu kriyate yena yā kriyā”- (ca. sū. a. 26) ityanena rasādīnāmapi vīryatvamuktaṃ, taddharmadharmiṇorabhedādeva samarthanīyam| na caivaṃ dravyasyāpi vīryatvaprasaṅgaḥ| yeneti karaṇe tṛtīyā, karaṇasyaiva śaktitvāt, dravyasya ca kartṛtvāt| etena dravyakartṛke rasādikaraṇake kārye rasādīnāmapi vīryatvamityarthaḥ| suśrute'pyuktaṃ- “yena kurvanti tadvīryam”- (su. sū. a. 41) iti| atra kecit- nanu, yadi śaktireva vīrya na tarhi śītoṣṇādilakṣaṇam, atha śītoṣṇādilakṣaṇaṃ na tadā śaktilakṣaṇamiti| satyaṃ, paramārthataḥ śaktireva vīryaṃ, sā punarbalavatkriyānirvartanakṣamā rasādinā'yogānnirupādhiriti tasyāḥ śītoṣṇādayo guṇā upādhitvenāṅgīkṛtāḥ, te tu dravyasamavāyino rasādiṣu punarupacaritavṛttaya iti| uktaṃ ca- “guṇāḥ karmavyavasthāyai dravyāṇāṃ rasapākayoḥ| śakteḥ karmasu śaktā ye nirupādherupādhayaḥ”- ityāhuḥ| yatpunaḥ “mṛdutīkṣṇagurulaghusnigdharūkṣoṣṇaśītalam| vīryamaṣṭavidhaṃ kecit keciddvividhamāsthitāḥ|| śītoṣṇamiti” (ca. sū. a. 26)- iti matabhedenāṣṭavidhaṃ dvividhaṃ vā vīryamityuktaṃ carakeṇa, tatpāribhāṣikavīryapuraskāreṇa| vaidyake hi rasavipākaprabhāvātirikte prabhūtakāryakāriṇi guṇe vīryamiti sañjñā| tenāṣṭavidhavīryavādimate picchilaviśadādayo guṇā na rasādiviparītaṃ kāryaṃ prāyaḥ kurvantīti teṣāṃ rasādyupadeśenaiva grahaṇaṃ| mṛdvādīnāmaṣṭānāṃ tu rasādyabhibhāvakatvamasti| suśrute'pyuktam- “etāni khalu vīryāṇi svabalaguṇotkarṣādrasamabhibhūyātmakarma kurvanti”- (su. sū. a. 40) iti| śītoṣṇavīryavādimataṃ tvagnīṣomīyatvājjagataḥ śītoṣṇayoreva prādhānyājjñeyam| uktaṃ ca- “nānātmakamapi dravyagnīṣomau mahābalau| vyaktāvyaktaṃ jagadiva nātikramati jātucit”- (vā. sū. a. 9) iti| prathamavādimate śaktimātraṃ vīryaṃ, tadyogādrasādīnāmapi vīryasañjñā| pāribhāṣikavīryavādimate tu śaktiviśeṣo vīryaṃ, tadyogānmṛdutīkṣṇādīnāmeva vīryasañjñā nāpareṣāṃ guṇānāmiti| śāstre vyavahārastu pāribhāṣikavīryanayenaiveti| bhavanti cātra- “śaktimātraṃ tu vīryaṃ syāditi kecidbudhā viduḥ| tanmate dravyarasayoḥ pākasya ca guṇasya ca|| mṛdvādeḥ svakriyotpāde śaktivīryamiti sthitiḥ| taduktaṃ carake- ‘vīryaṃ kriyate yena yā kriyā|| nāvīryaṃ kurute kiñcit sarvā vīryakṛtā kriyā’| ityanena rasādīnāṃ vīryatvaṃ tadabhedataḥ|| mṛdvādayo guṇā hyaṣṭau vīryāṇītyūcire pare| yasmāt sarvaguṇotkṛṣṭāḥ śaktyutkarṣayutā amī|| vyavahāropayuktāśca nedṛśāstvapare guṇāḥ| tasmānna te vīryasañjñā iti śāstravidāṃ matam|| anye śītoṣṇabhedena vīryaṃ dvividhamūcire| agnīṣomamayaṃ viśvaṃ yata etaccarācaram”- iti| prabhāvo'cintyakriyāhetuvīryameveti śaktiviśeṣa eva prabhāva ityabhidhīyate| prabhāvasattve ca carake mānamapyuktam| yathā- “rasavīryavipākanāṃ sāmānyaṃ yatra lakṣyate| viśeṣaḥ karmaṇāṃ caiva prabhāvastasya sa smṛtaḥ” (ca. sū. a. 26) iti| sāmānyamiti tulyatā, karmaṇāṃ punarviśeṣo na tulyatetyarthaḥ| etena dravyayordvayo rasādisāmye satyapyekasmin dravye jāyate kāryaviśeṣaḥ, itaratra tu na jāyate, ityatra yatkāraṇatayā vācyaṃ tadeva prabhāva ityarthaḥ| tathā rasādisāmyabhāve'pi rasādijanyatvena yatkāryaṃ nāvadhārayituṃ pāryate tadapi prabhāvakṛtameva mantavyaṃ| yathā- maṇyādīnāṃ viṣaharaṇādikaṃ karma” iti dravyaguṇasaṅgrahavyākhyāyāṃ śivadāsasenaḥ| “vīryaṃ punarvadantyeke guru snigdhaṃ himaṃ mṛdu| laghurūkṣoṣṇatīkṣṇaṃ ca tadevaṃ matamaṣṭadhā|| carakastvāha vīryaṃ tat kriyate yena yā kriyā| nāvīryaṃ kurute kiñcit sarvā vīryakṛtā hi sā|| gurvādiṣveva vīryākhyā tenānvartheti varṇyate| samagraguṇasāreṣu śaktyutkarṣavivartiṣu|| vyavahārāya mukhyatvādbahvagragrahaṇādapi| ataśca viparītatvāt sambhavatyapi naiva sā|| vivakṣyate rasādyeṣu vīryaṃ gurvādayo hyataḥ|” iti vāgbhaṭaḥ (vā. sū. a. 9)</note>, vīryaṃ pradhānamiti | kasmāt? tadvaśenauṣadhakarmaniṣpatteḥ | ihauṣadhakarmāṇyūrdhvādhobhāgobhayabhāgasaṃśodhanasaṃśamanasaṅgrāhikāgnidīpanapīḍanalekhanabṛṃhaṇa- rasāyanavājīkaraṇaśvayathukaravilayanadahanadāraṇamādanaprāṇaghnaviṣapraśamanādīni vīryaprādhānyādbhavanti | tacca vīryaṃ dvividhamuṣṇaṃ śītaṃ ca, agnīṣomīyatvājjagataḥ | kecidaṣṭavidhamāhuḥ- śītamuṣṇaṃ snigdhaṃ rūkṣaṃ viśadaṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘guru laghu’ iti hārāṇacandrasammataḥ pāṭhaḥ| “neha gurulaghuśabdāvartanena viśadapicchilayoḥ pāṭho nyāyyaḥ, śāstre'smin kvacidapi tayorvīryatvenānupadeśādupadeśācca gurulaghunoḥ| vakṣyati ca ‘ye rasā’ ityupakramya ‘raukṣyalāghavaśaityāni na te hanyuḥ samīraṇam’ ityādi’ iti hārāṇacandraḥ</note> picchilaṃ mṛdu tīkṣṇaṃ ceti | etāni vīryāṇi svabalaguṇotkarṣādrasamabhibhūyātmakarma kurvanti | yathā tāvanmahatpañcamūlaṃ kaṣāyaṃ tiktānurasaṃ vātaṃ śamayati, uṣṇavīryatvāt; tathā kulatthaḥ kaṣāyaḥ, kaṭukaḥ palāṇḍuḥ, snehabhāvācca; madhuraścekṣuraso vātaṃ vardhayati, śītavīryatvāt; kaṭukā pippalī pittaṃ śamayati, mṛduśītavīryatvāt; amlamāmalakaṃ lavaṇaṃ saindhavaṃ ca; tiktā kākamācī pittaṃ vardhayati, uṣṇavīryatvāt, madhurā matsyāśca; kaṭukaṃ mūlakaṃ śleṣmāṇaṃ vardhayati, snigdhavīryatvāt; amlaṃ kapitthaṃ śleṣmāṇāṃ śamayati, rūkṣavīryatvāt, madhuraṃ kṣaudraṃ ca; tadetannidarśanamātramuktam ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">bhavanti cātra- ye rasā vātaśamanā bhavanti yadi teṣu vai | raukṣyalāghavaśaityāni na te hanyuḥ samīraṇam ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">ye rasāḥ pittaśamanā bhavanti yadi teṣu vai | taikṣṇyauṣṇyalaghutāścaiva na te tatkarmakāriṇaḥ ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">ye rasāḥ śleṣmaśamanā bhavanti yadi teṣu vai | snehagauravaśaityāni na te tatkarmakāriṇaḥ ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">tasmādvīryaṃ pradhānamiti ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">netyāhuranye <note place="foot" type="variant" n="9">‘idānīṃ vipākaguṇā vācyāḥ, ato vipākasvarūpaṃ nirūpyate- avasthāpākāpekṣayā viśiṣṭaḥ pāko vipākaḥ| vipākaśabdeneha lakṣaṇayā vipākādheya āhārasya rasaviśeṣo gauraveṇa lāghavena vā yukto'bhidhīyate| uktaṃ ca vāgbhaṭena- “jāṭhareṇāgninā yogādyadudeti rasāntaram| rasānāṃ pariṇāmānte sa vipāka iti smṛtaḥ”- (vā. sū. a. 9) iti| atra rasānāṃ pariṇāmā madhurāmlakaṭurūpāstrayo'vasthāpākāḥ ṣaḍrasasyaivānnasyāmāśayādisthānasambandhamahimnā jāyante, te ca carake grahaṇīcikitsite “annasya bhuktamātrasya ṣaḍrasasya prapākataḥ” (ca. ci. a. 15) ityādinoktā anusandheyāḥ, teṣāmante'vasāne punarjāṭharāgnisaṃyoge sati yadrasāntaraṃ rasaviśeṣa udeti sa vipāka ityarthaḥ| carakeṇa tu traya eva vipākā aṅgīkṛtāḥ kaṭvamlamadhurabhedena| atastadvacanamupanyasyate- “kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ vipākaḥ prāyaśaḥ kaṭuḥ| amlo'mlaṃ pacyate svādurmadhuraṃ lavaṇastathā”- iti (ca. sū. a. 26)| prāyaśa iti vacanāt pippalīkulatthādīnāṃ rasānanuguṇapākatāṃ darśayati| pākastu tejaḥsaṃyogarūpo raseṣu na sambhavatīti kaṭvādiśabdaistadādhāradravyāṇyucyante| etena yat kaiściducyate- “avasthāpākāvasāne ṣaḍrasasyaivānnasya kaṭurasatvena tadānīṃ tiktādirasānāmabhāvātteṣāṃ vipāko nopapadyate” iti| tadapyapāstaṃ, tiktādirasānāmabhāve'pi tadāśrayadravyasya vidyamānatvāditi| vastutastu, avasthāpākatrayeṇa tattadāmāśayādisthānamahimnā madhurāmlakaṭurasā udbhūtāḥ paraṃ kriyante, na tu sarvathā prākṛtarasābhibhavaḥ| anyathā'vasthāpākena prākṛtānāṃ madhurādirasānāṃ sarvathā'prākṛtatve teṣāṃ kaphādijanakatvābhidhānaṃ niravakāśaṃ syāditi| nanu, carake- “annasya bhuktamātrasya ṣaḍrasasya prapākataḥ” (ca. ci. a. 15)- ityādinā ṣaṇṇāmeva rasānāmaviśeṣeṇāvasthāpākavaśāt kaphādijanakatvamuktaṃ, tataścātra rasaviśeṣāṇāmeva doṣaviśeṣajanakatvamuktaṃ, tathā “kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ vipākaḥ prāyaśaḥ kaṭuḥ”- (ca. sū. a. 26) ityādinā ca yo vipāka uktastat sarvaṃ virudhyate, avasthāpākenaiva bādhitatvāditi| naivaṃ, nahyavasthāpāko'yaṃ rasasvabhāvaṃ niṣṭhāpākaṃ bādhate, kiñcāvasthāyāṃ svakāryaṃ karoti| tena rasādayo'pi svakāryaṃ kurvanti, avasthāpāko'pi svīyaṃ kāryaṃ karoti, yathā- madhuratiktādyanekarase upayukte madhuro'pi svakāryaṃ karoti, tiktādayaśca svakāryaṃ kurvanti| ayaṃ tu viśeṣo- yadi madhurākhyasyāvasthāpākasya madhurādayaḥ śleṣmajanakā rasā anuguṇā bhavanti, tadā sa bahuśleṣmāṇaṃ janayati, yadā tu viparītakaṭukādiparigṛhīto bhavati, tadā stokamātraṃ kaphaṃ janayati| evaṃ pittajanakāvasthāpāke'pi vācyam| “kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ” (ca. sū. a. 26) ityādinoktaśca niṣṭhāpāko rasamalavivekasamakālo, bhinnakāla evāvasthāpākaiḥ samamiti na virodhaḥ| sa ca bhinnakālo'pyavasthāpākajanyadoṣānuguṇatayā ananuguṇatayā vā'vasthāpākāhitadoṣāṇāṃ vardhanaṃ kṣapaṇaṃ vā karotīti niṣṭhāpākābhidhānaṃ śāstre prayojanavadeva| anye tvāhuḥ- yat- nānnasyāgnisaṃyogānmadhurādyavasthitaṃ bhavati, kintu kaphādisthāneṣu manuṣyāṇāṃ svabhāvādeva madhurādayo rasāstiṣṭhanti, te cānnaṃ svasvabhāvaṃ nītvā kaphādīn janayanti| uktaṃ hi tantrāntare- “madhuro hṛdayādūrdhvaṃ rasaḥ koṣṭhe vyavasthitaḥ| tataḥ saṃvardhate śleṣmā śarīrabalavardhanaḥ|| nābhihṛdayamadhye hi rasastvamlo vyavasthitaḥ| svabhāvena manuṣyāṇāṃ tatra pittaṃ vivardhate|| adho nābhyāstu khalvekaḥ kaṭuko'vasthito rasaḥ| prāyaḥ śreṣṭhatamastatra prāṇināṃ vardhate'nilaḥ|| tasmādvipākastrividho rasānāṃ nātra saṃśayaḥ” iti| etacca tantrāntaraṃ śleṣmapittagatamadhurāmlarasavāyuprābhāvikakaṭurasābhiprāyeṇa varṇanīyam| te ca kaphādigatā rasā asmākamapyagnyāśayapākasahakāritayā'numatā eva, tasmādyathokta evārtho nyāyya iti| ayaṃ ca vipākādheyo (raso) na rasanendriyagrāhyaḥ, kintu tattatkāryeṇaivonnīyate| yathā- kaṭurasāyā uṣṇavīryāyā api śuṇṭhyā vṛṣyatvena madhuraḥ pāko'numīyate, tathā lavaṇasya sṛṣṭaviṇmūtratvena madhuraḥ pāka unnīyate, tathā tiktakaṣāyayorbaddhaviṇmūtratayā kaṭupāka unnīyata iti| nanu, lavaṇasya madhurapākitve pittaraktādikartṛtvamanupapannaṃ, tathā tiktakaṣāyayoḥ kaṭupākitve ca pittahantṛtvamanupapannam| naivaṃ, satyapi lavaṇasya madhurapākitve tatra lavaṇe uṣṇavīryaṃ yadasti tena tasya pittaraktādikārakatvaṃ, vipākastu tatra pittaraktakaraṇalakṣaṇe kārye bādhito'pi sṛṣṭaviṇmūtrādilakṣaṇe lakṣyata eva, tathā tiktakaṣāyayorapi kaṭuvipāko balavatā śītavīryeṇa bādhitatvānna pittajanakaḥ, baddhaviṇmūtratayā tu lakṣyata eva| etena yaducyate- lavaṇādiṣu vipāko yadi rasavīryābhyāṃ bādhitaḥ svakāryakaro na syāt, tat kiṃ tenopadiṣṭeneti, tannirastaṃ bhavati| yato'styeva sṛṣṭaviṇmūtratādi tatkāryamiti| na ca traya eva vipākāḥ kathaṃ bhavanti, tiktādayo'pi kuto na syuriti vācyaṃ| bhūtasvabhāvasyāparyanuyojyatvāt| nanu, yatra rasaviparītaḥ pāko yathā- lavaṇasya madhuraḥ, tiktakaṣāyayośca kaṭuḥ, sa ucyatāṃ| yastu samānaguṇo madhurasya madhuraḥ, amlasyāmlaḥ, kaṭukasya kaṭukaḥ, tatkathanena kiṃ prayojanaṃ| yato rasaguṇaireva tatra vipākaguṇo'pi jñāsyate| naivaṃ, lavaṇādivadvisadṛśarasāntarotpādaśaṅkānirāsārthamapi tatrānuguṇo'pi vipāko vaktavya eva| tathā yatra samānaguṇo vipākastatra balavatkāryaṃ bhavati, viparyaye tu durbalamiti jñeyam| suśrutena dvividha eva vipāko'ṅgīkṛto madhuraḥ kaṭukaśceti, dvaividhye ca bhūtānāṃ gurulāghavena dvaividhyameva hetuḥ| yaduktaṃ tenaiva- “tatra, pṛthivyaptejovāyvākāśānāṃ dvaividhyaṃ bhavati guṇasādharmyād gurutā laghutā ca| tatra pṛthivyāpaśca gurvyaḥ, śeṣāṇi laghūni| tasmāddvividha eva vipāko bhavati”- iti (su. sū. a. 40)| atrāpi suśrutamate yadyapyamlalavaṇau madhuravipākau tathā'pi tayorvātaharatve sṛṣṭaviṇmūtratāyāṃ ca madhurakāryakaratvaṃ na punaḥ pittaharatve, tathā tiktakaṣāyayoḥ kaṭuvipākayorapi vātakartṛtve baddhaviṇmūtratāyāṃ ca kaṭukāryakaratvaṃ na punaḥ pittakartṛtve, acintyatvāt prabhāvasya| nanu, “pañcabhūtātmake dehe āhāraḥ pāñcabhautikaḥ| vipakvaḥ pañcadhā samyak svān guṇānabhivardhayet” (su. sū. a. 46)- ityanena pañcadhā'pi vipākastenaivoktaḥ, tatkathaṃ na virodha iti cet| naivam, upādhibhedena virodhābhāvāt| tatra hi bhūtabhedamavalambya pañcadhātvaṃ, atra tu lāghavagauravarūpaṃ bhūtaguṇadvaividhyamāśritya dvaividhyamuktamiti na virodhaḥ| yathā- pañcabhūtātmakatve'pi dravyāṇāṃ saumyāgneyatvāddvaividhyamiti| yatpunaḥ suśrutenāmlapāko na manyate taccarakamatānuyāyino na sahante, yato'mlapākatayaiva vrīhikulatthādīnāṃ pittakartṛtvamupapadyate, atha manyase- vrīhyāderuṣṇavīryatvena tatra pittakartṛtvaṃ? tadasat, madhurasya vrīhestanmate madhuravipākasyoṣṇavīryatāyāmapi satyāṃ na pittakartṛtvamupapadyate, rasavipākābhyāmekasya vīryasya bādhanīyatvāt| kiñcāmlapākatvād vrīhyādeḥ pittamamlaguṇamutpadyate, yadi tūṣṇavīryatākṛtaṃ syāttadā kaṭuguṇabhūyiṣṭhaṃ pittaṃ syāt, dṛśyate ca- vrīhibhakṣaṇādamlodgārādinā'mlaguṇabhūyiṣṭhataiveti| kiñca pṛthivīsomaguṇātirekānmadhuraḥ pāko bhavati, vāyvagnyākāśātirekācca kaṭurbhavati- iti pakṣe yadā vyāmiśraguṇātireko bhavati, tadā somāgnyātmakasyāmlasyotpādaḥ kathaṃ pratikṣepaṇīyaḥ| athavā tantrakārayoḥ kimanayoranena vacanamātravirodhena kartavyaṃ| yato yadamlapākaṃ carako brūte tat suśrutena vīryoṣṇamiti kṛtvā samādhīyate, anena na kaściddravyaguṇe virodhaḥ|’ iti dravyaguṇasaṅgrahavyākhyāyāṃ śivadāsasenaḥ| ‘vipāka iti pākaḥ pacanaṃ dravyāṇāṃ svarūparasayoḥ parā vṛttiḥ| sā ca svarūpāntaratvena rasāntaratvena ca pariṇatiḥ, tasyā viśeṣo vipākaḥ|....kasya rasasya kiṃ rasāntaratvenodayaḥ pariṇāmaḥ syādityata āha- ‘kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ vipākaḥ prāyaśaḥ kaṭuḥ’ ityādi| bhuktānāṃ dravyāṇāṃ yaḥ kaṭustiktaḥ kaṣāyo vā rasaḥ sa sa rasaḥ khalu jāṭhareṇāgninā pacyamānānāṃ bhuktānāṃ dravyāṇāṃ rasākhyadhāturūpeṇa pariṇāme tatpākena pacyamānaḥ san prāyaśaḥ kaṭurvipākaḥ syāt| kaṭuśca kaṭuviśeṣeṇābhiniṣpannaḥ saṃstatra rasākhye dhātau vartate (evaṃ śeṣeṣvapi vyākhyeyam)...itthaṃ ca rasapākābhiprāyeṇa tridhā vipāka uktaḥ (carakeṇa)| suśrute bhūtaguṇapākābhiprāyeṇa dvidhā vipāka ukto gururlaghuśceti krameṇa madhurasañjñaḥ kaṭusañjñaśca’ iti carakaṭīkāyāṃ jalpakalpatarau gaṅgādharakavirājaḥ| “vipākaprādhānyavādimataṃ vīryavādimataṃ niṣedhayitvā prāha- netyāhuranye ityādi| vipākaḥ pradhānamiti pratijñā| vipākaśabdeneha lakṣaṇayā abhyavahṛtadravyāntapākādheya āhārasya rasaviśeṣo gauraveṇa lāghavena vā yukto'bhidhīyate, viśiṣṭo naiṣṭhikaḥ pāko vipāka ityarthaḥ| atra hetuḥ- samyaṅmithyāvipākatvāditi| asyārthaṃ vyākaroti- sarvadravyāṇītyādi| samyagvipakvāni guṇaṃ mithyāvipakvāni doṣaṃ janayanti| samyakpākaḥ samenāgninā, mithyāpākastu hīnātipākarūpo yathākramaṃ mandena tīkṣṇena cāgninā kriyate| tatra hīnāpāke āmavikārāḥ, tīkṣṇapāke ca bhasmakavikārā doṣāḥ| samapāke tu dhātusāmyaṃ guṇaśca| ayaṃ ca pāko yadyapi jaṭharāgnyadhīnaḥ sarvāhārasādhāraṇo natu dravyādhīno dravyaguṇarūpo ya ihādhikṛtaḥ ‘pippalyā madhuravipākaḥ, arghyaṃ madhu kaṭukam’ ityādinā pratipādanīyaḥ| ayameva pāka etatprakaraṇasiddhānte ca ‘taddravyamātmanā kiñcit’ ityādau darśitaḥ| tathā hyubhayorapi pākayoragnyādheyānyapākarūpatayā ekataḥ prādhānye sādhite'paratrāpi siddhaṃ bhavatīti granthārtho neyaḥ| kiṃvā samyakpāko dravyaguṇānuguṇaḥ pāko, yathā ‘citrakaḥ kaṭukaḥ pāke’, tathā ‘kṣīraṃ madhuraṃ rasapākayoḥ’ ityādi| atra hi dravyaguṇasadṛśa eka pākaḥ| mithyāpākaḥ dravyaguṇavisadṛśaḥ pākaḥ, yathā ‘pippalyaḥ kaṭukāḥ satyo madhuravipākāḥ’ ityādau| guṇaṃ doṣaṃ vā janayantīti samyakpāke tathā mithyāpāke ca pratyekaṃ yojanīyam| tena dravyaguṇānuguṇo hi madhuraḥ pākaḥ sṛṣṭaviṇmūtrādiguṇaṃ kaphajananaṃ doṣaṃ ca karoti, tathā dravyaguṇavisadṛśaśca pippalyāḥ kaṭukāyā madhuraḥ pāko yathoktaṃ guṇaṃ doṣaṃ vā karoti| asmin vyākhyāne abhimatavyākhyādhīnapākaprādhānye heturukto bhavatīti nāsaṅgatārthatvamasya, yasmādrasaṃ vīryaṃ ca tiraskṛtyāntyo vipāko guṇaṃ doṣaṃ vā janayati, tena vipākaḥ pradhānamiti| samprati svābhimatavipākasvarūpaṃ darśayituṃ parābhimatavipākānyupanyasati- tatrāhuranye ityādi| pratirasaṃ pākameva vivṛṇoti- madhuro madhurasyāmlo'mlasyetyādi| atra dṛṣṭāntamāha- yathetyādi| prakīrṇā ityuptāḥ| tena śāliyavādaya uptaprarūḍhāḥ phalitāśca śāliyavādisvarūpā eva bhavanti, atraiva pakṣe matāntaramāha- kecitpunarityādi| abalavanto rasā alpatayā balavatāmityulbaṇānāṃ rasānāṃ vaśatāṃ parādhīnatāmalpatāmiti yāvat| tena niṣṭhāpākena balavatā durbalarasābhibhavānna pratiniyamena madhurasya madhura eva pāko'mlasya vā'mlaḥ pāka ityādi pratiniyamābhāvādanavasthitaḥ pāka ityarthaḥ| matāntaraṃ carakasyāha- kecittrividhamityādi| etacca madhurādipākatrayaṃ naiṣṭhikaṃ| carakamataṃ kvacidrasadvārā'bhihitaṃ| yathā- “kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ vipākaḥ prāyaśaḥ kaṭuḥ| amlo'mlaṃ pacyate svādurmadhuraṃ lavaṇastathā||” kvaciddravyadvārā'bhihitaṃ ‘pippalyaḥ kaṭukā madhuravipākāḥ’ ityādi| yadavasthāpāke “annasya bhuktamātrasya ṣaḍrasasya prapākataḥ| madhuraḥ prāk kaphodbhāvāt phenabhūta udīryate||” ityādinā carakoktaṃ, tannaiṣṭhikapākābhāvādevehānadhikṛtam| uktāni paramatāni dūṣayati- tattu na samyagiti| atra hetuḥ- bhūtaguṇāditi| pṛthivyaptejovāyvākāśānāṃ dvaividhyaṃ bhavatītyādinā vaktavyagurulaghulakṣaṇadvaividhyena dvividhasyaiva pākasyopapannatvādityarthaḥ| āgamāditi ‘āgamastvāha’ ityādinā darśanīyaḥ| pittasya tu vidāhāvasthāyāmamlapākatā bhavati tayā samaṃ pākatraividhyaṃ ye'bhimanyante tanmataṃ caturthalavaṇapākaprasaṅgena dūṣayannāha- pittaṃ hi vidagdhamityādi| āgamāditi yaduktaṃ tadvyākaroti- āgamastvityādi| āgama iha dhanvantarivacanaṃ ‘dvividha eva pāko madhuraḥ kaṭukaśca’ iti| madhurakaṭupākayoryathākramaṃ gurutāṃ laghutāṃ ca cikitsopayuktāṃ darśayati- tayormadhurākhya ityādi| madhure gauravasya kaṭau ca pāke lāghavasyopapattiṃ darśayan bhūtaguṇāditi hetuṃ ca vyākaroti- tatra pṛthivītyādi| pañcānāṃ bhūtānāṃ kathaṃ dvaividhyamityāha- tadguṇasādharmyāditi| amlapākatayā pittakaratvaṃ yathā- ‘madhuraścāmlapākaśca vrīhiḥ pittakaro guruḥ’, ‘uṣṇāḥ kaṣāyāḥ pāke'mlāḥ kaphaśukrānilāpahāḥ| kulatthāḥ’ ityādau, tathā vipākaguṇe “pittakṛtsṛṣṭaviṇmūtraḥ pāko'mlaḥ śukranāśanaḥ” iti carakoktaṃ, tat sarvaṃ suśrute uṣṇavīryakāryaṃ kvaciddravyasvabhāva iti svīkriyate| tena prameye dravyaguṇe carakasuśrutayorvipratipattirnāstyeva| yattvatra vaktavyaṃ ‘pañcabhūtātmake dehe āhāraḥ pāñcabhautikaḥ| vipakvaḥ pañcadhā samyak svān guṇānabhivardhayet’ iti| anena pañcadhāpāko'bhihitaḥ, sa dravyasvarūpacintanīyo naitatpākadvayavirodhi, yathā pañcabhūtātmake'pi dravyāṇāṃ saumyāgneyatvād dvaividhyaṃ bhavati| yā tu carake avasthāpākābhidhāne antimapāke kaṭutā'bhihitā- ‘pakvāśayaṃ tu prāptasya śoṣyamāṇasya vahninā| paripiṇḍitapakvasya vāyuḥ syāt kaṭubhāvataḥ’ ityanena sā vātaprakopamātre hetuḥ, nānena madhurapākādheyasṛṣṭamūtrapurīṣatāsamyakśukrajananādivirodhinīti na virodhaḥ’ iti cakraḥ| ‘tatrāhuranye- pratirasaṃ pāka iti madhuro madhurasyāmlo'mlasyetyādi| yathāśāliyavādayaḥ prakīrṇāḥ svabhāvamuttarakālo'pi na parityajanti, tadvaditi| kecitpunarabalavanto balavatāṃ vaśamāyānti tasmādanavasthitaḥ pāka iti| kecittrividhamicchanti- madhuramamlaṃ kaṭukaṃ ceti| tattu na samyak, bhūtaguṇādāgamāccānyo'mlaḥ pāko nāsti, pittaṃ hi vidagdhamamlatāmupaityāgneyatvāt| yadyevaṃ lavaṇo'pyanyaḥ pāko bhaviṣyati, śleṣmā hi vidagdho lavaṇatāmupaitīti| āgamastviha dvividha eva pāko madhuraḥ kaṭukaśca’ iti cakrasammataḥ pāṭhaḥ</note>, vipākaḥ pradhānamiti | kasmāt? samyaṅmithyāvipakvatvāt; iha sarvadravāṇyabhyavahṛtāni samyaṅmithyāvipakvāni guṇaṃ doṣaṃ vā janayanti | tatrāhuranye- prati rasaṃ pāka iti | kecittrividhamicchanti- madhuramamlaṃ kaṭukaṃ ceti | tattu na samyak, bhūtaguṇādāmāccānyo'mlo vipāko nāsti; pittaṃ hi vidagdhamamlatāmupaityāgneyatvāt; yadyevaṃ lavaṇo'pyanyaḥ pāko bhaviṣyati, śleṣmā hi vidagdho lavaṇatāmupaitīti | madhuro madhurasyāmlo'mlasyaivaṃ sarveṣāmiti kecidāhuḥ; dṛṣṭāntaṃ copadiśanti- yathā tāvat kṣīramukhāgataṃ pacyamānaṃ madhurameva syāttathā śāliyavamudgādayaḥ prakīrṇāḥ svabhāvamuttarakāle'pi na parityajanti tadvaditi | kecidvadanti- abalavanto balavatāṃ vaśamāyāntīti | evamanavasthitiḥ, tasmādasiddhānta eṣaḥ | āgame hi dvividha eva pāko madhuraḥ kaṭukaśca | tayormadhurākhyo guruḥ, kaṭukākhyo laghuriti | tatra pṛthivyaptejovāyvākāśānāṃ dvaividhyaṃ bhavati guṇasādharmyādgurutā laghutā ca; pṛthivyāpaśca gurvyaḥ, śeṣāṇi laghūni; tasmāddvividha eva pāka iti ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">bhavanti cātra- dravyeṣu pacyamāneṣu yeṣvambupṛthivīguṇāḥ | nirvartante'dhikāstatra pāko madhura ucyate ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">tejo'nilākāśaguṇāḥ pacyamāneṣu yeṣu tu | nirvartante'dhikāstatra pākaḥ kaṭuka ucyate ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">pṛthaktvadarśināmeṣa <note place="foot" type="variant" n="10">‘samprati dravyādiprādhānye ekīyamatāni darśayitvā svamataṃ siddhāntarūpamāha- pṛthaktvetyādi| pṛthaktvena ekaikaśyoktena dravyādīnāmitaraprādhānyāpavādapūrvakaṃ prādhānyaṃ draṣṭuṃ śīlaṃ yeṣāṃ te pṛthaktvadarśinaḥ| eṣa ityanantaroktaḥ| vādasaṅgrahaḥ dravyameva pradhānamityādirūpo vādaparigrahaḥ| etatpakṣaviparītapakṣaṃ sarvaprādhānyaṃ siddhāntarūpatayā darśayanneva ekaikaprādhānyapakṣānniṣedhayannāha- caturṇāmityādi| samagrasyedaṃ sāmagryaṃ melakamityarthaḥ| atreti prādhānyacintāyām| vipaścita iti prāmāṇikāḥ| tena prāmāṇikecchayā melakasyaiva prādhānyaṃ phalati| sāmagryeṇa ceha dharmeṇa samagrā dharmiṇa eva vivakṣitāḥ| yatra dravyaprādhānyaṃ tatra rasādīnāmaprādhānyaṃ, yatra rasaprādhānyaṃ tatra dravyādīnāmaprādhānyamityādyanusaraṇīyam’ iti cakraḥ</note> vādināṃ vādasaṅgrahaḥ | caturṇāmapi sāmagryamicchantyatra <note place="foot" type="variant" n="11">‘sāmarthyaṃ’ iti pā.</note> vipaścitaḥ ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">taddravyamātmanā <note place="foot" type="variant" n="12">“etadeva svasvaviṣaye dravyādiprādhānyamāha- tadityādi| taditi tasmāt dravyādisāmagryaprādhānyāt| atra dravyameva pañcamahābhūtavikāraviśeṣamannapānabheṣajarūpaṃ pāñcabhautikaśarīrasya dhātuvaiṣamyarūpaṃ doṣaṃ vikāraṃ vā dhātusāmyarūpaṃ doṣavikāropaśamaṃ samavāyikāraṇatayā kurvan kartṛtvena vyavasthāpyate| tadāśritāstu dravyaśaktirūpā rasavīryavipākā yathāyogaṃ nimittakāraṇatāṃ samavāyikāraṇatāṃ vā bhajanto na kartṛtayā vyapadiśyante, dravyaparādhīnatvāt| yattu ‘madhurāmlalavaṇā vātaṃ ghnanti’ ityādinā rasādīnāmapi kartṛtvaṃ vyapadiśyate, tadrasādiprādhānyatayā na tu paramārthataḥ, teṣāṃ nityaṃ dravyaparādhīnatvāt| tena dravyaprabhāvādeva rasādisādhye kārye dravyameva kartṛtayopadiśati- dravyamātmanetyādi| kiñciddravyamātmanā śaktyā prabhāvākhyayā doṣaṃ hanti karoti vā| doṣamiti doṣaśabdena vikāro'pi gṛhyate| śaktiḥ dravyasya svarūparūpā sāmānyaviśeṣātmikā nyāyadarśanasiddhā vā bhavatu, bhaṭṭanayasiddhā vā tadatiriktā kāryagamyā bhavatu, neha tadvicāraḥ prayojakaḥ| ubhayathā'pi śaktisiddheḥ| iyameva śaktistantrāntare prabhāvaśabdena, iha cācintyaśabdena vyavahiyate| rasavipākābhyāmiti samāsopadeśena bhūyasā'pi dravyādīnāṃ kāryakartṛtvaṃ sūcitam| atra doṣaharaṇakaraṇābhyāmeva sarvadravyakāryāvarodhaḥ| taddravyamātmanetyādinā svakārye sarvaprādhānye'pi mukhyakartṛtayā dravyaṃ pradhānamityuktam” iti cakraḥ</note> kiñcitkiñcidvīryeṇa sevitam | kiñcidrasavipākābhyāṃ doṣaṃ hanti karoti vā ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">pāko <note place="foot" type="variant" n="13">‘samprati pākādyapekṣaṇīyatayā pākādyāśrayatayā ca dravyaprādhānyaṃ darśayannāha- pāko nāstītyādi| śītavīryaṃ pṛthivījalāśrayaṃ madhuraṃ guruṃ ca pākaṃ niṣpādayati, tathā uṣṇavīryamagnyāśrayamākāśalāghavasahitaṃ kaṭukalaghupākaṃ ca janayati| dravyamādhārakāraṇamiti vipākavīryarasānāṃ sarveṣāmevādhārakāraṇatayā dravyaṃ pradhānamityuktaṃ bhavati| kiṃvā vipākādīnāṃ svasvakāryopadarśanametat| yathā- dravyopayogānantaraṃ rasaḥ svakāryaṃ karoti, tato vīryaṃ pariṇāmāvasthāyāṃ kāryaṃ karoti, tato'nte vipākaḥ| taduktaṃ carake- “raso nipāte dravyāṇāṃ vipākaḥ karmaniṣṭhayā| vīryaṃ yāvadadhīvāsānnipātāccopalabhyate” iti cakraḥ</note> nāsti vinā vīryādvīryaṃ nāsti vinā rasāt | raso nāsti vinā dravyāddravyaṃ śreṣṭhatamaṃ <note place="foot" type="variant" n="14">‘śreṣṭhamataḥ’ iti pā.</note> smṛtam ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">janma <note place="foot" type="variant" n="15">‘atha dravyaṃ cedrasasya kāraṇaṃ, kāraṇaṃ ca nāvaśyaṃ kāryaṃ janayati, tat kiṃ rasaṃ vinā'pi dravyaṃ bhavatītyāśaṅkāṃ nirākurvannāha- janma tvityādi| tatra dravyaṃ kāryadravyaṃ dhānyaphalavṛkṣādi| janmaśabdena cābhivyaktirucyate’ iti cakraḥ</note> tu dravyarasayoranyonyāpekṣikaṃ smṛtam | anyonyāpekṣikaṃ janma yathā syāddehadehinoḥ ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">vīryasañjñā <note place="foot" type="variant" n="16">‘atha pāko nāsti vinā vīryādityādinā mukhyatayā rasaṃ dravyāśrayaṃ pratipādya rasāśrayatayā vīryasyāpi dravyāśrayatvaṃ paramparayā pratipāditaṃ, samprati rasavadvīryasyāpi dravyāśrayatvaṃ pratipādayannāha- vīryasañjñā ityādi| apiśabdāt sthūlasūkṣmādayo guṇā dravyāśrayatvena gṛhyante| atha rasāśrayāḥ pūrvamamī guṇā uktāḥ, tathā rasaguṇakathanena ca ‘madhuro rasaḥ śītaḥ’ ityādinā rasāśrayā vīryādayo guṇā vaktavyāḥ, tat kathamiha dravyā ucyanta ityāha- raseṣu na bhavantītyādi| etena paramārthato rasaguṇe nirguṇatvād vīryarūpā guṇāstathā'nye saṅkhyādayo na bhavantyeva| ekāśrayatayā tūpacārāt sukhena dravyaguṇapratītyarthaṃ gauravatayocyante’ iti cakraḥ</note> guṇā ye'ṣṭau te'pi dravyāśrayāḥ smṛtāḥ | raseṣu na bhavantyete nirguṇāstu guṇāḥ smṛtāḥ ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">dravye <note place="foot" type="variant" n="17">‘vipākasyāpi dravyāśrayatvena dravyaprādhānyamāha- dravye dravyāṇītyādi| dravye āhārarūpe, dravyāṇi āhāragatāni pṛthivyādīni, pacyante na rasā iti rasānāṃ paratantratvena svatantrapākāviṣayatvāt, dravye tvagnisaṃyogāt pacyamāne pākājjñāyamānatayā rasaḥ pacyata iti vyapadiśyata ityarthaḥ| yadā ‘dravyaṃ dravyeṇa’ iti pāṭhastadā dravyeṇeti jaṭharāgninā, iti viśeṣaḥ| prakaraṇavyutpāditaṃ dravyaprādhānyaṃ nigamayati- dravyaṃ śreṣṭhatamamiti| śeṣā bhāvā rasavīryavipākāḥ’ iti cakraḥ</note> dravyāṇi yasmāddhi vipacyante na ṣaḍrasāḥ | śreṣṭhaṃ dravyamato jñeyaṃ, śeṣā bhāvāstadāśrayāḥ ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">amīmāṃsyānyacintyāni <note place="foot" type="variant" n="18">‘idānīṃ dravyaviṣaye parīkṣārūpamīmāṃsāyā darśitatvādacintyadravyasvabhāve'pi mīmāṃsā vo mābhūdityāha- amīmāṃsyānītyādi| acintyāni yāni bheṣajāni yathā dantī citrakasamā'pi virecayati, lohākarṣakamaṇirlohamākarṣayatītyādyuktāni āgamāvadhāritāni mīmāṃsayā aparīkṣyāṇi| kathaṃ tarhi tāni jñātavyānītyāha- prasiddhāni svabhāvata iti| āgamādeva paraṃ prasiddhatamā bhavantītyarthaḥ| etena yāni cintyāni bheṣajāni teṣāṃ mīmāṃsā kartavyaiva’ iti cakraḥ</note> prasiddhāni svabhāvataḥ | āgamenopayojyāni bheṣajāni vicakṣaṇaiḥ ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">pratyakṣalakṣaṇaphalāḥ <note place="foot" type="variant" n="19">‘āgamasyaivātra balavattvaṃ darśayannāha- pratyakṣetyādi| pratyakṣeṇa lakṣyate dṛśyate phalaṃ yāsāṃ dantīviṣaharamaṇiprabhṛtīnāṃ tāḥ pratyakṣalakṣaṇaphalāḥ| prasiddhā ityāgamaprasiddhāḥ| svabhāvata ityacintyasvarūpato virecakatvastambhanatvaviṣaharatvādeḥ| hetubhirityāgamaviruddhaiḥ kuhetubhiḥ| āgamānuguṇaiḥ saddhetubhirbheṣajādīni sarvāṇyeva parīkṣyāṇi| svāgamasyānumānābādhanīyatvamevodāharaṇenāha- sahasreṇetyādi| atra ‘ambaṣṭhādirvirecayati pṛthivītoyaguṇayuktatvāt, trivṛtādivat’ ityādi bahukuhetubhirapi āgamabādhitairnāmbaṣṭhādirvirecayati, kintvāgamoktaṃ saṅgrahaṇameva karoti’ iti cakraḥ</note> prasiddhāśca svabhāvataḥ | nauṣadhīrhetubhirvidvān parīkṣeta kadācana ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">sahasreṇāpi hetūnāṃ nāmbaṣṭhādirviracayet | tasmāttiṣṭhettu matimānāgame na tu hetuṣu ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne dravyaguṇarasavīryavipākavijñānīyo nāma catvāriṃśattamo'dhyāyaḥ ||40||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="41" xml:id="su.1.41">
          <head>dravyaviśeṣavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto dravyaviśeṣavijñānīyamadhyāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘pūrvādhyāyoktadravyasya tatrānuktaviśeṣavijñānārthaṃ, tathā tadadhikāreṇa ca vīryavipākayorjñānārthaṃ dravyaviśeṣavijñānīyo'bhidhīyate| dravyasya pāñcabhautikakāryadravyasya pārthivatvādaya iha viśeṣā vivakṣitāḥ’ iti cakraḥ</note> vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">tatra pṛthivyaptejovāyvākāśānāṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘sarvakāryadravyāṇāṃ pañcabhūtārabdhatvaṃ darśayitvā| cikitsopayuktaṃ pārthivatvādiviśeṣamāha- tatra pṛthivyapteja ityādi| samudāyāditi melakāt| pṛthivījalādīnāṃ ca yadyapi viruddhaguṇatvaṃ tathā'pyadṛṣṭavaśādekadravyarūpakāryārambhakaṃ dṛṣṭatvādeva bhavati| yathā vātādīnāmekavyādhyārambhakatvaṃ, śukraśoṇitayogarbhajanakatvaṃ, sattvarajastamasāṃ vā mahadādyārambhakatvam| utkarṣaḥ pratyekaṃ pṛthivyādyutkarṣaḥ| abhivyañjaka iti pārthivatvādyabhivyañjakaḥ’ iti cakraḥ</note> samudāyāddravyābhinirvṛttiḥ, utkarṣastvabhivyañjako bhavati- idaṃ pārthivamidamāpyamidaṃ taijasamidaṃ vāyavyamidamākāśīyamiti ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula">tatra sthūlasāndramandasthiragurukaṭhinaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">hārāṇacandrastu ‘sthūlasārasāndra’ ityādi paṭhati, ‘sāraṃ sthirāṃśaṃ pākādibhiḥ kṣayāpacayarahitamityetat’ iti ca vyākhyānayati</note> gandhabahulamīṣatkaṣāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘atra guṇe gandhabahulamiti vacanāt pṛthivyāḥ sāṃsiddhikena gandhabāhulyena yogaṃ darśayati| evaṃ jalādiṣvapi sāṃsiddhikena rasādiviśeṣeṇa yogaṃ darśayan bahulaśabdaṃ kariṣyati| īṣatkaṣāyamiti pṛthivyanilayogājjñeyaṃ, yadvakṣyati- ‘pṛthivyanilaguṇabāhulyāt kaṣāyaḥ’ iti, prāyaśo madhuramiti madhurapradhānaṃ, pṛthivyā madhurarasakāraṇatvāt’ iti cakraḥ</note> prāyaśo madhuramiti pārthivaṃ; tat sthairyabalagauravasaṅghātopacayakaraṃ viśeṣataścādhogatisvabhāvamiti(1) |4|</ab>
          <ab type="mula">śītastimitasnigdhamandagurusarasāndramṛdupicchilaṃ rasabahulamīṣatkaṣāyāmlalavaṇaṃ madhurarasaprāyamāpyaṃ; tat snehanahlādanakledanabandhanaviṣyandanakaramiti;(2) |4|</ab>
          <ab type="mula">uṣṇatīkṣṇasūkṣmarūkṣakharalaghuviśadaṃ rūpabahulamīṣadamlalavaṇaṃ kaṭukarasaprāyaṃ viśeṣataścordhvagatisvabhāvamiti taijasaṃ; taddahanapacanadāraṇatāpanaprakāśanaprabhāvarṇakaramiti;(3) |4|</ab>
          <ab type="mula">sūkṣmarūkṣakharaśiśiralaghuviśadaṃ sparśabahulamīṣattiktaṃ viśeṣataḥ kaṣāyamiti vāyavīyaṃ; tadvaiśadyalāghavaglapanavirūkṣaṇavicāraṇakaramiti;(4) |4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">ślakṣṇasūkṣmamṛduvyavāyiviśadaviviktamavyaktarasaṃ śabdabahulamākāśīyaṃ; tanmārdavaśauṣiryalāghavakaramiti(5) ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">anena <note place="foot" type="variant" n="5">‘evaṃ taduktapārthivādidravyasvarūpasya sarvasthāvarajaṅgamasya bheṣajatāpratipattiphalaṃ yathā bhavati tadāha- anenetyādi| nidarśyate pārthivādīnāṃ svarūpamaneneti nidarśanamāgamaḥ| tenāgameneti anantaroktena pārthivādidravyasvarūpapratipādakenāgamena| nānauṣadhibhūtamiti pratiṣedhadvayenauṣadhisvarūpamityarthaḥ| etadauṣadhitvaṃ sarvadravyāṇāṃ yathā bhavati tadāha- iti kṛtvā taṃ taṃ yuktiviśeṣamityādi| yuktiviśeṣamiti yojanāprakāram| sa ca yojanāviśeṣo bāhya ābhyantaro vā śāstre ukto vakṣyamāṇaḥ kālādyapekṣaḥ| arthamiti sādhyaṃ| tacca nānāvyādhighātena svasthapālanaviśeṣarūpam| svavīryaguṇayuktānīti svaśaktyā prabhāveṇa, guṇena ca rasavīryavipākādinā yuktāni| karmakarāṇīta karmaṇi samarthāni| kiṃvā svavīryayuktānīti svakīyakāryakaradharmayuktāni, kāryakṣamaṃ hi dravyadharmaṃ ‘yena kurvanti tadvīryaṃ’ ityanena vakṣyati| guṇaśabdo'yaṃ dharmavacanaḥ| etadevoktaṃ yuktyapekṣakāryaviśeṣe vīryaguṇayuktasya dravyasya kartṛtvaṃ bhedenāha- tāni yadetyādinā tatphalamityantena| yeneti prabhāveṇa rasena vīryeṇa vipākena vā| ayaṃ ca vīryaśabdaḥ pāribhāṣikavīryavacano na bhavati, kintu śaktimātravacanaḥ| tena prabhāvarasādayaḥ sarva eva svakāryaṃ kurvanto dravyasya śaktiparyāyarūpavīryavācyā iti jñeyāḥ| yanniṣpādayantīti ārogyaviśeṣaṃ svasthānuvṛttiviśeṣaṃ rasāyanaphalaṃ vā| atra sarvadravyabheṣajatvakathanaṃ viṣāgniprabhṛtīnāmapi tatsādhyaṃ prati kvacidvihitatvādyuktameva| yena viṣaṃ viṣaharaṇe udare ca vidhīyata eva| yattu madhughṛtādisaṃyogādinā viruddhaṃ, tat pratyekaṃ bheṣajaṃ kvacidbhavatyeva| saṃyuktaṃ ca vairodhikatvādbheṣajaṃ na bhavatīti na kācit kṣatiḥ| nahyatra sarvathā dravyāṇāṃ bheṣajatvaṃ pratijñātaṃ, kintu vivakṣitayojanādiyuktatveneti’ iti cakraḥ</note> nidarśanena nānauṣadhībhūtaṃ jagati kiñciddravyamastīti kṛtvā taṃ taṃ yuktiviśeṣamarthaṃ cābhisamīkṣya svavīryaguṇayuktāni dravyāṇi kārmukāṇi <note place="foot" type="variant" n="6">‘karmakarāṇi’ iti pā.</note> bhavanti | tāni yadā kurvanti sa kālaḥ, yat kurvanti tat karma, yena kurvanti tadvīryaṃ, yatra kurvanti tadadhikaraṇaṃ, yathā kurvanti sa upāyaḥ, yanniṣpādayanti tat phalamiti ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tatra, virecanadravyāṇi pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhāni, pṛthivyāpo gurvyaḥ, tāni <note place="foot" type="variant" n="7">‘tā’ iti pā.</note> gurutvādadho gacchanti, tasmādvirecanamadhoguṇabhūyiṣṭhamanumānāt <note place="foot" type="variant" n="8">‘anumānāllakṣayediti virecane yāni trivṛtādidravyāṇyuktāni tāni pṛthivyambuguṇagurutvayuktānyanumānājjñeyāni| gurutvānumānena ca gurutvakāryāntaravātaśamanāgnyananuguṇatvādi jñāyate| yattu pṛthivyambuguṇena gurutvādibhūyiṣṭhānumānaṃ tanna yujyate, na hi yat pṛthivyambuguṇagurutvabhūyiṣṭhaṃ tat sarvaṃ virecanaṃ, tathā sati māṣādīnāmapi gurutvādvirecakatvaprasaktiḥ| tasmādvirecakatvaprabhāvasahitaṃ gurutvaṃ virecakam| prabhāvapratītiśca yataḥ pramāṇādāgamādanyato vā tata eva ca virecakaṃ pratipannamiti| laghutvādūrdhvamuttiṣṭhate ityatrāpi prabhāvasahitāditi jñeyam| vāyuśca yadyapi tiryaggatistathā'pyūrdhvagenāgninā yukto yogavāhitvādūrdhvaṃ gacchatīti yuktam|’ iti cakraḥ</note>; vamanadravyāṇyagnivāyuguṇabhūyiṣṭhāni, agnivāyu hi laghū, laghutvācca tānyūrdhvamuttiṣṭhanti, tasmādvamanamapyūrdhvaguṇabhūyiṣṭham; ubhayaguṇabhūyiṣṭhamubhayatobhāgam; ākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ saṃśamanaṃ; sāṅgrāhikamanilaguṇabhūyiṣṭham, anilasya śoṣaṇātmakatvāt; dīpanamagniguṇabhūyiṣṭhaṃ, tatsamānatvāt; lekhanamanilānalaguṇabhūyiṣṭhaṃ; bṛṃhaṇaṃ pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭham; evamauṣadhakarmāṇyanumānāt sādhayet ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">bhavanti cātra- bhūtejovārijairdravyaiḥ śamaṃ yāti samīraṇaḥ | bhūmyambuvāyujaiḥ pittaṃ kṣipramāpnoti nirvṛtim ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">khatejo'nilajaiḥ śleṣmā śamameti śarīriṇām | viyatpavanajātābhyāṃ vṛddhimabhyeti mārutaḥ ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">āgneyameva yaddravyaṃ tena pittamudīryate | vasudhājalajātābhyāṃ balāsaḥ parivardhate ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">evametadguṇādhikyaṃ dravye dravye viniścitam | dviśo vā bahuśo vā'pi jñātvā doṣeṣu <note place="foot" type="variant" n="9">‘doṣeṣviti dravyaguṇaviparītaguṇeṣu, doṣaviparītaguṇaṃ hi dravyaṃ bheṣajamiti vyavasthitameva’ iti cakraḥ| ‘doṣe'vacārayet’ iti pā.</note> cācaret ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tatra ya ime guṇā vīryasañjñakāḥ śītoṣṇasnigdharūkṣamṛdutīkṣṇapicchilaviśadāsteṣāṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘gurulaghumṛdutīkṣṇā’ iti hārāṇacandrasammataḥ pāṭhaḥ</note> tīkṣṇoṣṇāvāgneyau, śītapicchilāvambuguṇabhūyiṣṭhau <note place="foot" type="variant" n="11">‘guruśītau pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhau’ iti hā.pā.</note>, pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhaḥ <note place="foot" type="variant" n="12">‘ambuguṇabhūyiṣṭhaḥ’ iti hā.pā.</note> snehaḥ, toyākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ mṛdutvaṃ, vāyuguṇabhūyiṣṭhaṃ raukṣyaṃ, kṣitisamīraṇaguṇabhūyiṣṭhaṃ <note place="foot" type="variant" n="13">‘agnyākāśasamīraṇaguṇabhūyiṣṭhaṃ laghutvaṃ’ iti hā. pā.</note> vaiśadyaṃ; vipākāvuktaguṇau | tatra, uṣṇasnigdhau vātaghnau, śītamṛdupicchilāḥ pittaghnāḥ, tīkṣṇarūkṣaviśadāḥ śleṣmaghnāḥ <note place="foot" type="variant" n="14">‘gurūṣṇasnigdhā vātaghnāḥ, mṛduśītau pittaghnau, laghutīkṣṇarūkṣāḥ śleṣmaghnāḥ’ iti hā.pā.</note> gurupāko vātapittaghnaḥ, laghupākaḥ śleṣmaghnaḥ | teṣāṃ mṛduśītoṣṇāḥ <note place="foot" type="variant" n="15">‘mṛduśītoṣṇānāṃ sparśenāpi grahaṇaṃ bhavatīti sparśagrāhyā ityuktāḥ| yena saindhavagataṃ śītatvamānūpamāṃsagatamauṣṇyamityādi na sparśagrāhyaṃ, kintu kāryānumeyamāgamapratipādanīyaṃ vā, evamasparśādigrāhyeṣvapi tadudāharaṇamanusaraṇīyam’ iti cakraḥ</note> sparśagrāhyāḥ, picchilaviśadau cakṣuḥsparśābhyāṃ, snigdharūkṣau cakṣuṣā, tīkṣṇo mukhe duḥkhotpādanāt <note place="foot" type="variant" n="16">‘teṣāṃ śītoṣṇasnigdhā hlādanapācanastambhanādinā, rūkṣagurulaghavo virūkṣaṇopalepalekhanādinā, tīkṣṇo dahanapacanādinā, mṛdustadviparyāsenānumīyate’ iti hā.pā.</note>| gurupākaḥ sṛṣṭaviṇmūtratayā kaphotkleśena ca, laghurbaddhaviṇmūtratayā mārutakopena ca | tatra tulyaguṇeṣu bhūteṣu rasavaiśeṣyamupalakṣayet | tadyathā- madhuro guruśca pārthivaḥ, madhuraḥ snigdhaścāpya iti ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">bhavati cātra- guṇā ya uktā dravyeṣu śarīreṣvapi te tathā | sthānavṛddhikṣayāstasmāddehināṃ dravyahetukāḥ ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne dravyaviśeṣavijñānīyo nāmaikacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ ||41||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="42" xml:id="su.1.42">
          <head>rasaviśeṣavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto rasaviśeṣavijñānīyamadhyāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘pūrvādhyāye dravyavīryavipākānāṃ viśeṣamabhidhāyāvaśiṣṭarasaviśeṣavijñānārthaṃ rasavijñānīyo'bhidhīyate| rasasya kāraṇasambhavasaṅkhyārthalakṣaṇādibhirvijñānārtho rasavijñānīyaḥ|’ iti cakraḥ</note> vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">ākāśapavanadahanatoyabhūmiṣu <note place="foot" type="variant" n="2">‘ekaikena śabdādiguṇena uttare uttare bhūte parivṛddhā ekottaraparivṛddhāḥ| tatrottarottare bhūte śabdādayo guṇāḥ pūrvabhūtānupraveśakṛtāḥ| śabdādayastvākāśādīnāṃ yathākramaṃ naisargikāḥ| yasmāt krameṇa śabdādayo naisargikāstasmādāpyo rasaḥ| sampratyapāmavyaktarasatve'pi yathā madhurādiviśeṣairanubhavatyāpyo rasastadāha- sa khalvityādi| śeṣabhūtāni jalavyatiriktāni catvāri| vidagdha iti pariṇataḥ| kālasahitabhūmyādisaṃsargāt pākādavasthāntaragataḥ ṣaḍvidho bhavatītyarthaḥ| nanu yadi śeṣabhūtayogānmadhurādiṣaḍvidhatvaṃ, tat kathaṃ ‘pṛthivyambuguṇabāhulyānmadhuro rasa’ ityanena madhure'pi rasaviśeṣe'pāṃ kāraṇatvamucyate? brūmaḥ- āpo rasānāmādhārakāraṇam, apāṃ pṛthivyamanupraveśāt pṛthivyapyādhārakāraṇameva, tenāpkṣitī api tadādhāratayā rasānāmabhivyaktau, abhivyakteśca madhurādirūpatāmantareṇāsambhavāt madhurādiviśeṣe'pi kāraṇe bhavataḥ| agnyādayastu trayo nīrasatayā madhurādiviśeṣe nimittakāraṇaṃ prādhānyena bhavanti, tadvyatirekeṇāmlādirasābhāvāt| rasābhivyakteścāgnyādibhūtatrayasannidhānaṃ vinā'nupapalabdherabhivyaktāvapi kāraṇatvamagnyādīnāṃ bhavati| taduktaṃ carake- “rasanārtho rasastasya dravyamāpaḥ kṣitistathā| nirvṛttau ca viśeṣe ca pratyayāḥ khādayastrayaḥ” (ca. sū. a. 1) iti| atrahi cakāradvayājjalakṣityorapi viśeṣe kāraṇatvaṃ, tathā khādīnāṃ ca nirvṛttāvapi kāraṇatvamuktaṃ, tena madhure viśeṣe'pyāṃ kāraṇatvādyuktameva ‘pṛthivyambuguṇabāhulyānmadhuraḥ’ iti’ iti cakraḥ</note> yathāsaṅkhyamekottaraparivṛddhāḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ, tasmādāpyo rasaḥ | parasparasaṃsargāt parasparānugrahāt parasparānupraveśācca sarveṣu sarveṣāṃ sānnidhyamasti, utkarṣāpakarṣāttu grahaṇam | sa khalvāpyo rasaḥ śeṣabhūtasaṃsargādvidagdhaḥ ṣoḍhā vibhajyate; tadyathā- madhuro'mlo lavaṇaḥ kaṭukastiktaḥ kaṣāya iti | te ca bhūyaḥ parasparasaṃsargāttriṣaṣṭidhā bhidyante | tatra, bhūmyambuguṇabāhulyānmadhuraḥ, bhūmyagniguṇabāhulyādamlaḥ, toyāgniguṇabāhulyāllavaṇaḥ <note place="foot" type="variant" n="3">‘toyāgniguṇabāhulyādamlaḥ, bhūmyagniguṇabāhulyāllavaṇaḥ’ iti pā.</note>, vāyvagniguṇabāhulyāt kaṭukaḥ, vāyvākāśaguṇabāhulyāttiktaḥ, pṛthivyanilaguṇabāhulyāt kaṣāya iti ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatra, madhurāmlalavaṇā vātaghnāḥ, madhuratiktakaṣāyāḥ pittaghnāḥ, kaṭutiktakaṣāyāḥ śleṣmaghnāḥ ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatra vāyorātmaivātmā, pittamāgneyaṃ, śleṣmā saumya iti ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">ta ete rasāḥ svayonivardhanā, anyayonipraśamanāśca ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">kecidāhuḥ- agnīṣomīyatvājjagato rasā dvividhāḥ- saumyā āgneyāśca | madhuratiktakaṣāyāḥ saumyāḥ; kaṭvamlalavaṇā āgneyāḥ | tatra madhurāmlalavaṇāḥ snigdhā guravaśca, kaṭutiktakaṣāyā rūkṣā laghavaśca; saumyāḥ śītāḥ, āgneyā uṣṇāḥ ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula">tatra śaityaraukṣyalāghavavaiśadyavaiṣṭambhyaguṇalakṣaṇo vāyuḥ, tasya samānayoniḥ kaṣāyo rasaḥ; so'sya śaityācchaityaṃ vardhayati, raukṣyādraukṣyaṃ, lāghavāllāghavaṃ, vaiśadyādvaiśadyaṃ, vaiṣṭambhyādvaiṣṭambhyamiti; (1) |8|</ab>
          <ab type="mula">auṣṇyataikṣṇyaraukṣyalāghavavaiśadyaguṇalakṣaṇaṃ pittaṃ, tasya samānayoniḥ kaṭuko rasaḥ; so'sya auṣṇyādauṣṇyaṃ vardhayati, taikṣṇyāttaikṣṇyaṃ, raukṣyādraukṣyaṃ, lāghavāllāghavaṃ, vaiśadyādvaiśadyamiti(2) |8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">mādhuryasnehagauravaśaityapaicchilyaguṇalakṣaṇaḥ śleṣmā; tasya samānayonirmadhuro rasaḥ, so'sya mādhuryānmādhuryaṃ vardhayati, snehāt snehaṃ, gauravādgauravaṃ, śaityācchaityaṃ, paicchilyātpaicchilyamiti (3) ||8||</seg> <seg type="unit" n="8">tasya punaranyayoniḥ kaṭuko rasaḥ; sa śleṣmaṇaḥ pratyanīkatvāt kaṭukatvānmādhuryamabhibhavati, raukṣyāt snehaṃ, lāghavādgauravam, auṣṇyācchaityaṃ, vaiśadyāt paicchilyamiti | tadetannidarśanamātramuktaṃ bhavati (4) ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">rasalakṣaṇamata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ- tatra, yaḥ paritoṣamutpādayati prahlādayati tarpayati jīvayati mukhopalepaṃ janayati śleṣmāṇaṃ cābhivardhayati sa madhuraḥ; yo dantaharṣamutpādayati mukhāsrāvaṃ janayati śraddhāṃ cotpādayati so'mlaḥ; yo bhaktarucimutpādayati kaphaprasekaṃ janayati mārdavaṃ cāpādayati sa lavaṇaḥ; yo jihvāgraṃ bādhate udvegaṃ janayati śiro gṛhṇīte nāsikāṃ srāvayati sa kaṭukaḥ; yo gale coṣamutpādayati mukhavaiśadyaṃ janayati bhaktaruciṃ cāpādayati harṣaṃ ca sa tiktaḥ; yo vaktraṃ pariśoṣayati jihvāṃ stambhayati kaṇṭhaṃ badhnāti hṛdayaṃ karṣati pīḍayati ca sa kaṣāya iti ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula">rasaguṇānata <note place="foot" type="variant" n="4">‘rasaguṇān rasadharmān’ iti cakraḥ</note> ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ- tatra, madhuro raso rasaraktamāṃsamedo'sthimajjaujaḥśukrastanyavardhanaścakṣuṣyaḥ keśyo varṇyo balakṛtsandhānaḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘balasandhānakṛt’ iti pā.</note> śoṇitarasaprasādano bālavṛddhakṣatakṣīṇahitaḥ ṣaṭpadapipīlikānāmiṣṭatamastṛṣṇāmūrcchādāhapraśamanaḥ ṣaḍindriyaprasādanaḥ kṛmikaphakaraśceti; sa evaṅguṇo'pyeka evātyarthamāsevyamānaḥ kāsaśvāsālasakavamathuvadanamādhuryasvaropaghātakṛmigalagaṇḍānāpādayati tathā'rbudaślīpadabastigudopalepābhiṣyandaprabhṛtīñjanayati(1) |10|</ab>
          <ab type="mula">amlo jaraṇaḥ pācano dīpanaḥ pavananigrahaṇo'nulomanaḥ koṣṭhavidāhī bahiḥśītaḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘bahiḥśīta iti sparśaśītaḥ| nayanasammīlanaṃ sarvadā pihitākṣatvam’ iti cakraḥ</note> kledanaḥ prāyaśo hyadyaśceti; sa evaṅguṇo'pyeka evātyarthamupasevyamāno dantaharṣanayanasammīlanaromasaṃvejanakaphavilayanaśarīraśaithilyānyāpādayati, tathā kṣatābhihatadagdhadaṣṭabhagnarugṇaśūnapracyutāvamūtritavisarpitacchinnabhinnaviddhotpiṣṭādīni pācayatyāgneyasvabhāvāt paridahati kaṇṭhamuro hṛdayaṃ ceti(2) |10|</ab>
          <ab type="mula">lavaṇaḥ saṃśodhanaḥ pācano viśleṣaṇaḥ kledanaḥ śaithilyakṛduṣṇaḥ sarvarasapratyanīko <note place="foot" type="variant" n="7">‘sarvarasapratyanīkatā lavaṇasya lavaṇayoge sarveṣāṃ rasānāmabhibhūtatvādanubhavasiddhatvājjñeyā’ iti cakraḥ</note> mārgaviśodhanaḥ sarvaśarīrāvayavamārdavakaraśceti; sa evaṅguṇo'pyeka evātyarthamāsevyamāno gātrakaṇḍūkoṭhaśophavaivarṇyapuṃstvopaghātendriyopatāpamukhākṣipākaraktapittavātaśoṇitāmlīkāprabhṛtīnāpādayati(3) |10|</ab>
          <ab type="mula">kaṭuko dīpanaḥ pācano rocanaḥ śodhanaḥ sthaulyālasyakaphakṛmiviṣakuṣṭhakaṇḍūpraśamanaḥ sandhibandhavicchedano'vasādanaḥ stanyaśukramedasāmupahantā ceti; sa evaṅguṇo'pyeka evātyarthamupasevyamāno bhramamadagalatālvoṣṭhaśoṣadāhasantāpabalavighātakampatodabhedakṛt karacaraṇapārśvapṛṣṭhaprabhṛtiṣu ca vātaśūlānāpādayati(4) |10|</ab>
          <ab type="mula">tiktaśchedano rocano dīpanaḥ śodhanaḥ kaṇḍūkoṭhatṛṣṇāmūrcchājvarapraśamanaḥ stanyaśodhano viṇmūtrakledamedovasāpūyopaśoṣaṇaśceti; sa evaṅguṇo'pyeka evātyarthamupasevyamāno gātramanyāstambhākṣepakārditaśiraḥśūlabhramatodabhedacchedāsyavairasyānyāpādayati(5) |10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">kaṣāyaḥ saṅgrāhako ropaṇaḥ stambhanaḥ śodhano lekhanaḥ śoṣaṇaḥ pīḍanaḥ kledopaśoṣaṇaśceti; sa evaṅguṇo'pyeka evātyarthamupasevyamāno hṛtpīḍāsyaśoṣodarādhmānavākyagrahamanyāstambha- gātrasphuraṇacumucumāyanākuñcanākṣepaṇaprabhṛtīñjanayati <note place="foot" type="variant" n="8">‘ākuñcanasyākṣepaṇaṃ niṣedha ityarthaḥ| kiṃvā ākuñcanamākṣepaṇaṃ ca karotītyarthaḥ’ iti cakraḥ</note>||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">ataḥ sarveṣāmeva dravyāṇyupadekṣyāmaḥ | tadyathā- kākolyādiḥ kṣīraghṛtavasāmajjaśāliṣaṣṭikayavagodhūmamāṣaśṛṅgāṭakakaserukatrapusairvārukarkārukālābūkālindakataka- giloḍyapriyālapuṣkarabījakāśmaryamadhūkadrākṣākharjūrarājādanatālanālikerekṣuvikārabalātibalātmaguptā- vidārīpayasyāgokṣurakakṣīramoraṭamadhūlikākūṣmāṇḍaprabhṛtīni <note place="foot" type="variant" n="9">‘moraṭaḥ sadyaḥprasūtagokṣīram’ iti cakraḥ</note> samāsena madhuro vargaḥ; dāḍimāmalakamātuluṅgāmrātakakapitthakaramardabadarakolaprācīnāmalakatintiḍīkakośāmrakabhavyapārāvata- vetraphalalakucāmlavetasadantaśaṭhadadhitakrasurāśuktasauvīrakatuṣodakadhānyāmlaprabhṛtīni samāsenāmlo vargaḥ; saindhavasauvarcalaviḍapākyaromakasāmudrakapaktrimayavakṣāroṣaraprasūtasuvarcikāprabhṛtīni samāsena lavaṇo vargaḥ; pippalyādiḥ surasādiḥ śigrumadhuśigrumūlakalaśunasumukhaśītaśivakuṣṭhadevadāruhareṇukāvālgujaphala- caṇḍāguggulumustalāṅgalakīśukanāsāpīluprabhṛtīni sālasārādiśca prāyaśaḥ kaṭuko vargaḥ; āragvadhādirguḍūcyādirmaṇḍūkaparṇīvetrakarīraharidrādvayendrayavavaruṇasvādukaṇṭakasaptaparṇabṛhatīdvayaśaṅkhinīdravantī- trivṛtkṛtavedhanakarkoṭakakāravellavārtākakarīrakaravīrasumanaḥśaṅkhapuṣpyapāmārgatrāyamāṇāśokarohiṇīvaijayantī- suvarcalāpunarnavāvṛścikālījyotiṣmatīprabhṛtīni samāsena tikto vargaḥ; nyagrodhādirambaṣṭhādiḥ priyaṅgvādī rodhrādistriphalāśallakījambvāmrabakulatindukaphalāni katakaśākaphalapāṣāṇabhedakavanaspatiphalāni sālasārādiśca prāyaśaḥ kuruvakakovidārakajīvantīcillīpālaṅkyāsuniṣaṇṇakaprabhṛtīni varakādayo <note place="foot" type="variant" n="10">‘nīvārakādayaḥ’ iti pā.</note> mudgādayaśca samāsena kaṣāyo vargaḥ ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tatraiteṣāṃ rasānāṃ saṃyogāstriṣaṣṭirbhavanti | tadyathā- pañcadaśa dvikāḥ, viṃśatistrikāḥ, pañcadaśa catuṣkāḥ, ṣaṭ pañcakāḥ, ekaśaḥ ṣaḍrasāḥ, ekaḥ ṣaṭka iti | teṣāmanyatra prayojanāni vakṣyāmaḥ ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">bhavati <note place="foot" type="variant" n="15">‘idānīṃ rasānāmupayoge balavāneva rasaḥ kāryaṃ karotīti sadṛṣṭāntamāha- bhavati cātretyādi| bhuktā ityupayogopalakṣaṇaṃ, tenābhyañjanādiprayogo vijñeyaḥ| yo raso vīryeṇopacayena vā balavān tasyetare nirvīryo hīnarasā vaśatāṃ yānti, balavāneva rasaḥ kāryaṃ karotītyarthaḥ| dṛṣṭānte'pi balavānanubandhyarūpaprāpto doṣo'nubandhamapradhānaṃ tiraskṛtya kāryaṃ karoti| ata evoktaṃ ‘sannipāte tu yo bhūyān sa doṣaḥ parikīrtitaḥ’ iti| anye tu ‘balinaḥ puruṣasya rasā atyantābhyāse'pi balavadagnitayā vaśatāṃ yānti na doṣaṃ kurvanti| yathā doṣā balavataḥ puruṣasyāgnibaladehabalābhibhūtatvānna vikāraṃ kurvanti’ iti ślokārthaṃ varṇayanti’ iti cakraḥ</note> cātra- jagdhāḥ ṣaḍadhigacchanti balino vaśyatāṃ rasāḥ | yathā prakupitā doṣā vaśaṃ yānti balīyasaḥ ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne rasaviśeṣavijñānīyo nāma dvicatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ ||42||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="43" xml:id="su.1.43">
          <head>vamanadravyavikalpavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto vamanadravyavikalpavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">vamanadravyāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘puṣpādipūrvakatvāt pakvamadanaphalasya tatprayogasya ca vamanatvāt tatpuṣpādiprayogāneva krameṇāha- tatra madanapuṣpāṇāmityādi| pratyakpuṣpā apāmārgaḥ, tasyeha mūlam| nirvṛttānāṃ pakvānām| nātiharitapāṇḍūnāmityanenābhimatapākāvasthocyate| klinnabhinnānāmiti yathoktavidhinā, ata evāvasthitatvena klinnānāṃ satāṃ yatnena bhinnānām| pippalī madanaphalamadhyabījam| rātriparyuṣitamityanena śītakaṣāyaṃ grāhayati| viśeṣeṇeti vacanena sarvavāmanīyaviṣayatāṃ cāsya vidherdarśayati| eteṣu vamanaprayogeṣu vakṣyamāṇeṣu ca pūrvakarma snehādi uttarakarma ca peyādi vakṣyamāṇaṃ sarvaṃ yojanīyam|’ iti cakraḥ</note> phalādīnāṃ madanaphalāni śreṣṭhatamāni bhavanti | atha madanapuṣpāṇāmātapapariśuṣkāṇāṃ cūrṇaprakuñjaṃ pratyakpuṣpāsadāpuṣpīnimbakaṣāyāṇāmanyatamenāloḍya madhusaindhavayuktāṃ puṣpacūrṇamātrāṃ pāyayitvā vāmayet | madanaśalāṭucūrṇānyevaṃ vā bakularamyakopayuktāni madhulavaṇayuktānyabhiprataptāni; madanaśalāṭucūrṇasiddhāṃ vā tilataṇḍulayavāgūm | nirvṛttānāṃ vā nātiharitapāṇḍūnāṃ kuśamūḍhāvabaddhamṛdgomayapraliptānāṃ yavabu(tu)ṣamudgamāṣaśālyādidhānyarāśāvaṣṭarātroṣitaklinnabhinnānāṃ phalānāṃ phalapippalīruddhṛtyātape śoṣayet, tāsāṃ dadhimadhupalalavimṛditapariśuṣkāṇāṃ subhājanasthānāmantarnakhamuṣṭimuṣṇe yaṣṭīmadhukakaṣāye kovidārādīnāmanyatame vā kaṣāye pramṛdya rātriparyuṣitaṃ madhusaindhavayuktamāśīrbhirabhimantritamudaṅmukhaḥ <note place="foot" type="variant" n="2">‘madhusaindhavayuktamudaṅmukhaḥ’ iti pā.</note> prāṅmukhamāturaṃ pāyayedanena mantreṇābhimantrya- “brahmadakṣāśvirudrendrabhūcandrārkānalānilāḥ| ṛṣayaḥ sauṣadhīgrāmā bhūtasaṅghāśca pāntu te ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">rasāyanamivarṣīṇāṃ devānāmamṛtaṃ yathā | sudhevottamanāgānāṃ bhaiṣajyamidamastu te ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">viśeṣeṇa śleṣmajvarapratiśyāyāntarvidradhiṣu; apravartamāne vā doṣe pippalīvacāgaurasarṣapakalkonmiśraiḥ salavaṇairuṣṇāmbubhiḥ punaḥ punaḥ pravartayedāsamyagvāntalakṣaṇāditi | madanaphalamajjacūrṇaṃ vā tatkvāthaparibhāvitaṃ madanaphalakaṣāyeṇa; madanaphalamajjasiddhasya vā payasaḥ santānikāṃ kṣaudrayuktāṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘kṣaudrayuktāṃ’ iti kvacitpustake na paṭhyate</note>, madanaphalamajjasiddhaṃ vā payaḥ, madanaphalamajjasiddhena vā payasā yavāgūm, adhobhāgāsṛkpittahṛddāhayoḥ; madanaphalamajjasiddhasya vā payaso dadhibhāvamupagatasya dadhyuttaraṃ dadhi vā kaphaprasekacchardimūrcchātamakeṣu; madanaphalamajjarasaṃ snehaṃ vā <note place="foot" type="variant" n="4">‘madanaphalamajjarasaṃ snehaṃ veti yogadvaye majjarasaṃ phāṇitībhūtaṃ snehaṃ vā bhallātakasnehavidhinā gṛhītam| phāṇitībhūtamiti kvathanāttantulībhūtam| bhallātakasnehavidhānaṃ ca dvivraṇīye vaktavyam|’ iti cakraḥ</note> bhallātakasnehavadādāya phāṇitībhūtaṃ lehayet, ātapapariśuṣkaṃ vā tameva jīvantīkaṣāyeṇa, pitte kaphasthānagate; madanaphalamajjakvāthaṃ vā pippalyādipratīvāpaṃ, taccūrṇaṃ vā nimbarūpikākaṣāyayoranyatareṇa santarpaṇakaphajavyādhiharaṃ, madanaphalamajjacūrṇaṃ vā madhūkakāśmaryadrākṣākaṣāyeṇa | madanaphalavidhānamuktam ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">jīmūtakakusumacūrṇaṃ pūrvavadeva kṣīreṇa, nirvṛtteṣu kṣīrayavāgūṃ, romaśeṣu santānikāṃ, aromaśeṣu dadhyuttaraṃ, haritapāṇḍuṣu dadhi, tatkaṣāyasaṃsṛṣṭāṃ vā surāṃ kaphārocakakāsaśvāsapāṇḍurogayakṣmasu; paryāgateṣu madanaphalamajjavadupayogaḥ ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tadvadeva kuṭajaphalavidhānam ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">kṛtavedhanānāmapyeṣa eva kalpaḥ ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">ikṣvākukusumacūrṇaṃ vā pūrvavat <note place="foot" type="variant" n="5">‘pūrvavadeva’ iti pā.</note>, evaṃ kṣīreṇa, kāsaśvāsacchardikapharogeṣūpayogaḥ ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">dhāmārgavasyāpi madanaphalamajjavadupayogaḥ; viśeṣatastu garagulmodarakāsaśvāsaśleṣmāmayeṣu vāyau ca kaphasthānagate ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">kṛtavedhanaphalapippalīnāṃ vamanadravyakaṣāyaparipītānāṃ bahuśaścūrṇamutpalādiṣu dattamāghrātaṃ vāmayati, tattvanavabaddhadoṣeṣu yavāgūmākaṇṭhātpītavatsu ca vidadhyāt | vamanavirecanaśirovirocanadravyāṇyevaṃ vā pradhānatamāni bhavanti ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">bhavataścātra- vamanadravyayogāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘vāntidravyavikalpānāṃ’ iti pā.</note> digiyaṃ samprakīrtitā | tān vibhajya yathāvyādhi kālaśaktiviniścayāt ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">kaṣāyaiḥ svarasaiḥ kalkaiścūrṇairapi ca buddhimān | peyalehyādyabhojyeṣu vamanānyupakalpayet ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vamanadravyavikalpavijñānīyo nāma tricatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ ||43||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="44" xml:id="su.1.44">
          <head>virecanadravyavikalpavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto virecanadravyavikalpavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">aruṇābhaṃ trivṛnmūlaṃ śreṣṭhaṃ mūlavirecane | pradhānaṃ tilvakastvakṣu phaleṣvapi harītakī ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">taileṣveraṇḍajaṃ tailaṃ svarase kāravellikā | sudhāpayaḥ payaḥsūktamiti prādhānyasaṅgrahaḥ | teṣāṃ vidhānaṃ vakṣyāmi <note place="foot" type="variant" n="1">‘vidhānameṣāṃ vakṣyāmo’ iti pā.</note> yathāvadanupūrvaśaḥ ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">vairecanadravyarasānupītaṃ mūlaṃ mahattraivṛtamastadoṣam | cūrṇīkṛtaṃ saindhavanāgarāḍhyamamlaiḥ pibenmārutarogajuṣṭaḥ ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula">ikṣorvikārairmadhurai rasaistat paitte gade kṣīrayutaṃ pibecca |6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">guḍūcyariṣṭatriphalārasena savyoṣamūtraṃ kaphaje pibettat ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">trivarṇakatryūṣaṇayuktametadguḍena lihyādanavena cūrṇam | prasthe ca tanmūlarasasya datvā tanmūlakalkaṃ kuḍavapramāṇam ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">karṣonmite saindhavanāgare ca vipācya kalkīkṛtametadadyāt | tatkalkabhāgaḥ samahauṣadhārdhaḥ sasaindhavo mūtrayutaśca peyaḥ ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">samāstrivṛnnāgarakābhayāḥ syurbhāgārdhakaṃ pūgaphalaṃ supakvam | viḍaṅgasāro maricaṃ sadāru yogaḥ sasindhūdbhavamūtrayuktaḥ ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">(virecanadravyabhavaṃ tu cūrṇaṃ rasena teṣāṃ bhiṣajā vimṛdya | tanmūlasiddhena ca sarpiṣā''ktaṃ sevyaṃ tadājye guṭikīkṛtaṃ ca ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">guḍe ca pākābhimukhe nidhāya cūrṇīkṛtaṃ samyagidaṃ vipācya | śītaṃ trijātāktamatho vimṛdya yogānurūpā guṭikāḥ prayojyāḥ) ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">vairekīyadravyacūrṇasya bhāgaṃ siddhaṃ sārdhaṃ kvāthabhāgaiścaturbhiḥ | āmṛdnīyāt sarpiṣā tacchṛtena tatkvāthoṣmasveditaṃ sāmitaṃ ca ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">pākaprāpte phāṇite cūrṇitaṃ tat kṣiptaṃ pakvaṃ cāvatārya prayatnāt | śītībhūtā modakā hṛdyagandhāḥ kāryāstvete bhakṣyakalpāḥ samāsāt ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">rasena teṣāṃ paribhāvya mudgān yūṣaḥ sasindhūdbhavasarpiriṣṭaḥ | vairecane'nyairapi vaidalaiḥ syādevaṃ vidadhyādvamanauṣadhaiśca ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">bhittvā dvidhekṣuṃ parilipya kalkaistribhaṇḍijātaiḥ pratibadhya rajjvā | pakvaṃ ca samyak puṭapākayuktyā khādettu taṃ pittagadī suśītam ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">sitājagandhātvakkṣīrīvidārītrivṛtaḥ samāḥ | lihyānmadhughṛtābhyāṃ tu tṛḍdāhajvaraśāntaye ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">śarkarākṣaudrasaṃyuktaṃ trivṛccūrṇāvacūrṇitam | recanaṃ sukumārāṇāṃ tvakpatramaricāṃśakam ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">pacellehaṃ sitākṣaudrapalārdhakuḍavānvitam | trivṛccūrṇayutaṃ śītaṃ pittaghnaṃ tadvirecanam ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">trivṛcchyāmākṣāraśuṇṭhīpippalīrmadhunā''pnuyāt | sarvaśleṣmavikārāṇāṃ śreṣṭhametadvirecanam ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">bījāḍhyapathyākāśmaryadhātrīdāḍimakolajān | tailabhṛṣṭān rasānamlaphalairāvāpya sādhayet ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">ghanībhūtaṃ trisaugandhyatrivṛtkṣaudrasamanvitam | lehyametatkaphaprāyaiḥ sukumārairvirecanam ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">nīlītulyaṃ tvagelaṃ ca taistrivṛtsasitopalā | cūrṇaṃ santarpaṇaṃ kṣaudraphalāmlaṃ sannipātanut ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">trivṛcchyāmāsitākṛṣṇātriphalāmākṣikaiḥ samaiḥ | modakāḥ sannipātordhvaraktapittajvarāpahāḥ ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">trivṛdbhāgāstrayaḥ proktāstriphalā tatsamā tathā | kṣārakṛṣṇāviḍaṅgāni sañcūrṇya madhusarpiṣā ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">lihyādguḍena guṭikāḥ kṛtvā vā'pyatha bhakṣayet | kaphavātakṛtān gulmān plīhodarahalīmakān ||25||</seg> hantyanyānapi cāpyetannirapāyaṃ virecanam |26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">cūrṇaṃ śyāmā trivṛnnīlī kaṭvī mustā durālabhā ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">cavyendrabījaṃ triphalā sarpirmāṃsarasāmbubhiḥ | pītaṃ virecanaṃ taddhi rūkṣāṇāmapi śasyate ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">vairecanikaniḥkvāthabhāgāḥ śītāstrayo matāḥ | dvau phāṇitasya taccāpi punaragnāvadhiśrayet ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">tat sādhusiddhaṃ vijñāya śītaṃ kṛtvā nidhāpayet | kalase kṛtasaṃskāre vibhajyartū himāhimau ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">māsādūrdhvaṃ jātarasaṃ madhugandhaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘jātarasamāsavaṃ madhugandhikam’ iti pā.</note> varāsavam | pibedasāveva vidhiḥ kṣāramūtrāsaveṣvapi ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">vairecanikamūlānāṃ kvāthe māṣān subhāvitān | sudhautāṃstatkaṣāyeṇa śālīnāṃ cāpi taṇḍulān ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">avakṣudyaikataḥ piṇḍān kṛtvā śuṣkān sucūrṇitān | śālitaṇḍulacūrṇaṃ ca tatkaṣāyoṣmasādhitam ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">tasya piṣṭasya bhāgāṃstrīn kiṇvabhāgavimiśritān | maṇḍodakārthe kvāthaṃ ca dadyāttatsarvamekataḥ ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">nidadhyātkalase tāṃ tu surāṃ jātarasāṃ pibet | eṣa eva surākalpo vamaneṣvapi kīrtitaḥ ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">mūlāni trivṛdādīnāṃ prathamasya gaṇasya ca | mahataḥ pañcamūlasya mūrvāśārṅgaṣṭayorapi ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">sudhāṃ haimavatīṃ caiva triphalātiviṣe vacām | saṃhṛtyaitāni bhāgau dvau kārayedekametayoḥ ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">kuryānniḥkvāthamekasminnekasmiṃścūrṇameva tu | kṣuṇṇāṃstasmiṃstu niḥkvāthe bhāvayedbahuśo yavān ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">śuṣkāṇāṃ mṛdubhṛṣṭānāṃ teṣāṃ bhāgāstrayo matāḥ | caturthaṃ bhāgamāvāpya cūrṇānāmatra kīrtitam ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">prakṣipya kalase samyak tatastaṃ tadanantaram | teṣāmeva kaṣāyeṇa śītalena suyojitam ||39||</seg> pūrvavat sannidadhyāttu jñeyaṃ sauvīrakaṃ hi tat |40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">pūrvoktaṃ vargamāhṛtya dvidhā kṛtvaikametayoḥ ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">bhāgaṃ saṅkṣudya saṃsṛjya yavaiḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘yavān’ iti pā.</note> sthālyāmadhiśrayet | ajaśṛṅgyāḥ kaṣāyeṇa tamabhyāsicya <note place="foot" type="variant" n="7">‘tānabhyāsivya’ iti pā.</note> sādhayet ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">susiddhāṃścāvatāryaitānauṣadhibhyo vivecayet | vimṛdya satuṣān samyak tatastān pūrvavanmitān ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">pūrvoktauṣadhabhāgasya cūrṇaṃ dattvā tu pūrvavat | tenaiva saha yūṣeṇa kalase pūrvavat kṣipet <note place="foot" type="variant" n="8">‘nyaset’ iti pā.</note>||43||</seg> <seg type="unit" n="44">jñātvā jātarasaṃ cāpi tattuṣodakamādiśet | tuṣāmbusauvīrakayorvidhireṣa prakīrtitaḥ ||44||</seg> ṣaḍrātrāt saptarātrādvā te ca peye prakīrtite |45|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">vairecaneṣu sarvyeṣu trivṛnmūlavidhiḥ smṛtaḥ ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">dantīdravantyormūlāni viśeṣānmṛtkuśāntare | pippalīkṣaudrayuktāni svinnānyuddhṛtya śoṣayet ||46||</seg> tatastrivṛdvidhānena yojayecchleṣmapittayoḥ |47|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">tayoḥ kalkakaṣāyābhyāṃ cakratailaṃ vipācayet ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">sarpiśca pakvaṃ vīsarpakakṣādāhālajīrjayet | mehagulmānilaśleṣmavibandhāṃstailameva ca ||48||</seg> catuḥsnehaṃ śakṛcchukravātasaṃrodhajā rujaḥ |49|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">dantīdravantīmaricakanakāhvayavāsakaiḥ ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">viśvabheṣajamṛdvīkācitrakairmūtrabhāvitam <note place="foot" type="variant" n="10">‘mūtrabhāvitaiḥ’ iti pā.</note>| saptāhaṃ sarpiṣā cūrṇaṃ yojyametadvirecanam ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">jīrṇe santarpaṇaṃ kṣaudraṃ pittaśleṣmarujāpaham | ajīrṇapārśvarukpāṇḍuplīhodaranibarhaṇam ||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">guḍasyāṣṭapale pathyā viṃśatiḥ syuḥ palaṃ palam | dantīcitrakayoḥ karṣau pippalītrivṛtordaśa ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">kṛtvaitānmodakānekaṃ daśame daśame'hani | tataḥ khādeduṣṇatoyasevī niryantraṇāstvime ||53||</seg> doṣaghnā grahaṇīpāṇḍurogārśaḥkuṣṭhanāśanāḥ |54|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">vyoṣaṃ trijātakaṃ mustā viḍaṅgāmalake tathā ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">navaitāni samāṃśāni trivṛdaṣṭaguṇāni vai | ślakṣṇacūrṇīkṛtānīha dantībhāgadvayaṃ tathā ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">(sarvāṇi cūrṇitānīha gālitāni vimiśrayet <note place="foot" type="variant" n="11">ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate</note> ) | ṣaḍbhiśca śarkarābhāgairīṣatsaindhavamākṣikaiḥ ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">piṇḍitaṃ bhakṣayitvā tu tataḥ śītāmbu pāyayet | bastiruktṛḍjvaracchardiśoṣapāṇḍubhramāpaham ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">niryantraṇamidaṃ sarvaviṣaghnaṃ tu virecanam | trivṛdaṣṭakasañjño'yaṃ praśastaḥ pittarogiṇām ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">bhakṣyaḥ kṣīrānupāno vā pittaśleṣmāturairnaraiḥ | bhakṣyarūpasadharmatvādāḍhyeṣveva vidhīyate ||59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">tilvakasya tvacaṃ bāhyāmantarvalkavivarjitām | cūrṇayitvā tu dvau bhāgau tatkaṣāyeṇa gālayet ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">tṛtīyaṃ bhāvitaṃ tena bhāgaṃ śuṣkaṃ tu bhāvitam | daśamūlīkaṣāyeṇa trivṛdvatsamprayojayet ||61||</seg> vidhānaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘vidhānaṃ tvakṣu nirdiṣṭaṃ phalānāmatha vakṣyate’ ityardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate</note> tvakṣu nirdiṣṭaṃ ... |62|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">... phalānāmatha vakṣyate | harītakyāḥ phalaṃ tvasthivimuktaṃ doṣavarjitam ||62||</seg> <seg type="unit" n="63">yojyaṃ trivṛdvidhānena sarvavyādhinibarhaṇam | rasāyanaṃ paraṃ medhyaṃ duṣṭāntarvraṇaśodhanam ||63||</seg> <seg type="unit" n="64">harītakī viḍaṅgāni saindhavaṃ nāgaraṃ trivṛt | maricāni ca tatsarvaṃ gomutreṇa virecanam ||64||</seg> <seg type="unit" n="65">harītakī bhadradāru kuṣṭhaṃ pūgaphalaṃ tathā | saindhavaṃ śṛṅgaveraṃ ca gomūtreṇa virecanam ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">nīlinīphalacūrṇaṃ tu nāgarābhayayostathā | lihyādguḍena salilaṃ paścāduṣṇaṃ pibennaraḥ ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">pippalyādikaṣāyeṇa pibetpiṣṭāṃ harītakīm | saindhavopahitāṃ sadya eṣa yogo virecayet ||67||</seg> <seg type="unit" n="68">harītakī bhakṣyamāṇā nāgareṇa guḍena vā | saindhavopahitā vā'pi sātatyenāgnidīpanī ||68||</seg> <seg type="unit" n="69">vātānulomanī vṛṣyā cendriyāṇāṃ prasādanī | santarpaṇakṛtān rogān prāyo hanti harītakī ||69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">śītamāmalakaṃ rūkṣaṃ pittamedaḥkaphāpaham | bibhītakamanuṣṇaṃ tu kaphapittanibarhaṇam ||70||</seg> trīṇyapyamlakaṣāyāṇi satiktamadhurāṇi ca |71|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">triphalā sarvarogaghnī tribhāgaghṛtamūrcchitā ||71||</seg> vayasaḥ sthāpanaṃ cāpi kuryāt santatasevitā |72|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">harītakīvidhānena phalānyevaṃ prayojayet ||72||</seg> virecanāni sarvāṇi... |73|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">... viśeṣāccaturaṅgulāt | phalaṃ kāle samuddhṛtya sikatāyāṃ nidhāpayet ||73||</seg> <seg type="unit" n="74">saptāhamātape śuṣkamato majjānamuddharet | tailaṃ grāhyaṃ jale paktvā tilavadvā prapīḍya ca ||74||</seg> <seg type="unit" n="75">tasyopayogo bālānāṃ yāvadvarṣāṇi dvādaśa | lihyāderaṇḍatailena kuṣṭhatrikaṭukānvitam ||75||</seg> sukhodakaṃ cānupibedeṣa yogo virecayet |76|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">eraṇḍatailaṃ triphalākvāthena triguṇena tu ||76||</seg> <seg type="unit" n="77">yuktaṃ pītaṃ tathā kṣīrarasābhyāṃ tu virecayet | bālavṛddhakṣatakṣīṇasukumāreṣu yojitam ||77||</seg> phalānāṃ vidhiruddiṣṭaḥ .... |78|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">... kṣīrāṇāṃ śṛṇu suśruta! | virecanānāṃ tīkṣṇānāṃ payaḥ saudhaṃ paraṃ matam ||78||</seg> <seg type="unit" n="79">ajñaprayuktaṃ taddhanti viṣavat karmavibhramāt | vijānatā prayuktaṃ tu mahāntamapi sañcayam ||79||</seg> bhinattyāśveva doṣāṇāṃ rogān hanti ca dustarān |80|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">mahatyāḥ pañcamūlyāstu bṛhatyoścaikaśaḥ pṛthak ||80||</seg> <seg type="unit" n="81">kaṣāyaiḥ samabhāgaṃ tu tadaṅgāreṣu <note place="foot" type="variant" n="13">‘tadaṅgārairviśoṣitam’ iti pā.</note> śoṣitam | amlādibhiḥ pūrvavattu prayojyaṃ kolasammitam ||81||</seg> <seg type="unit" n="82">mahāvṛkṣapayaḥ pītairyavāgūstaṇḍulaiḥ kṛtā | pītā virecayatyāśu guḍenotkārikā kṛtā ||82||</seg> <seg type="unit" n="83">leho vā sādhitaḥ samyak snuhīkṣīrapayoghṛtaiḥ <note place="foot" type="variant" n="14">‘snuhīkṣīrasitāghṛtaiḥ’ iti pā.</note>| bhāvitāstu snuhīkṣīre pippalyo lavaṇānvitāḥ ||83||</seg> cūrṇaṃ kāmpillakaṃ vā'pi tatpītaṃ guṭikīkṛtam |84|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">saptalā śaṅkhinī dantī trivṛdāragvadhaṃ gavām ||84||</seg> <seg type="unit" n="85">mūtreṇāplāvya saptāhaṃ snuhīkṣīre tataḥ param | kīrṇaṃ tenaiva cūrṇena mālyaṃ vasanameva ca ||85||</seg> āghrāyāvṛtya vā samyaṅmṛdukoṣṭho viricyate |86|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">kṣīratvakphalamūlānāṃ vidhānaiḥ parikīrtitaiḥ | avekṣya samyagrogādīn yathāvadupayojayet ||86||</seg> <seg type="unit" n="87">trivṛcchāṇā mitāstisrastisraśca triphalātvacaḥ | viḍaṅgapippalīkṣāraśāṇāstisraśca cūrṇitāḥ ||87||</seg> <seg type="unit" n="88">lihyāt sarpirmadhubhyāṃ ca modakaṃ vā guḍena vā | bhakṣayenniṣparīhārametacchreṣṭhaṃ virecanam ||88||</seg> <seg type="unit" n="89">gulmaṃ plīhodaraṃ kāsaṃ halīmakamarocakam | kaphavātakṛtāṃścānyān vyādhīnetadvyapohati ||89||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">ghṛteṣu taileṣu payaḥsu cāpi madyeṣu mūtreṣu tathā raseṣu | bhakṣyānnalehyeṣu ca teṣu teṣu virecanānyagramatirvidadhyāt ||90||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">kṣīraṃ rasaḥ kalkamatho kaṣāyaḥ śṛtaśca śītaśca tathaiva cūrṇam <note place="foot" type="variant" n="16">‘phāṇṭam’ iti pā.</note>| kalpāḥ ṣaḍete khalu bheṣajānāṃ yathottaraṃ te laghavaḥ pradiṣṭāḥ ||91||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne virecanadravyavikalpavijñānīyo nāma catuścatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||44||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="45" xml:id="su.1.45">
          <head>dravadravyavidhyadhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto dravadravyavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">pānīyamāntarīkṣamanirdeśyarasamamṛtaṃ jīvanaṃ tarpaṇaṃ dhāraṇamāśvāsajananaṃ śramaklamapipāsāmadamūrcchātandrānidrādāhapraśamanamekāntataḥ pathyatamaṃ ca ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tadevāvanipatitamanyatamaṃ rasamupalabhate sthānaviśeṣānnadīnadasarastaḍāgavāpīkūpacuṇṭīprasravaṇodbhidavikirakedārapalvalādi ṣu sthāneṣvavasthitamiti ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatra, ‘lohitakapilapāṇḍunīlapītaśukleṣvavanipradeśeṣu madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāṇi yathāsaṅkhyamudakāni sambhavanti’ ityeke bhāṣante ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tattu na samyak; pṛthivyādīnāmanyonyānupraveśakṛtaḥ salilaraso bhavatyutkarṣāpakarṣeṇa | tatra, svalakṣaṇabhūyiṣṭhāyāṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘svaguṇabhūyiṣṭhāyām’ iti pā.</note> bhūmāvamlaṃ lavaṇaṃ ca; ambuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ madhuraṃ; tejoguṇabhūyiṣṭhāyāṃ kaṭukaṃ tiktaṃ ca; vāyuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ kaṣāyam; ākāśaguṇabhūyiṣṭhāyāmavyaktarasam, avyaktaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘avyaktaṃ hyākāśamityataḥ’ iti kvaciddhastalikhitapustake na paṭhyate</note> hyākāśamityataḥ; tat pradhānamavyaktarasatvāt, tatpeyamāntarīkṣālābhe ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tatrāntarīkṣaṃ caturvidham | tadyathā- dhāraṃ, kāraṃ, tauṣāraṃ, haimamiti | teṣāṃ dhāraṃ pradhānaṃ, laghutvāt; tat punardvividhaṃ- gāṅgaṃ, sāmudraṃ ceti | tatra gāṅgamāśvayuje māsi prāyaśo varṣati | tayordvayorapi parīkṣaṇaṃ kurvīta- śālyodanapiṇḍamakuthitamavidagdhaṃ rajatabhājanopahitaṃ varṣati deve bahiṣkurvīta, sa yadi muhūrtaṃ sthitastādṛśa eva bhavati tadā gāṅgaṃ patatītyavagantavyaṃ; varṇānyatve sikthapraklede ca sāmudramiti vidyāt, tannopādeyam | sāmudramapyāśvayuje māsi gṛhītaṃ gāṅgavadbhavati | gāṅgaṃ punaḥ pradhānaṃ, tadupādadītāśvayuje māsi | śuciśuklavitatapaṭaikadeśacyutamathavā harmyatalaparibhraṣṭamanyairvā śucibhirbhājanairgṛhītaṃ sauvarṇe rājate mṛnmaye vā pātre nidadhyāt | tat sarvakālamupayuñjīta, tasyālābhe bhaumam | taccākāśaguṇabahulam | tat punaḥ saptavidham | tadyathā- kaupaṃ, nādeyaṃ, sārasaṃ, tāḍāgaṃ, prāsravaṇam, audbhidaṃ, cauṇṭyamiti ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tatra varṣāsvāntarikṣamaudbhidaṃ vā seveta, mahāguṇatvāt; śaradi sarvaṃ, prasannatvāt; hemante sārasaṃ tāḍāgaṃ vā; vasante kaupaṃ prāsravaṇaṃ vā; grīṣme'pyevaṃ; prāvṛṣi cauṇṭyamanabhivṛṣṭaṃ sarvaṃ ceti ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">kīṭamūtrapurīṣāṇḍaśavakothapradūṣitam | tṛṇaparṇotkarayutaṃ kaluṣaṃ viṣasaṃyutam ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">yo'vagāheta varṣāsu pibedvā'pi navaṃ jalam | sa bāhyābhyantarān rogān prāpnuyāt kṣiprameva tu ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tatra yat paṅkaśaivalahaṭhatṛṇapadmapatraprabhṛtibhiravacchannaṃ raviśaśikiraṇānilairnābhijuṣṭaṃ gandhavarṇarasopasṛṣṭaṃ tadvyāpannamiti vidyāt | tasya sparśarūparasagandhavīryavipākadoṣāḥ ṣaṭ sambhavanti | tatra, kharatā paicchilyamauṣṇyaṃ dantagrāhitā ca sparśadoṣaḥ, paṅkasikatāśaivālabahuvarṇatā rūpadoṣaḥ; vyaktarasatā rasadoṣaḥ; aniṣṭagandhatā gandhadoṣaḥ; yadupayuktaṃ tṛṣṇāgauravaśūlakaphaprasekānāpādayati sa viryadoṣaḥ; yadupayuktaṃ cirādvipacyate viṣṭambhayati vā sa vipākadoṣa iti | ta ete āntarikṣe na santi ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">vyāpannasya cāgnikvathanaṃ sūryātapapratāpanaṃ taptāyaḥpiṇḍasikatāloṣṭrāṇāṃ vā nirvāpaṇaṃ prasādanaṃ ca kartavyaṃ, nāgacampakotpalapāṭalāpuṣpaprabhṛtibhiścādhivāsanamiti ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">sauvarṇe rājate tāmre kāṃsye maṇimaye'pi vā | puṣpāvataṃsaṃ bhaume vā sugandhi salilaṃ pibet ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">vyāpannaṃ varjayennityaṃ toyaṃ yaccāpyanārtavam | doṣasañjananaṃ hyetannādadītāhitaṃ tu tat ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">vyāpannamudakaṃ yastu pibatīhāprasāditam | śvayathuṃ pāṇḍurogaṃ ca tvagdoṣamavipākatām ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">śvāsakāsapratiśyāyaśūlagulmodarāṇi ca | anyānvā <note place="foot" type="variant" n="8">‘vividhān’ iti pā.</note> viṣamānrogānprāpnuyādacireṇa saḥ ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">tatra sapta kaluṣasya prasādanāni bhavanti | tadyathā- katakagomedakabisagranthiśaivālamūlavastrāṇi muktāmaṇiśceti ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">pañca nikṣepaṇāni bhavanti | tadyathā- phalakaṃ, tryaṣṭakaṃ, muñjavalaya, udakamañcikā, śikyaṃ ceti ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">sapta śītīkaraṇāni bhavanti; tadyathā- pravātasthāpanam, udakaprakṣepaṇaṃ, yaṣṭikābhrāmaṇaṃ, vyajanaṃ, vastroddharaṇaṃ, vālukāprakṣepaṇaṃ, śikyāvalambanaṃ ceti ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">nirgandhamavyaktarasaṃ tṛṣṇāghnaṃ śuci śītalam | acchaṃ laghu ca hṛdyaṃ ca toyaṃ guṇavaducyate ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">tatra nadyaḥ paścimābhimukhāḥ pathyāḥ, laghūdakatvāt; pūrvābhimukhāstu na praśasyante, gurūdakatvāt; dakṣiṇābhimukhā nātidoṣalāḥ, sādhāraṇatvāt | tatra sahyaprabhavāḥkuṣṭhaṃ janayanti, vindhyaprabhavāḥ kuṣṭhaṃ pāṇḍurogaṃ ca, malayaprabhavāḥ kṛmīn, mahendraprabhavāḥ ślīpadodarāṇi, himavatprabhavā hṛdrogaśvayathuśirorogaślīpadagalagaṇḍān, prācyāvantyā aparāvantyāścārśāṃsyupajanayanti, pāriyātraprabhavāḥ pathyā balārogyakarya iti ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">nadyaḥ śīghravahā laghvyaḥ proktā yāścāmalodakāḥ | gurvyaḥ śaivālasañchannāḥ kaluṣā mandagāśca yāḥ ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">prāyeṇa nadyo maruṣu satiktā lavaṇānvitāḥ | laghvyaḥ samadhurāścaiva pauruṣeyā bale hitāḥ ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">tatra sarveṣāmeva bhaumānāṃ grahaṇaṃ pratyūṣasi, tatra hyamalatvaṃ śaityaṃ cādhikaṃ bhavati, sa eva cāpāṃ paro guṇa iti ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">divārkakiraṇairjuṣṭaṃ niśāyāminduraśmibhiḥ | arūkṣamanabhiṣyandi tattulyaṃ gaganāmbunā ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">gaganāmbu tridoṣaghnaṃ gṛhītaṃ yat subhājane | balyaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ pātrāpekṣi tataḥ param ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">rakṣoghnaṃ śītalaṃ hlādi jvaradāhaviṣāpaham | candrakāntodbhavaṃ vāri pittaghnaṃ vimalaṃ smṛtam ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">mūrcchāpittoṣṇadāheṣu viṣe rakte madātyaye | bhramaklamaparīteṣu tamake vamathau tathā ||28||</seg> ūrdhvage raktapitte ca śītamambhaḥ praśasyate |29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">pārśvaśūle pratiśyāye vātaroge galagrahe ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">ādhmāne stimite koṣṭhe sadyaḥśuddhe navajvare | hikkāyāṃ snehapīte ca śītāmbu parivarjayet ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">nādeyaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ dīpanaṃ laghu lekhanam | tadabhiṣyandi madhuraṃ sāndraṃ guru kaphāvaham ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">tṛṣṇāghnaṃ sārasaṃ balyaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ laghu | tāḍāgaṃ vātalaṃ svādu kaṣāyaṃ kaṭupāki ca ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">vātaśleṣmaharaṃ vāpyaṃ sakṣāraṃ kaṭu pittalam | sakṣāraṃ pittalaṃ kaupaṃ śleṣmaghnaṃ dīpanaṃ laghu ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">cauṇṭyamagnikaraṃ rūkṣaṃ madhuraṃ kaphakṛnna ca | kaphaghnaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ laghu prasravaṇodbhavam ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">madhuraṃ pittaśamanamavidāhyaudbhidaṃ smṛtam | vaikiraṃ kaṭu sakṣāraṃ śleṣmaghnaṃ laghu dīpanam ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">kaidāraṃ madhuraṃ proktaṃ vipāke guru doṣalam | tadvatpālvalamuddiṣṭaṃ viśeṣāddoṣalaṃ tu tat ||36||</seg> sāmudramudakaṃ visraṃ lavaṇaṃ sarvadoṣakṛt |37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">anekadoṣamānūpaṃ vāryabhiṣyandi garhitam ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">ebhirdoṣairasaṃyuktaṃ niravadyaṃ tu jāṅgalam | pāke'vidāhi tṛṣṇāghnaṃ praśastaṃ prītivardhanam ||38||</seg> dīpanaṃ svādu śītaṃ ca toyaṃ sādhāraṇaṃ laghu |39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">kaphamedo'nilāmaghnaṃ dīpanaṃ bastiśodhanam ||39||</seg> śvāsakāsajvaraharaṃ pathyamuṣṇodakaṃ sadā |40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">yat kvāthyamānaṃ nirvegaṃ niṣphenaṃ nirmalaṃ laghu ||40||</seg> caturbhāgāvaśeṣaṃ tu tattoyaṃ guṇavat smṛtam |41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">na ca paryuṣitaṃ deyaṃ kadācidvāri jānatā ||41||</seg> amlībhūtaṃ kaphotkledi na hitaṃ tat pipāsave |42|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">madyapānātsamudbhūte roge pittotthite tathā ||42||</seg> sannipātasamutthe ca śṛtaśītaṃ praśasyate |43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">snigdhaṃ svādu himaṃ hṛdyaṃ dīpanaṃ bastiśodhanam ||43||</seg> vṛṣyaṃ pittapipāsāghnaṃ nālikerodakaṃ guru |44|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">dāhātīsārapittāsṛṅmūrcchāmadyaviṣārtiṣu ||44||</seg> śṛtaśītaṃ jalaṃ śastaṃ tṛṣṇācchardibhrameṣu ca |45|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">arocake pratiśyāye praseke śvayathau kṣaye ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">mande'gnāvudare kuṣṭhe jvare netrāmaye tathā | vraṇe ca madhumehe ca pānīyaṃ mandamācaret ||46||</seg> iti jalavargaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">atha kṣīravargaḥ | gavyamājaṃ tathā cauṣṭramāvikaṃ māhiṣaṃ ca yat | aśvāyāścaiva nāryāśca kareṇūnāṃ ca yatpayaḥ ||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">tattvanekauṣadhirasaprasādaṃ prāṇadaṃ guru | madhuraṃ picchilaṃ śītaṃ snigdhaṃ ślakṣṇaṃ saraṃ mṛdu | sarvaprāṇabhṛtāṃ tasmāt sātmyaṃ kṣīramihocyate ||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">tatra sarvameva kṣīraṃ prāṇināmapratiṣiddhaṃ jātisātmyāt, vātapittaśoṇitamānaseṣvapi vikāreṣvaviruddhaṃ, jīrṇajvarakāsaśvāsaśoṣakṣayagulmonmādodaramūrcchābhramamadadāhapipāsāhṛdbastidoṣa- pāṇḍurogagrahaṇīdoṣārśaḥśūlodāvartātisārapravāhikāyonirogagarbhāsrāvaraktapittaśramaklamaharaṃ, pāpmāpahaṃ balyaṃ vṛṣyaṃ vājīkaraṇaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ vayaḥsthāpanamāyuṣyaṃ jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ sandhānaṃ vamanavirecanāsthāpanaṃ tulyaguṇatvāccaujaso vardhanaṃ bālavṛddhakṣatakṣīṇānāṃ kṣudvyavāyavyāyāmakarśitānāṃ ca pathyatamam ||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">alpābhiṣyandi gokṣīraṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘gokṣīramanabhiṣyandi’ iti pā.</note> snigdhaṃ guru rasāyanam | raktapittaharaṃ śītaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ ||50||</seg> jīvanīyaṃ tathā vātapittaghnaṃ paramaṃ smṛtam |51|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">gavyatulyaguṇaṃ tvājaṃ viśeṣācchoṣiṇāṃ hitam ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">dīpanaṃ laghu saṅgrāhi śvāsakāsāsrapittanut <note place="foot" type="variant" n="10">‘śvāsakāsāmlapittanut’ iti pā.</note>| ajānāmalpakāyatvāt kaṭutiktaniṣevaṇāt ||52||</seg> nātyambupānādvyāyāmāt sarvavyādhiharaṃ payaḥ |53|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">rūkṣoṣṇaṃ lavaṇaṃ kiñcidauṣṭraṃ svādurasaṃ laghu ||53||</seg> śophagulmodarārśoghnaṃ kṛmikuṣṭhaviṣāpaham |54|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">āvikaṃ madhuraṃ snigdhaṃ guru pittakaphāvaham ||54||</seg> pathyaṃ kevalavāteṣu kāse cānilasambhave |55|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">mahābhiṣyandi madhuraṃ māhiṣaṃ vahnināśanam ||55||</seg> nidrākaraṃ śītataraṃ gavyāt snigdhataraṃ guru |56|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">uṣṇamaikaśaphaṃ balyaṃ śākhāvātaharaṃ payaḥ ||56||</seg> madhurāmlarasaṃ rūkṣaṃ lavaṇānurasaṃ laghu |57|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">nāryāstu madhuraṃ stanyaṃ kaṣāyānurasaṃ himam ||57||</seg> nasyāścyotanayoḥ pathyaṃ jīvanaṃ laghu dīpanam |58|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">hastinyā madhuraṃ vṛṣyaṃ kaṣāyānurasaṃ guru ||58||</seg> snigdhaṃ sthairyakaraṃ śītaṃ cakṣuṣyaṃ balavardhanam |59|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">prāyaḥ prābhātikaṃ kṣīraṃ guru viṣṭambhi śītalam ||59||</seg> rātryāḥ somaguṇatvācca vyāyāmābhāvatastathā |60|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">divākarābhitaptānāṃ vyāyāmānilasevanāt ||60||</seg> śramaghnaṃ vātanuccaiva cakṣuṣyaṃ cāparāhṇikam |61|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">payo'bhiṣyandi gurvāmaṃ prāyaśaḥ parikīrtitam ||61||</seg></ab>
          <ab type="mula">tadevoktaṃ laghutaramanabhiṣyandi vai śṛtam |62|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">varjayitvā striyāḥ stanyamāmameva hi taddhitam ||62||</seg></ab>
          <ab type="mula">dhāroṣṇaṃ guṇavat kṣīraṃ viparītamato'nyathā |63|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">tadevātiśṛtaṃ śītaṃ guru bṛṃhaṇamucyate ||63||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">aniṣṭagandhamamlaṃ ca vivarṇaṃ virasaṃ ca yat | varjyaṃ salavaṇaṃ kṣīraṃ yacca vigrathitaṃ bhavet ||64||</seg> iti kṣīravargaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">atha dadhivargaḥ | dadhi tu madhuramamlamatyamlaṃ ceti; tatkaṣāyānurasaṃ snigdhamuṣṇaṃ pīnasaviṣamajvarātisārārocakamūtrakṛcchrakārśyāpahaṃ vṛṣyaṃ prāṇakaraṃ maṅgalyaṃ ca ||65||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">mahābhiṣyandi madhuraṃ kaphamedovivardhanam | kaphapittakṛdamlaṃ syādatyamlaṃ raktadūṣaṇam ||66||</seg></ab>
          <ab type="mula">vidāhi sṛṣṭaviṇmūtraṃ mandajātaṃ tridoṣakṛt |67|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">snigdhaṃ vipāke madhuraṃ dīpanaṃ balavardhanam ||67||</seg> vātāpahaṃ pavitraṃ ca dadhi gavyaṃ rucipradam |68|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">dadhyājaṃ kaphapittaghnaṃ laghu vātakṣayāpaham ||68||</seg> durnāmaśvāsakāseṣu hitamagneśca dīpanam |69|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">vipāke madhuraṃ vṛṣyaṃ vātapittaprasādanam ||69||</seg> balāsavardhanaṃ snigdhaṃ viśeṣāddadhi māhiṣam |70|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">vipāke kaṭu sakṣāraṃ guru <note place="foot" type="variant" n="11">‘sakṣāramamlaṃ bhedyuṣṭrijaṃ’ iti pā.</note> bhedyauṣṭrikaṃ dadhi ||70||</seg> vātamarśāṃsi kuṣṭhāni kṛmīn hantyudarāṇi ca |71|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">kopanaṃ kaphavātānāṃ durnāmnāṃ cāvikaṃ dadhi ||71||</seg> rase pāke ca madhuramatyabhiṣyandi doṣalam |72|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">dīpanīyamacakṣuṣyaṃ vāḍavaṃ dadhi vātalam ||72||</seg> rūkṣamuṣṇaṃ kaṣāyaṃ ca kaphamūtrāpahaṃ ca tat |73|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">snigdhaṃ vipāke madhuraṃ balyaṃ santarpaṇaṃ guru ||73||</seg> cakṣuṣyamagryaṃ doṣaghnaṃ dadhi nāryā guṇottaram |74|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">laghu pāke balāsaghnaṃ vīryoṣṇaṃ paktināśanam ||74||</seg> kaṣāyānurasaṃ nāgyā dadhi varcovivardhanam |75|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">dadhīnyuktāni yānīha gavyādīni pṛthak pṛthak ||75||</seg> vijñeyamevaṃ sarveṣu gavyameva guṇottaram |76|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">vātaghnaṃ kaphakṛt snigdhaṃ bṛṃhaṇaṃ nātipittakṛt ||76||</seg> kuryādbhaktābhilāṣaṃ ca dadhi yat suparisrutam |77|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">śṛtāt kṣīrāttu yajjātaṃ guṇavaddadhi tat smṛtam ||77||</seg> vātapittaharaṃ rucyaṃ dhātvagnibalavardhanam |78|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">dadhnaḥ saro gururvṛṣyo vijñeyo'nilanāśanaḥ ||78||</seg> vahnervidhamanaścāpi kaphaśukravivardhanaḥ |79|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">dadhi tvasāraṃ rūkṣaṃ ca grāhi viṣṭambhi vātalam ||79||</seg> dīpanīyaṃ laghutaraṃ sakaṣāyaṃ rucipradam |80|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">śaradgrīṣmavasanteṣu prāyaśo dadhi garhitam ||80||</seg> hemante śiśire caiva varṣāsu dadhi śasyate |81|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">tṛṣṇāklamaharaṃ mastu laghu srotoviśodhanam ||81||</seg> <seg type="unit" n="82">amlaṃ kaṣāyaṃ madhuramavṛṣyaṃ kaphavātanut | prahlādanaṃ prīṇanaṃ ca bhinattyāśu malaṃ ca tat | balamāvahate kṣipraṃ bhaktacchandaṃ karoti ca ||82||</seg> <seg type="unit" n="83">svādvamlamatyamlakamandajātaṃ tathā śṛtakṣīrabhavaṃ saraśca | asāramevaṃ dadhi saptadhā'smin varge smṛtā mastuguṇāstathaiva ||83||</seg> iti dadhivargaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">atha takravargaḥ | takraṃ tu madhuramamlaṃ kaṣāyānurasamuṣṇavīryaṃ laghurūkṣamagnidīpanaṃ garaśophātisāragrahaṇīpāṇḍurogārśaḥplīhagulmārocakaviṣamajvaratṛṣṇācchardiprasekaśūlabhedaḥśleṣmānilaharaṃ madhuravipākaṃ hṛdyaṃ mūtrakṛcchrasnehavyāpatpraśamanamavṛṣyaṃ ca ||84||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">manthanādipṛthagbhūtasnehamardhodakaṃ ca yat | nātisāndradravaṃ takraṃ svādvamlaṃ tuvaraṃ rase | yattu sasnehamajalaṃ mathitaṃ gholamucyate ||85||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">naiva takraṃ kṣate dadyānnoṣṇakāle na durbale | na mūrcchābhramadāheṣu na roge raktapaittike ||86||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">śītakāle'gnimāndye ca kaphottheṣvāmayeṣu ca | mārgāvarodhe duṣṭe ca vāyau takraṃ praśasyate ||87||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">tat punarmadhuraṃ śleṣmaprakopaṇaṃ pittapraśamanaṃ ca; amlaṃ vātaghnaṃ pittakaraṃ ca ||88||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">vāte'mlaṃ saindhavopetaṃ, svādu pitte saśarkaram | pibettakraṃ kaphe cāpi vyoṣakṣārasamanvitam ||89||</seg></ab>
          <ab type="mula">grāhiṇī vātalā rūkṣā durjarā takrakūrcikā |90|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">takrāllaghutaro maṇḍaḥ kūrcikādadhitakrajaḥ ||90||</seg></ab>
          <ab type="mula">guruḥ kilāṭo'nilahā puṃstvanidrāpradaḥ smṛtaḥ |91|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">madhurau bṛṃhaṇau vṛṣyau tadvatpīyūṣamoraṭau ||91||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="92">navanītaṃ punaḥ sadyaskaṃ laghu sukumāraṃ madhuraṃ kaṣāyamīṣadamlaṃ śītalaṃ medhyaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ saṅgrāhi pittānilaharaṃ vṛṣyamavidāhi kṣayakāsavraṇaśoṣārśo'rditāpahaṃ, cirotthitaṃ guru kaphamedovivardhanaṃ <note place="foot" type="variant" n="13">‘kaphamedovilayanaṃ’ iti pā.</note> balakaraṃ bṛṃhaṇaṃ śoṣaghnaṃ viśeṣeṇa bālānāṃ praśasyate ||92||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">kṣīrotthaṃ punarnavanītamutkṛṣṭasnehamādhuryamatiśītaṃ saukumāryakaraṃ cakṣuṣyaṃ saṅgrāhi raktapittanetrarogaharaṃ prasādanaṃ ca ||93||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">santānikā punarvātaghnī tarpaṇī vṛṣyā balyā snigdhā rucyā madhurā madhuravipākā raktapittaprasādanī gurvī ca ||94||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">vikalpa eṣa dadhyādiḥ śreṣṭho gavyo'bhivarṇitaḥ | vikalpānavaśiṣṭāṃstu kṣīravīryātsamādiśet ||95||</seg> iti takravargaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">atha ghṛtam | ghṛtaṃ tu madhuraṃ saumyaṃ mṛdu śītavīryamanabhiṣyandi snehanamudāvartonmādāpasmāraśūlajvarānāhavātapittapraśamanamagnidīpanaṃ smṛtimatimedhākāntisvaralāvaṇyasaukumāryaujastejobalakaramāyuṣyaṃ vṛṣyaṃ medhyaṃ vayaḥsthāpanaṃ guru cakṣuṣyaṃ śleṣmābhivardhanaṃ pāpmālakṣmīpraśamanaṃ viṣaharaṃ rakṣoghnaṃ ca ||96||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">vipāke madhuraṃ śītaṃ vātapittaviṣāpaham | cakṣuṣyamagryaṃ balyaṃ ca gavyaṃ sarpirguṇottaram ||97||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">ājaṃ ghṛtaṃ dīpanīyaṃ cakṣuṣyaṃ balavardhanam | kāse śvāse kṣaye cāpi pathyaṃ pāke ca tallaghu ||98||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">madhuraṃ raktapittaghnaṃ guru pāke kaphāvaham | vātapittapraśamanaṃ suśītaṃ māhiṣaṃ ghṛtam ||99||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="100">auṣṭraṃ kaṭu ghṛtaṃ pāke śophakrimiviṣāpaham | dīpanaṃ kaphavātaghnaṃ kuṣṭhagulmodarāpaham ||100||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">pāke laghvāvikaṃ sarpirna ca pittaprakopaṇam | kaphe'nile yonidoṣe śoṣe <note place="foot" type="variant" n="16">‘śophe’ iti pā.</note> kampe ca taddhitam ||101||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">pāke laghūṣṇavīryaṃ ca kaṣāyaṃ kaphanāśanam | dīpanaṃ baddhamūtraṃ ca vidyādaikaśaphaṃ ghṛtam ||102||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="103">cakṣuṣyamagryaṃ strīṇāṃ tu sarpiḥ syādamṛtopamam | vṛddhiṃ karoti dehāgnyorlaghupākaṃ viṣāpaham ||103||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="104">kaṣāyaṃ baddhaviṇmūtraṃ tiktamagnikaraṃ laghu | hanti kāreṇavaṃ sarpiḥ kaphakuṣṭhaviṣakrimīn ||104||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">kṣīraghṛtaṃ punaḥ saṅgrāhi raktapittabhramamūrcchāpraśamanaṃ netrarogahitaṃ ca ||105||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="106">sarpirmaṇḍastu madhuraḥ saro yoniśrotrākṣiśirasāṃ śūlaghno bastinasyākṣipūraṇeṣūpadiśyate ||106||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="107">sarpiḥ purāṇaṃ saraṃ kaṭuvipākaṃ <note place="foot" type="variant" n="17">‘kaṭupāki’ iti pā.</note> tridoṣāpahaṃ mūrcchāmadonmādodarajvaragaraśoṣāpasmārayoniśrotrākṣiśira śūlaghnaṃ dīpanaṃ bastinasyapūraṇeṣūpadiśyate ||107||</seg> <seg type="unit" n="108">bhavati cātra- purāṇaṃ timiraśvāsapīnasajvarakāsanut | mūrcchākuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśanam ||108||</seg> <seg type="unit" n="109">(ekādaśaśataṃ caiva vatsarānuṣitaṃ ghṛtam | rakṣoghnaṃ kumbhasarpiḥ syāt paratastu <note place="foot" type="variant" n="18">‘tatparaṃ tu’ iti pā.</note> mahāghṛtam ||109||</seg> <seg type="unit" n="110">peyaṃ mahāghṛtaṃ bhūtaiḥ kaphaghnaṃ pavanādhikaiḥ | balyaṃ pavitraṃ medhyaṃ ca viśeṣāttimirāpaham ||110||</seg> <seg type="unit" n="111">sarvabhūtaharaṃ caiva ghṛtametat praśasyate) ||111||</seg> iti ghṛtavargaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="112">atha tailāni | tailaṃ tvāgneyamuṣṇaṃ tīkṣṇaṃ madhuraṃ madhuravipākaṃ bṛṃhaṇaṃ prīṇanaṃ vyavāyi sūkṣmaṃ viśadaṃ guru saraṃ vikāsi vṛṣyaṃ tvakprasādanaṃ medhāmārdavamāṃsasthairyavarṇabalakaraṃ cakṣuṣyaṃ baddhamūtraṃ lekhanaṃ tiktakaṣāyānurasaṃ pācanamanilabalāsakṣayakaraṃ <note place="foot" type="variant" n="19">‘pācanaṃ’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate</note> krimighnamaśitapittajananaṃ <note place="foot" type="variant" n="20">hārāṇacandrastu ‘aśītapittajananaṃ’ iti paṭhati, vyākhyānayati ca- ‘śītapittotpattipratibandhītyaśītapittajananaṃ, nañaścāsya virodhavācitvāt| etadabhyañjanaśīlānāṃ śītapittaṃ na jāyata iti niṣkarṣaḥ’ iti</note> yoniśiraḥkarṇaśūlapraśamanaṃ garbhāśayaśodhanaṃ ca, tathā chinnabhinnaviddhotpiṣṭacyutamathitakṣatapiccitabhagnasphuṭitakṣārāgnidagdhaviśliṣṭadāritā bhihatadurbhagnamṛgavyālavidaṣṭaprabhṛtiṣu ca pariṣekābhyaṅgāvagāhādiṣu tilatailaṃ praśasyate ||112||</seg> <seg type="unit" n="113">tadbastiṣu ca pāneṣu nasye karṇākṣipūraṇe | annapānavidhau cāpi prayojyaṃ vātaśāntaye ||113||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="114">eraṇḍatailaṃ madhuramuṣṇaṃ tīkṣṇaṃ dīpanaṃ kaṭu kaṣāyānurasaṃ sūkṣmaṃ srotoviśodhanaṃ tvacyaṃ vṛṣyaṃ madhuravipākaṃ vayaḥsthāpanaṃ yoniśukraviśodhanamārogyamedhākāntismṛtibalakaraṃ vātakaphaharamadhobhāgadoṣaharaṃ ca ||114||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="115">nimbātasīkusumbhamūlakajīmūtakavṛkṣakakṛtavedhanārkakampillakahastikarṇapṛthvīkāpīlu- karañjeṅgudīśigrusarṣapasuvarcalāviḍaṅgajyotiṣmatīphalatailāni tīkṣṇāni laghūnyuṣṇavīryāṇi kaṭūni kaṭuvipākāni sarāṇyanilakaphakṛmikuṣṭhapramehaśirorogāpaharāṇi ceti ||115||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="116">vātaghnaṃ madhuraṃ teṣu kṣaumaṃ tailaṃ balāpaham | kaṭupākamacakṣuṣyaṃ snigdhoṣṇaṃ gurupittalam ||116||</seg> <seg type="unit" n="117">kṛmighnaṃ sārṣapaṃ tailaṃ kaṇḍūkuṣṭhāpahaṃ laghu | kaphamedonilaharaṃ lekhanaṃ kaṭu dīpanam ||117||</seg> <seg type="unit" n="118">kṛmighnamiṅgudītailamīṣattiktaṃ tathā laghu | kuṣṭhāmayakṛmiharaṃ dṛṣṭiśukrabalāpaham ||118||</seg> <seg type="unit" n="119">vipāke kaṭukaṃ tailaṃ kausumbhaṃ sarvadoṣakṛt | raktapittakaraṃ tīkṣṇamacakṣuṣyaṃ vidāhi ca ||119||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="120">kirātatiktakātimuktakabibhītakanālikerakolākṣoḍajīvantīpriyālakarbudāra- sūryavallītrapusairvārukakarkārukūṣmāṇḍaprabhṛtīnāṃ tailāni madhurāṇi madhuravipākāni vātapittapraśamanāni śītavīryāṇyabhiṣyandīni sṛṣṭamūtrāṇyagnisādanāni ceti ||120||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="121">madhūkakāśmaryapalāśatailāni madhurakaṣāyāṇi kaphapittapraśamanāni ||121||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="122">tuvarakabhallātakataile uṣṇe madhurakaṣāye tiktānurase vātakaphakuṣṭhamedomehakṛmipraśamane ubhayatobhāgadoṣahare ca ||122||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="123">saraladevadāruśiṃśapāgurugaṇḍīrasārasnehāstiktakaṭukaṣāyā duṣṭavraṇaśodhanāḥ kṛmikaphakuṣṭhānilaharāśca ||123||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="124">tumbīkośāmradantīdravantīśyāmāsaptalānīlikākampillakaśaṅkhinīsnehāstiktakaṭukaṣāyā adhobhāgadoṣaharāḥ kṛmikaphakuṣṭhānilaharā duṣṭavraṇaśodhanāśca ||124||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="125">yavatiktātailaṃ sarvadoṣapraśamanamīṣattiktamagnidīpanaṃ lekhanaṃ medhyaṃ pathyaṃ ca ||125||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="126">ekaiṣikātailaṃ madhuramatiśītaṃ pittaharamanilaprakopaṇaṃ śleṣmābhivardhanaṃ ca ||126||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="127">sahakāratailamīṣattiktamatisugandhi vātakaphaharaṃ rūkṣaṃ madhurakaṣāyaṃ rasavannātipittakaraṃ ca ||127||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="128">phalodbhavāni tailāni yānyuktānīha kānicit | guṇān karma ca vijñāya phalānīva <note place="foot" type="variant" n="22">‘phalavattāni nirdiśet’ iti pā.</note> vinirdiśet ||128||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="129">yāvantaḥ sthāvarāḥ snehāḥ samāsātparikīrtitāḥ | sarve tailaguṇā jñeyāḥ sarve cānilanāśanāḥ ||129||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="130">sarvebhyastviha tailebhyastilatailaṃ viśiṣyate | niṣpattestadguṇatvācca tailatvamitareṣvapi ||130||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="131">grāmyānūpaudakānāṃ ca vasāmedomajjāno gurūṣṇamadhurā vātaghnāḥ, jāṅgalaikaśaphakravyādādīnāṃ laghuśītakaṣāyā raktapittaghnāḥ, pratudaviṣkirāṇāṃ śleṣmaghnāḥ | tatra ghṛtatailavasāmedomajjāno yathottaraṃ guruvipākā vātaharāśca ||131||</seg> iti tailavargaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="132">atha madhuvargaḥ | madhu tu madhuraṃ kaṣāyānurasaṃ rūkṣaṃ śītamagnidīpanaṃ varṇyaṃ svaryaṃ laghu sukumāraṃ lekhanaṃ hṛdyaṃ vājīkaraṇaṃ sandhānaṃ śodhanaṃ ropaṇaṃ(saṅgrāhi <note place="foot" type="variant" n="23">‘saṅgrāhi’ iti keṣucitpustakeṣu na paṭhyate</note> ) cakṣuṣyaṃ prasādanaṃ sūkṣmamārgānusāri pittaśleṣmamedomehahikkāśvāsakāsātisāraccharditṛṣṇākṛmiviṣapraśamanaṃ hlādi tridoṣapraśamanaṃ ca; tattu laghutvāt kaphaghnaṃ, paicchilyānmādhuryāt kaṣāyabhāvācca vātapittaghnam ||132||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="133">pauttikaṃ bhrāmaraṃ kṣaudraṃ mākṣikaṃ chātrameva ca | ārghyamauddālakaṃ dālamityaṣṭau madhujātayaḥ ||133||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="134">viśeṣātpauttikaṃ teṣu rūkṣoṣṇaṃ saviṣānvayāt | vātāsṛkpittakṛcchedi vidāhi madakṛnmadhu ||134||</seg> <seg type="unit" n="135">paicchilyāt svādubhūyastvādbhrāmaraṃ gurusañjñitam | kṣaudraṃ viśeṣato jñeyaṃ śītalaṃ laghu lekhanam ||135||</seg> <seg type="unit" n="136">tasmāllaghutaraṃ rūkṣaṃ mākṣikaṃ pravaraṃ smṛtam | śvāsādiṣu ca rogeṣu praśastaṃ tadviśeṣataḥ ||136||</seg> <seg type="unit" n="137">svādupākaṃ guru himaṃ picchilaṃ raktapittajit | śvitramehakṛmighnaṃ ca vidyācchātraṃ guṇottaram ||137||</seg> <seg type="unit" n="138">ārghyaṃ madhvaticakṣuṣyaṃ kaphapittaharaṃ param | kaṣāyaṃ kaṭu pāke ca balyaṃ tiktamavātakṛt ||138||</seg> <seg type="unit" n="139">auddālakaṃ rucikaraṃ svaryaṃ kuṣṭhaviṣāpaham | kaṣāyamamlamuṣṇaṃ ca pittakṛt kaṭupāki ca ||139||</seg> chardimehapraśamanaṃ madhu rūkṣaṃ dalodbhavam |140|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="140">bṛṃhaṇīyaṃ madhu navaṃ nātiśleṣmaharaṃ samam ||140||</seg> medaḥsthaulyāpahaṃ grāhi purāṇamatilekhanam |141|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="141">doṣatrayaharaṃ pakvamāmamamlaṃ tridoṣakṛt ||141||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="142">tadyuktaṃ vividhairyogairnihanyādāmayān bahūn | nānādravyātmakatvācca yogavāhi paraṃ madhu ||142||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="143">tattu nānādravyarasaguṇavīryavipākaviruddhānāṃ puṣparasānāṃ makṣikāsambhavatvāccānuṣṇopacāram <note place="foot" type="variant" n="26">‘saviṣamakṣikāsambhavatvācca’ iti pā.</note>||143||</seg> <seg type="unit" n="144">uṣṇairvirudhyate sarvaṃ viṣānvayatayā madhu | uṣṇārtamuṣṇairuṣṇe vā tannihanti yathā viṣam ||144||</seg> <seg type="unit" n="145">tatsaukumāryācca tathaiva śaityānnānauṣadhīnāṃ rasasambhavācca | uṣṇairvirudhyeta viśeṣataśca tathā'ntarīkṣeṇa jalena cāpi ||145||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="146">uṣṇena madhu saṃyuktaṃ vamaneṣvavacāritam | apākādanavasthānānna virudhyeta pūrvavat ||146||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="147">madhvāmātparatastvanyadāmaṃ kaṣṭaṃ na vidyate | viruddhopakramatvāttat sarvaṃ hanti yathā viṣam ||147||</seg> iti madhuvargaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="148">athekṣuvargaḥ | ikṣavo madhurā madhuravipākā guravaḥ śītāḥ snigdhā balyā vṛṣyā mūtralā raktapittapraśamanāḥ kṛmikaphakarāśceti | te cānekavidhāḥ | tadyathā- ||148||</seg> <seg type="unit" n="149">pauṇḍrako bhīrukaścaiva <note place="foot" type="variant" n="28">‘'bhīrukaḥ’ iti pā.</note> vaṃśakaḥ śvetaporakaḥ <note place="foot" type="variant" n="29">‘śataporakaḥ’ iti pā.</note>| kāntārastāpasekṣuśca kāṣṭhekṣuḥ <note place="foot" type="variant" n="30">‘kāṇḍekṣuḥ’ iti pā.</note> sūcipatrakaḥ ||149||</seg> naipālo dīrghapatraśca nīlaporo'tha kośakṛt | ityetā jātayaḥ sthaulyād, ... |150|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="150">... guṇān vakṣyāmyataḥ param ||150||</seg> <seg type="unit" n="151">suśīto madhuraḥ snigdho bṛṃhaṇaḥ śleṣmalaḥ saraḥ | avidāhī gururvṛṣyaḥ pauṇḍrako bhīrukastathā ||151||</seg> <seg type="unit" n="152">ābhyāṃ tulyaguṇaḥ kiñcitsakṣāro vaṃśako mataḥ | vaṃśavacchvetaporastu kiñciduṣṇaḥ sa vātahā ||152||</seg> <seg type="unit" n="153">kāntāratāpasāvikṣū vaṃśakānugatau matau | evaṅguṇastu kāṣṭhekṣuḥ sa tu vātaprakopaṇaḥ ||153||</seg> <seg type="unit" n="154">sūcīpatro nīlaporau naipālo dīrghapatrakaḥ | vātalāḥ kaphapittaghnāḥ sakaṣāyā vidāhinaḥ ||154||</seg> kośakāro guruḥ śīto raktapittakṣayāpahaḥ |155|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="155">atīva madhuro mūle madhye madhura eva tu ||155||</seg> <seg type="unit" n="156">agreṣvakṣiṣu vijñeya ikṣūṇāṃ lavaṇo rasaḥ ||156||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="157">avidāhī kaphakaro vātapittanivāraṇaḥ | vaktraprahlādano vṛṣyo dantaniṣpīḍito rasaḥ ||157||</seg></ab>
          <ab type="mula">gururvidāhī <note place="foot" type="variant" n="31">‘mūlāgrajantujagdhādipīḍanānmalasaṅkarāt| kiñcitkālaṃ vidhṛtyā ca vikṛtiṃ yāti yāntrikaḥ|| vidāhī guruviṣṭambhī tenāsau’ iti vāgbhaṭaḥ</note> viṣṭambhī yāntrikastu prakīrtitaḥ |158|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="158">pakvo guruḥ saraḥ snigdhaḥ satīkṣṇaḥ kaphavātanut ||158||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="159">phāṇitaṃ guru madhuramabhiṣyandi bṛṃhaṇamavṛṣyaṃ tridoṣakṛcca ||159||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="160">guḍaḥ sakṣāramadhuro nātiśītaḥ snigdho mūtraraktaśodhano nātipittajidvātaghno medaḥkṛmikaphakaro balyo vṛṣyaśca ||160||</seg></ab>
          <ab type="mula">pittaghno madhuraḥ śuddho vātaghno'sṛkprasādanaḥ |161|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="161">sapurāṇo'dhikaguṇo <note place="foot" type="variant" n="33">‘sa purāṇaḥ’ iti pā.</note> guḍaḥ pathyatamaḥ smṛtaḥ ||161||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="162">matsyaṇḍikākhaṇḍaśarkarā vimalajātā uttarottaraṃ śītāḥ snigdhāḥ gurutarā madhuratarā vṛṣyā raktapittapraśamanāstṛṣṇāpraśamanāśca ||162||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="163">yathā yathaiṣāṃ vaimalyaṃ madhuratvaṃ tathā tathā | snehagauravaśaityāni saratvaṃ ca tathā tathā ||163||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="164">yo yo matsyaṇḍikākhaṇḍaśarkarāṇāṃ svako guṇaḥ | tena tenaiva nirdeśyasteṣāṃ visrāvaṇo guṇaḥ ||164||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="165">sārasthitā suvimalā niḥkṣārā ca yathā yathā | tathā guṇavatī sarvā vijñeyā śarkarā budhaiḥ ||165||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="166">madhuśarkarā punaśchardyatīsāraharī rūkṣā chedanī prasādanī <note place="foot" type="variant" n="35">‘hlādanī’ iti pā.</note> kaṣāyamadhurā madhuravipākā ca ||166||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="167">yavāsaśarkarā madhurakaṣāyā tiktānurasā śleṣmaharī sarā ceti ||167||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="168">yāvatyaḥ śarkarāḥ proktāḥ sarvā dāhapraṇāśanāḥ | raktapittapraśamanāśchardimūrcchātṛṣāpahāḥ ||168||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="169">rūkṣaṃ madhūkapuṣpotthaṃ phāṇitaṃ vātapittakṛt | kaphaghnaṃ madhuraṃ pāke kaṣāyaṃ bastidūṣaṇam ||169||</seg> itīkṣuvargaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="170">atha madyavargaḥ | sarvaṃ pittakaraṃ madyamamlaṃ rocanadīpanam | bhedanaṃ kaphavātaghnaṃ hṛdyaṃ bastiviśodhanam ||170||</seg> pāke laghu vidāhyuṣṇaṃ tīkṣṇamindriyabodhanam | vikāsi sṛṣṭaviṇmūtraṃ... |171|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="171">... śṛṇu tasya viśeṣaṇam ||171||</seg> <seg type="unit" n="172">mārdvīkamavidāhitvānmadhurānvayatastathā | raktapitte'pi satataṃ budhairna pratiṣidhyate ||172||</seg> <seg type="unit" n="173">madhuraṃ taddhi rūkṣaṃ ca kaṣāyānurasaṃ laghu | laghupāki saraṃ śoṣaviṣamajvaranāśanam ||173||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="174">mārdvīkālpāntaraṃ kiñcit khārjūraṃ vātakopanam | tadeva viśadaṃ rucyaṃ kaphaghnaṃ karśanaṃ laghu ||174||</seg> kaṣāyamadhuraṃ hṛdyaṃ sugandhīndriyabodhanam |175|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="175">kāsārśograhaṇīdoṣamūtrāghātānilāpahā ||175||</seg> stanyaraktakṣayahitā surā bṛṃhaṇadīpanī |176|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="176">kāsārśograhaṇīśvāsapratiśyāyavināśanī ||176||</seg> śvetā mūtrakaphastanyaraktamāṃsakarī surā |177|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="177">chardyarocakahṛtkukṣitodaśūlapramardanī ||177||</seg> prasannā kaphavātārśovibandhānāhanāśanī |178|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="179">pittalā'lpakaphā rūkṣā yavairvātaprakopaṇī |178| viṣṭambhinī surā gurvī... ||179||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="178">... śleṣmalaṃ tu madhūlakam ||178||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="179">rūkṣā nātikaphā vṛṣyā pācanī cākṣikī smṛtā ||179||</seg></ab>
          <ab type="mula">tridoṣo bhedyavṛṣyaśca kohalo vadanapriyaḥ |180|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="180">grāhyuṣṇo jagalaḥ paktā rūkṣastṛṭkaphaśophakṛt ||180||</seg> hṛdyaḥ pravāhikāṭopadurnāmānilaśoṣahṛt |181|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="181">bakkaso hṛtasāratvādviṣṭambhī vātakopanaḥ ||181||</seg> dīpanaḥ sṛṣṭaviṇmūtro viśado'lpamado guruḥ |182|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="182">kaṣāyo madhuraḥ śīdhurgauḍaḥ pācanadīpanaḥ ||182||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="183">śārkaro madhuro rucyo dīpano bastiśodhanaḥ | vātaghno madhuraḥ pāke hṛdya indriyabodhanaḥ ||183||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="184">tadvat pakvarasaḥ śīdhurbalavarṇakaraḥ saraḥ | śophaghno dīpano hṛdyo rucyaḥ śleṣmārśasāṃ hitaḥ ||184||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="185">karśanaḥ śītarasikaḥ śvayathūdaranāśanaḥ | varṇakṛjjaraṇaḥ svaryo vibandhaghno'rśasāṃ hitaḥ ||185||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="186">ākṣikaḥ pāṇḍurogaghno vraṇyaḥ saṅgrāhako laghuḥ | kaṣāyamadhuraḥ sīdhuḥ pittaghno'sṛkprasādanaḥ ||186||</seg></ab>
          <ab type="mula">jāmbavo baddhanisyandastuvaro vātakopanaḥ |187|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="187">tīkṣṇaḥ surāsavo hṛdyo mūtralaḥ kaphavātanut ||187||</seg> mukhapriyaḥ sthiramado vijñeyo'nilanāśanaḥ |188|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="188">laghurmadhvāsavaśchedī mehakuṣṭhaviṣāpahaḥ ||188||</seg> tiktaḥ kaṣāyaḥ śophaghnastīkṣṇaḥ svāduravātakṛt |189|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="189">tīkṣṇaḥ kaṣāyo madakṛddurnāmakaphagulmahṛt ||189||</seg> kṛmimedonilaharo maireyo madhuro guruḥ |190|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="190">balyaḥ pittaharo varṇyo hṛdyaścekṣurasāsavaḥ <note place="foot" type="variant" n="37">‘mṛdvīkekṣurasāsavaḥ’ iti pā.</note>||190||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="191">śīdhurmadhūkapuṣpottho vihāhyagnibalapradaḥ | rūkṣaḥ kaṣāyaḥ kaphahṛdvātapittaprakopaṇaḥ ||191||</seg></ab>
          <ab type="mula">nirdiśedrasataścānyān kandamūlaphalāsavān |192|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="192">navaṃ madyamabhiṣyandi guru vātādikopanam ||192||</seg> aniṣṭagandhi virasamahṛdyaṃ ca vidāhi ca |193|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="193">sugandhi dīpanaṃ hṛdyaṃ rociṣṇu kṛmināśanam ||193||</seg> sphuṭasrotaskaraṃ jīrṇaṃ laghu vātakaphāpaham |194|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="194">ariṣṭo dravyasaṃyogasaṃskārādadhiko guṇaiḥ ||194||</seg> <seg type="unit" n="195">bahudoṣaharaścaiva doṣāṇāṃ śamanaśca saḥ | dīpanaḥ kaphavātaghnaḥ saraḥ pittāvirodhanaḥ ||195||</seg> śūlādhmānodaraplīhajvarājīrṇārśasāṃ hitaḥ |196|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="196">pippalyādikṛto gulmakapharogaharaḥ smṛtaḥ ||196||</seg></ab>
          <ab type="mula">cikitsiteṣu vakṣyante'riṣṭā rogaharāḥ pṛthak |197|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="197">ariṣṭāsavaśīdhūnāṃ guṇān karmāṇi cādiśet ||197||</seg> buddhyā <note place="foot" type="variant" n="38">‘yathāsvauṣadhasaṃskāraṃ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> yathāsvaṃ saṃskāramavekṣya kuśalo bhiṣak |198|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="198">sāndraṃ vidāhi durgandhaṃ virasaṃ kṛmilaṃ guru ||198||</seg> <seg type="unit" n="199">ahṛdyaṃ taruṇaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ durbhājanasthitam | alpauṣadhaṃ paryuṣitamatyacchaṃ picchilaṃ ca yat ||199||</seg> <seg type="unit" n="200">tadvarjyaṃ sarvathā madyaṃ kiñciccheṣaṃ tu yadbhavet | tatra yat stokasambhāraṃ taruṇaṃ picchilaṃ guru ||200||</seg> <seg type="unit" n="201">kaphaprakopi tanmadyaṃ durjaraṃ ca viśeṣataḥ | pittaprakopi bahalaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ vidāhi ca ||201||</seg> <seg type="unit" n="202">ahṛdyaṃ pelavaṃ <note place="foot" type="variant" n="40">‘phenilaṃ’ iti pā.</note> pūti kṛmilaṃ virasaṃ ca yat | tathā paryuṣitaṃ cāpi vidyādanilakopanam ||202||</seg> sarvadoṣairupetaṃ tu sarvadoṣaprakopaṇam |203|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="203">cirasthitaṃ jātarasaṃ dīpanaṃ kaphavātajit ||203||</seg> rucyaṃ prasannaṃ surabhi madyaṃ sevyaṃ madāvaham |204|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="204">tasyānekaprakārasya madyasya rasavīryataḥ ||204||</seg> <seg type="unit" n="205">saukṣmyādauṣṇyācca taikṣṇyācca vikāsitvācca vahninā sametya hṛdayaṃ prāpya dhamanīrūrdhvamāgatam | vicālyendriyacetāṃsi <note place="foot" type="variant" n="41">‘vikṣobhya’ iti pā.</note> vīryaṃ madayate'cirāt ||205||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="206">cireṇa ślaiṣmike puṃsi pānato jāyate madaḥ | acirādvātike dṛṣṭaḥ, paittike śīghrameva ca ||206||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="207">sāttvike śaucadākṣiṇyaharṣamaṇḍanalālasaḥ | gītādhyayanasaubhāgyasuratotsāhakṛnmadaḥ ||207||</seg> <seg type="unit" n="208">rājase duḥkhaśīlatvamātmatyāgaṃ sasāhasam | kalahaṃ sānubandhaṃ <note place="foot" type="variant" n="43">‘sānavasthānaṃ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> tu karoti puruṣe madaḥ ||208||</seg> <seg type="unit" n="209">aśaucanidrāmātsaryāgamyāgamanalolatāḥ | asatyabhāṣaṇaṃ cāpi kuryāddhi tāmase madaḥ ||209||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="210">raktapittakaraṃ śuktaṃ chedanaṃ bhuktapācanam | vaisvaryaṃ jaraṇaṃ śleṣmapāṇḍukrimiharaṃ laghu ||210||</seg> tīkṣṇoṣṇaṃ mūtralaṃ hṛdyaṃ kaphaghnaṃ kaṭupāki ca |211|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="211">tadvattadāsutaṃ sarvaṃ rocanaṃ ca viśeṣataḥ ||211||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="212">gauḍāni rasaśuktāni madhuśuktāni yāni ca | yathāpūrvaṃ gurutarāṇyabhiṣyandakarāṇi ca ||212||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="213">tuṣāmbu dīpanaṃ hṛdyaṃ hṛtpāṇḍukṛmiroganut | grahaṇyarśovikāraghnaṃ bhedi sauvīrakaṃ tathā ||213||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="214">dhānyāmlaṃ <note place="foot" type="variant" n="45">“dhānyāmlaṃ dhānyayonitvāt prāṇadhāraṇam, amlatvādvātaghnaṃ, vidāhitvāt pittakaraṃ kaphaghnaṃ ca, bahiḥśītaṃ, guruvipākaṃ, hṛdyatvāttṛṣṇāpanayanaṃ, rucijananaṃ, samudrasaṃśritānāṃ janānāṃ paraṃ sātmyaṃ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> dhānyayonitvājjīvanaṃ dāhanāśanam | sparśāt pānāttu pavanakaphatṛṣṇāharaṃ laghu ||214||</seg> <seg type="unit" n="215">taikṣṇyācca nirharedāśu kaphaṃ gaṇḍūṣadhāraṇāt | mukhavairasyadaurgandhyamalaśoṣaklamāpaham ||215||</seg> <seg type="unit" n="216">dīpanaṃ jaraṇaṃ bhedi hitamāsthāpaneṣu ca | samudramāśritānāṃ ca janānāṃ sātmyamucyate ||216||</seg> iti madhyavargaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="217">atha mūtrāṇi | mūtrāṇi gomahiṣyajāvigajahayakharoṣṭrāṇāṃ tīkṣṇānyuṣṇāni kaṭūni tiktāni lavaṇānurasāni laghūni śodhanāni kaphavātakṛmimedoviṣagulmārśadarakuṣṭhaśophārocakapāṇḍurogaharāṇi hṛdyāni dīpanāni ca sāmānyataḥ ||217||</seg> <seg type="unit" n="218">bhavataścātra- tat sarvaṃ kaṭu tīkṣṇoṣṇaṃ lavaṇānurasaṃ laghu | śodhanaṃ kaphavātaghnaṃ kṛmimedoviṣāpaham ||218||</seg> <seg type="unit" n="219">arśojaṭharagulmaghnaṃ śophārocakanāśanam | pāṇḍurogaharaṃ bhedi hṛdyaṃ dīpanapācanam ||219||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="220">gomūtraṃ kaṭu tīkṣṇoṣṇaṃ sakṣāratvānna vātalam | laghvagnidīpanaṃ medhyaṃ pittalaṃ kaphavātanut ||220||</seg> <seg type="unit" n="221">śūlagulmodarānāhavirekāsthāpanādiṣu | mūtraprayogasādhyeṣu gavyaṃ mūtraṃ prayojayet ||221||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="222">durnāmodaraśūleṣu kuṣṭhamehāviśuddhiṣu | ānāhaśophagulmeṣu pāṇḍuroge ca māhiṣam ||222||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="223">kāsaśvāsāpahaṃ śophakāmalāpāṇḍuroganut | kaṭutiktānvitaṃ chāgamīṣanmārutakopanam ||223||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="224">kāsaplīhodaraśvāsaśoṣavarcograhe hitam | sakṣāraṃ tiktakaṭukamuṣṇaṃ vātaghnamāvikam ||224||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="225">dīpanaṃ kaṭu tīkṣṇoṣṇaṃ vātacetovikāranut | āśvaṃ kaphaharaṃ mūtraṃ kṛmidadruṣu śasyate ||225||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="226">satiktaṃ lavaṇaṃ bhedi vātaghnaṃ pittakopanam | tīkṣṇaṃ kṣāre kilāse ca nāgaṃ mūtraṃ prayojayet ||226||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="227">garacetovikāraghnaṃ tīkṣṇaṃ grahaṇiroganut | dīpanaṃ gārdabhaṃ mūtraṃ kṛmivātakaphāpaham ||227||</seg></ab>
          <ab type="mula">śophakuṣṭhodaronmādamārutakrimināśanam | arśoghnaṃ kārabhaṃ mūtraṃ... |228|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="228">... mānuṣaṃ ca viṣāpaham ||228||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="229">dravadravyāṇi sarvāṇi samāsāt kīrtitāni tu | kāladeśavibhāgajño nṛpaterdātumarhati ||229||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne dravadravyavijñānīyo nāma pañcacatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||45||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="46" xml:id="su.1.46">
          <head>annapānavidhyadhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'nnapānavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">dhanvantarimabhivādya suśruta uvāca- prāgabhihitaḥ ‘prāṇināṃ punarmūlamāhāro balavarṇaujasāṃ ca, sa ṣaṭsu raseṣvāyattaḥ, rasāḥ punardravyāśrayiṇaḥ,’ dravyarasaguṇavīryavipākanimitte ca kṣayavṛddhī doṣāṇāṃ sāmyaṃ ca, brahmāderapi ca lokasyāhāraḥ sthityutpattivināśahetuḥ, āhārādevābhivṛddhirbalamārogyaṃ varṇendriyaprasādaśca, tathā hyāhāravaiṣamyādasvāsthyaṃ; tasyāśitapītalīḍhakhāditasya nānādravyātmakasyānekavidhavikalpasyānekavidhaprabhāvasya pṛthak pṛthagdravyarasaguṇavīryavipākakarmāṇīcchāmi <note place="foot" type="variant" n="1">‘...karmecchāmi’ iti pā.</note> jñātuṃ, na hyanavabuddhasvabhāvā bhiṣajaḥ svasthānuvṛttiṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘svasthānuvṛttiṃ’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate</note> roganigrahaṇaṃ ca kartuṃ samarthāḥ; āhārāyattāśca sarvaprāṇino yasmāttasmādannapānavidhimupadiśatu me bhagavānityuktaḥ provāca bhagavān dhanvantariḥ- atha khalu vatsa suśruta! yathāpraśnamucyamānamupadhārayasva- ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatra, lohitaśālikalamakardamakapāṇḍukasugandhakaśakunāhṛtapuṣpāṇḍakapuṇḍarīkamahāśāliśītabhīrukarodhrapuṣpaka- dīrghaśūkakāñcanakamahiṣamahāśūkahāyanakadūṣakamahādūṣakaprabhṛtayaḥ śālayaḥ ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">madhurā vīryataḥ śītā laghupākā <note place="foot" type="variant" n="3">‘vipākakaṭukāḥ smṛtāḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> balāvahāḥ | pittaghnālpānilakaphāḥ snigdhā baddhālpavarcasaḥ ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">teṣāṃ lohitakaḥ śreṣṭho doṣaghnaḥ śukramūtralaḥ | cakṣuṣyo varṇabalakṛt svaryo hṛdyastṛṣāpahaḥ ||6||</seg> vraṇyo jvaraharaścaiva sarvadoṣaviṣāpahaḥ |7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tasmādalpāntaraguṇāḥ kramaśaḥ śālayo'varāḥ <note place="foot" type="variant" n="4">‘'pare’ iti pā.</note>||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ṣaṣṭikakāṅgukamukundakapītakapramodakakākalakāsanapuṣpakamahāṣaṣṭikacūrṇakakuravakakedāraprabhṛtayaḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘... mahāpiṇḍaka...’ iti pā.</note> ṣaṣṭikāḥ ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">rase pāke ca madhurāḥ śamanā vātapittayoḥ | śālīnāṃ ca guṇaistulyā <note place="foot" type="variant" n="6">‘guṇataścāpi samānā baddhavarcasaḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> bṛṃhaṇāḥ kaphaśukralāḥ ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">ṣaṣṭikaḥ pravarasteṣāṃ kaṣāyānuraso laghuḥ | mṛduḥ snigdhastridoṣaghnaḥ sthairyakṛdbalavardhanaḥ ||10||</seg> vipāke madhuro grāhī tulyo lohitaśālibhiḥ |11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">śeṣāstvalpāntarāstasmāt <note place="foot" type="variant" n="7">‘śeṣāstvalpāntaraguṇāḥ’ iti pā.</note> ṣaṣṭikāḥ kramaśo guṇaiḥ ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">kṛṣṇavrīhiśālāmukhajatumukhanandīmukhalāvākṣakatvaritakakukkuṭāṇḍakapārāvatakapāṭalaprabhṛtayo vrīhayaḥ ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">kaṣāyamadhurāḥ pāke'madhurā vīryato'himāḥ | alpābhiṣyandinastulyāḥ ṣaṣṭikairbaddhavarcasaḥ ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">kṛṣṇavrīhirvarasteṣāṃ kaṣāyānuraso laghuḥ | tasmādalpāntaraguṇāḥ kramaśo vrīhayo'pare ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">dagdhāyāmavanau jātāḥ śālayo laghupākinaḥ | kaṣāyā baddhaviṇmūtrā rūkṣāḥ śleṣmāpakarṣaṇāḥ ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">sthalajāḥ kaphapittaghnāḥ kaṣāyāḥ kaṭukānvayāḥ | kiñcitsatiktamadhurāḥ pavanānalavardhanāḥ ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">kaidārā madhurā vṛṣyā balyāḥ pittanibarhaṇāḥ | īṣatkaṣāyālpamalā guravaḥ kaphaśukralāḥ ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">ropyātiropyā laghavaḥ śīghrapākā guṇottarāḥ | adāhino doṣaharā balyā mūtravivardhanāḥ ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">śālayaśchinnarūḍhā ye rūkṣāste baddhavarcasaḥ | tiktāḥ kaṣāyāḥ pittaghnā laghupākāḥ kaphāpahāḥ ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula">vistareṇāyamuddiṣṭaḥ śālivargo hitāhitaḥ |20| iti śālivargaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">atha kudhānyavargaḥ | tadvat kudhānyamudgādimāṣādīnāṃ ca vakṣyate ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">koradūṣakaśyāmākanīvāraśāntanuvarakoddālakapriyaṅgumadhūlikānandīmukhī- kuruvindagavedhukasarabarukatoda(ya)parṇīmukundakaveṇuyavaprabhṛtayaḥ kudhānyaviśeṣāḥ ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">uṣṇāḥ kaṣāyamadhurā rūkṣāḥ kaṭuvipākinaḥ | śleṣmaghnā baddhanisyandā vātapittaprakopaṇāḥ ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">kaṣāyamadhurasteṣāṃ śītaḥ pittāpahaḥ smṛtaḥ | kodravaśca sanīvāraḥ śyāmākaśca saśāntanuḥ ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">kṛṣṇā raktāśca pītāśca śvetāścaiva priyaṅgavaḥ | yathottaraṃ pradhānāḥ syū <note place="foot" type="variant" n="13">‘syuḥ snigdhāḥ kaphaharāḥ sarāḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> rūkṣāḥ kaphaharāḥ smṛtāḥ ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula">madhūlī madhurā śītā snigdhā nandīmukhī tathā |25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">viśoṣī tatra bhūyiṣṭhaṃ varukaḥ samukundakaḥ ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">rūkṣā veṇuyavā jñeyā vīryoṣṇā kaṭupākinaḥ | baddhamūtrāḥ kaphaharāḥ kaṣāyā vātakopanāḥ ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">mudgavanamudgakalāyamakuṣṭhamasūramaṅgalyacaṇakasatīnatripuṭakahareṇvāḍhakīprabhṛtayo vaidalāḥ ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">kaṣāyamadhurāḥ śītāḥ kaṭupākā <note place="foot" type="variant" n="14">‘kaṭupākānilāpahāḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> marutkarāḥ | baddhamūtrapurīṣāśca pittaśleṣmaharāstathā ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">nātyarthaṃ vātalāsteṣu mudgā dṛṣṭiprasādanāḥ | pradhānā haritāstatra vanyā mudgasamāḥ smṛtāḥ ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula">vipāke madhurāḥ proktā masūrā baddhavarcasaḥ |30|</ab>
          <ab type="mula">makuṣṭhakāḥ kṛmikarāḥ... |30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">... kalāyāḥ pracurānilāḥ ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula">āḍhakī kaphapittaghnī nātivātaprakopaṇī |31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">vātalāḥ śītamadhurāḥ sakaṣāyā virūkṣaṇāḥ ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">kaphaśoṇitapittaghnāścaṇakāḥ puṃstvanāśanāḥ | ta <note place="foot" type="variant" n="15">ayamardhaślokaḥ kvaciddhastalikhitapustake na paṭhyate</note> eva ghṛtasaṃyuktāstridoṣaśamanāḥ param ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula">hareṇavaḥ satīnāśca vijñeyā baddhavarcasaḥ |33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">ṛte mudgamasūrābhyāmanye tvādhmānakārakāḥ ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">māṣo gururbhinnapurīṣamūtraḥ snigdhoṣṇavṛṣyo madhuro'nilaghnaḥ | santarpaṇaḥ stanyakaro viśeṣādbalapradaḥ śukrakaphāvahaśca ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">kaṣāyabhāvānna purīṣabhedī na mūtralo naiva kaphasya kartā | svādurvipāke madhuro'lasāndraḥ santarpaṇaḥ stanyarucipradaśca ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula">māṣaiḥ samānaṃ phalamātmaguptamuktaṃ ca kākāṇḍaphalaṃ tathaiva |36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">āraṇyamāṣā guṇataḥ pradiṣṭā rūkṣāḥ kaṣāyā avidāhinaśca ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">uṣṇaḥ kulattho rasataḥ kaṣāyaḥ kaṭurvipāke kaphamārutaghnaḥ | śukrāśmarīgulmaniṣūdanaśca sāṅgrāhikaḥ pīnasakāsahantā ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">ānāhamedogudakīlahikkāśvāsāpahaḥ śoṇitapittakṛcca | kaphasya hantā nayanāmayaghno viśeṣato vanyakulattha uktaḥ ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">īṣatkaṣāyo madhuraḥ satiktaḥ sāṅgrāhikaḥ pittakarastathoṣṇaḥ | tilo vipāke madhuro <note place="foot" type="variant" n="16">‘kaṭukaḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> baliṣṭhaḥ snigdho vraṇe lepana eva pathyaḥ ||39||</seg> dantyo'gnimedhājanano'lpamūtrastvacyo'tha <note place="foot" type="variant" n="17">‘stanyaḥ’ iti pā.</note> keśyo'nilahā guruśca |40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">tileṣu sarveṣvasitaḥ pradhāno madhyaḥ sito hīnatarāstathā'nye ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">yavaḥ kaṣāyo madhuro himaśca kaṭurvipāke kaphapittahārī | vraṇeṣu pathyastilavacca nityaṃ prabaddhamūtro bahuvātavarcāḥ ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">sthairyāgnimedhāsvaravarṇakṛcca sapicchilaḥ sthūlavilekhanaśca | medomaruttṛḍ.hharaṇo'tirūkṣaḥ prasādanaḥ śoṇitapittayośca ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula">ebhirguṇairhīnataraistu kiñcidvidyādyavebhyo'tiyavānaśeṣaiḥ |43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">godhūma ukto madhuro guruśca balyaḥ sthiraḥ śukrarucipradaśca ||43||</seg> snigdho'tiśīto'nilapittahantā sandhānakṛcchleṣmakaraḥ saraśca |44|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">rūkṣaḥ kaṣāyo viṣaśoṣaśukrabalāsadṛṣṭikṣayakṛdvidāhī ||44||</seg> kaṭurvipāke madhurastu śimbaḥ prabhinnaviṇmārutapittalaśca |45|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">sitāsitāḥ pītakaraktavarṇā bhavanti ye'nekavidhāstu śimbāḥ ||45||</seg> yathāditaste guṇataḥ pradhānā jñeyāḥ kaṭūṣṇā rasapākayośca |46|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">sahādvayaṃ mūlakajāśca śimbāḥ kuśimbivallīprabhavāstu śimbāḥ ||46||</seg> jñeyā vipāke madhurā rase ca balapradāḥ pittanibarhaṇāśca |47|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">vidāhavantaśca bhṛśaṃ virūkṣā viṣṭabhya jīryantyanilapradāśca ||47||</seg> rucipradāścaiva sudurjarāśca sarve smṛtā vaidalikāstu śimbāḥ |48|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">kaṭurvipāke kaṭukaḥ kaphaghno vidāhibhāvādahitaḥ kusumbhaḥ ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">uṣṇā'tasī svādurasā'nilaghnī pittolbaṇā syāt kaṭukā vipāke | pāke rase cāpi kaṭuḥ pradiṣṭaḥ siddhārthakaḥ śoṇitapittakopī <note place="foot" type="variant" n="18">‘śoṇitapittahetuḥ’ iti pā.</note>||49||</seg> tīkṣṇoṣṇarūkṣaḥ kaphamārutaghnastathāguṇaścāsitasarṣapo'pi |50|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">anārtavaṃ vyādhihatamaparyāgatameva ca | abhūmijaṃ navaṃ cāpi na dhānyaṃ guṇavat smṛtam ||50||</seg></ab>
          <ab type="mula">navaṃ dhānyamabhiṣyandi laghu saṃvatsaroṣitam |51|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">vidāhi guru viṣṭambhi virūḍhaṃ dṛṣṭidūṣaṇam <note place="foot" type="variant" n="19">‘vātakopanam’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note>||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">śālyādeḥ sarṣapāntasya vividhasyāsya bhāgaśaḥ | kālapramāṇasaṃskāramātrāḥ <note place="foot" type="variant" n="20">‘kālaḥ pramāṇaṃ saṃskāro mātrā cāsmin parīkṣyate’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> samparikīrtitāḥ ||52||</seg> iti kudhānyavargaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">atha māṃsavargaḥ | ata ūrdhvaṃ māṃsavargānupadekṣyāmaḥ; tadyathā- jaleśayā, ānūpā, grāmyāḥ, kravyabhuja, ekaśaphā, jāṅgalāśceti ṣaṇmāṃsavargā bhavanti | eteṣāṃ vargāṇāmuttarottarā pradhānatamāḥ | te punardvividhā jāṅgalā ānūpāśceti | tatra jāṅgalavargo'ṣṭavidhaḥ | tadyathā- jaṅghālā, viṣkirāḥ, pratudā, guhāśayāḥ, prasahāḥ, parṇamṛgā, bileśayā, grāmyāśceti | teṣāṃ jaṅghālaviṣkirau pradhānatamau ||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">tāveṇahariṇarkṣakuraṅgakarālakṛtamālaśarabhaśvadaṃṣṭrāpṛṣatacāruṣkaramṛgamātṛkāprabhṛtayo <note place="foot" type="variant" n="21">‘tatra jaṅghālāḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> jaṅghālā mṛgāḥ kaṣāyā madhurā laghavo vātapittaharāstīkṣṇā hṛdyā bastiśodhanāśca ||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">kaṣāyamadhuro hṛdyaḥ pittāsṛkkapharogahā | saṅgrāhī rocano balyasteṣāmeṇo jvarāpahaḥ ||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">madhuro madhuraḥ pāke doṣaghno'naladīpanaḥ | śītalo baddhaviṇmūtra sugandhirhariṇo laghuḥ ||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">eṇaḥ kṛṣṇastayorjñeyo hariṇastāmra ucyate | yo na kṛṣṇo na tāmraśca kuraṅgaḥ so'bhidhīyate ||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">śītā'sṛkpittaśamanī vijñeyā mṛgamātṛkā | sannipātakṣayaśvāsakāsahikkārucipraṇut ||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">lāvatittirikapiñjalavartīravartikāvartakanaptṛkāvārtīkacakorakalaviṅkamayūrakrakaropacakra- kukkuṭasāraṅgaśatapatrakutittirikuruvāhakayavālakaprabhṛtayastryāhalā viṣkirāḥ ||59||</seg> laghavaḥ śītamadhurāḥ kaṣāyā doṣanāśanāḥ |60|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">saṅgrāhī dīpanaścaiva <note place="foot" type="variant" n="22">‘dīpanaḥ śītaḥ’ iti pā.</note> kaṣāyamadhuro laghuḥ | lāvaḥ kaṭuvipākaśca sannipāte tu pūjitaḥ ||60||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">īṣadgurūṣṇamadhuro vṛṣyo medhāgnivardhanaḥ | tittiriḥ sarvadoṣaghno grāhī varṇaprasādanaḥ ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">raktapittaharaḥ śīto laghuścāpi kapiñjalaḥ | kaphottheṣu ca rogeṣu mandavāte ca śasyate ||62||</seg> hikkāśvāsānilaharo viśeṣādgauratittiriḥ |63|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">vātapittaharā vṛṣyā medhāgnibalavardhanāḥ ||63||</seg> laghavaḥ krakarā hṛdyāstathā caivopacakrakāḥ |64|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">kaṣāyaḥ svādulavaṇastvacyaḥ keśyo'rucau <note place="foot" type="variant" n="23">‘rucipradaḥ’ iti pā.</note> hitaḥ ||64||</seg> mayūraḥ svaramedhāgnidṛkśrotrendriyadārḍhyakṛt |65|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">snigdhoṣṇo'nilahā vṛṣyaḥ svedasvarabalāvahaḥ ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">bṛṃhaṇaḥ kukkuṭo vanyastadvadgrāmyo gurustu saḥ | vātarogakṣayavamīviṣamajvaranāśanaḥ ||66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">kapotapārāvatabhṛṅgarājaparabhṛtakoyaṣṭikakuliṅgagṛhakuliṅgagokṣveḍakaḍiṇḍimāṇavakaśatapatraka- mātṛnindakabhedāśiśukasārikāvalgulīgiriśālaṭvālaṭṭūṣakasugṛhākhañjarīṭahārītadātyūhaprabhṛtayaḥ <note place="foot" type="variant" n="24">‘... ḍiḍimānaka ... ’ iti pā.</note>, <note place="foot" type="variant" n="25">‘... mātṛliṅgaka ... ’ iti pā.</note> pratudāḥ ||67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">kaṣāyamadhurā rūkṣāḥ phalāhārā marutkarāḥ | pittaśleṣmaharāḥ śītā baddhamūtrālpavarcasaḥ ||68||</seg></ab>
          <ab type="mula">sarvadoṣakarasteṣāṃ bhedāśī maladūṣakaḥ |69|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">kaṣāyasvādulavaṇo guruḥ kāṇakapotakaḥ ||69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">raktapittapraśamanaḥ kaṣāyaviśado'pi ca | vipāke <note place="foot" type="variant" n="29">‘rasato madhuraścāpi’ iti tāḍapatrapustake pā.</note> madhuraścāpi guruḥ pārāvataḥ smṛtaḥ ||70||</seg></ab>
          <ab type="mula">kuliṅgo madhuraḥ snigdhaḥ kaphaśukravivardhanaḥ |71|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">raktapittaharo veśmakuliṅgastvatiśukralaḥ ||71||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">siṃhavyāghravṛkatarakṣvṛkṣadvīpimārjāraśṛgālamṛgervārukaprabhṛtayo guhāśayāḥ ||72||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">madhurā guravaḥ snigdhā balyā mārutanāśanāḥ | uṣṇavīryā hitā nityaṃ netraguhyavikāriṇām ||73||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">kākakaṅkakuraracāṣabhāsaśaśaghātyulūkacilliśyenagṛdhraprabhṛtayaḥ <note place="foot" type="variant" n="31">‘...ciralli...’ iti pā.</note> prasahāḥ ||74||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">ete siṃhādibhiḥ sarve samānā vāyasādayaḥ | rasavīryavipākeṣu viśeṣācchoṣiṇe hitāḥ ||75||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">madgumūṣikavṛkṣaśāyikāvakuśapūtighāsavānaraprabhṛtayaḥ parṇamṛgāḥ ||76||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">madhurā guravo vṛṣyāścakṣuṣyāḥ śoṣiṇe hitāḥ | sṛṣṭamūtrapurīṣāśca kāsārśaḥśvāsanāśanāḥ ||77||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">śvāvicchalyakagodhāśaśavṛṣadaṃśalopākalomaśakarṇakadalīmṛgapriyakājagarasarpamūṣikanakulamahābabhruprabhṛtayo bileśayāḥ ||78||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">varcomūtraṃ saṃhataṃ kuryurete vīrye coṣṇāḥ pūrvavat svādupākāḥ | vātaṃ hanyuḥ śleṣmapitte ca kuryuḥ snigdhāḥ kāsaśvāsakārśyāpahāśca ||79||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">kaṣāyamadhurasteṣāṃ śaśaḥ pittakaphāpahaḥ | nātiśītalavīryatvādvātasādhāraṇo mataḥ ||80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">godhā vipāke madhurā kaṣāyakaṭukā smṛtā | vātapittapraśamanī bṛṃhaṇī balavardhanī ||81||</seg> <seg type="unit" n="82">śalyakaḥ svādupittaghno laghuḥ śīto viṣāpahaḥ | priyako mārute pathyo'jagarastvarśasāṃ hitaḥ ||82||</seg> <seg type="unit" n="83">durnāmāniladoṣaghnāḥ kṛmidūṣīviṣāpahāḥ | cakṣuṣyā madhurāḥ pāke sarpā medhāgnivardhanāḥ ||83||</seg> <seg type="unit" n="84">darvīkarā dīpakāśca teṣūktāḥ kaṭupākinaḥ | madhurāścāticakṣuṣyāḥ sṛṣṭaviṇmūtramārutāḥ ||84||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">aśvāśvataragokharoṣṭrabastorabhramedaḥpucchakaprabhṛtayo grāmyāḥ ||85||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">grāmyā vātaharāḥ sarve bṛṃhaṇāḥ kaphapittalāḥ | madhurā rasapākābhyāṃ dīpanā balavardhanāḥ ||86||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">nātiśīto guruḥ snigdho mandapittakaphaḥ smṛtaḥ | chagalastvanabhiṣyandī teṣāṃ pīnasanāśanaḥ ||87||</seg></ab>
          <ab type="mula">bṛṃhaṇaṃ māṃsamaurabhraṃ pittaśleṣmāvahaṃ guru |88|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">medaḥpucchodbhavaṃ vṛṣyamaurabhrasadṛśaṃ guṇaiḥ ||88||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">śvāsakāsapratiśyāyaviṣamajvaranāśanam | śramātyagnihitaṃ gavyaṃ pavitramanilāpaham ||89||</seg></ab>
          <ab type="mula">aurabhravatsalavaṇaṃ māṃsamekaśaphodbhavam |90|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">alpābhiṣyandyayaṃ vargo jāṅgalaḥ samudāhṛtaḥ ||90||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">dūre janāntanilayā dūre pānīyagocarāḥ | ye mṛgāśca vihaṅgāśca te'lpābhiṣyandino matāḥ ||91||</seg> <seg type="unit" n="92">atīvāsannanilayāḥ samīpodakagocarāḥ | ye mṛgāśca vihaṅgāśca mahābhiṣyandinastu te ||92||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">ānūpavargastu pañcavidhaḥ | tadyathā- kūlacarāḥ, plavāḥ, koṣasthāḥ, pādino, matsyāśceti ||93||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">tatra gajagavayamahiṣarurucamarasṛmararohitavarāhakhaḍgigokarṇakālapucchakodranyaṅkvaraṇyagavayaprabhṛtayaḥ kūlacarāḥ paśavaḥ ||94||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">vātapittaharā vṛṣyā madhurā rasapākayoḥ | śītalā balinaḥ snigdhā mūtralāḥ kaphavardhanaḥ ||95||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">virūkṣaṇo lekhanaśca vīryoṣṇaḥ pittadūṣaṇaḥ | svādvamlalavaṇasteṣāṃ gajaḥ śleṣmānilāpahaḥ ||96||</seg> <seg type="unit" n="97">gavayasya tu māṃsaṃ hi snigdhaṃ madhurakāsajit | vipāke madhuraṃ cāpi vyavāyasya tu vardhanam ||97||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">snigdhoṣṇamadhuro vṛṣyo mahiṣastarpaṇo guruḥ | nidrāpuṃstvabalastanyavardhano māṃsadārḍhyakṛt ||98||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">rurormāṃsaṃ samadhuraṃ kaṣāyānurasaṃ smṛtam | vātapittopaśamanaṃ guru śukravivardhanam ||99||</seg> <seg type="unit" n="100">tathā camaramāṃsaṃ tu snigdhaṃ madhurakāsajit | vipāke madhuraṃ cāpi vātapittapraṇāśanam ||100||</seg> <seg type="unit" n="101">sṛmarasya tu māṃsaṃ ca kaṣāyānurasaṃ smṛtam | vātapittopaśamanaṃ guru śukravivardhanam ||101||</seg> <seg type="unit" n="102">svedanaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ śītalaṃ tarpaṇaṃ guru | śramānilaharaṃ snigdhaṃ vārāhaṃ balavardhanam ||102||</seg> <seg type="unit" n="103">kaphaghnaṃ khaḍgipiśitaṃ kaṣāyamanilāpaham | pitryaṃ pavitramāyuṣyaṃ baddhamūtraṃ virūkṣaṇam ||103||</seg> <seg type="unit" n="104">gokarṇamāṃsaṃ madhuraṃ snigdhaṃ mṛdu kaphāvaham | vipāke madhuraṃ cāpi raktapittavināśanam <note place="foot" type="variant" n="35">‘vātapittavināśanam’ iti pā.</note>||104||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">haṃsasārasakrauñcacakravākakurarakādambakāraṇḍavajīvañjīvakabakabalākāpuṇḍarīkaplavaśarārīmukha- nandīmukhamadgūtkrośakācākṣamallikākṣaśuklākṣapuṣkaraśāyikākonālakāmbukukkuṭikāmegharāvaśvetavāralaprabhṛtayaḥ <note place="foot" type="variant" n="36">‘...śvetacaraṇa...’ iti pā.</note> plavāḥ saṅghātacāriṇaḥ ||105||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="106">raktapittaharāḥ śītāḥ snigdhā vṛṣyā marujjitaḥ | sṛṣṭamūtrapurīṣāśca madhurā rasapākayoḥ ||106||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="107">gurūṣṇamadhuraḥ snigdhaḥ svaravarṇabalapradaḥ | bṛṃhaṇaḥ śukralasteṣāṃ haṃso vātavikāranut ||107||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="108">śaṅkhaśaṅkhanakaśuktiśambūkabhallūkaprabhṛtayaḥ kośasthāḥ ||108||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="109">kūrmakumbhīrakarkaṭakakṛṣṇakarkaṭakaśiśumāraprabhṛtayaḥ pādinaḥ ||109||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="110">śaṅkhakūrmādayaḥ svādurasapākā marunnudaḥ | śītāḥ snigdhā hitāḥ pitte varcasyāḥ śleṣmavardhanāḥ ||110||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="111">kṛṣṇakarkaṭakasteṣāṃ balyaḥ koṣṇo'nilāpahaḥ | śuklaḥ sandhānakṛt sṛṣṭaviṇmūtro'nilapittahā ||111||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="112">matsyāstu dvividhā nādeyāḥ sāmudrāśca ||112||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="113">tatra nādeyāḥ- rohitapāṭhīnapāṭalārājīvavarmigomatsyakṛṣṇamatsyavāguñjāramuralasahasradaṃṣṭraprabhṛtayaḥ <note place="foot" type="variant" n="37">‘vāgujāra’ iti ‘vākuca’ iti ca pā.</note>||113||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="114">nādeyā madhurā matsyā guravo mārutāpahāḥ | raktapittakarāścoṣṇā vṛṣyāḥ snigdhālpavarcasaḥ ||114||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="115">kaṣāyānurasasteṣāṃ śaṣpaśaivālabhojanaḥ | rohito mārutaharo nātyarthaṃ pittakopanaḥ ||115||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="116">pāṭhīnaḥ śleṣmalo vṛṣyo <note place="foot" type="variant" n="39">‘śleṣmalastṛṣyaḥ’ iti pā.</note> nidrāluḥ piśitāśanaḥ | dūṣayedraktapittaṃ tu kuṣṭharogaṃ karotyasau | muralo bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ stanyaśleṣmakarastathā ||116||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="117">sarastaḍāgasambhūtāḥ snigdhāḥ svādurasāḥ smṛtāḥ | mahāhradeṣu balinaḥ, svalpe'mbhasyabalāḥ smṛtāḥ ||117||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="118">timitimiṅgilakuliśapākamatsyanirulanandivāra(ru)lakamakaragargaracandrakamahāmīnarājīvaprabhṛtayaḥ <note place="foot" type="variant" n="40">‘...bhirala...’ iti pā.</note> sāmudrāḥ ||118||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="119">sāmudrā guravaḥ snigdhā madhurā nātipittalāḥ | uṣṇā vātaharā vṛṣyā varcasyāḥ śleṣmavardhanāḥ ||119||</seg> balāvahā viśeṣeṇa māṃsāśitvāt samudrajāḥ |120|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="120">samudrajebhyo nādeyā bṛṃhaṇatvādguṇottarāḥ ||120||</seg> <seg type="unit" n="121">teṣāmapyanilaghnatvāccauṇṭyakaupyau <note place="foot" type="variant" n="42">‘tebhyaścāpyanilaghnatvāt’ iti pā.</note> guṇottarau | snigdhatvāt svādupākatvāttayorvāpyā <note place="foot" type="variant" n="43">‘tābhyāṃ’ iti pā.</note> guṇādhikāḥ ||121||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="122">nādeyā guravo madhye yasmāt pucchāsyacāriṇaḥ | sarastaḍāgajānāṃ tu viśeṣeṇa śiro laghu ||122||</seg> <seg type="unit" n="123">adūragocarā yasmāttasmādutsodapānajāḥ | kiñcinmuktvā śirodeśamatyarthaṃ guravastu te ||123||</seg> <seg type="unit" n="124">adhastādguravo jñeyā matsyāḥ sāgarasambhavāḥ | urovicaraṇātteṣāṃ pūrvamaṅgaṃ laghu smṛtam ||124||</seg> <seg type="unit" n="125">ityānūpo mahāṣyandī māṃsavarga udīritaḥ <note place="foot" type="variant" n="44">‘ityānūpo mahābhiṣyandī māṃsavargo vyākhyātaḥ’ iti pā.</note>||125||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="126">tatra śuṣkapūtivyādhiviṣasarpahatadigdhaviddhajīrṇakṛśabālānāmasātmyacāriṇāṃ ca māṃsānyabhakṣyāṇi, yasmādvigatavyāpannāpahatapariṇatālpāsampūrṇavīryatvāddoṣakarāṇi <note place="foot" type="variant" n="45">‘kasmāt’ iti pā.</note> bhavanti; ebhyo'nyeṣāmupādeyaṃ māṃsamiti ||126||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="127">arocakaṃ pratiśyāyaṃ guru śuṣkaṃ prakīrtitam | viṣavyādhihataṃ mṛtyuṃ bālaṃ chardiṃ ca kopayet ||127||</seg> <seg type="unit" n="128">kāsaśvāsakaraṃ vṛddhaṃ tridoṣaṃ vyādhidūṣitam | klinnamutkleśajananaṃ kṛśaṃ vātaprakopaṇam ||128||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="129">striyaścatuṣpātsu, pumāṃso vihaṅgeṣu, mahāśarīreṣvalpaśarīrāḥ, alpaśarīreṣu mahāśarīrāḥ, pradhānatamāḥ; evamekajātīyānāṃ mahāśarīrebhyaḥ kṛśaśarīrāḥpradhānatamāḥ ||129||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="130">sthānādikṛtaṃ <note place="foot" type="variant" n="46">‘tatra sthānādikṛtaṃ’ iti pā.</note> māṃsasya gurulāghavamupadekṣyāmaḥ | tadyathā- raktādiṣu śukrānteṣu dhātuṣūttarottarā gurutarāḥ, tathā <note place="foot" type="variant" n="47">‘tathā'ntrayakṛtkāleyasakthikaṭipṛṣṭhacaraṇaśirāṃsi| uraḥ skandhau kaṭīpṛṣṭhaṃ sakthinī cāmapakvayoḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> sakthiskandhakroḍaśiraḥpādakarakaṭīpṛṣṭhacarmakāleyakayakṛdantrāṇi <note place="foot" type="variant" n="48">‘sakthimāṃsādguruḥ skandhastataḥ kroḍastataḥ śiraḥ| vṛṣaṇau carma meḍhraṃ ca śroṇī vṛkkau yakṛdgudam’ iti carakaḥ (sū. a. 27)</note>||130||</seg> <seg type="unit" n="131">śiraḥskandhaṃ kaṭī pṛṣṭhaṃ sakthinī cātmapakṣayoḥ | guru pūrvaṃ vijānīyāddhātavastu yathottaram ||131||</seg> <seg type="unit" n="132">sarvasya prāṇino dehe madhyo gururudāhṛtaḥ | pūrvabhāgo guruḥ puṃsāmadhobhāgastu yoṣitām ||132||</seg> <seg type="unit" n="133">urogrīvaṃ vihaṅgānāṃ viśeṣeṇa guru smṛtam | pakṣotkṣepātsamo dṛṣṭo madhyabhāgastu pakṣiṇām ||133||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="134">atīva rūkṣaṃ māṃsaṃ tu vihaṅgānāṃ phalāśinām | bṛṃhaṇaṃ māṃsamatyarthaṃ khagānāṃ piśitāśinām ||134||</seg> matsyāśināṃ pittakaraṃ vātaghnaṃ dhānyacārinām <note place="foot" type="variant" n="50">‘dhanvacāriṇām’ iti pā.</note>|135|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="135">jalajānūpajā grāmyā kracyādaikaśaphāstathā ||135||</seg> <seg type="unit" n="136">prasahā bilavāsāśca ye ca jaṅghālasañjñitāḥ | pratudā viṣkirāścaiva laghavaḥ syuryathottaram | alpābhiṣyandinaścaiva yathāpūrvamato'nyathā ||136||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="137">prāmāṇādhikāstu svajātāvalpasārā guravaśca | sarvaprāṇināṃ sarvaśarīrebhyaḥ pradhānatamā bhavanti yakṛtpradeśavartinastānādadīta; pradhānālābhe madhyamavayaskaṃ sadyaskamakliṣṭamupādeyaṃ māṃsamiti ||137||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="138">bhavati cātra- caraḥ śarīrāvayavāḥ svabhāvo dhātavaḥ kriyā | liṅgaṃ pramāṇaṃ saṃskāro mātrā cāsmin parīkṣyate <note place="foot" type="variant" n="51">‘parīkṣitā’ iti pā.</note>||138||</seg> iti māṃsavargaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="139">atha phalavargaḥ | ata ūrdhvaṃ phalānyupadekṣyāmaḥ <note place="foot" type="variant" n="52">‘phalavargānupadekṣyāmaḥ’ iti pā.</note>| tadyathā- dāḍimāmalakabadarakolakarkandhusauvīrasiñcitikāphalakapitthamātuluṅgāmrāmrātakakaramardapriyālanāraṅga- jambīralakucabhavyapārāvatavetraphalaprācīnāmalakatintiḍīkanīpakośāmrāmlīkāprabhṛtīni <note place="foot" type="variant" n="53">‘... mātuliṅgā ... ’ iti pā.</note>||139||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="140">amlāni rasataḥ pāke gurūṇyuṣṇāni vīryataḥ | pittalānyanilaghnāni kaphotkleśakarāṇi ca ||140||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="141">kaṣāyānurasaṃ teṣāṃ dāḍimaṃ nātipittalam | dīpanīyaṃ rucikaraṃ hṛdyaṃ varcovibandhanam ||141||</seg> <seg type="unit" n="142">dvividhaṃ tattu vijñeyaṃ madhuraṃ cāmlameva ca | tridoṣaghnaṃ tu madhuramamlaṃ vātakaphāpaham ||142||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="143">amlaṃ samadhuraṃ tiktaṃ kaṣāyaṃ kaṭukaṃ saram | cakṣuṣyaṃ sarvadoṣaghnaṃ vṛṣyamāmalakīphalam ||143||</seg> <seg type="unit" n="144">hanti vātaṃ tadamlatvāt pittaṃ mādhuryaśaityataḥ | kaphaṃ rūkṣakaṣāyatvāt phalebhyo'bhyadhikaṃ ca tat ||144||</seg> <seg type="unit" n="145">karkandhukolabadaramāmaṃ pittakaphāvaham | pakvaṃ pittānilaharaṃ snigdhaṃ samadhuraṃ saram ||145||</seg> <seg type="unit" n="146">purātanaṃ tṛṭśamanaṃ śramaghnaṃ dīpanaṃ laghu | sauvīraṃ badaraṃ snigdhaṃ madhuraṃ vātapittajit ||146||</seg> <seg type="unit" n="147">kaṣāyaṃ svādu saṅgrāhi śītaṃ siñcitikāphalam | āmaṃ kapitthamasvaryaṃ kaphaghnaṃ grāhi vātalam ||147||</seg> <seg type="unit" n="148">kaphānilaharaṃ pakvaṃ madhurāmlarasaṃ guru | śvāsakāsāruciharaṃ tṛṣṇāghnaṃ kaṇṭhaśodhanam ||148||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="149">laghvamlaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ mātuluṅgamudāhṛtam | tvak tiktā durjarā tasya vātakrimikaphāpahā ||149||</seg> <seg type="unit" n="150">svādu śītaṃ guru snigdhaṃ māṃsaṃ mārutapittajit | medhyaṃ śūlānilacchardikaphārocakanāśanam ||150||</seg> <seg type="unit" n="151">dīpanaṃ laghu saṅgrāhi gulmārśoghnaṃ tu kesaram | śūlājīrṇavibandheṣu mande'gnau kaphamārute ||151||</seg> arucau ca viśeṣeṇa rasastasyopadiśyate |152|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="152">pittānilakaraṃ bālaṃ pittalaṃ baddhakesaram ||152||</seg> <seg type="unit" n="153">hṛdyaṃ varṇakaraṃ rucyaṃ raktamāṃsabalapradam | kaṣāyānurasaṃ svādu vātaghnaṃ bṛṃhaṇaṃ guru ||153||</seg> <seg type="unit" n="154">pittāvirodhi sampakvamāmraṃ śukravivardhanam | bṛṃhaṇaṃ madhuraṃ balyaṃ guru viṣṭabhya jīryati ||154||</seg> āmrātakaphalaṃ vṛṣyaṃ sasnehaṃ śleṣmavardhanam |155|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="155">tridoṣaviṣṭambhakaraṃ lakucaṃ śukranāśanam ||155||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="156">amlaṃ tṛṣāpahaṃ rucyaṃ pittakṛt karamardakam | vātapittaharaṃ vṛṣyaṃ priyālaṃ guru śītalam ||156||</seg> <seg type="unit" n="157">hṛdyaṃ svādu kaṣāyāmlaṃ bhavyamāsyaviśodhanam | pittaśleṣmaharaṃ grāhi guru viṣṭambhi śītalam ||157||</seg> <seg type="unit" n="158">pārāvataṃ samadhuraṃ rucyamatyagnivātanut | garadoṣaharaṃ nīpaṃ prācīnāmalakaṃ tathā ||158||</seg> <seg type="unit" n="159">vātāpahaṃ tintiḍīkamāmaṃ pittabalāsakṛt | grāhyuṣṇaṃ dīpanaṃ rucyaṃ sampakvaṃ kaphavātanut ||159||</seg> <seg type="unit" n="160">tasmādalpāntaraguṇaṃ kośāmraphalamucyate | amlīkāyāḥ phalaṃ pakvaṃ <note place="foot" type="variant" n="56">‘śuṣkaṃ’ iti pā.</note> tadvadbhedi tu kevalam ||160||</seg> <seg type="unit" n="161">amlaṃ samadhuraṃ hṛdyaṃ viśadaṃ bhaktarocanam | vātaghnaṃ durjaraṃ proktaṃ nāraṅgasya phalaṃ guru ||161||</seg> <seg type="unit" n="162">tṛṣṇāśūlakaphotkleśacchardiśvāsanivāraṇam | vātaśleṣmavibandhaghnaṃ jambīraṃ guru pittakṛt | airāvataṃ dantaśaṭhamamlaṃ śoṇitapittakṛt ||162||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="163">kṣīravṛkṣaphalajāmbavarājādanatodanaśītaphalatindukabakuladhanvanāśmantakāśvakarṇaphalgu- parūṣakagāṅgerukīpuṣkaravartibilvabimbīprabhṛtīni ||163||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="164">phalānyetāni śītāni kaphapittaharāṇi ca | saṅgrāhakāṇi rūkṣāṇi kaṣāyamadhurāṇi ca ||164||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="165">kṣīravṛkṣaphalaṃ teṣāṃ guru viṣṭambhi śītalam | kaṣāyaṃ madhuraṃ sāmlaṃ nātimārutakopanam ||165||</seg> <seg type="unit" n="166">atyarthaṃ vātalaṃ grāhi jāmbavaṃ kaphapittajit | snigdhaṃ svādu kaṣāyaṃ ca rājādanaphalaṃ guru ||166||</seg> <seg type="unit" n="167">kaṣāyaṃ madhuraṃ rūkṣaṃ todanaṃ kaphavātajit | amloṣṇaṃ laghu saṅgrāhi snigdhaṃ pittāgnivardhanam ||167||</seg> <seg type="unit" n="168">āmaṃ kaṣāyaṃ saṅgrāhi tindukaṃ vātakopanam | vipāke guru sampakvaṃ madhuraṃ kaphapittajit ||168||</seg> <seg type="unit" n="169">madhuraṃ ca kaṣāyaṃ ca snigdhaṃ saṅgrāhi bākulam | sthirīkaraṃ ca dantānāṃ viśadaṃ phalamucyate ||169||</seg> <seg type="unit" n="170">sakaṣāyaṃ himaṃ svādu dhānvanaṃ kaphavātajit | tadvadgāṅgerukaṃ vidyādaśmantakaphalāni ca ||170||</seg> <seg type="unit" n="171">viṣṭambhi madhuraṃ snigdhaṃ phalgujaṃ tarpaṇaṃ guru | atyamlamīṣanmadhuraṃ kaṣāyānurasaṃ laghu ||171||</seg> <seg type="unit" n="172">vātaghnaṃ pittajanamāmaṃ vidyāt paruṣakam | tadeva pakvaṃ madhuraṃ vātapittanibarhaṇam ||172||</seg> <seg type="unit" n="173">vipāke madhuraṃ śītaṃ raktapittaprasādanam | pauṣkaraṃ svādu viṣṭambhi balyaṃ kaphakaraṃ phalam <note place="foot" type="variant" n="59">‘guru’ iti pā.</note>||173||</seg> <seg type="unit" n="174">kaphānilaharaṃ tīkṣṇaṃ snigdhaṃ saṅgrāhi dīpanam | kaṭutiktakaṣāyoṣṇaṃ bālaṃ bilvamudāhṛtam ||174||</seg> <seg type="unit" n="175">vidyāttadeva sampakvaṃ madhurānurasaṃ guru | vidāhi viṣṭambhakaraṃ doṣakṛt pūtimārutam ||175||</seg> <seg type="unit" n="176">bimbīphalaṃ sāśvakarṇaṃ stanyakṛt kaphapittajit | tṛḍdāhajvarapittāsṛkkāsaśvāsakṣayāpaham ||176||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="177">tālanālikerapanasamocaprabhṛtīni ||177||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="178">svādupākarasānyāhurvātapittaharāṇi ca | balapradāni snigdhāni bṛṃhaṇāni himāni ca ||178||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="179">phalaṃ svādurasaṃ teṣāṃ tālajaṃ guru pittajit | tadbījaṃ svādupākaṃ tu mūtralaṃ vātapittajit ||179||</seg> <seg type="unit" n="180">nālikeraṃ guru snigdhaṃ pittaghnaṃ svādu śītalam | balamāṃsapradaṃ hṛdyaṃ bṛṃhaṇaṃ bastiśodhanam ||180||</seg> <seg type="unit" n="181">panasaṃ sakaṣāyaṃ tu snigdhaṃ svādurasaṃ guru | maucaṃ svādurasaṃ proktaṃ kaṣāyaṃ nātiśītalam | raktapittaharaṃ vṛṣyaṃ rucyaṃ śleṣmakaraṃ guru ||181||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="182">drākṣākāśmaryamadhūkapuṣpakharjūraprabhṛtīni ||182||</seg></ab>
          <ab type="mula">raktapittaharāṇyāhurgurūṇi madhurāṇi ca |183|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="183">teṣāṃ drākṣā sarā svaryā madhurā snigdhaśītalā ||183||</seg> <seg type="unit" n="184">raktapittajvaraśvāsatṛṣṇādāhakṣayāpahā | hṛdyaṃ mūtravibandhaghnaṃ pittāsṛgvātanāśanam <note place="foot" type="variant" n="61">‘pittāsṛgdāhanāśanam’ iti pā.</note>||184||</seg> <seg type="unit" n="185">keśyaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ kāśmaryaṃ phalamucyate | kṣatakṣayāpahaṃ hṛdyaṃ śītalaṃ <note place="foot" type="variant" n="62">‘bṛṃhaṇaṃ śītalaṃ guru| vṛṣyaṃ snigdhaṃ samadhuraṃ’ iti tāḍapatrapustake pā.</note> tarpaṇaṃ guru ||185||</seg> <seg type="unit" n="186">rase pāke ca madhuraṃ khārjūraṃ raktapittanut | bṛṃhaṇīyamahṛdyaṃ ca madhūkakusumaṃ guru | vātapittopaśamanaṃ phalaṃ tasyopadiśyate ||186||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="187">vātāmākṣoḍābhiṣukaniculapicunikocakorumāṇaprabhṛtīni <note place="foot" type="variant" n="63">‘... mukulaṃ ...’ iti pā.</note>||187||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="188">pittaśleṣmaharāṇyāhuḥ snigdhoṣṇāni gurūṇi ca | bṛṃhaṇānyanilaghnāni balyāni madhurāṇi ca ||188||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="189">kaṣāyaṃ kaphapittaghnaṃ kiñcittiktaṃ rucipradam | hṛdyaṃ sugandhi viśadaṃ lavalīphalamucyate ||189||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="190">vasiraṃ śītapākyaṃ ca sāruṣkaranibandhanam | viṣṭambhi durjaraṃ <note place="foot" type="variant" n="64">‘viṣṭambhi śītaṃ rūkṣaṃ ca vātapittaprakopaṇam’ iti tāḍapatrapustake pā.</note> rūkṣaṃ śītalaṃ vātakopanam ||190||</seg> vipāke madhuraṃ cāpi raktapittaprasādanan |191|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="191">airāvataṃ dantaśaṭhamamlaṃ śoṇitapittakṛt ||191||</seg> <seg type="unit" n="192">śītaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ ṭaṅkaṃ mārutakṛdguru | snigdhoṣṇaṃ tiktamadhuraṃ vātaśleṣmaghnamaiṅgudam ||192||</seg> <seg type="unit" n="193">śamīphalaṃ guru svādu rūkṣoṣṇaṃ keśanāśanam | guru śleṣmātakaphalaṃ kaphakṛnmadhuraṃ himam ||193||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="194">karīrākṣikapīlūni tṛṇaśūnyaphalāni ca | svādutiktakaṭūṣṇāni kaphavātaharāṇi ca ||194||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="195">tiktaṃ pinttakaraṃ teṣāṃ saraṃ kaṭuvipāki ca | tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭukaṃ pīlu sasnehaṃ kaphavātajit ||195||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="196">āruṣkaraṃ tauvarakaṃ kaṣāyaṃ kaṭupāki ca | uṣṇaṃ kṛmijvarānāhamehodāvartanāśanam | kuṣṭhagulmodarārśoghnaṃ kaṭupāki tathaiva ca ||196||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="197">karañjakiṃśukāriṣṭaphalaṃ jantupramehanut | aṅkolasya phalaṃ visraṃ guru śleṣmaharaṃ himam ||197||</seg> <seg type="unit" n="198">rūkṣoṣṇaṃ kaṭukaṃ pāke laghu vātakaphāpaham | tiktamīṣadviṣahitaṃ viḍaṅgaṃ kṛmināśanam ||198||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="199">vraṇyamuṣṇaṃ saraṃ medhyaṃ doṣaghnaṃ śophakuṣṭhanut | kaṣāyaṃ dīpanaṃ cāmlaṃ cakṣuṣyaṃ cābhayāphalam ||199||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="200">bhedanaṃ laghu rūkṣoṣṇaṃ vaisvaryakrimināśanam | cakṣuṣyaṃ svādupākyākṣaṃ kaṣāyaṃ kaphapittajit ||200||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="201">kaphapittaharaṃ rūkṣaṃ vaktrakledamalāpaham | kaṣāyamīṣanmadhuraṃ kiñcit pūgaphalaṃ saram ||201||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="202">jātīkośo'tha karpūraṃ jātīkaṭukayoḥ phalam | kakko(ṅko)lakaṃ lavaṅgaṃ ca tiktaṃ kaṭu kaphāpaham ||202||</seg> laghu tṛṣṇāpahaṃ vaktrakledadaurgandhyanāśanam |203|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="203">satiktaḥ surabhiḥ śītaḥ karpūro laghu lekhanaḥ ||203||</seg> tṛṣṇāyāṃ mukhaśoṣe ca vairasye cāpi pūjitaḥ |204|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="204">latākastūrikā tadvacchītā bastiviśodhanī ||204||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="205">priyālamajjā madhuro vṛṣyaḥ pittānilāpahaḥ | baibhītako madakaraḥ kaphamārutanāśanaḥ ||205||</seg> <seg type="unit" n="206">kaṣāyamadhuro majjā kolānāṃ pittanāśanaḥ | tṛṣṇācchardyanilaghnaśca tadvadāmalakasya ca ||206||</seg> <seg type="unit" n="207">bījapūrakaśamyākamajjā kośāmrasambhavaḥ | svādupāko'gnibaladaḥ snigdhaḥ pittānilāpahaḥ ||207||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="208">yasya yasya phalasyeha vīryaṃ bhavati yādṛśam | tasya tasyaiva vīryeṇa majjānamapi nirdiśet ||208||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="209">phaleṣu paripakvaṃ yadguṇavattadudāhṛtam | bilvādanyatra vijñeyamāmaṃ taddhi guṇottaram | grāhyuṣṇaṃ dīpanaṃ taddhi kaṣāyakaṭutiktakam ||209||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="210">vyādhitaṃ kṛmijuṣṭaṃ ca pākātītamakālajam | varjanīyaṃ phalaṃ sarvamaparyāgatameva ca ||210||</seg> iti phalavargaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="211">atha śākavargaḥ | śākānyata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ <note place="foot" type="variant" n="66">‘atha śākavargamupadekṣyāmaḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note>| tatra puṣpaphalālābukālindakaprabhṛtīni ||211||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="212">pittaghnānyanilaṃ kuryustathā mandakaphāni ca | sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi svādupākarasāni ca ||212||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="213">pittaghnaṃ teṣu kūṣmāṇḍaṃ bālaṃ madhyaṃ kaphāvaham | śuklaṃ laghūṣṇaṃ sakṣāraṃ dīpanaṃ bastiśodhanam ||213||</seg> <seg type="unit" n="214">sarvadoṣaharaṃ hṛdyaṃ pathyaṃ cetovikāriṇām | dṛṣṭiśukrakṣayakaraṃ kālindaṃ kaphavātakṛt ||214||</seg> <seg type="unit" n="215">alāburbhinnaviṭkā tu rūkṣā gurvyatiśītalā | tiktālāburahṛdyā tu vāminī vātapittajit ||215||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="216">trapusairvārukarkārukaśīrṇavṛntaprabhṛtīni ||216||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="217">svādutiktarasānyāhuḥ <note place="foot" type="variant" n="68">‘guruviṣṭambhiśītāni svādūni kaphakṛnti ca| sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi sakṣāramadhurāṇi ca’ iti pā.</note> kaphavātakarāṇi ca | sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi raktapittaharāṇi ca ||217||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="218">bālaṃ sanīlaṃ trapusaṃ teṣāṃ pittaharaṃ smṛtam | tatpāṇḍu kaphakṛjjīrṇamamlaṃ vātakaphāpaham ||218||</seg> <seg type="unit" n="219">ervārukaṃ <note place="foot" type="variant" n="69">‘īrvārukaṃ’ iti pā.</note> sakarkāru sampakvaṃ kaphavātakṛt | sakṣāraṃ madhuraṃ rucyaṃ dīpanaṃ nātipittalam ||219||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="220">sakṣāraṃ madhuraṃ caiva śīrṇavṛntaṃ kaphāpaham | bhedanaṃ dīpanaṃ hṛdyamānāhāṣṭhīlanullaghu ||220||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="221">pippalīmaricaśṛṅgaverārdrakahiṅgujīrakakustumburujambīrasumukhasurasārjakabhūstṛṇasugandhaka- kāsamardakakālamālakuṭherakakṣavakakharapuṣpaśigrumadhuśigruphaṇijjhakasarṣaparājikākulāhalāvagutthagaṇḍīratilaparṇikā- varṣābhūcitrakamūlakalaśunakalāyapalāṇḍuprabhṛtīni ||221||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="222">kaṭūnyuṣṇāni rucyāni vātaśleṣmaharāṇi ca | kṛtānneṣūpayujyante saṃskārārthamanekadhā ||222||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="223">teṣāṃ gurvī svāduśītā pippalyārdrā kaphāvahā | śuṣkā kaphānilaghnī sā vṛṣyā pittāvirodhinī ||223||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="224">svādupākyārdramaricaṃ guru śleṣmapraseki ca | kaṭūṣṇaṃ laghu tacchuṣkamavṛṣyaṃ kaphavātajit ||224||</seg> <seg type="unit" n="225">nātyuṣṇaṃ nātiśītaṃ <note place="foot" type="variant" n="70">‘nātirūkṣaṃ ca’ iti pā.</note> ca vīryato maricaṃ sitam | guṇavanmaricebhyaśca cakṣuṣyaṃ ca viśeṣataḥ ||225||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="226">nāgaraṃ kaphavātaghnaṃ vipāke madhuraṃ kaṭu | vṛṣyoṣṇaṃ rocanaṃ hṛdyaṃ sasnehaṃ laghu dīpanam ||226||</seg> <seg type="unit" n="227">kaphānilaharaṃ svaryaṃ vibandhānāhaśūlanut | kaṭūṣṇaṃ rocanaṃ hṛdyaṃ vṛṣyaṃ caivārdrakaṃ smṛtam ||227||</seg> <seg type="unit" n="228">laghūṣṇaṃ pācanaṃ hiṅgu dīpanaṃ kaphavātajit | kaṭu snigdhaṃ saraṃ tīkṣṇaṃ śūlājīrṇavibandhanut ||228||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="229">tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭukaṃ pāke rucyaṃ pittāgnivardhanam | kaṭu śleṣmānilaharaṃ gandhāḍhyaṃ jīrakadvayam ||229||</seg> kāravī karavī tadvadvijñeyā sopakuñcikā |230|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="230">bhakṣyavyañjanabhojyeṣu vividheṣvavacāritā ||230||</seg> <seg type="unit" n="231">ārdrā kustumbarī kuryāt svādusaugandhyahṛdyatām | sā śuṣkā madhurā pāke snigdhā tṛḍdāhanāśanī ||231||</seg> doṣaghnī kaṭukā kiñcit tiktā srotoviśodhanī |232|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="232">jambīraḥ pācanastīkṣṇaḥ kṛmivātakaphāpahaḥ <note place="foot" type="variant" n="71">‘kṛmivātaviṣāpahaḥ’ iti pā.</note>||232||</seg> <seg type="unit" n="233">surābhirdīpano rucyo <note place="foot" type="variant" n="72">‘hṛdyaḥ’ iti pā.</note> mukhavaiśadyakārakaḥ | kaphānilaviṣaśvāsakāsadaurgandhyanāśanaḥ ||233||</seg> <seg type="unit" n="234">pittakṛt pārśvaśūlaghnaḥ surasaḥ samudāhṛtaḥ | tadvattu sumukho jñeyo viśeṣādgaranāśanaḥ ||234||</seg> <seg type="unit" n="235">kaphaghnā laghavo rūkṣāstīkṣṇoṣṇāḥ pittavardhanāḥ | kaṭupākarasāścaiva surasārjakabhūstṛṇāḥ ||235||</seg> <seg type="unit" n="236">madhuraḥ kaphavātaghnaḥ pācanaḥ kaṇṭhaśodhanaḥ | viśeṣataḥ pittaharaḥ satiktaḥ kāsamardakaḥ ||236||</seg> <seg type="unit" n="237">kaṭuḥ sakṣāramadhuraḥ śigrustikto'tha picchilaḥ <note place="foot" type="variant" n="73">‘pittalaḥ’ iti pā.</note>| madhuśigruḥ sarastiktaḥ śophaghno dīpanaḥ kaṭuḥ ||237||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="238">vidāhi baddhaviṇmūtraṃ rūkṣaṃ tīkṣṇoṣṇameva ca | tridoṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="74">‘kaphaghnaṃ śārṣapaṃ śākaṃ māsūraṃ śākameva ca’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> sārṣapaṃ śākaṃ gāṇḍīraṃ veganāma ca ||238||</seg> <seg type="unit" n="239">citrakastilaparṇī ca kaphaśophahare laghū | varṣābhūḥ kaphavātaghnī hitā śophodarārśasām ||239||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="240">kaṭutiktarasā hṛdyā rocanī vahnidīpanī | sarvadoṣaharā laghvī kaṇṭhyā mūlakapotikā ||240||</seg> <seg type="unit" n="241">mahattadguru viṣṭambhi tīkṣṇamāmaṃ tridoṣakṛt | tadeva snehasiddhaṃ <note place="foot" type="variant" n="75">‘snigdhasiddhaṃ’ iti pā.</note> tu pittanut <note place="foot" type="variant" n="76">‘śleṣmakṛdvātapittajit| śuṣkaṃ tu śophaśamanaṃ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> kaphavātajit ||241||</seg> <seg type="unit" n="242">tridoṣaśamanaṃ śuṣkaṃ viṣadoṣaharaṃ laghu | viṣṭambhi vātalaṃ śākaṃ śuṣkamanyatra mūlakāt ||242||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="243">puṣpaṃ ca patraṃ ca phalaṃ tathaiva yathottaraṃ te guravaḥ pradiṣṭāḥ | teṣāṃ tu puṣpaṃ kaphapittahantṛ phalaṃ nihanyāt kaphamārutau tu ||243||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="244">snigdhoṣṇatīkṣṇaḥ kaṭupicchilaśca guruḥ saraḥ svādurasaśca balyaḥ | vṛṣyaśca medhāsvaravarṇacakṣurbhagnāsthisandhānakaro rasonaḥ ||244||</seg> <seg type="unit" n="245">hṛdrogajīrṇajvarakukṣiśūlavibandhagulmārucikāsaśophān <note place="foot" type="variant" n="79">‘...śoṣān’ iti tāḍapatrapustake pā.</note>| durnāmakuṣṭhānalasādajantusamīraṇaśvāsakaphāṃśca hanti ||245||</seg> <seg type="unit" n="246">nātyuṣṇavīryo'nilahā kaṭuśca tīkṣṇo gururnātikaphāvahaśca | balāvahaḥ pittakaro'tha kiñcit palāṇḍuragniṃ ca vivardhayettu ||246||</seg> <seg type="unit" n="247">snigdho ruciṣyaḥ sthiradhātukārī balyo'tha medhākaphapuṣṭidaśca | svādurguruḥ śoṇitapittaśastaḥ sapicchilaḥ kṣīrapalāṇḍuruktaḥ ||247||</seg> <seg type="unit" n="248">kalāyaśākaṃ pittaghnaṃ kaphaghnaṃ vātalaṃ guru | kaṣāyānurasaṃ caiva vipāke <note place="foot" type="variant" n="80">‘śītalaṃ’ iti pā.</note> madhuraṃ ca tat ||248||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="249">cuccūyūthikātaruṇījīvantībimbītikānadī(ndī)bhallātakacchagalāntrī- vṛkṣādanīphañjīśālmalīśeluvanaspatiprasavaśaṇakarbudārakovidāraprabhṛtīni ||249||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="250">kaṣāyasvādutiktāni raktapittaharāṇi ca | kaphaghnānyanilaṃ kuryuḥ saṅgrāhīṇi laghūni ca ||250||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="251">laghuḥ pāke ca jantughnaḥ picchilo vraṇināṃ hitaḥ | kaṣāyamadhuro grāhī cuccūsteṣāṃ tridoṣahā ||251||</seg> <seg type="unit" n="252">cakṣuṣyā sarvadoṣaghnī jīvantī samudāhṛtā | vṛkṣādanī vātaharā, phañjī tvalpabalā matā ||252||</seg> <seg type="unit" n="253">kṣīravṛkṣotpalādīnāṃ kaṣāyāḥ pallavāḥ smṛtāḥ | śītāḥ saṅgrāhiṇaḥ śastā raktapittātisāriṇām ||253||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="254">punarnavāvaruṇatarkāryurubūkavatsādanībilvaśākaprabhṛtīni ||254||</seg> uṣṇāni svādutiktāni vātapraśamanāni ca |255|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="255">teṣu paunarnavaṃ śākaṃ viśeṣācchophanāśanam ||255||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="256">taṇḍulīyakopodakā'śvabalācillīpālaṅkyāvāstūkaprabhṛtīni ||256||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="257">sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi sakṣāramadhurāṇi ca | mandavātakaphānyāhū raktapittaharāṇi ca ||257||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="258">madhuro rasapākābhyāṃ raktapittamadāpahaḥ | teṣāṃ śītatamo rūkṣastaṇḍulīyo viṣāpahaḥ ||258||</seg> <seg type="unit" n="259">svādupākarasā vṛṣyā vātapittamadāpahā | upodakā sarā snigdhā balyā śleṣmakarī himā ||259||</seg> <seg type="unit" n="260">kaṭurvipāke kṛmihā medhāgnibalavardhanaḥ | sakṣāraḥ sarvadoṣaghno vāstūko rocanaḥ saraḥ ||260||</seg> <seg type="unit" n="261">cillī vāstūkavajjñeyā pālaṅkyā taṇḍulīyavat | vātakṛdbaddhaviṇmūtrā rūkṣā pittakaphe hitā | śākamāśvabalaṃ rūkṣaṃ baddhaviṇmūtramārutam ||261||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="262">maṇḍūkaparṇīsaptalāsuniṣaṇṇakasuvarcalāpippalīguḍūcīgojihvā- kākamācīprapunnāḍāvalgujasatīnabṛhatīkaṇṭakārikāphala- paṭolavārtākakāravellakakaṭukikākebu(mbu)korubūkaparpaṭakakirātatikta- karkoṭakāriṣṭakośātakīvetrakarīrāṭarūṣakārkapuṣpīprabhṛtīni ||262||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="263">raktapittaharāṇyāhurhṛdyāni sulaghūni ca | kuṣṭhamehajvaraśvāsakāsāruciharāṇi ca ||263||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="264">kaṣāyā tu hitā pitte svādupākarasā himā | laghvī maṇḍūkaparṇī tu tadvadgojihvikā matā ||264||</seg> <seg type="unit" n="265">avidāhī tridoṣaghnaḥ saṅgrāhī suniṣaṇṇakaḥ | avalgujaḥ kaṭuḥ pāke tiktaḥ pittakaphāpahaḥ ||265||</seg> <seg type="unit" n="266">īṣattiktaṃ tridoṣaghnaṃ śākaṃ kaṭu satīnajam | nātyuṣṇaśītaṃ kuṣṭhaghnaṃ kākamācyāstu tadvidham ||266||</seg> <seg type="unit" n="267">kaṇḍūkuṣṭhakṛmighnāni kaphavātaharāṇi ca | phalāni bṛhatīnāṃ tu kaṭutiktalaghūni ca ||267||</seg> <seg type="unit" n="268">kaphapittaharaṃ vraṇyamuṣṇaṃ tiktamavātalam | paṭolaṃ kaṭukaṃ pāke vṛṣyaṃ rocanadīpanam ||268||</seg> <seg type="unit" n="269">kaphavātaharaṃ tiktaṃ rocanaṃ kaṭukaṃ laghu | vārtākaṃ dīpanaṃ proktaṃ jīrṇaṃ sakṣārapittalam | tadvat karkoṭakaṃ vidyāt kāravellakameva ca ||269||</seg> <seg type="unit" n="270">āṭarūṣakavetrāgraguḍūcīnimbaparpaṭāḥ | kirātatiktasahitāstiktāḥ pittakaphāpahāḥ ||270||</seg> <seg type="unit" n="271">kaphāpahaṃ śākamuktaṃ varuṇaprapunāḍa(ṭa)yoḥ | rūkṣaṃ laghu ca śītaṃ ca vātapittaprakopaṇam ||271||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="272">dīpanaṃ kālaśākaṃ tu garadoṣaharaṃ kaṭu <note place="foot" type="variant" n="85">‘laghu’ iti pā.</note>| kausumbhaṃ madhuraṃ rūkṣamuṣṇaṃ śleṣmaharaṃ laghu ||272||</seg> <seg type="unit" n="273">vātalaṃ nālikāśākaṃ pittaghnaṃ madhuraṃ ca tat | grahaṇyarśovikāraghnī sāmlā vātakaphe hitā | uṣṇā kaṣāyamadhurā cāṅgerī cāgnidīpanī ||273||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="274">loṇikājātukatriparṇikāpattūrajīvakasuvarcalāḍuḍurakakutumbakakuṭhiñjarakuntalikākuraṇṭikāprabhṛtayaḥ <note place="foot" type="variant" n="86">‘triparṇīloṇikāpīluparṇīpattūrajīvakāḥ| suvarcalā sañcalakakutumbakakuṭhiñjarāḥ’ iti tāḍapatrapustake pā.</note>||274||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="275">svādupākarasāḥ śītāḥ kaphaghnā nātipittalāḥ | lavaṇānurasā rūkṣāḥ sakṣārā vātalāḥ sarāḥ ||275||</seg></ab>
          <ab type="mula">svādutiktā kuntalikā kaṣāyā sakuraṇṭikā |276|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="276">saṅgrāhi śītalaṃ cāpi laghu doṣāpahaṃ tathā | rājakṣavakaśākaṃ tu śaṭīśākaṃ ca tadvidham ||276||</seg></ab>
          <ab type="mula">svādupākarasaṃ śākaṃ durjaraṃ harimanthajam |277|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="277">bhedanaṃ madhuraṃ rūkṣaṃ kālāyamativātalam ||277||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="278">sraṃsanaṃ kaṭukaṃ pāke laghu vātakaphāpaham | śophaghnamuṣṇavīryaṃ ca patraṃ pūtikarañjajam ||278||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="279">tāmbūlapatraṃ tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭu pittaprakopaṇam | sugandhi viśadaṃ tiktaṃ svaryaṃ vātakaphāpaham ||279||</seg> <seg type="unit" n="280">sraṃsanaṃ kaṭukaṃ pāke kaṣāyaṃ vahnidīpanam | vaktrakaṇḍūmalakledadaurgandhyādiviśodhanam <note place="foot" type="variant" n="87">‘... galakleda ...’ iti pā.</note>||280||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="281">atha puṣpavargaḥ | kovidāraśaṇaśālmalīpuṣpāṇi madhurāṇi madhuravipākāni raktapittaharāṇi ca; vṛṣāgastyayoḥ puṣpāṇi tiktāni kaṭuvipākāni kṣayakāsāpahāni ca ||281||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="282">āgastyaṃ nātiśītoṣṇaṃ naktāndhānāṃ praśasyate ||282||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="283">karīrakusumāni <note place="foot" type="variant" n="88">‘karīramadhuśigrukusumāni’ iti pā.</note> kaṭuvipākāni vātaharāṇi sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi ca ||283||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="284">raktavṛkṣasya nimbasya muṣkakārkāsanasya ca | kaphapittaharaṃ puṣpaṃ kuṣṭhaghnaṃ kuṭajasya ca ||284||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="285">satiktaṃ madhuraṃ śītaṃ padmaṃ pittakaphāpaham | madhuraṃ picchilaṃ snigdhaṃ kumudaṃ hlādi śītalam | tasmādalpāntaraguṇe vidyāt kuvalayotpale ||285||</seg></ab>
          <ab type="mula">sindhuvāraṃ vijānīyāddhimaṃ pittavināśanam |286|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="286">mālatīmallike tikte saurabhyāt pittanāśane ||286||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="287">sugandhi viśadaṃ <note place="foot" type="variant" n="89">‘madhuraṃ’ iti pā.</note> hṛdyaṃ bākulaṃ pāṭalāni ca | śleṣmapittaviṣaghnaṃ tu nāgaṃ tadvacca kuṅkumam ||287||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="288">campakaṃ raktapittaghnaṃ śītoṣṇaṃ kaphanāśanam | kiṃśukaṃ kaphapittaghnaṃ tadvadeva kuraṇṭakam ||288||</seg></ab>
          <ab type="mula">yathāvṛkṣaṃ vijānīyāt puṣpaṃ vṛkṣocitaṃ tathā |289|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="289">madhuśigrukarīrāṇi kaṭūni śleṣmaharāṇi ca ||289||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="290">kṣavakakulevaravaṃśakarīraprabhṛtīni kaphakarāṇi sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi ca ||290||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="291">kṣavakaṃ kṛmilaṃ teṣu svādupākaṃ sapicchalam | visyandi vātalaṃ nātipittaśleṣmakaraṃ ca tat ||291||</seg> <seg type="unit" n="292">veṇoḥ karīrāḥ kaphalā madhurā rasapākataḥ | vidāhino vātakarāḥ <note place="foot" type="variant" n="91">‘nātibalāḥ’ iti pā.</note> sakaṣāyā virūkṣaṇāḥ ||292||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="293">udbhidāni palālekṣukarīṣaveṇukṣitijāni | tatra palālajātaṃ madhuraṃ madhuravipākaṃ rūkṣaṃ doṣapraśamanaṃ <note place="foot" type="variant" n="93">‘doṣakaraṃ ca’ iti tāḍapatrapustake pā.</note> ca | ikṣujaṃ madhuraṃ kaṣāyānurasaṃ kaṭupākaṃ śītalaṃ ca | tadvadevoṣṇaṃ kārīṣaṃ kaṣāyaṃ vātakopanaṃ ca, (veṇujātaṃ <note place="foot" type="variant" n="94">ayaṃ pāṭho ḍalhaṇāsammataḥ</note> kaṣāyaṃ vātakopanaṃ ca,) bhūmijaṃ guru nātivātalaṃ bhūmitaścāsyānurasaḥ ||293||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="294">piṇyākatilakalkasthūṇikāśuṣkaśākāni sarvadoṣaprakopaṇāni ||294||</seg></ab>
          <ab type="mula">viṣṭambhinaḥ smṛtāḥ sarve vaṭakā vātakopanāḥ |295|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="295">siṇḍākī vātalā sārdrā <note place="foot" type="variant" n="97">‘sāndrā’ iti pā.</note> ruciṣyā'naladīpanī ||295||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="296">viḍbhedi guru rūkṣaṃ ca prāyo viṣṭambhi durjaram <note place="foot" type="variant" n="99">‘śītalaṃ’ iti pā.</note>| sakaṣāyaṃ ca sarvaṃ hi svādu śākamudāhṛtam | puṣpaṃ patraṃ phalaṃ nālaṃ kandāśca guravaḥ kramāt ||296||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="297">karkaśaṃ parijīrṇaṃ ca kṛmijuṣṭamadeśajam | varjayet patraśākaṃ tadyadakālavirohi ca ||297||</seg> iti śākavargaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="298">atha kandavargaḥ | kandānāta ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ- vidārīkandaśatāvarībisamṛṇālaśṛṅgāṭakakaśerukapiṇḍālukamadhvāluka- hastyālukakāṣṭhālukaśaṅkhālukaraktālukendīvarotpalakandaprabhṛtīni ||298||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="299">raktapittaharāṇyāhuḥ śītāni madhurāṇi ca | gurūṇi bahuśukrāṇi stanyavṛddhikarāṇi ca ||299||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="300">madhuro bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ śītaḥ svaryo'timūtralaḥ | vidārīkando balyaśca pittavātaharaśca saḥ ||300||</seg> <seg type="unit" n="301">vātapittaharī vṛṣyā svādutiktā śatāvarī | mahatī caiva hṛdyā ca medhāgnibalavardhinī ||301||</seg> <seg type="unit" n="302">grahaṇyarśovikāraghnī vṛṣyā śītā rasāyanī | kaphapittaharāstiktāstasyā evāṅkurāḥ smṛtāḥ ||302||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="303">avidāhi bisaṃ proktaṃ raktapittaprasādanam | viṣṭambhi durjaraṃ <note place="foot" type="variant" n="100">‘madhuraṃ rūkṣaṃ durjaraṃ vātakopanam’ iti pā.</note> rūkṣaṃ virasaṃ mārutāvaham ||303||</seg> <seg type="unit" n="304">gurū viṣṭambhiśītau ca śṛṅgāṭakakaśerukau | piṇḍālukaṃ kaphakaraṃ guru vātaprakopaṇam ||304||</seg> surendrakandaḥ śleṣmaghno vipāke kaṭu pittakṛt |305|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="305">veṇoḥ karīrā guravaḥ kaphamārutakopanāḥ ||305||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="306">sthūlasūraṇamāṇakaprabhṛtayaḥ kandā īṣatkaṣāyāḥ kaṭukā rūkṣā viṣṭambhino guravaḥ kaphavātalāḥ pittaharāśca ||306||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="307">māna(ṇa)kaṃ svādu śītaṃ ca guru cāpi prakīrtitam | sthūlakandastu nātyuṣṇaḥ sūraṇo gudakīlahā ||307||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="308">kumudotpalapadmānāṃ kandā mārutakopanāḥ | kaṣāyāḥ pittaśamanā vipāke madhurā himāḥ ||308||</seg> <seg type="unit" n="309">vārāhakandaḥ śleṣmaghnaḥ kaṭuko rasapākataḥ | mehakuṣṭhakṛmiharo balyo vṛṣyo rasāyanaḥ ||309||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="310">tālanārikelakharjūraprabhṛtīnāṃ mastakamajjānaḥ ||310||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="311">svādupākarasānāhū raktapittaharāṃstathā | śukralānanilaghnāṃśca kaphavṛddhikarānapi ||311||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="312">bālaṃ hyanārtavaṃ jīrṇaṃ vyādhitaṃ krimibhakṣitam | kandaṃ vivarjayet sarvaṃ yo vā samyaṅna rohati ||312||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="313">atha lavaṇavargaḥ | atha lavaṇāni- saindhavasāmudraviḍasauvarcalaromakaudbhidaprabhṛtīni yathottaramuṣṇāni vātaharāṇi kaphapittakarāṇi kaṭupākīni yathāpūrvaṃ snigdhāni svādūni sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi ceti ||313||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="314">cakṣuṣyaṃ saindhavaṃ hṛdyaṃ rucyaṃ laghvagnidīpanam | snigdhaṃ samadhuraṃ vṛṣyaṃ śītaṃ doṣaghnamuttamam ||314||</seg> <seg type="unit" n="315">sāmudraṃ madhuraṃ pāke nātyuṣṇamavidāhi ca | bhedana snigdhamīṣacca śūlaghnaṃ nātipittalam ||315||</seg> <seg type="unit" n="316">sakṣāraṃ dīpanaṃ sūkṣmaṃ <note place="foot" type="variant" n="101">‘rūkṣaṃ’ iti pā.</note> śūlahṛdroganāśanam <note place="foot" type="variant" n="102">‘hṛdrogakaphanāśanam’ iti pā.</note>| rocanaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ ca viḍaṃ vātānulomanam ||316||</seg> <seg type="unit" n="317">laghu sauvarcalaṃ pāke vīryoṣṇaṃ viśadaṃ kaṭu | gulmaśūlavibandhaghnaṃ hṛdyaṃ surabhi rocanam ||317||</seg> <seg type="unit" n="318">romakaṃ tīkṣṇamatyuṣṇaṃ vyavāyi kaṭupāki ca | vātaghnaṃ laghu visyandi sūkṣmaṃ viḍbhedi mūtralam ||318||</seg> <seg type="unit" n="319">laghu tīkṣṇoṣṇamutkledi sūkṣmaṃ vātānulomanam | satiktaṃ kaṭu sakṣāraṃ vidyāllavaṇamaudbhidam ||319||</seg> <seg type="unit" n="320">kaphavātakrimighnaṃ ca lekhanaṃ pittakopanam | dīpanaṃ pācanaṃ bhedi lavaṇaṃ guṭikāhvayam ||320||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="321">ūṣasūtaṃ vālukailaṃ śailamūlākarodbhavam <note place="foot" type="variant" n="103">‘malamūtrākarodbhavam’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note>| lavaṇaṃ kaṭukaṃ chedi vihitaṃ kaṭu <note place="foot" type="variant" n="104">‘vihitamupayuktaṃ sat kaṭu, etena kaṭupākīti niṣkarṣaḥ’ iti hārāṇacandraḥ| ‘vihimaṃ kaṭu cocyate’ iti pā.</note> cocyate ||321||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="323">yavakṣārasvarjikākṣāroṣakṣārapākimaṭaṅkaṇakṣāraprabhṛtayaḥ | gulmārśograhaṇīdoṣaśarkarāśmarināśanāḥ <note place="foot" type="variant" n="105">‘... pratiśyāyavināśanāḥ’ iti pā.</note>| kṣārāstu pācanāḥ sarve raktapittakarāḥ <note place="foot" type="variant" n="106">‘agnidīptikarāstathā’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> sarāḥ | jñeyau vahnisamau kṣārau svarjikāyāvaśūkajau | śukraśleṣmavibandhārśogulmaplīhavināśanau ||323||</seg> <seg type="unit" n="324">uṣṇo'nilaghnaḥ prakledī coṣakṣāro balāpahaḥ | medoghnaḥ pākimaḥ kṣārasteṣāṃ <note place="foot" type="variant" n="107">‘kṣāro mūtrabastiviśodhanaḥ’ iti pā.</note> bastiviśodhanaḥ ||324||</seg> <seg type="unit" n="325">virūkṣaṇo'nilakaraḥ śleṣmaghnaḥ pittadūṣaṇaḥ | agnidīptikarastīkṣṇaṣṭaṅkaṇaḥ kṣāra ucyate ||325||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="326">suvarṇaṃ svādu hṛdyaṃ ca bṛṃhaṇīyaṃ rasāyanam | doṣatrayāpahaṃ śītaṃ cakṣuṣyaṃ viṣasūdanam ||326||</seg> <seg type="unit" n="327">rūpyamamlaṃ saraṃ śītaṃ sasnehaṃ pittavātanut | tāmraṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ lekhanaṃ śītalaṃ saram ||327||</seg> <seg type="unit" n="328">satiktaṃ lekhanaṃ kāṃsyaṃ cakṣuṣyaṃ kaphavātajit | vātakṛcchītalaṃ lohaṃ tṛṣṇāpittakaphāpaham ||328||</seg> <seg type="unit" n="329">kaṭu krimighnaṃ lavaṇaṃ trapu sīsaṃ ca lekhanam | muktāvidrumavajrendravaidūryasphaṭikādayaḥ ||329||</seg> <seg type="unit" n="330">cakṣuṣyā maṇayaḥ śītā lekhanā viṣasūdanāḥ | pavitrā dhāraṇīyāśca pāpmālakṣmīmalāpahāḥ ||330||</seg> iti lavaṇādivargaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="331">dhānyeṣu māṃseṣu phaleṣu caiva śākeṣu cānuktamihāprameyāt | āsvādato bhūtaguṇaiśca matvā tadādiśeddravyamanalpabuddhiḥ ||331||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="332">ṣaṣṭikā yavagodhūmā lohitā ye ca śālayaḥ | mudgāḍhakīmasūrāśca dhānyeṣu pravarāḥ smṛtāḥ ||332||</seg> <seg type="unit" n="333">lāvatittirisāraṅgakuraṅgaiṇakapiñjalāḥ | mayūravarmikūrmāśca śreṣṭhā māṃsagaṇeṣviha ||333||</seg> <seg type="unit" n="334">dāḍimāmalakaṃ drākṣā kharjūraṃ saparūṣakam | rājādanaṃ mātuluṅgaṃ phalavarge praśasyate ||334||</seg> <seg type="unit" n="335">satīno vāstukaścuccūcillīmūlakapotikāḥ | maṇḍūkaparṇī jīvantī śākavarge praśasyate ||335||</seg> <seg type="unit" n="336">gavyaṃ kṣīraṃ ghṛtaṃ śreṣṭhaṃ, saindhavaṃ lavaṇeṣu ca | dhātrīdāḍimamamleṣu, pippalī nāgaraṃ kaṭau ||336||</seg> <seg type="unit" n="337">tikte paṭolavārtākaṃ, madhure ghṛtamucyate | kṣaudraṃ, pūgaphalaṃ śreṣṭhaṃ kaṣāye saparūṣakam ||337||</seg> <seg type="unit" n="338">śarkarekṣuvikāreṣu, pāne madhvāsavau tathā | parisaṃvatsaraṃ dhānyaṃ, māṃsaṃ vayasi madhyame ||338||</seg> <seg type="unit" n="339">aparyuṣitamannaṃ tu saṃskṛtaṃ mātrayā śubham | phalaṃ paryāgataṃ, śākamaśuṣkaṃ taruṇaṃ navam ||339||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="340">atha kṛtānnavargaḥ | ataḥ paraṃ <note place="foot" type="variant" n="111">‘urdhvaṃ’ iti pā.</note> pravakṣyāmi kṛtānnaguṇavistaram | lājamaṇḍo viśuddhānāṃ pathyaḥ pācanadīpanaḥ ||340||</seg> vātānulomano hṛdyaḥ pippalīnāgarāyutaḥ |341|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="341">svedāgnijananī laghvī dīpanī bastiśodhanī <note place="foot" type="variant" n="112">‘bastisaṃśodhanī vṛṣyā jvarātīsārayorhitā’ iti pā.</note>||341||</seg> kṣuttṛṭśramaglāniharī peyā vātānulomanī |342|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="342">vilepī tarpaṇī hṛdyā grāhiṇī balavardhanī ||342||</seg> pathyā syādurasā laghvī dīpanī kṣuttṛṣāpahā |343|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="343">hṛdyā santarpaṇī vṛṣyā bṛṃhaṇī balavardhanī ||343||</seg> śākamāṃsaphalairyuktā vilepyamlā <note place="foot" type="variant" n="113">‘yavāgvo'mlāśca durjarāḥ’ iti pā.</note> ca durjarā |344|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="344">sikthairvirahito maṇḍaḥ peyā sikthasamanvitā ||344||</seg> vilepī <note place="foot" type="variant" n="114">‘yavāgūrbahusikthā syādvilepī viraladravā’ iti pā.</note> bahusikthā syādyavāgūrviraladravā |345|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="345">viṣṭambhī pāyaso balyo medaḥkaphakaro guruḥ ||345||</seg></ab>
          <ab type="mula">kaphapittakarī balyā kṛśarā'nilanāśanī |346|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="346">dhautastu vimalaḥ śuddho manojñaḥ surabhiḥ samaḥ ||346||</seg> svinnaḥ suprasrutastūṣṇo viśadastvodano laghuḥ |347|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="347">adhauto'prasruto'svinnaḥ śītaścāpyodano guruḥ ||347||</seg></ab>
          <ab type="mula">laghuḥ sugandhiḥ kaphahā vijñeyo bhṛṣṭataṇḍulaḥ |348|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="348">snehairmāṃsaiḥ phalaiḥ kandairvidalāmlaiśca saṃyutāḥ ||348||</seg> guravo bṛṃhaṇā balyā ye ca kṣīropasādhitāḥ |349|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="349">susvinno nistuṣo bhṛṣṭa īṣat <note place="foot" type="variant" n="115">‘māṣasūpaḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> sūpo laghurhitaḥ ||349||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="350">svinnaṃ niṣpīḍitaṃ śākaṃ hitaṃ <note place="foot" type="variant" n="116">‘snehasaṃskāritaṃ hitam’ iti pā.</note> syāt snehasaṃskṛtam | asvinnaṃ sneharahitamapīḍitamato'nyathā ||350||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="351">māṃsaṃ svabhāvato vṛṣyaṃ snehanaṃ balavardhanam <note place="foot" type="variant" n="117">ayamardhaślokaḥ kvacitpustake na paṭhyate</note>| snehagorasadhānyāmlaphalāmlakaṭukaiḥ saha ||351||</seg> siddhaṃ māṃsaṃ hitaṃ balyaṃ rocanaṃ bṛṃhaṇaṃ guru |352|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="352">tadeva gorasādānaṃ surabhidravyasaṃskṛtam ||352||</seg> vidyātpittakaphodrekī balamāṃsāgnivardhanam |353|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="353">pariśuṣkaṃ sthiraṃ snigdhaṃ harṣaṇaṃ prīṇanaṃ guru ||353||</seg> rocanaṃ balamedhāgnimāṃsaujaḥśukravardhanam |354|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="354">tadevolluptapiṣṭatvādulluptamiti pācakāḥ ||354||</seg></ab>
          <ab type="mula">pariśuṣkaguṇairyuktaṃ vahnau pakvamato laghu |355|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="355">tadeva śūlikāprotamaṅgāraparipācitam ||355||</seg> jñeyaṃ gurutaraṃ kiñcit pradigdhaṃ <note place="foot" type="variant" n="119">‘prataptaṃ kandupākataḥ’ iti tāḍapatrapatrapustake pāṭhaḥ</note> gurupākataḥ |356|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="356">ulluptaṃ bharjitaṃ piṣṭaṃ prataptaṃ kandupācitam ||356||</seg> <seg type="unit" n="357">pariśuṣkaṃ pradigdhaṃ ca śūlyaṃ yaccānyadīdṛśam | māṃsaṃ yattailasiddhaṃ tadvīryoṣṇaṃ pittakṛdguru ||357||</seg> <seg type="unit" n="358">laghvagnidīpanaṃ hṛdyaṃ rucyaṃ dṛṣṭiprasādanam | anuṣṇavīryaṃ pittaghnaṃ manojñaṃ ghṛtasādhitam ||358||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="359">prīṇanaḥ prāṇajananaḥ śvāsakāsakṣayāpahaḥ | vātapittaśramaharo hṛdyo <note place="foot" type="variant" n="120">‘raso māṃsasamudbhavaḥ’ iti pā.</note> māṃsarasaḥ smṛtaḥ ||359||</seg> <seg type="unit" n="360">smṛtyojaḥsvarahīnānāṃ jvarakṣīṇakṣatorasām | bhagnaviśliṣṭasandhīnāṃ kṛśānāmalparetasām ||360||</seg> āpyāyanaḥ saṃhananaḥ śukrado balavardhanaḥ |361|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="361">sa dāḍimayuto vṛṣyaḥ saṃskṛto doṣanāśanaḥ ||361||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="362">prīṇanaḥ sarvabhūtānāṃ <note place="foot" type="variant" n="121">‘sarvathātūnāṃ’ iti pā.</note> viśeṣānmukhaśoṣiṇām | kṣuttṛṣṇāpaharaḥ śreṣṭhaḥ saurāvaḥ svāduśītalaḥ ||362||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="363">yanmāṃsamuddhṛtarasaṃ na tat puṣṭibalāvaham | viṣṭambhi durjaraṃ rūkṣaṃ virasaṃ mārutāvaham ||363||</seg></ab>
          <ab type="mula">dīptāgnīnāṃ sadā pathyaḥ khāniṣkastu paraṃ guruḥ |364|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="364">māṃsaṃ nirasthi susvinnaṃ <note place="foot" type="variant" n="122">‘susnigdhaṃ’ iti pā.</note> punardṛṣadi peṣitam ||364||</seg> <seg type="unit" n="365">pippalīśuṇṭhimaricaguḍasarpiḥsamanvitam | aikadhyaṃ pācayet samyagvesavāra iti smṛtaḥ ||365||</seg> vesavāro guruḥ snigdho balyo vātarujāpahaḥ |366|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="366">kaphaghno dīpano hṛdyaḥ śuddhānāṃ vraṇināmapi ||366||</seg> jñeyaḥ pathyatamaścaiva mudgayūṣaḥ kṛtākṛtaḥ |367|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="367">sa tu dāḍimamṛdvīkāyuktaḥ syādrāgaṣāḍavaḥ ||367||</seg> ruciṣyo laghupākaśca doṣāṇāṃ cāvirodhakṛt |368|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="368">masūramudgagodhūmakulatthalavaṇaiḥ kṛtaḥ ||368||</seg> kaphapittāvirodhī syādvātavyādhau ca śasyate |369|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="369">mṛdvīkādāḍimairyuktaḥ sa cāpyukto'nilārdite ||369||</seg> rocano dīpano hṛdyo laghupākyupadiśyate |370|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="370">paṭolanimbayūṣau tu kaphamedoviśoṣiṇau ||370||</seg> pittaghnau dīpanau hṛdyau kṛmikuṣṭhajvarāpahau |371|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="371">śvāsakāsapratiśyāyaprasekārocakajvarān ||371||</seg> <seg type="unit" n="372">hanti mūlakayūṣastu kaphamedogalagrahān | kulatthayūṣo'nilahā śvāsapīnasanāśanaḥ <note place="foot" type="variant" n="123">‘śarkarāśmarināśanaḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note>||372||</seg> tūṇīpratūṇīkāsāśmagulmamedaḥkaphāvahaḥ <note place="foot" type="variant" n="124">‘...gulmodāvartanāśanaḥ’ iti pā.</note>|373|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="373">dāḍimāmalakairyūṣo hṛdyaḥ saṃśamano laghuḥ ||373||</seg> prāṇāgnijanano mūrcchāmedoghno vātapittajit |374|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="374">mudgāmalakayūṣastu grāhī pittakaphe hitaḥ ||374||</seg></ab>
          <ab type="mula">yavakolakulatthānāṃ yūṣaḥ kaṇṭhyo'nilāpahaḥ |375|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="375">sarvadhānyakṛtastadvadbṛṃhaṇaḥ prāṇavardhanaḥ ||375||</seg></ab>
          <ab type="mula">khaḍakāmbalikau hṛdyau tathā vātakaphe hitau |376|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="376">balyaḥ kaphānilau hanti dāḍimāmlo'gnidīpanaḥ <note place="foot" type="variant" n="127">asyāgre ‘dhānyāmlo dīpano hṛdyaḥ pittakṛdvātanāśanaḥ’ ityādhikaḥ pāṭha upalabhyate kvacitpustake</note>||376||</seg> <seg type="unit" n="377">dadhyamlaḥ kaphakṛdbalyaḥ snigdho vātaharo guruḥ | takrāmlaḥ pittakṛt prokto viṣaraktapradūṣaṇaḥ ||377||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="378">khaḍāḥ khaḍayavāgvaśca ṣā(khā)ḍavāḥ pānakāni ca | evamādīni cānyāni kriyante vaidyavākyataḥ ||378||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="379">asnehalavaṇaṃ sarvamakṛtaṃ kaṭukairvinā | vijñeyaṃ lavaṇasnehakaṭukaiḥ saṃyutaṃ kṛtam ||379||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="380">atha gorasadhānyāmlaphalāmlairamlitaṃ ca yat | yathottaraṃ laghu hitaṃ saṃskṛtāsaṃskṛtaṃ rasam ||380||</seg></ab>
          <ab type="mula">dadhimastvamlasiddhastu <note place="foot" type="variant" n="128">‘dadhimatsyāmlasiddhastu’ iti pā.</note> yūṣaḥ kāmbalikaḥ smṛtaḥ |381|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="381">tilapiṇyākavikṛtiḥ śuṣkaśākaṃ virūḍhakam ||381||</seg> siṇḍākī <note place="foot" type="variant" n="129">‘śiṇḍākī’, ‘śāṇḍākī’, ‘saṇḍākī’ iti ca pā.</note> ca gurūṇi syuḥ kaphapittakarāṇi ca |382|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="382">tadvacca vaṭakānyāhurvidāhīni gurūṇi ca ||382||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="383">laghavo bṛṃhaṇā vṛṣyā hṛdyā rocanadīpanāḥ | tṛṣṇāmūrcchābhramacchardiśramaghnā rāgaṣāḍavāḥ ||383||</seg></ab>
          <ab type="mula">rasālā bṛṃhaṇī balyā snigdhā vṛṣyā ca rocanī |384|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="384">snehanaṃ guḍasaṃyuktaṃ hṛdyaṃ dadhyanilāpaham ||384||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="385">saktavaḥ sarpiṣā'bhyaktāḥ śītavāripariplutāḥ | nātidravā nātisāndrā mantha ityupadiśyate ||385||</seg> <seg type="unit" n="386">manthaḥ sadyobalakaraḥ <note place="foot" type="variant" n="131">‘sadyobalaśchardipipāsā...’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> pipāsāśramanāśanaḥ | sāmlasnehaguḍo mūtrakṛcchrodāvartanāśanaḥ ||386||</seg> <seg type="unit" n="387">śarkarekṣurasadrākṣāyuktaḥ pittavikāranut | drākṣāmadhūdakayutaḥ kapharoganibarhaṇaḥ ||387||</seg> vargatrayeṇopahito maladoṣānulomanaḥ |388|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="388">gauḍamamlamanamlaṃ vā pānakaṃ guru mūtralam ||388||</seg> <seg type="unit" n="389">tadeva khaṇḍamṛdvīkāśarkarāsahitaṃ punaḥ | sāmlaṃ satīkṣṇaṃ sahimaṃ pānakaṃ syānniratyayam ||389||</seg> <seg type="unit" n="390">mārdvīkaṃ tu śramaharaṃ mūrcchādāhatṛṣāpaham | parūṣakāṇāṃ kolānāṃ hṛdyaṃ viṣṭambhi pānakam ||390||</seg> <seg type="unit" n="391">dravyasaṃyogasaṃskāraṃ jñātvā mātrāṃ ca sarvataḥ | pānakānāṃ yathāyogaṃ gurulāghavamādiśet ||391||</seg> iti kṛtānnavargaḥ |</ab>
          <ab type="mula">atha bhakṣyavargaḥ | vakṣyāmyataḥ paraṃ bhakṣyān rasavīryavipākataḥ |392|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="392">bhakṣyāḥ kṣīrakṛtā balyā vṛṣyā hṛdyāḥ sugandhinaḥ ||392||</seg> adāhinaḥ puṣṭikarā dīpanāḥ pittanāśanāḥ |393|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="393">teṣāṃ prāṇakarā hṛdyā ghṛtapūrāḥ kaphāvahāḥ ||393||</seg> vātapittaharā vṛṣyā guravo raktamāṃsalāḥ |394|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="394">bṛṃhaṇā gauḍikā bhakṣyā guravo'nilanāśanāḥ ||394||</seg> adāhinaḥ pittaharāḥ śukralāḥ kaphavardhanāḥ |395|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="395">madhuśīrṣakasaṃyāvāḥ pūpā ye te viśeṣataḥ ||395||</seg> guravo bṛṃhaṇāścaiva modakāstu sudurjarāḥ |396|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="396">rocano dīpanaḥ svaryaḥ pittaghnaḥ pavanāpahaḥ ||396||</seg> gururmṛṣṭataramaścaiva <note place="foot" type="variant" n="133">‘gururmiṣṭatamaścaiva’ iti pā.</note> saṭṭakaḥ prāṇavardhanaḥ |397|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="397">hṛdyaḥ sugandhirmadhuraḥ snigdhaḥ kaphakaro guruḥ ||397||</seg> vātāpahastṛptikaro balyo viṣyanda ucyate |398|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="398">bṛṃhaṇā vātapittaghnā bhakṣyā balyāstu sāmitāḥ ||398||</seg> hṛdyāḥ pathyatamāsteṣāṃ laghavaḥ phenakādayaḥ |399|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="399">mudgādivesavārāṇāṃ pūrṇā viṣṭambhino matāḥ ||399||</seg> vesavāraiḥ sapiśitaiḥ sampūrṇā gurubṛṃhaṇāḥ |400|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="400">pālalāḥ śleṣmajananāḥ, śaṣkulyaḥ kaphapittalāḥ ||400||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="401">vīryoṣṇāḥ paiṣṭikā bhakṣyāḥ kaphapittaprakopaṇāḥ | vidāhino nātibalā guravaśca viśeṣataḥ ||401||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="402">vaidalā laghavo bhakṣyāḥ kaṣāyāḥ sṛṣṭamārutāḥ | viṣṭambhinaḥ pittasamāḥ <note place="foot" type="variant" n="134">‘śleṣmaharāḥ pittaghnāḥ’ iti pā.</note> śleṣmaghnā bhinnavarcasaḥ ||402||</seg> balyā vṛṣyāstu guravo vijñeyā māṣasādhitāḥ |403|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="403">kūrcikāvikṛtā bhakṣyā guravo nātipittalāḥ ||403||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="404">virūḍhakakṛtā bhakṣyā guravo'nilapittalāḥ | vidāhotkleśajananā rūkṣā dṛṣṭipradūṣaṇāḥ ||404||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="405">hṛdyāḥ sugandhino bhakṣyā <note place="foot" type="variant" n="135">‘vṛṣyāḥ’ iti pā.</note> laghavo ghṛtapācitāḥ | vātapittaharā balyā varṇadṛṣṭiprasādanāḥ ||405||</seg> <seg type="unit" n="406">vidāhinastailakṛtā guravaḥ kaṭupākinaḥ | uṣṇā mārutadṛṣṭighnāḥ pittalāstvakpradūṣaṇāḥ ||406||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="407">phalamāṃsekṣuvikṛtitilamāṣopasaṃskṛtāḥ | bhakṣyā balyāśca guravo bṛṃhaṇā hṛdayapriyāḥ ||407||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="408">kapālāṅgārapakvāstu laghavo vātakopanāḥ | supakvāstanavaścaiva bhūyiṣṭhaṃ laghavo matāḥ ||408||</seg></ab>
          <ab type="mula">sakilāṭādayo bhakṣyā guravaḥ kaphavardhanāḥ |409|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="409">kulmāṣā vātalā rūkṣā guravo bhinnavarcasaḥ ||409||</seg></ab>
          <ab type="mula">udāvartaharo vāṭyaḥ kāsapīnasamehanut |410|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="410">dhānolumbāstu laghavaḥ kaphamedoviśoṣaṇāḥ ||410||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="411">śaktavo <note place="foot" type="variant" n="136">‘śaktavastarpaṇā hṛdyā’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> bṛṃhaṇā vṛṣyāstṛṣṇāpittakaphāpahāḥ | pītāḥ sadyobalakarā bhedinaḥ pavanāpahāḥ ||411||</seg> <seg type="unit" n="412">gurvī piṇḍī kharā'tyarthaṃ laghvī saiva <note place="foot" type="variant" n="137">‘piṇḍī’ iti pā.</note> viparyayāt | śaktūnāmāśu jīryeta mṛdutvādavalehikā ||412||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="413">lājāśchardyatisāraghnā dīpanāḥ kaphanāśanāḥ | balyāḥ kaṣāyamadhurā laghavastṛṇmalāpahāḥ ||413||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="414">tṛṭchardidāhagharmārtinudastatsaktavo matāḥ | raktapittaharāścaiva dāhajvaravināśanāḥ ||414||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="415">pṛthukā guravaḥ snigdhā bṛṃhaṇāḥ kaphavardhanāḥ | balyāḥ sakṣīrabhāvāttu vātaghnā bhinnavarcasaḥ ||415||</seg></ab>
          <ab type="mula">sandhānakṛtpiṣṭamāmaṃ taṇḍulaṃ kṛmimehanut |416|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="416">sudurjaraḥ svāduraso bṛṃhaṇastaṇḍulo navaḥ ||416||</seg> sandhānakṛnmehaharaḥ <note place="foot" type="variant" n="138">‘pittaharaḥ’ iti pā.</note> purāṇastaṇḍulaḥ smṛtaḥ |417|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="417">dravyasaṃyogasaṃskāravikārān <note place="foot" type="variant" n="140">‘yadā kāraṇamāsādya bhoktṝṇāṃ chandato'pi vā| bhakṣyādayaḥ prakalpyāḥ syustadā sunipuṇo bhiṣak|| dravyasaṃyogasaṃskāravikārān samavekṣya tu| anekadravyayonitvācchāstratastān vinirdiśet’ iti hāraṇacandrasammataḥ pāṭhaḥ| ‘dravyasaṃyogasaṃskāravikārān samavekṣya tu| bhiṣagyathāsvaṃ bhakṣyāṇāmādiśedgurulāghavam|| khalā khalayavāgvaśca rāgaṣāḍavasaṭṭakāḥ| pānakāni ca citrāṇi yūṣāścānekayonayaḥ|| kaṭvamlasvādulavaṇā laghavo ye phalodbhavāḥ| evamādīni cānyāni kriyante vaidyavākyataḥ|| yadā kāraṇamāsādya bhoktṝṇāṃ chandato'pi vā| anekadravyayonitvācchāstratastān vinirdiśet’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> samavekṣya ca ||417||</seg> <seg type="unit" n="418">yathākāraṇamāsādya bhoktṝṇāṃ chandato'pi vā | anekadravyayonitvācchāstratastān vinirdiśet ||418||</seg> iti bhakṣyavargaḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="419">ataḥ sarvānupānānyupadekṣyāmaḥ | - amlena kecidvihatā manuṣyā mādhuryayoge praṇayībhavanti | tathāmlayoge madhureṇa tṛptāsteṣāṃ yatheṣṭaṃ pravadanti pathyam ||419||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="420">śītoṣṇatoyāsavamadyayūṣaphalāmladhānyāmlapayorasānām | yasyānupānaṃ tu hitaṃ bhavedyattasmai pradeyaṃ tviha mātrayā tat ||420||</seg> <seg type="unit" n="421">vyādhiṃ ca kālaṃ ca vibhāvya dhīrairdravyāṇi bhojyāni <note place="foot" type="variant" n="141">‘yojyāni’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> ca tāni tāni | sarvānupāneṣu varaṃ vadanti maidhyaṃ <note place="foot" type="variant" n="142">‘medhyaṃ’ iti pā.</note> yadambhaḥ śucibhājanastham ||421||</seg> lokasya janmaprabhṛti praśastaṃ toyātmakāḥ sarvarasāśca dṛṣṭāḥ | saṅkṣepa eṣo'bhihito'nupāne... |422|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="422">... ṣvataḥ paraṃ vistarato'bhidhāsye ||422||</seg> <seg type="unit" n="423">uṣṇodakānupānaṃ tu snehānāmatha śasyate | ṛte bhallātakasnehāt snehāttauvarakāttathā ||423||</seg> <seg type="unit" n="424">anupānaṃ vadantyeke taile yūṣāmlakāñjikam | śītodakaṃ mākṣikasya piṣṭānnasya ca sarvaśaḥ ||424||</seg> <seg type="unit" n="425">dadhipāyasamadyārtiviṣajuṣṭe tathaiva ca | kecit piṣṭamayasyāhuranupānaṃ sukhodakam ||425||</seg> <seg type="unit" n="426">payo māṃsaraso vā'pi śālimudgādibhojinām | yuddhādhvātapasantāpaviṣamadyarujāsu ca ||426||</seg> <seg type="unit" n="427">māṣāderanupānaṃ tu dhānyāmlaṃ dadhimastu vā | madyaṃ madyocitānāṃ tu sarvamāṃseṣu pūjitam ||427||</seg> <seg type="unit" n="428">amadyapānāmudakaṃ phalāmlaṃ vā praśasyate | kṣīraṃ gharmādhvabhāṣyastrīklāntānāmamṛtopamam ||428||</seg> <seg type="unit" n="429">surā kṛśānāṃ sthūlānāmanupānaṃ madhūdakam | nirāmayānāṃ citraṃ tu bhuktamadhye prakīrtitam ||429||</seg> <seg type="unit" n="430">snigdhoṣṇaṃ mārute pathyaṃ, kaphe rūkṣoṣṇamiṣyate | anupānaṃ hitaṃ cāpi pitte madhuraśītalam ||430||</seg> <seg type="unit" n="431">hitaṃ śoṇitapittibhyaḥ kṣīramikṣurasastathā | arkaśeluśirīṣāṇāmāsavāstu viṣārtiṣu ||431||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="432">ataḥ paraṃ tu vargāṇāmanupānaṃ pṛthak pṛthak | pravakṣyāmyanupūrveṇa sarveṣāmeva me śṛṇu ||432||</seg> <seg type="unit" n="433">tatra pūrvaśasyajātānāṃ badarāmlaṃ, vaidalānāṃ dhānyāmlaṃ, jaṅghālānāṃ dhanvajānāṃ ca pippalyāsavaḥ, viṣkirāṇāṃ kolabadarāsavaḥ, pratudānāṃ kṣīravṛkṣāsavaḥ, guhāśayānāṃ kharjūranālikerāsavaḥ, prasahānāmaśvagandhāsavaḥ, parṇamṛgāṇāṃ kṛṣṇagandhāsavaḥ, bileśayānāṃ phalāsavaḥ <note place="foot" type="variant" n="147">‘phalarasāsavaḥ’ iti pā.</note>, ekaśaphānāṃ triphalāsavaḥ, anekaśaphānāṃ khadirāsavaḥ, kūlacarāṇāṃ śṛṅgāṭakakaśerukāsavaḥ, kośavāsināṃ pādināṃ ca sa eva, plavānāmikṣurasāsavaḥ, nādeyānāṃ matsyānāṃ mṛṇālāsavaḥ, sāmudrāṇāṃ mātuluṅgāsavaḥ, amlānāṃ phalānāṃ padmotpalakandāsavaḥ, kaṣāyāṇāṃ dāḍimavetrāsavaḥ, madhurāṇāṃ trikaṭukayuktaḥ khaṇḍāsavaḥ, tālaphalādīnāṃ dhānyāmlaṃ, kaṭukānāṃ dūrvānalavetrāsavaḥ, pippalyādīnāṃ śvadaṃṣṭrāvasukāsavaḥ, kūṣmāṇḍādīnāṃ dārvīkarīrāsavaḥ, cuccuprabhṛtīnāṃ lodhrāsavaḥ, jīvantyādīnāṃ triphalāsavaḥ, kusumbhaśākasya sa eva, maṇḍūkaparṇyādīnāṃ mahāpañcamūlāsavaḥ, tālamastakādīnāmamlaphalāsavaḥ, saindhavādīnāṃ surāsava āranālaṃ ca, toyaṃ vā sarvatreti ||433||</seg></ab>
          <ab type="mula">bhavanti cātra- sarveṣāmanupānānāṃ māhendraṃ toyamuttamam |434|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="434">sātmyaṃ vā yasya yattoyaṃ tattasmai hitamucyate ||434||</seg></ab>
          <ab type="mula">uṣṇaṃ vāte kaphe toyaṃ pitte rakte ca śītalam |435|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="435">doṣavadguru vā bhuktamatimātramathāpi vā ||435||</seg> <seg type="unit" n="436">yathoktenānupānena sukhamannaṃ prajīryati | rocanaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ doṣasaṅghātabhedanam ||436||</seg> <seg type="unit" n="437">tarpaṇaṃ mārdavakaraṃ śramaklamaharaṃ sukham | dīpanaṃ doṣaśamanaṃ pipāsācchedanaṃ param ||437||</seg> balyaṃ varṇakaraṃ samyaganupānaṃ sadocyate |438|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="438">tadādau karśayetpītaṃ sthāpayenmadhyasevitam ||438||</seg> paścātpītaṃ bṛṃhayati tasmādvīkṣya prayojayet |439|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="439">sthiratāṃ gatamalkinnamannamadravapāyinām ||439||</seg> bhavatyābādhajananamanupānamataḥ pibet |440|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="440">na pibecchvāsakāsārto roge cāpyūrdhvajatruge ||440||</seg> kṣatoraskaḥ prasekī ca yasya copahataḥ svaraḥ |441|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="441">pītvā'dhvabhāṣyādhyayanageyasvapnānna śīlayet ||441||</seg> <seg type="unit" n="442">pradūṣyāmāśayaṃ taddhi tasya kaṇṭhorasi sthitam | syandāgnisādacchardyādīnāmayāñjanayedbahūn ||442||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="443">gurulāghavacinteyaṃ svabhāvaṃ nātivartate | tathā saṃskāramātrānnakālāṃścāpyuttarottaram ||443||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="444">mandakarmānalārogyāḥ sukumārāḥ sukhocitāḥ | jantavo ye tu teṣāṃ hi cinteyaṃ parikīrtyate ||444||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="445">balinaḥ kharabhakṣyā ye ye ca dīptāgnayo narāḥ | karmanityāśca ye teṣāṃ nāvaśyaṃ parikīrtyate ||445||</seg> ityanupānavargaḥ |</ab>
          <ab type="mula">athāhāravidhiṃ vatsa! vistareṇākhilaṃ śṛṇu |446|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="446">āptāsthitamasaṅkīrṇaṃ śuci kāryaṃ mahānasam ||446||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="447">tatrāptairguṇasampannaṃ bhakṣyamannaṃ susaṃskṛtam | śucau deśe susaṅguptaṃ samupasthāpayedbhiṣak ||447||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="448">viṣaghnairagadaiḥ spṛṣṭaṃ prokṣitaṃ vyajanodakaiḥ | siddhairmantrairhataviṣaṃ siddhamannaṃ nivedayet ||448||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="449">vakṣyāmyataḥ paraṃ kṛtsnāmāhārasyopakalpanām | ghṛtaṃ kārṣṇāyase deyaṃ, peyā deyā tu rājate ||449||</seg> <seg type="unit" n="450">phalāni sarvabhakṣyāṃśca pradadyādvai daleṣu tu | pariśuṣkapradigdhāni sauvarṇeṣu prakalpayet ||450||</seg> <seg type="unit" n="451">pradravāṇi rasāṃścaivaṃ rājateṣūpahārayet | kaṭvarāṇi khaḍāṃścaiva sarvāñchaileṣu dāpayet ||451||</seg> <seg type="unit" n="452">dadyāttāmramaye pātre suśītaṃ suśṛtaṃ payaḥ | pānīyaṃ, pānakaṃ madyaṃ mṛnmayeṣu pradāpayet ||452||</seg> <seg type="unit" n="453">kācasphaṭikapātreṣu śītaleṣu śubheṣu ca | dadyādvaidūryacitreṣu rāgaṣāḍavasaṭṭakān ||453||</seg> <seg type="unit" n="454">purastādvimale pātre suvistīrṇe manorame | sūdaḥ sūpaudanaṃ dadyāt pradehāṃśca susaṃskṛtān ||454||</seg> <seg type="unit" n="455">phalāni sarvabhakṣyāṃśca pariśuṣkāṇi yāni ca | tāni dakṣiṇapārśve tu bhuñjānasyopakalpayet ||455||</seg> <seg type="unit" n="456">pradravāṇi rasāṃścaiva pānīyaṃ pānakaṃ payaḥ | khaḍān yūṣāṃśca peyāṃśca savye pārśve pradāpayet ||456||</seg> <seg type="unit" n="457">sarvān guḍavikārāṃśca rāgaṣāḍavasaṭṭakān | purastāt sthāpayet prājño dvayorapi ca madhyataḥ ||457||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="458">evaṃ vijñāya matimān bhojanasyopakalpanām | bhoktāraṃ vijane ramye niḥsampāte <note place="foot" type="variant" n="152">‘niḥsambādhe’ iti pā.</note> śubhe śucau ||458||</seg> sugandhapuṣparacite same deśe ca bhojayet |459|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="459">viśiṣṭamiṣṭasaṃskāraiḥ pathyairiṣṭai rasādibhiḥ ||459||</seg> manojñaṃ śuci nātyuṣṇaṃ pratyagramaśanaṃ hitam |460|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="460">pūrvaṃ madhuramaśnīyānmadhye'mlalavaṇau rasau ||460||</seg> <seg type="unit" n="461">paścāccheṣān rasān vaidyo bhojaneṣvavacārayet | ādau phalāni bhuñjīta dāḍimādīni buddhimān ||461||</seg> <seg type="unit" n="462">tataḥ peyāṃstato bhojyān bhakṣyāṃścitrāṃstataḥ param | ghanaṃ pūrvaṃ samaśnīyāt, kecidāhurviparyayam ||462||</seg> <seg type="unit" n="463">ādāvante ca madhye ca bhojanasya tu śasyate | niratyayaṃ doṣaharaṃ phaleṣvāmalakaṃ nṛṇām ||463||</seg> <seg type="unit" n="464">mṛṇālabisaśālūkakandekṣuprabhṛtīni ca | pūrvaṃ yojyāni bhiṣajā na tu bhukte kadācana ||464||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="465">sukhamuccaiḥ samāsīnaḥ samadeho'nnatatparaḥ | kāle sātmyaṃ laghu snigdhamuṣṇaṃ kṣipraṃ dravottaram ||465||</seg> bubhukṣito'nnamaśnīyānmātrāvadviditāgamaḥ |466|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="466">kāle prīṇayate bhuktaṃ sātmyamannaṃ na bādhate ||466||</seg> <seg type="unit" n="467">laghu śīghraṃ vrajet pākaṃ snigdhoṣṇaṃ balavahnidam | kṣipraṃ bhuktaṃ samaṃ pākaṃ yātyadoṣaṃ dravottaram ||467||</seg> sukhaṃ jīryati mātrāvaddhātusāmyaṃ karoti ca |468|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="468">atīvāyatayāmāstu kṣapā yeṣvṛtuṣu smṛtāḥ ||468||</seg> <seg type="unit" n="469">teṣu tatpratyanīkāḍhyaṃ bhuñjīta prātareva tu | yeṣu cāpi bhaveyuśca divasā bhṛśamāyatāḥ ||469||</seg> <seg type="unit" n="470">teṣu tatkālavihitamaparāhṇe praśasyate | rajanyo divasāścaiva yeṣu cāpi samāḥ smṛtāḥ ||470||</seg> kṛtvā samamahorātraṃ teṣu bhuñjīta bhojanam |471|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="471">nāprāptātītakālaṃ vā hīnādhikamathāpi vā ||471||</seg> <seg type="unit" n="472">aprāptakālaṃ bhuñjānaḥ śarīre hyalaghau naraḥ | tāṃstān vyādhīnavāpnoti maraṇaṃ vā niyacchati ||472||</seg> <seg type="unit" n="473">atītakālaṃ bhuñjāno vāyunopahate'nale | kṛcchrādvipacyate bhuktaṃ dvitīyaṃ ca na kāṅkṣati ||473||</seg> <seg type="unit" n="474">hīnamātramasantoṣaṃ karoti ca balakṣayam | ālasyagauravāṭopasādāṃśca kurute'dhikam ||474||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="475">tasmāt susaṃskṛtaṃ yuktyā doṣairetairvivarjitam | yathoktaguṇasampannamupaseveta bhojanam ||475||</seg> vibhajya doṣakālādīn kālayorubhayorapi |476|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="476">acokṣaṃ duṣṭamutsṛṣṭaṃ pāṣāṇatṛṇaloṣṭavat ||476||</seg> <seg type="unit" n="477">dviṣṭaṃ vyuṣitamasvādu pūti cānnaṃ vivarjayet | cirasiddhaṃ sthiraṃ śītamannamuṣṇīkṛtaṃ punaḥ ||477||</seg> aśāntamupadagdhaṃ <note place="foot" type="variant" n="155">‘aśītaṃ’ iti pā.</note> ca tathā svādu na lakṣyate |478|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="478">yadyat svādutaraṃ tattadvidadhyāduttarottaram ||478||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="479">prakṣālayedadbhirāsyaṃ bhuñjānasya muhurmuhuḥ | viśuddhe rasane tasya rocate'nnamapūrvavat ||479||</seg> <seg type="unit" n="480">svādunā tasya rasanaṃ prathamenātitarpitam | na tathā svādayedanyattasmāt prakṣālyamantarā ||480||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="481">saumanasyaṃ balaṃ puṣṭimutsāhaṃ harṣaṇaṃ sukham | svādu sañjanayatyannamasvādu ca viparyayam ||481||</seg></ab>
          <ab type="mula">bhuktvā'pi yat prārthayate bhūyastat svādu bhojanam |482|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="482">aśitaścodakaṃ yuktyā bhuñjānaścāntarā pibet ||482||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="483">dantāntaragataṃ cānnaṃ śodhanenāharecchanaiḥ | kuryādanirhṛtaṃ taddhi mukhasyāniṣṭagandhatām ||483||</seg></ab>
          <ab type="mula">jīrṇe'nne vardhate vāyurvidagdhe pittameva tu | bhuktamātre kaphaścāpi,... |484|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="484">... tasmādbhukteritaṃ kapham ||484||</seg> <seg type="unit" n="485">dhūmenāpohya hṛdyairvā kaṣāyakaṭutiktakaiḥ | pūgakaṅkolakarpūralavaṅgasumanaḥphalaiḥ ||485||</seg> <seg type="unit" n="486">phalaiḥ <note place="foot" type="variant" n="159">‘kaṭutiktakaṣāyairvā’ iti pā.</note> kaṭukaṣāyairvā mukhavaiśadyakārakaiḥ | tāmbūlapatrasahitaiḥ sugandhairvā vicakṣaṇaḥ ||486||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="487">bhuktvā <note place="foot" type="variant" n="160">ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate</note> rājavadāsīta yāvadannaklamo gataḥ | tataḥ pādaśataṃ gatvā vāmapārśvena saṃviśet ||487||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="488">śabdānrūpānrasān gandhān sparśāṃśca manasaḥ priyān | bhuktavānupaseveta tenānnaṃ sādhu tiṣṭhati ||488||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="489">śabdarūparasā gandhāḥ sparśāścāpi jugupsitāḥ | aśucyannaṃ tathā bhuktamatihāsyaṃ ca vāmayet ||489||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="490">śayanaṃ cāsanaṃ vā'pi necchedvā'pi dravottaram | nāgnyātapau na plavanaṃ na yānaṃ nāpi vāhanam ||490||</seg> <seg type="unit" n="491">na caikarasasevāyāṃ prasajyeta kadācana | śākāvarānnabhūyiṣṭhamamlaṃ ca na samācaret ||491||</seg></ab>
          <ab type="mula">ekaikaśaḥ samastān vā nādhyaśnīyādrasān sadā |492|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="492">prāgbhukte tvavivikte'gnau dvirannaṃ na samācaret ||492||</seg> pūrvabhukte vidagdhe'nne bhuñjāno hanti pāvakam |493|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="493">mātrāguruṃ pariharedāhāraṃ dravyataśca yaḥ ||493||</seg></ab>
          <ab type="mula">piṣṭānnaṃ naiva bhuñjīta mātrayā vā bubhukṣitaḥ | dviguṇaṃ ca pibettoyaṃ sukhaṃ samyak prajīryati |494|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="494">peyalehyādyabhakṣyāṇāṃ guru vidyādyathottaram ||494||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="495">gurūṇāmardhasauhityaṃ laghūnāṃ tṛptiriṣyate | dravottaro dravaścāpi na mātrāgururiṣyate ||495||</seg></ab>
          <ab type="mula">dravāḍhyamapi śuṣkaṃ tu samyagevopapadyate |496|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="496">viśuṣkamannamabhyastaṃ na pākaṃ sādhu gacchati ||496||</seg> piṇḍīkṛtamasaṅklinnaṃ vidāhamupagacchati |497|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="497">srotasyannavahe pittaṃ paktau vā yasya tiṣṭhati ||497||</seg> vidāhi bhuktamanyadvā tasyāpyannaṃ vidahyate |498|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="498">śuṣkaṃ viruddhaṃ viṣṭambhi vahnivyāpadamāvahet ||498||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="499">āmaṃ vidagdhaṃ viṣṭabdhaṃ kaphapittānilaistribhiḥ | ajīrṇaṃ kecidicchanti caturthaṃ rasaśeṣataḥ ||499||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="500">atyambupānādviṣamāśanādvā sandhāraṇāt svapnaviparyayācca | kāle'pi sātmyaṃ laghu cāpi bhuktamannaṃ na pākaṃ bhajate narasya ||500||</seg> <seg type="unit" n="501">īrṣyābhayakrodhaparikṣatena lubdhena śugdainyanipīḍitena | pradveṣayuktena ca sevyamānamannaṃ na samyak pariṇāmameti ||501||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="502">mādhuryamannaṃ gatamāmasañjñaṃ vidagdhasañjñaṃ gatamamlabhāvam | kiñcidvipakvaṃ, bhṛśatodaśūlaṃ viṣṭabdhamānaddhaviruddhavātam ||502||</seg> <seg type="unit" n="503">udgāraśuddhāvapi bhaktakāṅkṣā na jāyate hṛdgurutā ca yasya | rasāvaśeṣeṇa tu saprasekaṃ caturthametat pravadantyajīrṇam ||503||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="504">mūrcchā pralāpo vamathuḥ prasekaḥ sadanaṃ bhramaḥ | upadravā bhavantyete maraṇaṃ cāpyajīrṇataḥ ||504||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="505">tatrāme laṅghanaṃ kāryaṃ, vidagdhe vamanaṃ hitam | viṣṭabdhe svedanaṃ pathyaṃ, rasaśeṣe śayīta ca ||505||</seg> <seg type="unit" n="506">vāmayedāśu taṃ tasmāduṣṇena lavaṇāmbunā | kāryaṃ vā'naśanaṃ tāvadyāvanna prakṛtiṃ bhajet ||506||</seg> <seg type="unit" n="507">laghukāyamataścainaṃ laṅghanaiḥ samupācaret | yāvanna prakṛtisthaḥ syāddoṣataḥ prāṇatastathā ||507||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="508">hitāhitopasaṃyuktamannaṃ samaśanaṃ smṛtam | bahu stokamakāle vā tajjñeyaṃ viṣamāśanam ||508||</seg> <seg type="unit" n="509">ajīrṇe bhujyate yattu tadadhyaśanamucyate | trayametannihantyāśu bahūnvyādhīnkaroti vā ||509||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="510">annaṃ vidagdhaṃ hi narasya śīghraṃ śītāmbunā vai paripākameti | taddhyasya śaityena nihanti pittamākledibhāvācca nayatyadhastāt ||510||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="511">vidahyate yasya tu bhuktamātre dahyeta hṛtkoṣṭhagalaṃ ca yasya | drākṣābhayāṃ mākṣikasamprayuktāṃ līḍhvā'bhayāṃ vā sa sukhaṃ labheta ||511||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="512">bhavedajīrṇaṃ prati yasya śaṅkā snigdhasya jantorbalino'nnakāle | prātaḥ saśuṇṭhīmabhayāmaśaṅko bhuñjīta samprāśya hitaṃ hitārthī ||512||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="513">svalpaṃ yadā doṣavibaddhamāmaṃ līnaṃ na tejaḥpathamāvṛṇoti | bhavatyajīrṇe'pi tadā bubhukṣā yā mandabuddhiṃ viṣavannihanti ||513||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="514">ata urdhvaṃ pravakṣyāmi guṇānāṃ karmavistaram | karmabhistvanumīyante nānādravyāśrayā guṇāḥ ||514||</seg> <seg type="unit" n="515">hlādanaḥ stambhanaḥ śīto mūrcchātṛṭsvedadāhajit | uṣṇastadviparītaḥ syātpācanaśca viśeṣataḥ ||515||</seg> <seg type="unit" n="516">snehamārdavakṛt snigdho balavarṇakarastathā | rūkṣastadviparītaḥ syādviśeṣāt stambhanaḥ kharaḥ ||516||</seg> <seg type="unit" n="517">picchilo jīvano balyaḥ sandhānaḥ śleṣmalo guruḥ | viśado viparīto'smāt kledācūṣaṇaropaṇaḥ ||517||</seg> <seg type="unit" n="518">dāhapākakarastīkṣṇaḥ srāvaṇo, mṛduranyathā | sādopalepabalakṛdgurustarpaṇabṛṃhaṇaḥ ||518||</seg> <seg type="unit" n="519">laghustadviparītaḥ syāllekhano ropaṇastathā | daśādyāḥ karmataḥ proktāsteṣāṃ karmaviśeṣaṇaiḥ ||519||</seg> <seg type="unit" n="520">daśaivānyān pravakṣyāmi dravādīṃstānnibodha me | dravaḥ prakledanaḥ, sāndraḥ sthūlaḥ syādbandhakārakaḥ ||520||</seg> <seg type="unit" n="521">ślakṣṇaḥ picchilavajjñeyaḥ karkaśo viśado yathā | sukhānubandhī sūkṣmaśca sugandho rocano mṛduḥ ||521||</seg> <seg type="unit" n="522">durgandho viparīto'smāddhṛllāsārucikārakaḥ | saro'nulomanaḥ prokto, mando yātrākaraḥ smṛtaḥ ||522||</seg> <seg type="unit" n="523">vyavāyī cākhilaṃ dehaṃ vyāpya pākāya kalpate | vikāsī vikasannevaṃ dhātubandhān vimokṣayet ||523||</seg> <seg type="unit" n="524">āśukārī tathā''śutvāddhāvatyambhasi tailavat | sūkṣmastu saukṣmyāt sūkṣmeṣu srotaḥsvanusaraḥ smṛtaḥ ||524||</seg> guṇā viṃśatirityevaṃ yathāvatparikīrtitāḥ |525|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="525">sampravakṣyāmyataścordhvamāhāragatiniścayam ||525||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="526">pañcabhūtātmake dehe hyāhāraḥ pāñcabhautikaḥ | vipakvaḥ pañcadhā samyagguṇān svānabhivardhayet ||526||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="527">avidagdhaḥ kaphaṃ, pittaṃ vidagdhaḥ, pavanaṃ punaḥ | samyagvipakvo niḥsāra āhāraḥ paribṛṃhayet ||527||</seg></ab>
          <ab type="mula">viṇmūtramāhāramalaḥ sāraḥ prāgīrito rasaḥ |528|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="528">sa tu vyānena vikṣiptaḥ sarvān dhātūn pratarpayet ||528||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="529">kaphaḥ pittaṃ malaḥ kheṣu svedaḥ syānnakharoma ca | netraviṭ tvakṣu ca sneho dhātūnāṃ kramaśo malāḥ ||529||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="530">divā vibuddhe hṛdaye jāgrataḥ puṇḍarīkavat | annamaklinnadhātutvādajīrṇe'pi hitaṃ niśi ||530||</seg> <seg type="unit" n="531">hṛdi sammīlite rātrau prasuptasya viśeṣataḥ | klinnavisrastadhātutvādajīrṇe na hitaṃ divā ||531||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="532">imaṃ vidhiṃ yo'numataṃ mahāmunernṛparṣimukhyasya paṭheddhi yatnataḥ | sa bhūmipālāya vidhātumauṣadhaṃ mahātmanāṃ cārhati sūrisattamaḥ ||532||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">iti bhagavatā śrīdhanvantariṇopadiṣṭāyāṃ tacchiṣyeṇa maharṣiṇā suśrutena viracitāyāṃ suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne ṣaṭcatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ ||46||</seg> iti bhagavatā śrīdhanvantariṇopadiṣṭāyāṃ tacchiṣyeṇa maharṣiṇā suśrutena viracitāyāṃ suśrutasaṃhitāyāṃ prathamaṃ sūtrasthānaṃ samāptam |</ab>
        </div>
      </div>
      <div type="sthana" n="2" xml:id="su.2">
        <head>Nidānasthāna</head>
        <div type="adhyaya" n="1" xml:id="su.2.1">
          <head>vātavyādhinidānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto vātavyādhinidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">dhanvantariṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭhamamṛtodbhavam | caraṇāvupasaṅgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">vāyoḥ prakṛtibhūtasya vyāpannasya ca kopanaiḥ | sthānaṃ karma ca rogāṃśca vada me vadatāṃ vara ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tasya tadvacanaṃ śrutvā prābravīdbhiṣajāṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘jagāda bhagavānṛṣiḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> varaḥ | svayambhūreṣa bhagavān vāyurityabhiśabditaḥ ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">svātantryānnityabhāvācca sarvagatvāttathaiva ca | sarveṣāmeva sarvātmā sarvalokanamaskṛtaḥ ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">sthityutpattivināśeṣu bhūtānāmeṣa kāraṇam | avyakto vyaktakarmā ca rūkṣaḥ <note place="foot" type="variant" n="4">‘śīto rūkṣo laghuścaraḥ(laḥ)’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> śīto laghuḥ kharaḥ ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">tiryaggo dviguṇaścaiva rajobahula eva ca | acintyavīryo doṣāṇāṃ netā rogasamūharāṭ ||8||</seg> āśukārī muhuścārī pakvādhānagudālayaḥ |9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">dehe vicaratastasya lakṣaṇāni nibodha me ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">doṣadhātvagnisamatāṃ samprāptiṃ viṣayeṣu ca | kriyāṇāmānulomyaṃ ca karotyakupito'nilaḥ ||10||</seg> <seg type="unit" n="10">(indriyārthopasamprāptiṃ doṣadhātvagnyavaikṛtam| kriyāṇāmānulomyaṃ ca kuryādvāyuradūṣitaḥ <note place="foot" type="variant" n="6">gayadāsasammato'yaṃ pāṭhaḥ</note>||10||</seg>) |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">yathā'gniḥ pañcadhā bhinno nāmasthānakriyāmayaiḥ | bhinno'nilastasthā hyeko nāmasthānakriyāmayaiḥ ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">prāṇodānau samānaśca vyānaścāpāna eva ca | sthānasthā mārutāḥ pañca yāpayanti śarīriṇam ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">yo vāyurvaktrasañcārī <note place="foot" type="variant" n="8">‘yo'nilo vaktrasañcārī’ iti pā.</note> sa prāṇo nāma dehadhṛk | so'nnaṃ praveśayatyantaḥ prāṇāṃścāpyavalambate ||13||</seg> prāyaśaḥ kurute duṣṭo hikkāśvāsādikān gadān |14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">udāno nāma yastūrdhvamupaiti pavanottamaḥ ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">tena bhāṣitagītādiviśeṣo'bhipravartate | ūrdhvajatrugatān rogān karoti ca viśeṣataḥ ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">āmapakvāśayacaraḥ samāno vahnisaṅgataḥ <note place="foot" type="variant" n="11">‘'gnisahāyavān’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ</note>| so'nnaṃ pacati tajjāṃśca viśeṣānvivinakti <note place="foot" type="variant" n="12">‘bhāvān’ iti pā.</note> hi ||16||</seg> gulmāgnisādātīsāraprabhṛtīn <note place="foot" type="variant" n="13">‘gulmāgnisaṅgātīsāraprabhṛtīn’ iti pā.| ‘gulmāgnisādātīsārān prāyaśaśca karoti hi’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> kurute gadān |17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">kṛtsnadehacaro vyāno rasasaṃvahanodyataḥ ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">svedāsṛksrāvaṇaścāpi pañcadhā ceṣṭayatyapi | kruddhaśca kurute rogān prāyaśaḥ sarvadehagān ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">pakvādhānālayo'pānaḥ kāle karṣati cāpyadhaḥ | samīraṇaḥ <note place="foot" type="variant" n="15">‘vātamūtrapurīṣāṇi’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> śakṛnmūtraṃ śukragarbhārtavāni ca ||19||</seg> kruddhaśca kurute rogān ghorān bastigudāśrayān |20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">śukradoṣapramehāstu vyānāpānaprakopajāḥ ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula">yugapat kupitāścāpi dehaṃ bhindyurasaṃśayam |21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">ata ūrdhvaṃ <note place="foot" type="variant" n="16">‘sarvān pravakṣyāmi nānāsthānāntarāśritān’ iti pā.</note> pravakṣyāmi nānāsthānāntarāśritaḥ ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">bahuśaḥ kupito vāyurvikārān kurute hi yān | vāyurāmāśaye kruddhaśchardyādīn kurute gadān ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">mohaṃ mūrcchāṃ pipāsāṃ ca hṛdgrahaṃ pārśvavedanām | pakvāśayastho'ntrakūjaṃ śūlaṃ <note place="foot" type="variant" n="17">‘śūlādhmānau’ iti pā.</note> nābhau karoti ca ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">kṛcchramūtrapurīṣatvamānāhaṃ trikavedanām | śrotrādiṣvindriyavadhaṃ kuryāt kruddhaḥ samīraṇaḥ ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">vaivarṇyaṃ sphuraṇaṃ raukṣyaṃ suptiṃ cumucumāyanam | tvakstho nistodanaṃ kuryāt tvagbhedaṃ paripoṭanam ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">vraṇāṃśca raktago, granthīn saśūlān <note place="foot" type="variant" n="19">‘sarujān’ iti pā.</note> māṃsasaṃśritaḥ | tathā medaḥśritaḥ kuryādgranthīnmandarujo'vraṇān ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">kuryāt sirāgataḥ śūlaṃ sirākuñcanapūraṇam | snāyuprāptaḥ stambhakampau <note place="foot" type="variant" n="20">snāyujālaṃ stambhayatyākṣipatyapi’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ| gayadāsācāryasammato'yaṃ pāṭhaḥ</note> śūlamākṣepaṇaṃ tathā ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">hanti sandhigataḥ sandhīn śūlaśophau karoti ca | asthiśoṣaṃ prabhedaṃ ca kuryācchūlaṃ ca tacchritaḥ ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">tathā majjagate ruk ca na kadācit praśāmyati | apravṛttiḥ pravṛttirvā vikṛtā <note place="foot" type="variant" n="21">‘apravṛttiṃ pravṛttiṃ vā vikṛtāṃ śukrago'nilaḥ’ iti tā.pa.pu.pāṭhaḥ</note> śukrage'nile ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">hastapādaśirodhātūṃstathā sañcarati kramāt | vyāpnuyādvā'khilaṃ dehaṃ vāyuḥ sarvagato nṛṇām ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula">stambhanākṣepaṇasvāpaśophaśūlāni sarvagaḥ <note place="foot" type="variant" n="24">‘sarvaśaḥ’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ</note>|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">sthāneṣūkteṣu sammiśraḥ sammiśrāḥ kurute rujaḥ ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula">kuryādavayavaprāpto <note place="foot" type="variant" n="25">‘kuryādavayavasthaśca mātariśvā bahūn gadān’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ</note> mārutastvamitān gadān |32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">dāhasantāpamūrcchāḥ syurvāyau pittasamanvite ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">śaityaśophagurutvāni tasminneva kaphāvṛte | sūcībhiriva nistodaḥ sparśadveṣaḥ prasuptatā ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">śeṣāḥ pittavikārāḥ syurmārute śoṇitānvite | prāṇe pittāvṛte chardirdāhaścaivopajāyate ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">daurbalyaṃ sadanaṃ tandrā vaivarṇyaṃ <note place="foot" type="variant" n="26">‘vaiśvaryaṃ’ iti tā. pa. pu. pā.</note> ca kaphāvṛte | udāne pittasaṃyukte mūrcchādāhabhramaklamāḥ ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">asvedaharṣau mando'gniḥ śītastambhau kaphāvṛte | samāne pittasaṃyukte svedadāhauṣṇyamūrcchanam ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">kaphādhikaṃ <note place="foot" type="variant" n="27">‘kaphena sajje viṇmūtre gātraharṣaśca jāyate’ iti tā. pa.pu.pā.</note> ca viṇmūtraṃ romaharṣaḥ kaphāvṛte | apāne pittasaṃyukte dāhauṣṇye syādasṛgdaraḥ <note place="foot" type="variant" n="28">‘raktamūtratā’ iti tā. pa.pu.pā.</note>||37||</seg> <seg type="unit" n="38">adhaḥkāyagurutvaṃ ca tasminneva <note place="foot" type="variant" n="29">‘śītatā ca’ iti tā.pa.pu.pā.</note> kaphāvṛte | vyāne pittāvṛte dāho gātravikṣepaṇaṃ klamaḥ ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">gurūṇi <note place="foot" type="variant" n="30">‘stambhanaṃ daṇḍakaścāpi śothaḥ śūlaṃ kaphāvṛte’ iti tā.pa.pu.pā</note> sarvagātrāṇi stambhanaṃ cāsthiparvaṇām | liṅgaṃ kaphāvṛte vyāne ceṣṭāstambhastathaiva ca ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">(prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ mithyā''hāravihāriṇām | rogādhvapramadāmadyavyāyāmaiścātipīḍanāt <note place="foot" type="variant" n="31">‘śokācca pramadā...’ iti pā.</note>||40||</seg> <seg type="unit" n="41">ṛtusātmyaviparyāsāt snehādīnāṃ ca vibhramāt | avyavāye tathā sthūle vātaraktaṃ prakupyati <note place="foot" type="variant" n="32">gayadāsāsammato'yaṃ pāṭhaḥ</note> ) ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">hastyaśvoṣṭrairgacchato'nyaiśca vāyuḥ kopaṃ yātaḥ kāraṇai sevitaiḥ svaiḥ | tīkṣṇoṣṇāmlakṣāraśākādibhojyaiḥ santāpādyairbhūyasā sevitaiśca ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">kṣipraṃ raktaṃ duṣṭimāyāti <note place="foot" type="variant" n="33">‘śīghraṃ raktaṃ vidravatyāśu’ iti tā.pa.pu. pāṭhaḥ</note> tacca vāyormārgaṃ saṃruṇaddhyāśu yātaḥ | kruddho'tyarthaṃ mārgarodhāt sa vāyuratyudriktaṃ <note place="foot" type="variant" n="34">‘atyudvṛttaṃ’ iti pā.</note> dūṣayedraktamāśu <note place="foot" type="variant" n="35">‘hastyaśvoṣṭrairgacchataścāśnataśca vidāhyannaṃ sa vidāho'śanasya| kṛtsnaṃ raktaṃ vidahatyāśu tacca srastaṃ duṣṭaṃ pādayoścīyate tu’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ| mādhavanidāne'pyayameva pāṭha uddhṛtaḥ</note>||43||</seg> <seg type="unit" n="44">tat sampṛktaṃ vāyunā dūṣitena tatprābalyāducyate vātaraktam | tadvat pittaṃ dūṣitenāsṛjā''ktaṃ śleṣmā duṣṭo dūṣitenāsṛjā''ktaḥ ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">sparśodvignau <note place="foot" type="variant" n="36">‘asparśecchā’ iti tā. pa. pu. pāṭhaḥ</note> todabhedapraśoṣasvāpopetau vātaraktena pādau | pittāsṛgbhyāmugradāhau bhavetāmatyarthoṣṇau raktaśophau mṛdū ca ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">kaṇḍūmantau śvetaśītau saśophau pīnastabdhau śleṣmaduṣṭe tu rakte | sarvairduṣṭe <note place="foot" type="variant" n="37">‘sarve duṣṭāḥ śoṇitaṃ cāpi’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ</note> śoṇite cāpi doṣāḥ svaṃ svaṃ rūpaṃ pādayordarśayanti ||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">prāgrūpe śithilau svinnau śītalau <note place="foot" type="variant" n="38">‘śithilasvinnaśītalau’ iti pā.</note> saviparyayau | vaivarṇyatodasuptatvagurutvauṣasamanvitau ||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">pādayormūlamāsthāya kadāciddhastayorapi | ākhorviṣamiva kruddhaṃ taddehamanusarpati ||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">ājānusphuṭitaṃ yacca prabhinnaṃ prasrutaṃ ca yat | upadravaiśca yajjuṣṭaṃ prāṇamāṃsakṣayādibhiḥ ||49||</seg> śoṇitaṃ tadasādhyaṃ syādyāpyaṃ saṃvatsarotthitam |50|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ kupito'bhyeti mārutaḥ ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">tadākṣipatyāśu muhurmuhurdehaṃ muhuścaraḥ | muhurmuhustadākṣepādākṣepaka iti smṛtaḥ ||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">so'patānakasañjño yaḥ pātayatyantarā'ntarā | kaphānvito bhṛśaṃ vāyustāsveva yadi tiṣṭhati ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">sa daṇḍavat stambhayati kṛcchro daṇḍāpatānakaḥ | hanugrahastadā'tyarthaṃ so'nnaṃ kṛcchrānniṣevate ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">dhanustulyaṃ namedyastu sa dhanuḥstambhasañjñakaḥ | aṅgulīgulphajaṭharahṛdvakṣogalasaṃśritaḥ ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">snāyupratānamanilo yadā''kṣipati vegavān | viṣṭabdhākṣaḥ stabdhahanurbhagnapārśvaḥ kaphaṃ vaman ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">abhyantaraṃ dhanuriva yadā namati mānavaḥ | tadā'syābhyantarāyāmaṃ kurute māruto balī ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">bāhyasnāyupratānastho bāhyāyāmaṃ karoti ca | tamasādhyaṃ budhāḥ prāhurvakṣaḥkaṭyūrubhañjanam ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">kaphapittānvito vāyurvāyureva ca kevalaḥ | kuryādākṣepakaṃ tvanyaṃ caturthamabhighātajam ||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">garbhapātanimittaśca śoṇitātisravācca yaḥ | abhighātanimittaśca na sidhyatyapatānakaḥ ||59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">adhogamāḥ satiryaggā dhamanīrūrdhvadehagāḥ | yadā prakupito'tyarthaṃ mātariśvā prapadyate ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">tadā'nyatarapakṣasya sandhibandhān vimokṣayan | hanti pakṣaṃ tamāhurhi pakṣāghātaṃ bhiṣagvarāḥ ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">yasya kṛtsnaṃ śarīrārdhamakarmaṇyamacetanam | tataḥ <note place="foot" type="variant" n="45">‘tadā’ iti pā.</note> patatyasūn vā'pi tyajatyanilapīḍitaḥ <note place="foot" type="variant" n="46">‘jahātyanilapīḍitaḥ’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ</note>||62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">śuddhavātahataṃ pakṣaṃ kṛcchrasādhyatamaṃ viduḥ | sādhyamanyena saṃsṛṣṭamasādhyaṃ kṣayahetukam ||63||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">vāyurūrdhvaṃ vrajet sthānāt kupito hṛdayaṃ śiraḥ | śaṅkhau ca pīḍayatyaṅgānyākṣipennamayecca saḥ ||64||</seg> <seg type="unit" n="65">nimīlitākṣo niśceṣṭaḥ stabdhākṣo vā'pi kūjati | nirucchvāso'thavā kṛcchrāducchvasyānnaṣṭacetanaḥ ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">svasthaḥ syāddhṛdaye mukte hyāvṛte tu pramuhyati | kaphānvitena vātena jñeya eṣo'patantrakaḥ ||66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">divāsvapnāsanasthānavivṛtādhvanirīkṣaṇaiḥ <note place="foot" type="variant" n="48">divāsvapnāsamasthānavivṛ(kṛ)tordhvanirīkṣaṇaiḥ’ iti pā.</note>| manyāstambhaṃ prakurute sa eva śleṣmaṇā''vṛtaḥ ||67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">(garbhiṇīsūtikābālavṛddhakṣīṇeṣvasṛkkṣaye <note place="foot" type="variant" n="49">ayamardhaśloko gayadāsena na paṭhyate</note>|) uccairvyāharato'tyarthaṃ khādataḥ kaṭhināni vā | hasato jṛmbhato <note place="foot" type="variant" n="50">‘jṛmbhayā’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ</note> bhārādviṣamācchayanādapi ||68||</seg> <seg type="unit" n="69">śironāsauṣṭhacibukalalāṭekṣaṇasandhigaḥ | ardayitvā'nilo vaktramarditaṃ janayatyataḥ ||69||</seg> <seg type="unit" n="70">vakrībhavati vaktrārdhaṃ grīvā cāpyapavartate | śiraścalati vāksaṅgo netrādīnāṃ ca vaikṛtam ||70||</seg> <seg type="unit" n="71">grīvācibukadantānāṃ tasmin pārśve tu vedanā | yasyāgrajo romaharṣo vepathurnetramāvilam ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">vāyurūrdhvaṃ tvaci svāpastodo manyāhanugrahaḥ | tamarditamiti prāhurvyādhiṃ vyādhiviśāradāḥ ||72||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">kṣīṇasyānimiṣākṣasya prasaktaṃ <note place="foot" type="variant" n="52">‘prasaktāvyaktabhāṣiṇaḥ’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ</note> saktabhāṣiṇaḥ | na sidhyatyarditaṃ bāḍhaṃ trivarṣaṃ vepanasya ca ||73||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">pārṣṇipratyaṅgulīnāṃ <note place="foot" type="variant" n="54">‘pārṣṇiṃ pratyaṅgulīnāṃ’ iti pā.</note> tu kaṇḍarā yā'nilārditā | sakthnaḥ <note place="foot" type="variant" n="55">‘sakthnoḥ’ iti pā.</note> kṣepaṃ nigṛhṇīyādgṛdhrasīti hi sā smṛtā ||74||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">talapratyaṅgulīnāṃ <note place="foot" type="variant" n="56">‘talaṃ pratyaṅgulīnāṃ’ iti pā.</note> tu kaṇḍarā bāhupṛṣṭhataḥ | bāhvoḥ karmakṣayakarī viśvācīti hi sā smṛtā ||75||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">vātaśoṇitajaḥ śopho jānumadhye mahārujaḥ | śiraḥ kroṣṭukapūrvaṃ tu sthūlaḥ kroṣṭukamūrdhavat ||76||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">vāyuḥ kaṭyāṃ <note place="foot" type="variant" n="62">‘kaṭyāśritaḥ’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ</note> sthitaḥ sakthnaḥ kaṇḍarāmākṣipedyadā | khañjastadā bhavejjantuḥ, paṅguḥ sakthnordvayorvadhāt ||77||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">prakrāman vepate yastu khañjanniva ca gacchati | kalāyakhañjaṃ taṃ vidyānmuktasandhiprabandhanam ||78||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">nyaste tu viṣamaṃ(me) pāde rujaḥ kuryāt samīraṇaḥ | vātakaṇṭaka ityeṣa vijñeyaḥ khaḍu(la)kāśritaḥ ||79||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">pādayoḥ kurute dāhaṃ pittāsṛksahito'nilaḥ | viśeṣataścaṅkramaṇāt pādadāhaṃ tamādiśet ||80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">hṛṣyataścaraṇau yasya bhavataśca prasuptavat <note place="foot" type="variant" n="65">‘prasuptakau’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ</note>| pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ kaphavātaprakopajaḥ ||81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">aṃsadeśasthito vāyuḥ śoṣayitvāṃ'sabandhanam | sirāścākuñcya tatrastho janayatyavabāhukam ||82||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">yadā śabdavahaṃ sroto vāyurāvṛtya tiṣṭhati | śuddhaḥ śleṣmānvito vā'pi bādhiryaṃ tena jāyate ||83||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">hanuśaṅkhaśirogrīvaṃ yasya bhindannivānilaḥ | karṇayoḥ kurute śūlaṃ karṇaśūlaṃ taducyate ||84||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">āvṛtya sakapho vāyurdhamanīḥ śabdavāhinīḥ | narān karotyakriyakānmūkaminmiṇagadgadān ||85||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">adho yā vedanā yāti varcomūtrāśayotthitā | bhindatīva gudopasthaṃ sā tūnītyabhidhīyate ||86||</seg> <seg type="unit" n="87">gudopasthotthitā saiva pratilomavisarpiṇī | vegaiḥ pakvāśayaṃ yāti pratitūnīti sā smṛtā ||87||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">sāṭopamatyugrarujamādhmātamudaraṃ bhṛśam | ādhmānamiti jānīyādghoraṃ vātanirodhajam ||88||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">vimuktapārśvahṛdayaṃ tadevāmāśayotthitam | pratyādhmānaṃ vijānīyāt kaphavyākulitānilam ||89||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">aṣṭhīlāvadghanaṃ granthimūrdhvamāyatamunnatam | vātāṣṭhīlāṃ vijānīyādbahirmārgāvarodhinīm <note place="foot" type="variant" n="67">‘barhirmārganirodhinīṃ’ iti pā.</note>||90||</seg> <seg type="unit" n="91">enāmeva rujāyuktāṃ vātaviṇmūtrarodhinīm | pratyaṣṭhīlāmiti vadejjaṭhare tiryagutthitām ||91||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne vātavyādhinidānaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ ||1||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="2" xml:id="su.2.2">
          <head>arśonidānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'rśasāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">ṣaḍarśāṃsi bhavanti vātapittakaphaśoṇitasannipātaiḥ sahajāni ceti ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatrānātmavatāṃ yathoktaiḥ prakopaṇairviruddhādhyaśanastrīprasaṅgotkaṭukāsanapṛṣṭhayānavegavidhāraṇādibhirviśeṣaiḥ prakupitā doṣā ekaśo dviśaḥ samastāḥ śoṇitasahitā vā yathoktaṃ prasṛtāḥ pradhānadhamanīranuprapadyādho gatvā gudamāgamya pradūṣya gudavalīrmāṃsaprarohāñjanayanti viśeṣato mandāgneḥ, tathā tṛṇakāṣṭhopalaloṣṭhavastrādibhiḥ śītodakasaṃsparśanādvā kandāḥ parivṛddhimāsādayanti, tānyarśāṃsītyācakṣate ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatra sthūlāntrapratibaddhamardhapañcāṅgulaṃ gudamāhuḥ, tasmin valayastisro'dhyardhāṅgulāntarasambhūtāḥ pravāhaṇī visarjanī saṃvaraṇī ceti caturaṅgulāyatāḥ <note place="foot" type="variant" n="2">‘atra caturaṅgulāyatā iti saṅkucitāvasthāyāmityevāvadheyaṃ, anyathā puṃsāṃ nārīṇāṃ ca yathākramamupadekṣyamāṇaṃ pañcaṣaḍaṅgulapariṇāhamarśoyantramanupapannaṃ syāt, srotaḥpramāṇāpekṣayā sthūlataratvāt’ iti hārāṇacandraḥ| ‘caturaṅgulāḥ, tāḥ sarvāḥ’ iti pā.</note>; sarvāstiryagekāṅgalocchritāḥ ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">śaṅkhāvartanibhāścāpi uparyupari saṃsthitāḥ | gajatālunibhāścāpi varṇataḥ samprakīrttitāḥ | romāntebhyo yavādhyardho gudauṣṭhaḥ parikīrtitaḥ ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">prathamā tu gudauṣṭhādaṅgulamātre ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">teṣāṃ tu bhaviṣyatāṃ pūrvarūpāṇi- anne'śraddhā kṛcchrāt paktiramlīkā paridāho viṣṭambhaḥ pipāsā sakthisadanamāṭopaḥ kārśyamudgārabāhulyamakṣṇoḥ śvayathurantrakūjanaṃ gudaparikartanamāśaṅkā pāṇḍurogagrahaṇīdoṣaśoṣāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘grahaṇīdoṣodarāṇāṃ iti pā.</note> kāsaśvāsau balahānirbhramastandrā nidrendriyadaurbalyaṃ ca ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">jāteṣvetānyeva lakṣaṇāni pravyaktatarāṇi bhavanti ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">tatra mārutāt pariśuṣkāruṇavivarṇāni viṣamamadhyāni kadambapuṣpatuṇḍikerīnāḍīmukulasūcīmukhākṛtīni <note place="foot" type="variant" n="4">‘nāḍīmukha...’ iti pā.</note> ca bhavanti; tairupadrutaḥ saśūlaṃ saṃhatamupaveśyate kaṭīpṛṣṭhapārśvameḍhragudanābhipradeśeṣu cāsya vedanā bhavanti, gulmāṣṭhīlāplīhodarāṇi cāsya tannimittānyeva bhavanti, kṛṣṇatvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣaśca puruṣo bhavati ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">pittānnīlāgrāṇi tanūni visarpīṇi pītāvabhāsāni yakṛtprakāśāni śukajihvāsaṃsthānāni yavamadhyāni jalaukovakrasadṛśāni praklinnāni ca bhavanti; tairupadrutaḥ sadāhaṃ sarudhiramatisāryate, jvaradāhapipāsāmūrcchāścāsyopadravā bhavanti, pītatvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣaśca puruṣo bhavati ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">śleṣmajāni śvetāni mahāmūlāni sthirāṇi vṛttāni snigdhāni pāṇḍūni karīrapanasāsthigostanākārāṇi, na bhidyante na sravanti kaṇḍūbahulāni ca bhavanti; tairupadrutaḥ saśleṣmāṇamanalpaṃ māṃsadhāvanaprakāśamatisāryate, śophaśītajvarārocakāvipākaśirogauravāṇi cāsya tannimittānyeva bhavanti, śuklatvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣaśca puruṣo bhavati ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">raktajāni nyagrodhaprarohavidrumakākaṇantikāphalasadṛśāni <note place="foot" type="variant" n="5">‘… phalānyatamavarṇasaṃsthānāni’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ</note> pittalakṣaṇāni ca, yadā'vagāḍhapurīṣaprapīḍitāni bhavanti tadā'tyarthaṃ duṣṭamanalpamasṛk sahasā visṛjanti, tasya cātipravṛttau śoṇitātiyogopadravā bhavanti ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">sannipātajāni sarvadoṣalakṣaṇayuktāni <note place="foot" type="variant" n="6">‘sarvalakṣaṇāni yuktāni’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ syāt</note>||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">sahajāni duṣṭaśoṇitaśukranimittāni, teṣāṃ doṣata eva prasādhanaṃ karttavyam, viśeṣataścaitāni durdarśanāni paruṣāṇi pāṃsūni <note place="foot" type="variant" n="7">‘pāṇḍūni’ iti pā.</note> dāruṇānyantarmukhāni; tairupadrutaḥ kṛśo'lpabhuk sirāsantatagātro'lpaprajaḥ kṣīṇaretāḥ kṣāmasvaraḥ krodhano'lpāgniprāṇaḥ <note place="foot" type="variant" n="8">‘alpāgniḥ’ iti pā.</note> paramalasaśca, tathā ghrāṇaśiro'kṣināsāśravaṇarogī, satatamantrakūjāṭopahṛdayopalepārocakaprabhṛtibhiḥ pīḍyate ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">bhavati cātra- bāhyamadhyavalisthānāṃ pratikuryādbhiṣagvaraḥ | antarvalisamutthānāṃ pratyākhyāyācaret kriyām ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">prakupitāstu doṣā meḍhramabhiprapannā māṃsaśoṇite pradūṣya kaṇḍūṃ janayanti, tataḥ kaṇḍūyanāt kṣataṃ samupajāyate, tasmiṃśca kṣate duṣṭamāṃsajāḥ prarohāḥ picchilarudhirasrāviṇo jāyante kūrcakino'bhyantaramupariṣṭādvā, te tu śepho vināśayantyupaghnanti ca puṃstvaṃ; yonimabhiprapannāḥ sukumārān durgandhān picchilarudhirasrāviṇaśchatrākārān karīrāñjanayanti, te tu yonimupaghnantyārtavaṃ ca; nābhimabhiprapannāḥ sukumārān durgandhān picchilān gaṇḍūpadamukhasadṛśān karīrāñjanayanti; ta evordhvamāgatāḥ śrotrākṣighrāṇavadaneṣvarśāṃsyupanirvartayanti; tatra karṇajeṣu bādhiryaṃ śūlaṃ pūtikarṇatā ca, netrajeṣu vartmāvarodho vedanā srāvo darśananāśaśca, ghrāṇajeṣu pratiśyāyo'timātraṃ kṣavathuḥ kṛcchrocchvāsatā pūtinasyaṃ sānunāsikavākyatvaṃ śiroduḥkhaṃ ca; vakrajeṣu kaṇṭhauṣṭhatālūnāmanyatamasmiṃstairgadgadavākyatā rasājñānaṃ mukharogāśca bhavanti ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">vyānastu prakupitaḥ śleṣmāṇaṃ parigṛhya bahiḥsthirāṇi kīlavadarśāṃsi nirvartayati, tāni carmakīlānyarśāṃsītyācakṣate ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">bhavanti cātra- teṣu kīleṣu nistodo mārutenopajāyate | śleṣmaṇā tu savarṇatvaṃ granthitvaṃ ca vinirdiśet ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">pittaśoṇitajaṃ raukṣyaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘kṛṣṇaraktatvaṃ snigdhatā tathā’ iti pā.</note> kṛṣṇatvaṃ ślakṣṇatā tathā | samudīrṇakharatvaṃ carmakīlasya lakṣaṇam ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">arśasāṃ lakṣaṇaṃ vyāsāduktaṃ sāmānyatastu <note place="foot" type="variant" n="13">‘durnāmnāṃ lakṣaṇaṃ hyetaduktaṃ saṅkṣepatastu’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ syāt</note> yat | tatsarvaṃ prāgvinirdiṣṭātsādhayedbhiṣajāṃ varaḥ ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">arśaḥsu dṛśyate rūpaṃ yadā doṣadvayasya <note place="foot" type="variant" n="14">‘vai doṣayordvayoḥ iti tā.</note> tu | saṃsargaṃ taṃ vijānīyāt saṃsargaḥ sa ca ṣaḍvidhaḥ ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">tridoṣāṇyalpaliṅgāni yāpyāni tu vinirdiśet | dvandvajāni dvitīyāyāṃ valau yānyāśritāni ca ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">kṛcchrasādhyāni tānyāhuḥ parisaṃvatsarāṇi ca | sannipātasamutthāni sahajāni tu varjayet ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">sarvāḥ syurvalayo yeṣāṃ durnāmabhirupadrutāḥ | taistu pratihato vāyurapānaḥ sannivartate ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">tato vyānena saṅgamya jyotirmṛdnāti <note place="foot" type="variant" n="16">‘jyotirasya pramardati’ iti tā.</note> dehinām ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne'rśonidānaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ ||2||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="3" xml:id="su.2.3">
          <head>aśmarīnidānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'śmarīṇāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">catasro'śmaryo bhavanti; śleṣmādhiṣṭhānāḥ; tadyathā- śleṣmaṇā, vātena, pittena, śukreṇa ceti ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatrāsaṃśodhanaśīlasyāpathyakāriṇaḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘tatrāpathyasevinaḥ śleṣmā mūtreṇa saṃsṛṣṭvā'nupraviśya bastimaśmarīṃ janayati’ iti tā.</note> prakupitaḥ śleṣmā mūtrasampṛkto'nupraviśya bastimaśmarīṃ janayati ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tāsāṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘tatra jvaro bastipīḍā'rocakomūtrakṛcchraṃ bastiśirasi vedanā śephasi muṣkayośca bastagandhi mūtraṃ ca sāmānyaṃ pūrvarūpaṃ sarvāsāmeva’ iti tā.</note> pūrvarūpāṇi- jvaro bastipīḍārocakau mūtrakṛcchraṃ bastiśiromuṣkaśephasāṃ vedanā kṛcchrāvasādo <note place="foot" type="variant" n="3">‘kṛcchrājjvarāvasādau’ iti hārāṇacandraḥ paṭhati, ‘kṛcchrānmūtrakṛcchrāddhetorbastiśiraḥprabhṛtīnāṃ vedaneti sambandhaḥ’ iti ca vyākhyānayati</note> bastagandhitvaṃ mūtrasyeti ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">yathāsvavedanāvarṇaṃ duṣṭaṃ sāndramathāvilam | pūrvarūpe'śmanaḥ kṛcchrānmūtraṃ sṛjati mānavaḥ <note place="foot" type="variant" n="4">ayaṃ ślokastāḍapatrapustake na paṭhyate</note>||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">atha jātāsu nābhibastisevanīmehaneṣvanyatamasmin mehato vedanā mūtradhārāsaṅgaḥ sarudhiramūtratā mūtravikiraṇaṃ gomedakaprakāśamatyāvilaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘anāvilaṃ’ iti hārāṇacandrasammataḥ pāṭhaḥ</note> sasikataṃ visṛjati; dhāvanalaṅghanaplavanapṛṣṭhayānoṣṇādhvagamanaiścāsya vedanā bhavanti <note place="foot" type="variant" n="6">ayaṃ sāmānyalakṣaṇapāṭhastāḍapatrapustake na paṭhyate</note>||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tatra <note place="foot" type="variant" n="7">‘tatrātyarthaṃ śleṣmalamannamabhyasataḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ</note> śleṣmāśmarī śleṣmalamannamabhyavaharato'tyarthamupalipyādhaḥ parivṛddhiṃ prāpya bastimukhamadhiṣṭhāya sroto niruṇaddhi, tasya mūtrapratighātāddālyate bhidyate nistudyata iva ca bastirguruḥ śītaśca bhavati; aśmarī cātra śvetā snigdhā mahatī kukkuṭāṇḍapratīkāśā madhūkapuṣpavarṇā vā bhavati, tāṃ ślaiṣmikīmiti vidyāt ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">pittayutastu śleṣmā saṅghātamupagamya yathoktāṃ parivṛddhiṃ prāpya bastimukhamadhiṣṭhāya sroto niruṇaddhi, tasya mūtrapratīghātādūṣyate cūṣyate dahyate pacyata iva bastiruṣṇavātaśca bhavati; aśmarī cātra saraktā pītāvabhāsā kṛṣṇā bhallātakāsthipratimā madhuvarṇā vā bhavati, tāṃ paittikīmiti vidyāt ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">vātayutastu śleṣmā saṅghātamupagamya yathoktāṃ parivṛddhiṃ prāpya bastimukhamadhiṣṭhāya sroto niruṇaddhi, tasya mūtrapratīghātāttīvrā vedanā bhavati, tadā'tyarthaṃ pīḍyamāno dantān khādati, nābhiṃ pīḍayati, meḍhraṃ pramṛdnāti, pāyuṃ spṛśati, viśardhate, vidahati, vātamūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa cāsya mehato niḥsaranti; aśmarī cātra śyāvā paruṣā viṣamā kharā kadambapuṣpavatkaṇṭakācitā bhavati, tāṃ vātikīmiti vidyāt ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">prāyeṇaitāstisro'śmaryo divāsvapnasamaśanādhyaśanaśītasnigdhagurumadhurāhārapriyatvādviśeṣeṇa bālānāṃ bhavanti; teṣāmevālpabastikāyatvādanupacitamāṃsatvācca <note place="foot" type="variant" n="8">‘amāṃsopacayācca’ iti tā.</note> basteḥ sukhagrahaṇāharaṇā bhavanti | mahatāṃ tu śukrāśmarī śukranimittā bhavati ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">maithunavighātādatimaithunādvā śukraṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘maithunābhighātācchukraṃ’ iti tā.</note> calitamanirgacchadvimārgagamanādanilo'bhitaḥ <note place="foot" type="variant" n="10">‘calitamanirgalat’ iti pā.</note> saṅgṛhya meḍhravṛṣaṇayorantare saṃharati, saṃhṛtya copaśoṣayati; sā mūtramārgamāvṛṇoti <note place="foot" type="variant" n="11">‘mūtramārgamāvṛtya mūtrakṛcchraṃ bastiśirasi vedanāṃ śephasi muṣkayośca śvayathumutpādayati’ iti tā.</note>, mūtrakṛcchraṃ bastivedanāṃ vṛṣaṇayośca śvayathumāpādayati, pīḍitamātre ca tasminneva pradeśe pravilayamāpadyate; tāṃ śukrāśmarīmiti vidyāt ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula">bhavanti cātra- śarkarā sikatā meho bhasmākhyo'śmarivaikṛtam |13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">aśmaryā śarkarā jñeyā tulyavyañjanavedanā ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">pavane'nuguṇe sā tu niretyalpā viśeṣataḥ | sā bhinnamūrtirvātena śarkaretyabhidhīyate ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">hṛtpīḍā sakthisadanaṃ kukṣiśūlaṃ ca vepathuḥ | tṛṣṇordhvago'nilaḥ kārṣṇyaṃ daurbalyaṃ pāṇḍugātratā ||15||</seg> arocakāvipākau tu śarkarārte bhavanti ca |16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">mūtramārgapravṛttā sā saktā kuryādupadravān ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">daurbalyaṃ sadanaṃ kārśyaṃ kukṣiśūlamarocakam | pāṇḍutvamuṣṇavātaṃ ca tṛṣṇāṃ hṛtpīḍanaṃ vamim ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">nābhipṛṣṭhakaṭīmuṣkagudavaṅkṣaṇaśephasām | ekadvārastanutvakko madhye bastiradhomukhaḥ ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">bastirbastiśiraścaiva pauruṣaṃ vṛṣaṇau gudaḥ | ekasambandhino hyete gudāsthivivarāśritāḥ ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">alābvā <note place="foot" type="variant" n="13">‘alābvāḥ samasaṃsthānaḥ’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ</note> iva rūpeṇa sirāsnāyuparigrahaḥ | mūtrāśayo malādhāraḥ prāṇāyatanamuttamam ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">pakvāśayagatāstatra nāḍyo mūtravahāstu yāḥ | tarpayanti sadā <note place="foot" type="variant" n="14">‘tu tā’ iti pā.</note> mūtraṃ saritaḥ sāgaraṃ yathā ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">sūkṣmatvānnopalabhyante mukhānyāsāṃ sahasraśaḥ | nāḍībhirupanītasya mūtrasyāmāśayāntarāt ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">jāgrataḥ svapataścaiva sa niḥsyandena pūryate | āmukhātsalile nyastaḥ pārśvebhyaḥ pūryate navaḥ ||23||</seg> ghaṭo yathā tathā viddhi bastirmūtreṇa pūryate |24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">evameva praveśena vātaḥ pittaṃ kapho'pi vā ||24||</seg> mūtrayuktamupasnehāt praviśya kurute'śmarīm |25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">apsu svacchā(sthā)svapi yathā niṣiktāsu nave ghaṭe ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">kālāntareṇa paṅkaḥ syādaśmarīsambhavastathā | saṃhantyāpo yathā divyā māruto'gniśca vaidyutaḥ ||26||</seg> tadvadbalāsaṃ bastisthamūṣmā saṃhanti sānilaḥ |27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">mārute praguṇe bastau mūtraṃ samyak pravartate | vikārā vividhāścāpi pratilome bhavanti hi ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">mūtrāghātāḥ pramehāśca śukradoṣāstathaiva ca | mūtradoṣāśca ye kecidvastāveva bhavanti hi ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne'śmarīnidānāṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ ||3||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="4" xml:id="su.2.4">
          <head>bhagandaranidānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto bhagandarāṇāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">vātapittaśleṣmasannipātāgantunimittāḥ śataponakoṣṭragrīvaparisrāviśambūkāvartonmārgiṇo yathāsaṅkhyaṃ pañca bhagandarā bhavanti | te tu bhagagudabastipradeśadāraṇācca ‘bhagandarā’ ityucyante | abhinnāḥ piḍakāḥ, bhinnāstu bhagandarāḥ ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">teṣāṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘teṣāṃ pūrvarūpaṃ gudakaṇḍūdāhaśophāgudāyāmaśceti sarveṣāṃ sāmānyam’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ syāt</note> tu pūrvarūpāṇi- kaṭīkapālavedanā kaṇḍūrdāhaḥ śophaśca gudasya bhavati ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatrāpathyasevināṃ vāyuḥ prakupitaḥ sannivṛttaḥ sthirībhūto gudamabhito'ṅgule <note place="foot" type="variant" n="2">‘gudamabhito gudadvārādaṅgule dvyaṅgule tryaṅgule vā māṃsaśoṇitamabhipradūṣya’ iti tā.</note> dvyaṅgule vā māṃsaśoṇite pradūṣyāruṇavarṇāṃ piḍakāṃ janayati, sā'sya todādīn vedanāviśeṣāñjanayati, apratikriyamāṇā ca pākamupaiti, mūtrāśayābhyāsagatatvācca vraṇaḥ praklinnaḥ śataponakavadaṇumukhaiśchidrairāpūryate, tāni ca chidrāṇyajasramacchaṃ phenānuviddhamadhikamāsrāvaṃ sravanti <note place="foot" type="variant" n="3">‘phenānuviddhamāsrāvaṃ pravahanti’</note>, vraṇaśca tāḍyate bhidyate chidyate sūcībhiriva nistudyate, gudaṃ cāvadīryate, upekṣite ca vātamūtrapurīṣaretasāmapyāgamaśca taireva chidrairbhavati; taṃ bhagandaraṃ śataponakamityāvakṣate ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">pittaṃ tu prakupitamanilenādhaḥ preritaṃ pūrvavadavasthitaṃ raktāṃ tanvīmucchritāmuṣṭragrīvākārāṃ <note place="foot" type="variant" n="4">ucchritāgrāṃ iti tā.</note> piḍakāṃ janayati; sā'sya coṣādīn vedanāviśeṣāñjanayati; apratikriyamāṇā ca pākamupaiti; vraṇaścāgnikṣārābhyāmiva dahyate, durgandhamuṣṇamāsrāvaṃ sravati, upekṣitaśca vātamūtrapurīṣaretāṃsi visṛjati; taṃ bhagandaramuṣṭragrīvamityācakṣate ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">śleṣmā tu prakupitaḥ samīraṇenādhaḥ preritaḥ pūrvavadavasthitaḥ śuklāvabhāsāṃ sthirāṃ kaṇḍūmatīṃ piḍakāṃ janayati, sā'sya kaṇḍvādīn vedanāviśeṣāñjanayati, apratikriyamāṇāṃ ca pākamupaiti, vraṇaśca kaṭhinaḥ saṃrambhī kaṇḍūprāyaḥ picchilamajasramāsrāvaṃ sravati, upekṣitaśca vātamūtrapurīṣaretāṃsi visṛjati; taṃ bhagandaraṃ parisrāviṇamityācakṣate ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">vāyuḥ prakupitaḥ prakupitau pittaśleṣmāṇau parigṛhyādho gatvā pūrvavadavasthitaḥ pādāṅguṣṭhāgrapramāṇāṃ sarvaliṅgāṃ piḍakāṃ janayati, sā'sya todadāhakaṇḍvādīn vedanāviśeṣāñjanayati, apratikriyamāṇā ca pākamupaiti, vraṇaśca nānāvidhavarṇamāsrāvaṃ sravati, pūrṇanadīśambūkāvartavaccātra samuttiṣṭhanti vedanāviśeṣāḥ; taṃ bhagandaraṃ śambūkāvartamityācakṣate ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">mūḍhena <note place="foot" type="variant" n="5">‘mūḍhena tu sāsthiśalyamabhyavahṛtaṃ’ iti tā.</note> māṃsalubdhena yadasthiśalyamannena sahābhyavahṛtaṃ yadā'vagāḍhapurīṣonmiśramapānenādhaḥpreritamasamyagāgataṃ gudamapakṣiṇoti tadā kṣatanimittaḥ kotha upajāyate, tasmiṃśca kṣate pūyarudhirāvakīrṇamāṃsakothe bhūmāviva jalapraklinnāyāṃ krimayaḥ sañjāyante, te bhakṣayanto gudamanekadhā pārśvato dārayanti, tasya tairmārgaiḥ kṛmikṛtairvātamūtrapurīṣaretāṃsyabhiniḥsaranti; taṃ bhagandaramunmārgiṇamityācakṣate ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">bhavanti cātra- utpadyate'lparuk śophāt <note place="foot" type="variant" n="6">‘'lparukśothā’ iti pā.</note> kṣipraṃ cāpyupaśāmyati | pāyvantadeśe piḍakā sā jñeyā'nyā bhagandarāt ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">pāyoḥ syād dvyaṅgule deśe gūḍhamūlā sarugjvarā | bhāgandarīti vijñeyā piḍakā'to viparyayāt ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">yānayānānmalotsargāt kaṇḍūrugdāhaśophavān | pāyurbhavedrujaḥ kaṭyāṃ pūrvarūpaṃ bhagandare ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">ghorāḥ sādhayituṃ duḥkhāḥ sarva eva bhagandarāḥ | teṣvasādhyastridoṣotthaḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘asādhyastu tridoṣotthaḥ’ iti pā.</note> kṣatajaśca bhagandaraḥ ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne bhagandaranidānaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ ||4||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="5" xml:id="su.2.5">
          <head>kuṣṭhanidānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ kuṣṭhanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">mithyāhārācārasya <note place="foot" type="variant" n="1">‘mithyāhārācārasya pittaśleṣmāṇau prakupitau’ iti tā.</note> viśeṣādguruviruddhāsātmyājīrṇāhitāśinaḥ snehapītasya vāntasya vā vyāyāmagrāmyadharmasevino grāmyānūpaudakamāṃsāni vā payasā'bhīkṣṇamaśnato yo vā majjatyapsūṣmābhitaptaḥ sahasā chardiṃ vā pratihanti, tasya pittaśleṣmāṇau prakupitau parigṛhyānilaḥ pravṛddhastiryaggāḥ sirāḥ samprapadya samuddhūya bāhyaṃ mārgaṃ prati samantādvikṣipati, yatra yatra ca doṣo vikṣipto niścarati tatra tatra maṇḍalāni prādurbhavanti, evaṃ samutpannastvaci doṣastatra tatra ca parivṛddhiṃ prāpyāpratikriyamāṇo'bhyantaraṃ pratipadyate dhātūnabhidūṣayan ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tasya pūrvarūpāṇi- tvakpāruṣyamakasmādromaharṣaḥ kaṇḍūḥ svedabāhulyamasvedanaṃ vā'ṅgapradeśānāṃ <note place="foot" type="variant" n="2">svapanamaṅgānāmasṛkkṛṣṇatvaṃ ca’ iti pā.</note> svāpaḥ kṣatavisarpaṇamasṛjaḥ kṛṣṇatā ceti ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatra sapta mahākuṣṭhāni, ekādaśa kṣudrakuṣṭhāni, evamaṣṭādaśa kuṣṭhāni bhavanti | tatra mahākuṣṭhānyaruṇodumbararṣya(rkṣa)jihvakapālakākaṇakapuṇḍarīkadadrukuṣṭhānīti | kṣudrakuṣṭhānyapi sthūlāruṣkaṃ mahākuṣṭhamekakuṣṭhaṃ carmadalaṃ visarpaḥ parisarpaḥ sidhmaṃ vicarcikā kiṭibhaṃ (maṃ) pāmā rakasā ceti ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">sarvāṇi kuṣṭhāni savātāni sapittāni saśleṣmāṇi sakrimīṇi ca bhavanti, utsannatastu doṣagrahaṇamabhibhavāt ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tatra vātenāruṇaṃ, pittenodumbararṣya(rkṣa)jihvakapālakākaṇakāni, śleṣmaṇā puṇḍarīkaṃ dadrukuṣṭhaṃ ceti | teṣāṃ mahattvaṃ kriyāgurutvamuttarottaraṃ dhātvanupraveśādasādhyatvaṃ ceti ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tatra, vātenāruṇābhāni tanūni visarpīṇi todabhedasvāpayuktānyaruṇāni | pittena pakvodumbaraphalākṛtivarṇānyaudumbarāṇi <note place="foot" type="variant" n="5">‘pakvodumbaravarṇāni’ iti tā.</note>, ṛṣya(kṣa)jihvāprakāśāni <note place="foot" type="variant" n="6">‘ṛṣyajihvāprakāśakharatvāni’ iti pā.| ‘ṛṣyajihveva kharāṇi’ iti tā.</note> kharāṇi ṛṣya(kṣa)jihvāni, kṛṣṇakapālikāprakāśāni kapālakuṣṭhāni, kākaṇantikāphalasadṛśānyatīva raktakṛṣṇāni kākaṇakāni <note place="foot" type="variant" n="7">asyāgre ‘pacyante’ iti tāḍapatrapustake'dhikaḥ pāṭhaḥ</note>; teṣāṃ caturṇāmapyoṣacoṣaparidāhadhūmāyanāni kṣiprotthānaprapākabheditvāni krimijanma ca sāmānyāni liṅgāni | śleṣmaṇā puṇḍarīkapatraprakāśāni pauṇḍarīkāṇi, atasīpuṣpavarṇāni tāmrāṇi vā visarpīṇi piḍakāvanti ca dadrukuṣṭhāni; tayordvayorapyutsannatā parimaṇḍalatā kaṇḍūścirotthānatvaṃ ceti sāmānyāni rūpāṇi ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula">kṣudrakuṣṭhānyata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ- sthūlāni <note place="foot" type="variant" n="9">aruḥ kuṣṭhaṃ sthūlamūlānyarūṃsi sañjāyante sandhiṣu dāruṇāni’ iti tā.</note> sandhiṣvatidāruṇāni sthūlāruṣi <note place="foot" type="variant" n="10">‘sthūlāruṣi sthūlāruṣkasañjñe kuṣṭhe’ iti hārāṇacandraḥ</note> syuḥ kaṭhinānyarūṃṣi |9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">tvakkocabhedasvapanāṅgasādāḥ kuṣṭhe mahatpūrvayute bhavanti <note place="foot" type="variant" n="11">‘mahākuṣṭhe sarvadehe bhavanti tvaksaṅkocasvedabhedāṅgadāhāḥ’ iti tā.</note>||9||</seg></ab>
          <ab type="mula">kṛṣṇāruṇaṃ yena bhaveccharīraṃ tadekakuṣṭhaṃ pravadanti kuṣṭham <note place="foot" type="variant" n="12">kṛṣṇo deho yasya kṛṣṇāruṇo vā taccaikākhyaṃ kuṣṭhamāhuḥ sukaṣṭam’ iti tā.</note>|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">syuryena kaṇḍūvyathanauṣacoṣāstaleṣu <note place="foot" type="variant" n="13">‘kaṇḍū coṣau todadāhau tu yasya’ iti tā.</note> taccarmadalaṃ vadanti ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">visarpavat sarpati sarvato yastvagraktamāṃsānyabhibhūya śīghram | mūrcchāvidāhāratitodapākān kṛtvā visarpaḥ sa bhavedvikāraḥ ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula">śanaiḥ śarīre piḍakāḥ sravantyaḥ <note place="foot" type="variant" n="14">‘yasmin sphoṭāḥ srāvavantastamāhuḥ pārīsarpaṃ tacchanaiḥ sarpamāṇam| vaisarpaṃ syāt sarvataḥ sarpaṇāttu tvagraktādīn vyāpya bhāvān suśīghram’ iti tā.</note> sarpanti yāstaṃ parisarpamāhuḥ |12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">kaṇḍvanvitaṃ śvetamapāyi sidhma <note place="foot" type="variant" n="15">‘svacchaṃ śvetaṃ kaṇḍumaccāpi sidhmaṃ paridhvaṃsi prāyaśaścordhvakāye’ iti tā.</note> vidyāttanu <note place="foot" type="variant" n="16">‘tanoḥ’ pā.</note> prāyaśa ūrdhvakāye ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">rājyo'tikaṇḍvartirujaḥ sarūkṣā bhavanti gātreṣu vicarcikāyām | kaṇḍūmatī dāharujopapannā vipādikā pādagateyameva ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula">yat srāvi vṛttaṃ ghanamugrakaṇḍu tat snigdhakṛṣṇaṃ kiṭibhaṃ(maṃ) vadanti |14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">sāsrāvakaṇḍūparidāhakābhiḥ <note place="foot" type="variant" n="19">‘sūkṣmā bahvayaḥ piḍakāḥ srāvavatyaḥ pāmetyuktāḥ kaṇḍumatyaḥ sadāhāḥ| saiva sphoṭaistīvradāhairupetā jñeyāḥ pāṇyoḥ kacchurugrā sphicośca’ iti tā.</note> pāmā'ṇukābhiḥ piḍakābhirūhyā ||14||</seg> sphoṭaiḥ sadāhairati saiva kacchūḥ sphikpāṇipādaprabhavairnirūpyā |15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">kaṇḍvanvitā <note place="foot" type="variant" n="22">‘kṛtsne dehe piḍakāḥ kaṇḍumatyaḥ saivāsrāvā rakasetyucyate tu’ iti tā.</note> yā piḍakā śarīre saṃsrāvahīnā rakasocyate sā ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">aruḥ <note place="foot" type="variant" n="23">‘tatrāruṣkaṃ rākasaṃ yacca sidhma kaphādhikyādekakuṣṭhaṃ mahacca| pittādhikyāt pārisarpaṃ tu vidyāddṛṣṭastvevaṃ kuṣṭhavargastridoṣaḥ’ iti tā.</note> sasidhmaṃ rakasā mahacca yaccaikakuṣṭhaṃ kaphajānyamūni | vāyoḥ prakopāt parisarpamekaṃ śeṣāṇi pittaprabhavāṇi vidyāt ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">kilāsamapi kuṣṭhavikalpa <note place="foot" type="variant" n="24">‘kuṣṭhavikāraḥ’ iti tā.</note> eva; tattrividhaṃ- vātena, pittena, śleṣmaṇā ceti | kuṣṭhakilāsayorantaraṃ- tvaggatameva kilāsamaparisrāvi ca | tadvātena maṇḍalamaruṇaṃ paruṣaṃ paridhvaṃsi ca, pittena padmapatrapratīkāśaṃ saparidāhaṃ ca, śleṣmaṇā śvetaṃ snigdhaṃ bahalaṃ kaṇḍūmacca | teṣu sambaddhamaṇḍalamantejātaṃ raktaroma cāsādhyamagnidagdhaṃ ca ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">kuṣṭheṣu tu tvaksaṅkocasvāpasvedaśophabhedakauṇyasvaropaghātā vātena, pākāvadaraṇāṅgulipatanakarṇanāsābhaṅgākṣirāgasattvotpattayaḥ <note place="foot" type="variant" n="25">‘rāgāḥ śīghrotpattayaḥ’ iti tā.</note> pittena, kaṇḍūvarṇabhedaśophāsrāvagauravāṇi śleṣmaṇā ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">tatrādibalapravṛttaṃ pauṇḍarīkaṃ kākaṇaṃ cāsādhyam ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">bhavanti cātra- yathā vanaspatirjātaḥ prāpya kālaprakarṣaṇam <note place="foot" type="variant" n="27">kālaṃ krameṇa tu’ iti tā.</note>| antarbhūmiṃ vigāheta mūlairvṛṣṭivivardhitaiḥ ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">evaṃ kuṣṭhaṃ samutpannaṃ tvaci kālaprakarṣataḥ | krameṇa dhātūn vyāpnoti narasyāpratikāriṇaḥ ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">sparśahāniḥ svedanatvamīṣatkaṇḍūśca jāyate | vaivarṇyaṃ rūkṣabhāvaśca kuṣṭhe tvaci samāśrite <note place="foot" type="variant" n="28">‘tvaksthe vaivarṇyamaṅgeṣu kuṣṭhe raukṣyaṃ ca jāyate’ iti tā.</note>||22||</seg> <seg type="unit" n="23">tvaksvāpo romaharṣaśca svedasyābhipravartanam | kaṇḍūrvipūyakaścaiva kuṣṭhe śoṇitasaṃśrite ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">bāhulyaṃ vakraśoṣaśca kārkaśyaṃ piḍakodgamaḥ | todaḥ sphoṭaḥ sthiratvaṃ ca kuṣṭhe māṃsasamāśrite ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">daurgandhyamupadehaśca pūyo'tha krimayastathā | gātrāṇāṃ bhedanaṃ cāpi kuṣṭhe medaḥsamāśrite ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">nāsābhaṅgo'kṣirāgaśca kṣate ca krimisambhavaḥ | bhavet svaropaghātaśca hyasthimajjasamāśrite ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">kauṇyaṃ gatikṣayo'ṅgānāṃ sambhedaḥ kṣatasarpaṇam | śukrasthānagate liṅgaṃ prāguktāni tathaiva ca ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">strīpuṃsayoḥ kuṣṭhadoṣādduṣṭaśoṇitaśukrayoḥ | yadapatyaṃ tayorjātaṃ jñeyaṃ tadapi kuṣṭhitam ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">kuṣṭhamātmavataḥ sādhyaṃ tvagraktapiśitāśritam | medogataṃ bhavedyāpyamasādhyamata uttaram ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">brahmastrīsajjanavadhaparasvaharaṇādibhiḥ | karmabhiḥ pāparogasya prāhuḥ kuṣṭhasya sambhavam <note place="foot" type="variant" n="30">‘devadravyagurudravyaparasvaharaṇādibhiḥ| pāpmā pāpakṛtāmetat kuṣṭhamityabhiśabditam’ iti tā.</note>||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">mriyate yadi kuṣṭhena punarjāte'pi gacchati | nātaḥ kaṣṭataro rogo yathā kuṣṭhaṃ prakīrtitam ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">āhārācārayoḥ proktāmāsthāya mahatīṃ kriyām | auṣadhīnāṃ viśiṣṭānāṃ tapasaśca niṣevaṇāt | yastena mucyate jantuḥ sa puṇyāṃ gatimāpnuyāt ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">prasaṅgādgātrasaṃsparśānniśvāsāt sahabhojanāt | sahaśayyāsanāccāpi vastramālyānulepanāt ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">kuṣṭhaṃ jvaraśca śoṣaśca netrābhiṣyanda eva ca | aupasargikarogāśca saṅkrāmanti narānnaram ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne kuṣṭhanidānaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ ||5||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="6" xml:id="su.2.6">
          <head>pramehanidānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ pramehanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">divāsvapnāvyāyāmālasyaprasaktaṃ śītasnigdhamadhuramedyadravānnapānasevinaṃ puruṣaṃ jāniyāt pramehī bhaviṣyatīti ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tasya caivampravṛttasyāparipakvā <note place="foot" type="variant" n="1">‘caivampravṛttasya yadā vātapittaśleṣmāṇo medaścāparipakvamadho gatvā’ iti pā.</note> eva vātapittaśleṣmāṇo yadā medasā sahaikatvamupetya mūtravāhisrotāṃsyanusṛtyādho gatvā bastermukhamāśritya nirbhidyante tadā pramehāñjanayanti ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">teṣāṃ tu pūrvarūpāṇi- hastapādataladāhaḥ snigdhapicchilagurutā gātrāṇāṃ madhuraśuklamūtratā tandrā sādaḥ pipāsā durgandhaśca śvāsastālugalajihvādanteṣu malotpattirjaṭilībhāvaḥ keśānāṃ vṛddhiśca nakhānām ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tatrāvilaprabhūtamūtralakṣaṇāḥ sarva eva pramehā bhavanti ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">sarva eva sarvadoṣasamutthāḥ saha piḍakābhiḥ ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tatra, kaphādudakekṣuvālikāsurāsikatāśanairlavaṇapiṣṭasāndraśukraphenamehā <note place="foot" type="variant" n="2">‘kaphādudakekṣusurā.’ iti pā.</note> daśa sādhyāḥ, doṣadūṣyāṇāṃ samakriyatvāt; pittānnīlaharidrāmlakṣāramañjiṣṭhāśoṇitamehāḥ ṣaḍ yāpyāḥ, doṣadūṣyāṇāṃ viṣamaktiyatvāt; vātāt sarpirvasākṣaudrahastimehāścatvāro'sādhyatamāḥ, mahātyayikatvāt ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">tatra vātapittamedobhiranvitaḥ śleṣmā śleṣmapramehāñjanayati, vātakaphaśoṇitamedobhiranvitaṃ pittaṃ pittapramehān, kaphapittavasāmajjamedobhiranvito vāyurvātapramehān ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">tatra, śvetamavedanamudakasadṛśamudakamehī mehati; ikṣurasatulyamikṣuvālikāmehī; surātulyaṃ surāmehī; sarujaṃ sikatānuviddhaṃ sikatāmehī; śanaiḥ sakaphaṃ mṛtsnaṃ śanairmehī; viśadaṃ lavaṇatulyaṃ lavaṇamehī; hṛṣṭaromā piṣṭarasatulyaṃ piṣṭamehī; āvilaṃ sāndraṃ sāndramehī; śukratulyaṃ śukramehī; stokaṃ stokaṃ saphenamacchaṃ phenamehī mehati ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">ata ūrdhvaṃ pittanimittān vakṣyāmaḥ- saphenamacchaṃ nīlaṃ nīlamehī mehati; sadāhaṃ haridrābhaṃ haridrāmehī; amlarasagandhamamlamehī; srutakṣārapratimaṃ kṣāramehī; mañjiṣṭhodakaprakāśaṃ mañjiṣṭhāmehī; śoṇitaprakāśaṃ śoṇitamehī mehati ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">ata ūrdhvaṃ vātanimittān vakṣyāmaḥ- sarpiḥprakāśaṃ sarpirmehī mehati; vasāprakāśaṃ vasāmehī; kṣaudrarasavarṇaṃ kṣaudramehī; mattamātaṅgavadanuprabandhaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘anuprabaddhaṃ’ iti pā.</note> hastimehī mehati ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">makṣikopasarpaṇamālasyaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">asyāgre ‘upadravānata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ’ iti tāḍapatrapustake'dhikaḥ pāṭhaḥ</note> māṃsopacayaḥ pratiśyāyaḥ śaithilyārocakāvipākāḥ kaphaprasekacchardinidrākāsaśvāsāśceti śleṣmajānāmupadravāḥ; vṛṣaṇayoravadaraṇaṃ bastibhedo meḍhratodo hṛdi śūlamamlīkājvarātīsārārocakā vamathuḥ paridhūpanaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘paridhūmāyanaṃ’ iti pā.</note> dāho mūrcchā pipāsā nidrānāśaḥ pāṇḍurogaḥ pītaviṇmūtranetratvaṃ ceti paittikānāṃ; hṛdgraho laulyamanidrā stambhaḥ kampaḥ śūlaṃ baddhapurīṣatvaṃ ceti <note place="foot" type="variant" n="7">‘śoṣaḥ kāsaḥ śvāsaśceti vātajānāmupadravā bhavanti’ iti tā.</note> vātajānām | evamete viṃśati pramehāḥ sopadravā vyākhyātāḥ ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">tatra vasāmedobhyāmabhipannaśarīrasya tribhirdoṣaiścānugatadhātoḥ pramehiṇo daśa <note place="foot" type="variant" n="8">‘nava’ iti tā.</note> piḍakā jāyante | tadyathā- śarāvikā, sarṣapikā, kacchapikā, jālinī, vinatā, putriṇī, masūrikā, alajī, vidārikā, vidradhikā ceti ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">śarāvamātrā tadrūpā nimnamadhyā śarāvikā | gaurasarṣapasaṃsthānā tatpramāṇā ca sārṣapī ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">sadāhā kūrmasaṃsthānā jñeyā kacchapikā budhaiḥ | jālinī tīvradāhā tu māṃsajālasamāvṛtā <note place="foot" type="variant" n="9">‘māṃsajālasamāśritā’ iti pā.</note>||16||</seg> <seg type="unit" n="17">mahatī piḍakā nīlā piḍakā vinatā smṛtā <note place="foot" type="variant" n="10">ayamardhaślokastāḍapatrapustake na paṭhyate</note>| mahatyalpācitā jñeyā piḍakā sā tu putriṇī ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">masūrasamasaṃsthānā jñeyā sā tu masūrikā | raktā sitā sphoṭavatī dāruṇā tvalajī bhavet ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">vidārīkandavadvṛttā kaṭhinā ca vidārikā | vidradherlakṣaṇairyuktā jñeyā vidradhikā budhaiḥ ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula">ye yanmayāḥ smṛtā mehāsteṣāmetāstu tatkṛtāḥ |20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">gude hṛdi śirasyaṃse pṛṣṭhe marmaṇi cotthitāḥ | sopadravā durbalāgneḥ <note place="foot" type="variant" n="11">‘durbalasya’ iti pā.</note> piḍakāḥ parivarjayet ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">kṛtsnaṃ śarīraṃ niṣpīḍya medomajjavasāyutaḥ | adhaḥ prakramate vāyustenāsādhyāstu vātajāḥ ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">pramehapūrvarūpāṇāmākṛtiryatra dṛśyate | kiñciccāpyadhikaṃ mūtraṃ taṃ pramehiṇamādiśet <note place="foot" type="variant" n="12">‘tasminbheho bhaviṣyati’ iti pā.</note>||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">kṛtsnānyardhāni vā yasmin pūrvarūpāṇi mānave | pravṛttamūtramatyarthaṃ taṃ pramehiṇamādirot <note place="foot" type="variant" n="13">‘pramehaṃ taṃ vinirdiśet’ iti pā.</note>||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">piḍakāpīḍitaṃ gāḍhamupasṛṣṭamupadravaiḥ | madhumehinamācaṣṭe sa cāsādhyaḥ prakīrtitaḥ ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">sa cāpi gamanāt sthānaṃ sthānādāsanamicchati | āsanādṛṇute śayyāṃ śayanāt svapnamicchati <note place="foot" type="variant" n="15">‘suptumicchati’ iti pā.</note>||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">yathā hi varṇānāṃ <note place="foot" type="variant" n="17">‘śuklādivarṇānāṃ’ iti tā.</note> pañcānāmutkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa śabalababhrukapilakapotamecakādīnāṃ varṇānāmanekeṣāmutpattirbhavati, evameva doṣadhātumalāhāraviśeṣeṇotkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa pramehāṇāṃ nānākaraṇaṃ bhavati ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">bhavati cātra- sarva eva pramehāstu kālenāpratikurvataḥ <note place="foot" type="variant" n="18">‘apratikāriṇaḥ’ iti pā.</note>| madhumehatvamāyānti tadā'sādhyā bhavanti hi ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne pramehanidānaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ ||6||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="7" xml:id="su.2.7">
          <head>udaranidānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāta udarāṇāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">dhanvantarirdharmabhṛtāṃ variṣṭho rājarṣirindrapratimo'bhavadyaḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘babhūva’ iti pā.</note>| brahmarṣiputraṃ vinayopapannaṃ śiṣyaṃ śubhaṃ suśrutamanvaśāt saḥ ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">pṛthak samastairapi ceha doṣaiḥ plīhodaraṃ baddhagudaṃ tathaiva | āgantukaṃ saptamamaṣṭamaṃ ca dakodaraṃ ceti vadanti tāni ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">sudurbalāgnerahitāśanasya saṃśuṣkapūtyannaniṣevaṇādvā | snehādimithyācaraṇācca jantorvṛddhiṃ gatāḥ koṣṭhamabhiprapannāḥ ||5||</seg> gulmākṛtivyañjitalakṣaṇāni kurvanti ghorāṇyudarāṇi doṣāḥ |6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">koṣṭhādupasnehavadannasāro niḥsṛtya duṣṭo'nilaveganunnaḥ ||6||</seg> tvacaḥ samunnamya śanaiḥ samantādvivardhamāno jaṭharaṃ karoti |7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tatpūrvarūpaṃ balavarṇakāṅkṣāvalīvināśo jaṭhare hi rājyaḥ ||7||</seg> jīrṇāparijñānavidāhavatyo bastau rujaḥ pādagataśca śophaḥ |8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">saṅgṛhya pārśvodarapṛṣṭhanābhīryadvardhate kṛṣṇasirāvanaddham ||8||</seg> saśūlamānāhavadugraśabdaṃ satodabhedaṃ pavanātmakaṃ tat |9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">yaccoṣatṛṣṇājvaradāhayuktaṃ pītaṃ sirā bhānti ca yatra pītāḥ ||9||</seg> pītākṣiviṇmūtranakhānanasya pittodaraṃ tattvacirābhivṛddhi |10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">yacchītalaṃ śuklasirāvanaddhaṃ guru sthiraṃ śuklanakhānanasya ||10||</seg> snigdhaṃ mahacchophayutaṃ sasādaṃ kaphodaraṃ tattu cirābhivṛddhi |11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">striyo'nnapānaṃ nakharomamūtraviḍārtavairyuktamasādhuvṛttāḥ ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">yasmai prayacchantyarayo garāṃśca duṣṭāmbudūṣīviṣasevanādvā | tenāśu raktaṃ kupitāśca doṣāḥ kurvanti ghoraṃ jaṭharaṃ triliṅgam ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">tacchītavātābhrasamudbhaveṣu <note place="foot" type="variant" n="4">‘tacchītavāte bhṛśadurdine ca’ iti pā.| ‘tacchītavātātapadurdineṣu’ iti tā.</note> viśeṣataḥ kupyati dahyate ca sa cāturo mūrcchati samprasaktaṃ pāṇḍuḥ kṛśaḥ śuṣyati tṛṣṇayā ca ||13||</seg> prakīrtitaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘dūṣyodaraṃ kīrtitametadeva’ iti tā.</note> dūṣyudaraṃ tu ghoraṃ ... |14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">... plīhodaraṃ kīrtayato nibodha | vidāhyabhiṣyandiratasya jantoḥ praduṣṭamatyarthamasṛk kaphaśca ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">plīhābhivṛddhiṃ satataṃ karoti plīhodaraṃ tat pravadanti tajjñāḥ | vāme ca pārśve parivṛddhimeti viśeṣataḥ sīdati cāturo'tra ||15||</seg> mandajvarāgniḥ kaphapittaliṅgairupadrutaḥ kṣīṇabalo'tipāṇḍuḥ |16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">savyetarasmin yakṛti praduṣṭe jñeyaṃ yakṛddālyudaraṃ tadeva ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">yasyāntramannairupalepibhirvā bālāśmabhirvā sahitaiḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘pihitaṃ yathāvat’ iti pā.</note> pṛthagvā | sañcīyate tatra malaḥ sadoṣaḥ krameṇa nāḍyāmiva saṅkaro hi ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">nirudhyate cāsya gude purīṣaṃ nireti kṛcchrādapi cālpamalpam | hṛnnābhimadhye parivṛddhimeti ta(ya)ccodaraṃ viṭsamagandhikaṃ ca ||18||</seg> pracchardayan baddhagudī vibhāvyaḥ, ... |19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">...tataḥ parisrāvyudaraṃ nibodha | śalyaṃ yadannopahitaṃ tadantraṃ bhinatti yasyāgatamanyathā vā ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">tasmāt sruto'ntrāt salilaprakāśaḥ srāvaḥ sravedvai gudatastu bhūyaḥ | nābheradhaścodarameti vṛddhiṃ nistudyate'tīva vidahyate ca ||20||</seg> etat parisrāvyudaraṃ pradiṣṭaṃ... |21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">... dakodaraṃ kīrtayato nibodha | yaḥ snehapīto'pyanuvāsito vā vānto virikto'pyathavā nirūḍhaḥ ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">pibejjalaṃ śītalamāśu tasya srotāṃsi duṣyanti hi tadvahāni | snehopalipteṣvathavā'pi teṣu dakodaraṃ pūrvavadabhyupaiti ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">snigdhaṃ mahat samparivṛttanābhi bhṛśonnataṃ pūrṇamivāmbunā ca | yathā dṛtiḥ kṣubhyati kampate ca śabdāyate cāpi dakodaraṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘cāpyudakodaraṃ tat’ iti pā.</note> tat ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">ādhmānaṃ gamane'śaktirdaurbalyaṃ durbalāgnitā | śophaḥ sadanamaṅgānāṃ saṅgo vātapurīṣayoḥ | dāhastṛṣṇā ca sarveṣu jaṭhareṣu bhavanti hi ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">ante salilabhāvaṃ hi bhajante jaṭharāṇi tu | sarvāṇyeva parīpākāttadā tāni <note place="foot" type="variant" n="8">‘vidhyettyajeta vā’ iti pā.</note> vivarjayet ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne udaranidānaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ ||7||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="8" xml:id="su.2.8">
          <head>mūḍhagarbhanidānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto mūḍhagarbhanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">grāmyadharmayānavāhanādhvagamanapraskhalanaprapatanaprapīḍanadhāvanābhighātaviṣamaśayanāsanopavāsavegābhighātātirūkṣa- kaṭutiktabhojanaśokātikṣārasevanātisāravamanavirecanapreṅkholanājīrṇagarbhaśātanaprabhṛtibhirviśeṣairbandhanānmucyate garbhaḥ, phalamiva vṛntabandhanādabhighātaviśeṣaiḥ; sa vimuktabandhano garbhāśayamatikramya yakṛtplīhāntravivarairavasraṃsamānaḥ koṣṭhasaṅkṣobhamāpādayati, tasyā jaṭharasaṅkṣobhādvāyurapāno mūḍhaḥ pārśvabastiśīrṣodarayoniśūlānāhamūtrasaṅgānāmanyatamamāpadya garbhaṃ cyāvayati <note place="foot" type="variant" n="1">‘vyāpādayati’ iti pā.</note> taruṇaṃ śoṇitasrāveṇa; tameva kadācidvivṛddhamasamyagāgatamapatyapathamanuprāptamanirasyamānaṃ viguṇāpānasammohitaṃ garbhaṃ mūḍhagarbhamityācakṣate ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tataḥ kīlaḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘saṅkīlaḥ’ iti pā.</note> pratikhuro bījakaḥ parigha iti | tatra, ūrdhvabāhuśiraḥpādo yo yonimukhaṃ niruṇaddhi kīla iva sa kīlaḥ; niḥsṛtahastapādaśirāḥ kāyasaṅgī pratikhuraḥ; yo nirgacchatyekaśirobhujaḥ sa bījakaḥ; yastu parigha iva yonimukhamāvṛtya tiṣṭhati sa parighaḥ; iti caturvidho bhavatītyeke bhāṣante | tattu na samyak; kasmāt? sa yadā viguṇānilaprapīḍito'patyapathamanekadhā prapadyate tadā saṅkhyā hīyate ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatra, kaściddvābhyāṃ sakthibhyāṃ yonimukhaṃ pratipadyate; kaścidābhugnaikasakthirekena; kaścidābhugnasakthiśarīraḥ sphigdeśena tiryagāgataḥ; kaściduraḥpārśvapṛṣṭhānāmanyatamena yonidvāraṃ pidhāyāvatiṣṭhate; antaḥpārśvāpavṛttaśirāḥ kaścidekena bāhunā; kaścidābhugnaśirā bāhudvayena; kaścidābhugnamadhyo hastapādaśirobhiḥ; kaścidekena sakthnā yonimukhaṃ pratipadyate'pareṇa pāyum; ityaṣṭavidhā mūḍhagarbhagatiruddiṣṭā samāsena ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tatra dvāvantyāvasādhyau mūḍhagarbhau, śeṣānapi viparītendriyārthākṣepakayonibhraṃśasaṃvaraṇamakkallaśvāsakāsabhramanipīḍitān <note place="foot" type="variant" n="6">‘… kṣepakavātavikārayonibhraṃśa ...’ iti pā.</note> pariharet ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">bhavanti <note place="foot" type="variant" n="8">‘bhavanti cātra’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate</note> cātra- kālasya pariṇāmena muktaṃ vṛntādyathā phalam | prapadyate svabhāvena nānyathā patituṃ dhruvam ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">evaṃ kālaprakarṣeṇa mukto nāḍīnibandhanāt | garbhāśayastho yo garbho jananāya prapadyate ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">kṛmivātābhighātaistu tadevopadrutaṃ phalam | patatyakāle'pi yathā tathā syādgarbhavicyutiḥ ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">ācaturthāttato māsāt prasravedgarbhavicyutiḥ <note place="foot" type="variant" n="11">‘garbhavidravaḥ’ iti pā.</note>| tataḥ sthiraśarīrasya pātaḥ pañcamaṣaṣṭhayoḥ ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">pravidhyati śiro yā tu śītāṅgī nirapatrapā | nīloddhatasirā hanti sā garbhaṃ sa ca tāṃ tathā ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">garbhāspandanamāvīnāṃ praṇāśaḥ śyāvapāṇḍutā | bhavatyucchvāsapūtitvaṃ śūlaṃ <note place="foot" type="variant" n="13">‘śūnatā'ntarmṛte’ iti pā.</note> cāntarmṛte śiśau ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">mānasāgantubhirmāturupatāpaiḥ prapīḍitaḥ | garbho vyāpadyate kukṣau vyādhibhiśca prapīḍitaḥ ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">bastamāravipannāyāḥ <note place="foot" type="variant" n="14">vāgbhaṭe tvayaṃ śloko'nyathā paṭhyate| yathā,- “bastidvāre vipannāyāḥ kukṣiḥ praspandate yadi| janmakāle tataḥ śīghraṃ pāṭayitvoddharecchiśum”- iti| “garbhiṇyā mṛtāyā yadi kukṣiḥ praspandate'tyantaṃ calati| kva pradeśe? bastidvāre| kadā? janmakāle garbhaprasavonmukhe kāle| tadā kuśalo vaidyaḥ śīghraṃ kukṣipraspandanādanantaraṃ pāṭayitvā śiśuṃ bālakamuddharet” ityaruṇadattaṭīkā| hārāṇacandrastu ‘bastidvāre vipannāyāḥ’ iti paṭhitvā ‘janmakāle upasthite prasavakāle vipannāyā mṛtāyā yadi kukṣiḥ praspandate, tarhi tatkṣaṇāt bastidvāre bastiṃ dvāraṃ ca pāṭayitvā bhiṣak taṃ garbhamuddharet’ iti vyākhyānayati</note> kukṣiḥ praspandate yadi | tatkṣaṇājjanmakāle taṃ pāṭayitvoddharedbhiṣak ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne mūḍhagarbhanidānaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ ||8||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="9" xml:id="su.2.9">
          <head>vidradhinidānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto vidradhīnāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">sarvāmaraguruḥ śrīmānnimittāntarabhūmipaḥ | śiṣyāyovāca nikhilamidaṃ vidradhilakṣaṇam ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tvagraktamāṃsamedāṃsi pradūṣyāsthisamāśritāḥ | doṣāḥ śophaṃ śanairghoraṃ janayantyucchritā bhṛśam ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">mahāmūlaṃ rujāvantaṃ vṛttaṃ cā(vā')pyathavā''yatam | tamāhurvidradhiṃ dhīrā, vijñeyaḥ sa ca ṣaḍvidhaḥ ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca kṣatenāpyasṛjā tathā | ṣaṇṇāmapi hi teṣāṃ tu lakṣaṇaṃ sampravakṣyate ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">kṛṣṇo'ruṇo vā paruṣo bhṛśamatyarthavedanaḥ | citrotthānaprapākaśca vidradhirvātasambhavaḥ ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">pakvodumbarasaṅkāśaḥ śyāvo vā jvaradāhavān | kṣiprotthānaprapākaśca vidradhiḥ pittasambhavaḥ ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">śarāvasadṛśaḥ pāṇḍuḥ śītaḥ stabdho'lpavedanaḥ | cirotthānaprapākaśca sakaṇḍuśca kaphotthitaḥ ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula">tanupītasitāścaiṣāmāsrāvāḥ kramaśaḥ smṛtāḥ |10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">nānāvarṇarujāsrāvo ghāṭālo viṣamo mahān ||10||</seg> viṣamaṃ pacyate cāpi vidradhiḥ sānnipātikaḥ |11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">taistairbhāvairabhihate kṣate vā'pathyasevinaḥ ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">kṣatoṣmā vāyuvisṛtaḥ saraktaṃ pittamīrayet | jvarastṛṣṇā ca dāhaśca jāyate tasya dehinaḥ ||12||</seg> eṣa vidradhirāgantuḥ pittavidradhilakṣaṇaḥ |13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ śyāvastīvradāharujājvaraḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘tīvradāharujākaraḥ’ iti pā.</note>||13||</seg> pittavidradhiliṅgastu raktavidradhirucyate |14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">uktā vidradhayo hyete teṣvasādhyastu sarvajaḥ ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">ābhyantarānatastūrdhvaṃ vidradhīn paricakṣate | gurvasātmyaviruddhānnaśuṣkasaṃsṛṣṭabhojanāt <note place="foot" type="variant" n="6">‘saṅkliṣṭabhojanāt’ iti, ‘saṅklinnabhojanāt’ iti ca pā.</note>||15||</seg> <seg type="unit" n="16">ativyavāyavyāyāmavegāghātavidāhibhiḥ | pṛthak sambhūya vā doṣāḥ kupitā gulmarūpiṇam ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">valmīkavatsamunnaddhamantaḥ kurvanti vidradhim | gude bastimukhe nābhyāṃ kukṣau vaṅkṣaṇayostathā ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">vṛkkayoryakṛti plīhni hṛdaye klomni vā tathā | teṣāṃ liṅgāni jānīyādbāhyavidradhilakṣaṇaiḥ ||18||</seg> āmapakvaiṣaṇīyācca <note place="foot" type="variant" n="7">‘āmapakvaiṣaṇīyena’ iti pā.</note> pakvāpakvaṃ vinirdiśet |19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">adhiṣṭhānaviśeṣeṇa liṅgaṃ śṛṇu viśeṣataḥ ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">gude vātanirodhastu bastau kṛcchrālpamūtratā | nābhyāṃ hikkā tathā''ṭopaḥ kukṣau mārutakopanam ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">kaṭīpṛṣṭhagrahastīvro vaṅkṣaṇotthe tu vidradhau | vṛkkayoḥ pārśvasaṅkocaḥ plīhnyucchvāsāvarodhanam ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">sarvāṅgapragrahastīvro hṛdi śūlaśca dāruṇaḥ | śvāso yakṛti tṛṣṇā ca pipāsāklomaje'dhikā ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">āmo vā yadi vā pakvo mahān vā yadi vetaraḥ | sarvo marmotthitaścāpi <note place="foot" type="variant" n="10">‘marmotthitatvācca’ iti pā.</note> vidradhiḥ kaṣṭa ucyate ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">nābheruparijāḥ pakvā yāntyūrdhvamitare tvadhaḥ | jīvatyadho niḥsruteṣu sruteṣūrdhvaṃ na jīvati ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">hṛnnābhibastivarjyā ye teṣu bhinneṣu bāhyataḥ | jīvet kadācit puruṣo netareṣu kadācana ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">strīṇāmapaprajātānāṃ prajātānāṃ tathā'hitaiḥ | dāhajvarakaro ghoro jāyate raktavidradhiḥ ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">api samyakprajātānāmasṛk kāyādaniḥsṛtam | raktajaṃ vidradhiṃ kuryāt kukṣau makkallasañjñitam ||27||</seg> saptāhānnopaśāntaścettato'sau samprapacyate |28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">viśeṣamatha vakṣyāmi spaṣṭaṃ vidradhigulmayoḥ ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">gulmadoṣasamutthānādvidradhergulmakasya ca | kasmānna pacyate gulmo vidradhiḥ pākameti ca ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">na nibandho'sti gulmānāṃ vidradhiḥ sanibandhanaḥ | gulmākārāḥ svayaṃ doṣā vidradhirmāṃsaśoṇite ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">vivarānucaro granthirapsu budbudako yathā | evamprakāro gulmastu tasmāt pākaṃ na gacchati ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">māṃsaśoṇitabāhulyāt pākaṃ gacchati vidradhiḥ | māṃsaśoṇitahīnatvādgulmaḥ pākaṃ na gacchati ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">gulmastiṣṭhati doṣe sve vidradhirmāṃsaśoṇite | vidradhiḥ pacyate tasmādgulmaścāpi na pacyate ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula">hṛnnābhibastijaḥ pakvo varjyo yaśca tridoṣajaḥ |34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">atha majjaparīpāko ghoraḥ samupajāyate ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">so'sthimāṃsanirodhena dvāraṃ na labhate yadā | tataḥ sa vyādhinā tena jvalaneneva dahyate ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">asthi(tha) majjoṣmaṇā tena śīryate dahyamānavat | vikāraḥ śalyabhūto'yaṃ kleśayedāturaṃ ciram ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">athāsya karmaṇā vyādhirdvāraṃ tu labhate yadā | tato medaḥprabhaṃ snigdhaṃ śuklaṃ śītamatho guru ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">bhinne'sthni niḥsravet <note place="foot" type="variant" n="11">‘prasravet’ iti pā.</note> pūyametadasthigataṃ viduḥ | vidradhiṃ śāstrakuśalāḥ sarvadoṣarujāvaham ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne vidradhinidānaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ ||9||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="10" xml:id="su.2.10">
          <head>visarpanāḍīstanaroganidānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto visarpanāḍīstanaroganidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">tvaṅmāṃsaśoṇitagatāḥ kupitāstu doṣāḥ sarvāṅgasāriṇamihāsthitamātmaliṅgam | kurvanti vistṛtamanunnatamāśu <note place="foot" type="variant" n="1">visṛtamunnatamāśu’ iti hārāṇacandraḥ paṭhati, ‘visṛtaṃ vistīrṇaṃ, unnataṃ mahāntam’ iti ca vyākhyānayati</note> śophaṃ taṃ sarvato visaraṇācca visarpamāhuḥ ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">vātātmako'sitamṛduḥ paruṣo'ṅgamardasambhedatodapavanajvaraliṅgayuktaḥ | gaṇḍairyadā tu viṣamairatidūṣitatvādyuktaḥ sa eva kathitaḥ khalu varjanīyaḥ ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">pittātmako drutagatirjvaradāhapākasphoṭaprabhedabahulaḥ kṣatajaprakāśaḥ | doṣapravṛddhihatamāṃsasiro yadā syāt srotojakardamanibho na tadā sa sidhyet ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula">śleṣmātmakaḥ sarati mandamaśīghrapākaḥ snigdhaḥ sitaśvayathuralparugugrakaṇḍuḥ |6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">sarvātmakastrividhavarṇarujo'vagāḍhaḥ pakvo na sidhyati ca māṃsasirāpraśātāt <note place="foot" type="variant" n="5">‘māṃsasirāpraṇāśāt’ iti pā.</note>||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">sadyaḥkṣatavraṇamupetya narasya pittaṃ raktaṃ ca doṣabahulasya karoti śopham | śyāvaṃ salohitamatijvaradāhapākaṃ sphoṭaiḥ kulatthasadṛśairasitaiśca kīrṇam ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">sidhyanti vātakaphapittakṛtā visarpāḥ sarvātmakaḥ kṣatakṛtaśca na siddhimeti | paittānilāvapi ca darśitapūrvaliṅgau sarve ca marmasu bhavanti hi kṛcchrasādhyāḥ ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">śophaṃ na pakvamiti <note place="foot" type="variant" n="7">‘śopho na pakva iti’ iti pā.</note> pakvamupekṣate yo yo vā vraṇaṃ pracurapūyamasādhuvṛttaḥ | abhyantaraṃ praviśati pravidārya tasya sthānāni pūrvavihitāni <note place="foot" type="variant" n="8">‘pūrvagaditāni’ iti ga.</note> tataḥ sa pūyaḥ ||9||</seg> tasyātimātragamanādgatirityataśca nāḍīva yadvahati tena matā tu nāḍī |10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">doṣaistribhirbhavati sā pṛthagekaśaśca sammūrcchitairapi ca śalyanimittato'nyā ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula">tatrānilāt paruṣasūkṣmamukhī saśūlā phenānuviddhamadhikaṃ sravati kṣapāyām |11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tṛṭtāpatodasadanajvarabhedahetuḥ pītaṃ sravatyadhikamuṣṇamahaḥsu pittāt ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula">jñeyā kaphādbahughanārjunapicchilāsrā rātrisrutiḥ stimitarukkaṭhinā sakaṇḍūḥ |12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">doṣadvayābhihitalakṣaṇadarśanena tisro gatīrvyatikaraprabhavāstu vidyāt ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">dāhajvaraśvasanamūrcchanavaktraśoṣā yasyāṃ bhavantyabhihitāni ca lakṣaṇāni | tāmādiśet pavanapittakaphaprakopāddhorāmasukṣayakarīmiva kālarātrim ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">naṣṭaṃ kathañcidanumārgamudīriteṣu <note place="foot" type="variant" n="9">‘aṇumātramudīriteṣu’ iti pā.</note> sthāneṣu śalyamacireṇa gatiṃ karoti | sā phenilaṃ mathitamacchamasṛgvimiśramuṣṇaṃ sraveta sahasā sarujā ca nityam ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">yāvatyo gatayo yaiśca kāraṇaiḥ sambhavanti hi | tāvantaḥ stanarogāḥ syuḥ strīṇāṃ taireva hetubhiḥ ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">dhamanyaḥ saṃvṛtadvārāḥ kanyānāṃ stanasaṃśritāḥ | doṣāvisaraṇāttāsāṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘doṣāvitaraṇāt’ iti hārāṇacandraḥ paṭhati, doṣāvitaraṇāt saṃvṛtadvāratayā stanāmayārambhakāṇāṃ doṣāṇāmavisarjanāt’ iti ca vyākhyānayati</note> na bhavanti stanāmayāḥ ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">tāsāmeva prajātānāṃ garbhiṇīnāṃ ca tāḥ punaḥ | svabhāvādeva vivṛtā jāyante sambhavantyataḥ ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">rasaprasādo madhuraḥ pakvāhāranimittajaḥ | kṛtsnadehāt stanau prāptaḥ stanyamityabhidhīyate ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">viśasteṣvapi gātreṣu yathā śukraṃ na dṛśyate | sarvadehāśritatvācca <note place="foot" type="variant" n="11">‘sarvadehāśritatve'pi stanyaṃ lakṣaṇatastathā’ iti hārāṇacandasammataḥ pāṭhaḥ</note> śukralakṣaṇamucyate ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">tadeva ceṣṭayuvaterdarśanāt smaraṇādapi | śabdasaṃśravaṇāt sparśāt saṃharṣācca pravartate ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">suprasannaṃ manastatra harṣaṇe heturucyate | āhārarasayonitvādevaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘āhārarasavīryatvāt’ iti tā.</note> stanyamapi striyāḥ ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">tadevāpatyasaṃsparśāddarśanāt smaraṇādapi | grahaṇācca śarīrasya śukravat sampravartate ||22||</seg> sneho nirantarastatra prasrave heturucyate |23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">tat kaṣāyaṃ bhavedvātāt kṣiptaṃ ca plavate'mbhasi ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">pittādamlaṃ sakaṭukaṃ rājyo'mbhasi ca pītikāḥ | kaphādghanaṃ picchilaṃ ca jale cāpyavasīdati | sarvairduṣṭaiḥ sarvaliṅgamabhighātācca duṣyati ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">yat kṣīramudake kṣiptamekībhavati <note place="foot" type="variant" n="13">‘ekatvaṃ yāti’ iti pā.</note> pāṇḍuram | madhuraṃ cāvivarṇaṃ ca prasannaṃ tadvinirdiśet ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">sakṣīrau vā'pyadugdhau vā prāpya doṣaḥ stanau striyāḥ | raktaṃ māṃsaṃ ca sandūṣya stanarogāya kalpate ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">pañcānāmapi teṣāṃ tu hitvā śoṇitavidradhim | lakṣaṇāni samānāni bāhyavidradhilakṣaṇaiḥ ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne visarpanāḍīstanaroganidānaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ ||10||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="11" xml:id="su.2.11">
          <head>granthyapacyarbudagalagaṇḍanidānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto granthapacyarbudagalagaṇḍānāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">vātādayo māṃsamasṛk ca duṣṭāḥ sandūṣya medaśca kaphānuviddham <note place="foot" type="variant" n="1">‘tathā sirāśca’ iti tā.</note>| vṛttonnataṃ vigrathitaṃ tu śophaṃ kurvantyato granthiriti pradiṣṭaḥ ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">āyamyate vyathyata <note place="foot" type="variant" n="4">‘vyathyati tudyate ca’ iti tā.</note> eti todaṃ pratyasyate kṛtyata <note place="foot" type="variant" n="5">‘mathyati bhidyate ca’ iti tā.</note> eti bhedam | kṛṣṇo'mṛdurbastirivātataśca bhinnaḥ sraveccānilajo'sramaccham ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">dandahyate dhūpyati cūṣyate <note place="foot" type="variant" n="6">‘cātimātraṃ’ iti pā.</note> ca pāpacyate prajvalatīva cāpi | raktaḥ sapīto'pyathavā'pi pittādbhinnaḥ sraveduṣṇamatīva cāsram ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">śīto'vivarṇo'lparujo'tikaṇḍūḥ pāṣāṇavat saṃhananopapannaḥ | cirābhivṛddhiśca kaphaprakopādbhinnaḥ sravecchuklaghanaṃ ca pūyam ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">śarīravṛddhikṣayavṛddhihāniḥ snigdho mahānalparujo'tikaṇḍūḥ | medaḥkṛto gacchati cātra bhinne piṇyākasarpiḥpratimaṃ tu medaḥ ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">vyāyāmajātairabalasya taistairākṣipya vāyurhi sirāpratānam | sampīḍya saṅkocya viśoṣya cāpi granthiṃ karotyunnatamāśu vṛttam ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">granthiḥ sirājaḥ sa tu kṛcchrasādhyo bhavedyadi syāt sarujaścalaśca | aruk sa evāpyacalo <note place="foot" type="variant" n="7">‘sa evāvicalaḥ’ iti pā.</note> mahāṃśca marmotthitaścāpi vivarjanīyaḥ ||9||</seg> iti granthīnāṃ nidānaṃ samāptam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">hanvasthikakṣākṣakabāhusandhimanyāgaleṣūpacitaṃ tu medaḥ | granthiṃ sthiraṃ vṛttamathāyataṃ vā snigdhaṃ kaphaścālparujaṃ karoti ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">taṃ granthibhistvāmalakāsthimātrairmatsyāṇḍajālapratimaistathā'nyaiḥ <note place="foot" type="variant" n="8">‘jāle jālākāre ādhāre matsyāṇḍaṃ matsyāṇḍajālaṃ, rājadantādiṣu draṣṭavyaṃ| tatsadṛśairmatsyāṇḍajālapratimaiḥ’ iti hārāṇacandraḥ</note>| ananyavarṇairupacīyamānaṃ cayaprakarṣādapacīṃ vadanti ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">kaṇḍūyutāste'lparujaḥ prabhinnāḥ sravanti naśyanti bhavanti cānye | medaḥkaphābhyāṃ khalu roga eṣa sudustaro varṣagaṇānubandhī ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">gātrapradeśe kvacideva doṣāḥ sammūrcchitā māṃsamabhipradūṣya | vṛttaṃ sthiraṃ mandarujaṃ mahāntamanalpamūlaṃ ciravṛddhyapākam ||13||</seg> kurvanti māṃsopacayaṃ tu śophaṃ tamarbudaṃ śāstravido vadanti |14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">vātena pittena kaphena cāpi raktena māṃsena ca medasā ca ||14||</seg> tajjāyate tasya ca lakṣaṇāni grantheḥ samānāni sadā bhavanti |15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">doṣaḥ praduṣṭo rudhiraṃ sirāstu sampīḍya saṅkocya gatastvapākam ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">sāsrāvamunnahyati māṃsapiṇḍaṃ māṃsāṅkurairācitamāśuvṛddhim | sravatyajasraṃ rudhiraṃ praduṣṭamasādhyametadrudhirātmakaṃ syāt ||16||</seg> raktakṣayopadravapīḍitatvāt pāṇḍurbhavet so'rbudapīḍitastu |17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">muṣṭiprahārādibhirardite'ṅge māṃsaṃ praduṣṭaṃ prakaroti śopham ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">avedanaṃ snigdhamananyavarṇamapākamaśmopamamapracālyam | praduṣṭamāṃsasya narasya bāḍhametadbhavenmāṃsaparāyaṇasya ||18||</seg> māṃsārbudaṃ tvetadasādhyamuktaṃ... |19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">...sādhyeṣvapīmāni vivarjayettu | samprasrutaṃ marmaṇi yacca jātaṃ srotaḥsu vā yacca bhavedacālyam ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">yajjāyate'nyat <note place="foot" type="variant" n="11">‘sañjāyate yat’ iti pā.</note> khalu pūrvajāte jñeyaṃ tadadhyarbudamarbudajñaiḥ | yaddvandvajātaṃ yugapat kramādvā dvirarbudaṃ tacca bhavedasādhyam ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">na pākamāyānti kaphādhikatvānmedobahutvācca viśeṣatastu | doṣasthiratvādgrathanācca teṣāṃ sarvārbudānyeva nisargatastu ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">vātaḥ kaphaścaiva gale <note place="foot" type="variant" n="12">‘bhṛśaṃ’ iti pā.</note> pravṛddhau manye tu saṃsṛtya tathaiva medaḥ | kurvanti gaṇḍaṃ kramaśaḥ svaliṅgaiḥ samanvitaṃ taṃ galagaṇḍamāhuḥ ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">todānvitaḥ kṛṣṇasirāvanaddhaḥ kṛṣṇo'ruṇo vā pavanātmakastu | medonvitaścopacitaśca kālādbhavedatisnigdhataro'rujaśca <note place="foot" type="variant" n="13">‘bhavet pratistabdhagalo'rujaśca’ iti, ‘bhavet pradigdhe ca gale'rujaśca’ iti ca pā.</note>||23||</seg> <seg type="unit" n="24">pāruṣyayuktaściravṛddhyapāko yadṛcchayā pākamiyāt kadācit vairasyamāsyasya ca tasya jantorbhavettathā tālugalapraśoṣaḥ ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">sthiraḥ savarṇo'lparugugrakaṇḍūḥ <note place="foot" type="variant" n="14">‘gururugrakaṇḍūḥ’ iti tā.</note> śīto mahāṃścāpi kaphātmakastu | cirābhivṛddhiṃ kurute cirācca prapacyate mandarujaḥ kadācit ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">mādhuryamāsyasya ca tasya jantorbhavettathā tālugalapralepaḥ | snigdho mṛduḥ pāṇḍuraniṣṭagandho medaḥkṛto <note place="foot" type="variant" n="15">‘medaḥśritaḥ’ iti pā.</note> nīrugathātikaṇḍūḥ ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">pralambate'lābuvadalpamūlo dehānurūpakṣayavṛddhiyuktaḥ <note place="foot" type="variant" n="16">‘vivardhate hīyati cātra dehaḥ’ iti tā.| gayadāsasammato'yaṃ pāṭhaḥ</note>| snigdhāsyatā tasya bhavecca jantorgale'nuśabdaṃ <note place="foot" type="variant" n="17">‘galena’ iti pā.</note> kurute ca nityam ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">kṛcchrācchvasantaṃ mṛdusarvagātraṃ saṃvatsarātītamarocakārtam | kṣīṇaṃ ca vaidyo galagaṇḍinaṃ tu bhinnasvaraṃ caiva vivarjayettu ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">nibaddhaḥ śvayathuryasya muṣkavallambate gale | mahān vā yadi vā hrasvo galagaṇḍaṃ <note place="foot" type="variant" n="18">taṃ gaṇḍamiti nirdiśet’ iti pā.</note> tamādiśet ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne galagaṇḍagaṇḍamālāpacyarbudanidānaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ ||11||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="12" xml:id="su.2.12">
          <head>vṛddhyupadaṃśaślīpadanidānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto vṛddhyupadaṃśaślīpadānāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">vātapittaśleṣmaśoṇitamedomūtrāntranimittāḥ sapta vṛddhayo bhavanti | tāsāṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘teṣāṃ’ ityādi tāḍapatrapustake tathā gayadāsena ca vṛddhiśabdaḥ sarvatra puṃlliṅga eva paṭhyate</note> mūtrāntranimitte vṛddhī vātasamutthe, kevalamutpattiheturanyatamaḥ ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">adhaḥ prakupito'nyatamo hi doṣaḥ phalakośavāhinīrabhiprapadya dhamanīḥ phalakoṣayorvṛddhiṃ janayati, tāṃ vṛddhimityācakṣate ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tāsāṃ bhaviṣyatīnāṃ pūrvarūpāṇi- bastikaṭīmuṣkameḍhreṣu vedanā mārutanigrahaḥ phalakośaśophaśceti ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tatrānilaparipūrṇāṃ bastimivātatāṃ paruṣāmanimittānilarujāṃ vātavṛddhimācakṣate; pakvodumbarasaṅkāśāṃ jvaradāhoṣmavatīṃ cāśusamutthānapākāṃ pittavṛddhiṃ; kaṭhināmalpavedanāṃ śītāṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘kaṭhinaṃ snigdhamalpavedanaṃ śleṣmavṛddhiṃ’ iti tā.</note> kaṇḍūmatīṃ śleṣmavṛddhiṃ; kṛṣṇasphoṭāvṛtāṃ pittavṛddhiliṅgāṃ raktavṛddhiṃ, mṛdusnigdhāṃ kaṇḍūmatīmalpavedanāṃ tālaphalaprakāśāṃ medovṛddhiṃ; mūtrasandhāraṇaśīlasya mūtravṛddhirbhavati, sā gacchato'mbupūrṇā dṛtiriva kṣubhyati mūtrakṛcchravedanāṃ vṛṣaṇayoḥ śvayathuṃ kośayoścāpādayati, tāṃ mūtravṛddhiṃ vidyāt; bhāraharaṇabalavadvigrahavṛkṣaprapatanādibhirāyāsaviśeṣairvāyurabhipravṛddhaḥ <note place="foot" type="variant" n="3">‘vāyuḥ prakupito'ntrasya sthūlasyetarasya vā’ iti tā.</note> prakupitaśca sthūlāntrasyetarasya <note place="foot" type="variant" n="4">‘kṣudrāntrasyaikadeśaṃ’ iti pā.</note> caikadeśaṃ viguṇamādāyādho <note place="foot" type="variant" n="5">viguṇaṃ saṅkucitaṃ| ‘dviguṇaṃ’ iti pāṭhāntaram, tatra saṅkocena dviguṇīkṛtamityarthaḥ</note> gatvā vaṅkṣaṇasandhimupetya granthirūpeṇa sthitvā'pratikriyamāṇe ca kālāntareṇa phalakośaṃ praviśya muṣkaśophamāpādayati, ādhmāto bastirivātataḥ pradīrghaḥ sa śopho bhavati, saśabdamavapīḍitaścordhvamupaiti, vimuktaśca punarādhmāyate <note place="foot" type="variant" n="6">‘punarādhamati’ iti, ‘punarādhmāti’ iti ca pā.</note>, tāmantravṛddhimasādhyāmityācakṣate ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tatrātimaithunādatibrahmacaryādvā <note place="foot" type="variant" n="7">‘tatra brahmacāriṇīṃ dīrghakarkaśaromāṃ yonirogopasṛṣṭāmalpadvārāmapriyāmakāmāmacaukṣasalilaprakṣālitayoniṃ vā nārīṃ yo'bhigacchet tathā karajadaśanaviṣaśūkanipātanāddhastābhighātāccatuṣpadīgamanādacaukṣasalilaprakṣālanādvā prakupitāḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ| gayadāsenāpyayameva vyākhyātaḥ</note> tathā'tibrahmacāriṇīṃ cirotsṛṣṭāṃ rajasvalāṃ dīrgharomāṃ karkaśaromāṃ saṅkīrṇaromāṃ nigūḍharomāmalpadvārāṃ mahādvārāmapriyāmakāmāmacaukṣasalilaprakṣālitayonimaprakṣālitayoniṃ yonirogopasṛṣṭāṃ svabhāvato vā duṣṭayoniṃ viyoniṃ vā nārīmatyarthamupasevamānasya tathā karajadaśanaviṣaśūkanipātanādbandhanāddhastābhighātāccatuṣpadīgamanādacaukṣasalilaprakṣālanādavapīḍanācchrukravegavidhāraṇānmaithunānte vā'prakṣālanādibhirmeḍhramāgamya <note place="foot" type="variant" n="8">aprakṣālanādevaṃvidhādvā'nyasmāt’ iti pā.</note> prakupitā doṣāḥ kṣate'kṣate vā śvayathumupajanayanti, tamupadaṃśamityācakṣate ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">sa pañcavidhastribhirdoṣaiḥ pṛthak samastairasṛjā ceti <note place="foot" type="variant" n="10">‘caikaḥ’ iti pā.</note>||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">tatra vātike pāruṣyaṃ tvakparipuṭanaṃ stabdhameḍhratā paruṣaśophatā vividhāśca <note place="foot" type="variant" n="11">‘vividhavedanāprādurbhāvaśca’ iti tā.</note> vātavedanāḥ; paittike jvaraḥ śvayathuḥ pakvoḍumbarasaṅkāśastīvradāhaḥ kṣiprapākaḥ pittavedanāśca; ślaiṣmike śvayathuḥ kaṇḍūmān kaṭhinaḥ snigdhaḥ śleṣmavedanāśca; raktaje kṛṣṇasphoṭaprādurbhāvo'tyarthamasṛkpravṛttiḥ pittaliṅgānyatyarthaṃ jvaradāhau śoṣaśca, yāpyaścaiva kadācit; sarvaje sarvaliṅgadarśanamavadaraṇaṃ ca śephasaḥ kṛmiprādurbhāvo maraṇaṃ ceti ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">kupitāstu doṣā vātapittaśleṣmāṇo'dhaḥprapannā vaṅkṣaṇorujānujaṅghāsvavatiṣṭhamānāḥ kālāntareṇa pādamāśritya śanaiḥ śophaṃ janayanti, taṃ ślīpadamityācakṣate | tattrividhaṃ- vātapittakaphanimittamiti ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tatra, vātajaṃ kharaṃ kṛṣṇaṃ paruṣamanimittānilarujaṃ parisphuṭati ca bahuśaḥ; pittajaṃ tu pītāvabhāsamīṣanmṛdu jvaradāhaprāyaṃ ca; śleṣmajaṃ tu śvetaṃ snigdhāvabhāsaṃ mandavedanaṃ bhārikaṃ mahāgranthikaṃ kaṇṭakairupacitaṃ ca ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tatra saṃvatsarātītamatimahadvalmīkajātaṃ prasṛtamiti varjanīyāni ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">bhavanti cātra- trīṇyapyetāni jānīyācchlīpadāni kaphocchrayāt | gurutvaṃ ca mahattvaṃ ca yasmānnāsti vinā kaphāt ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">purāṇodakabhūyiṣṭhāḥ sarvartuṣu ca śītalāḥ | ye deśāsteṣu jāyante ślīpadāni viśeṣataḥ ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">pādavaddhastayoścāpi ślīpadaṃ jāyate nṛṇām | karṇākṣināsikauṣṭheṣu kecidicchanti tadvidaḥ ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne vṛddhyupadaṃśaślīpadanidānaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ ||12||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="13" xml:id="su.2.13">
          <head>kṣudraroganidānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ kṣudrarogāṇāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">samāsena catuścatvāriṃśat <note place="foot" type="variant" n="2">‘saptacatvāriṃśat’ iti tā.</note> kṣudrarogā bhavanti | tadyathā,- ajagallikā, yavaprakhyā, andhālajī, vivṛtā, kacchapikā, valmīkaṃ, indravṛddhā <note place="foot" type="variant" n="3">‘indraviddhā, gardabhikā’ iti tā.</note>, panasikā, pāṣāṇagardabhaḥ, jālagardabhaḥ, kakṣā <note place="foot" type="variant" n="4">‘kakṣā, irivellikā, gandhanāmā’ iti tā.</note>, visphoṭakaḥ, agnirohiṇī, cippaṃ, kunakhaḥ, anuśayī, vidārikā śarkarārbudaṃ, pāmā, vicarcikā, rakasā, pādadārikā, kadaraṃ, alasendraluptau <note place="foot" type="variant" n="5">‘alasaḥ, rujyā’ iti pā.</note>, dāruṇakaḥ, aruṃṣikā, palitaṃ, masūrikā, yauvanapiḍakā, padminīkaṇṭakaḥ, jatumaṇiḥ, maśakaḥ, carmakīlaḥ <note place="foot" type="variant" n="6">tāḍapatrapustake carmakīlasthāne nīlikā paṭhyate</note>, tilakālakaḥ, nyacchaṃ, vyaṅgaḥ, parivartikā, avapāṭikā, niruddhaprakaśaḥ sanniruddhagudaḥ, ahipūtanaṃ, vṛṣaṇakacchraḥ, gudabhraṃśaśceti ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">snigdhā savarṇā grathitā nīrujā mudgasannibhā <note place="foot" type="variant" n="7">‘granthisannibhā’ iti pā.</note>| kaphavātotthitā jñeyā bālānāmajagallikā ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">yavākārā sukaṭhinā grathitā māṃsasaṃśritā | piḍakā śleṣmavātābhyāṃ yavaprakhyeti socyate ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">ghanāmavaktrāṃ piḍakāmunnatāṃ parimaṇḍalām | andhālajīmalpapūyāṃ tāṃ vidyāt kaphavātajām ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">vivṛtāsyāṃ mahādāhāṃ pakvodumbarasannibhām | vivṛtāmiti tāṃ vidyāt pittotthāṃ parimaṇḍalām ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">grathitāḥ pañca vā ṣaḍvā dāruṇāḥ kacchaponnatāḥ | kaphānilābhyāṃ piḍakā jñeyā kacchapikā budhaiḥ ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">pāṇipādatale sandhau grīvāyāmūrdhvajatruṇi | granthirvalmīkavadyastu śanaiḥ samupacīyate ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">todakledaparīdāhakaṇḍūmadbhirmukhairvṛtaḥ | vyādhirvalmīka ityeṣa kaphapittānilodbhavaḥ <note place="foot" type="variant" n="9">‘vijñeyaḥ kaphapaittikaḥ’ iti tā.</note>||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">padmapuṣkaravanmadhye <note place="foot" type="variant" n="10">‘padmakarṇivanmadhye’ iti pā.</note> piḍakābhiḥ samācitām | indravṛddhāṃ tu tāṃ vidyādvātapittotthitāṃ bhiṣak ||11||</seg> maṇḍalaṃ vṛttamutsannaṃ saraktaṃ piḍakācitam | rujākarīṃ gadarbhikāṃ tāṃ vidyādvātapittajām |12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">karṇau <note place="foot" type="variant" n="12">‘karṇasyābhyantare jātāṃ piḍakāmugravedanām| sthirāṃ panasikāṃ tāṃ tu vidyādvātakaphotthitām’ iti tā.</note> pari samantādvā pṛṣṭhe vā piḍakograruk | śālūkavatpanasikāṃ tāṃ vidyācchleṣmavātajām ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">hanusandhau samudbhūtaṃ śophamalparujaṃ sthiram | pāṣāṇagardabhaṃ <note place="foot" type="variant" n="13">‘pāṣāṇagardabhamiti brūyāttat kaphapittataḥ’ iti tā.</note> vidyādbalāsapavanātmakam ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">visarpavat sarpati yo <note place="foot" type="variant" n="14">‘yaḥ śophastanurapākavān| dāhajvarakaraḥ pittāt’ iti tā.</note> dāhajvarakarastanuḥ | apākaḥ śvayathuḥ pittāt sa jñeyo jālagardabhaḥ ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">piḍikāmuttamāṅgasthāṃ vṛttāmugrarujājvarām | sarvātmakāṃ sarvaliṅgāṃ jānīyādirivellikām ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">bāhupārśvāṃsakakṣāsu kṛṣṇasphoṭāṃ savedanām | pittaprakopasambhūtāṃ kakṣāmiti vinirdiśet ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">ekāmevaṃvidhāṃ dṛṣṭvā piṭikāṃ sphoṭasannibhām | tvaggatāṃ pittakopena gandhanāmāṃ pracakṣate ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">agnidagdhanibhāḥ sphoṭāḥ sajvarāḥ pittaraktataḥ | kvacit sarvatra vā dehe smṛtā visphoṭakā iti ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">kakṣābhāgeṣu ye sphoṭā jāyante māṃsadāru(ra)ṇāḥ | antardāhajvarakarā dīptapāvakasannibhāḥ ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">saptāhādvā daśāhādvā pakṣādvā nghanti mānavam | tāmagnirohiṇīṃ vidyādasādhyāṃ sannipātataḥ ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">nakhamāṃsamadhiṣṭhāya pittaṃ vātaśca vedanām <note place="foot" type="variant" n="15">‘dehinām’ iti tā.</note>| karoti dāhapākau ca taṃ vyādhiṃ cippamādiśet ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">tadevākṣatarogākhyaṃ tathopanakhamityapi <note place="foot" type="variant" n="16">‘tadevālpatarairdoṣaiḥ kunakhaṃ paruṣaṃ kharam’ iti tā.</note>| abhighātāt praduṣṭo yo nakho rūkṣo'sitaḥ kharaḥ ||22||</seg> bhavettaṃ kunakhaṃ vidyāt kulīnamiti sañjñitam |23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">gambhīrāmalpasaṃrambhāṃ savarṇāmuparisthitām ||23||</seg> kaphādantaḥprapākāṃ tāṃ vidyādanuśayīṃ bhiṣak <note place="foot" type="variant" n="17">‘pādasyānuśayīṃ tāṃ tu vidyādantaḥprapākinīm’ iti tā.</note>|24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">vidārīkandavadvṛttāṃ kakṣāvaṅkṣaṇasandhiṣu ||24||</seg> raktāṃ vidārikāṃ vidyāt sarvajāṃ sarvalakṣaṇām <note place="foot" type="variant" n="18">‘vidārikāmiti vadet sarujāṃ sarvalakṣaṇām’ iti tā.| ‘vidārīkandavadvṛttā kakṣāvaṅkṣaṇasandhiṣu| raktā vidārikā jñeyā sarvajā sarvalakṣaṇā’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ</note>|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">prāpya māṃsasirāsnāyu śleṣmā medastathā'nilaḥ ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">granthiṃ kurvanti bhinno'sau madhusarpirvasānibham | sravatyāsrāvamatyarthaṃ <note place="foot" type="variant" n="19">‘karoti’ tā.</note> tatra vṛddhiṃ gato'nilaḥ <note place="foot" type="variant" n="20">‘gataḥ punaḥ’ iti tā.</note>||26||</seg> <seg type="unit" n="27">māṃsaṃ viśoṣya grathitāṃ śarkarāṃ janayet <note place="foot" type="variant" n="21">‘janayatyataḥ’ iti tā.</note> punaḥ | durgandhaṃ klinnamatyarthaṃ nānāvarṇaṃ tataḥ sirāḥ ||27||</seg> sravanti sahasā raktaṃ tadvidyāccharkarārbudam |28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">pāmāvicarcyau kuṣṭheṣu rakasā ca prakīrtitā ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">parikramaṇaśīlasya vāyuratyartharūkṣayoḥ | pādayoḥ kurute dārīṃ sarujāṃ talasaṃśritaḥ ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">śarkaronmathite pāde kṣate vā kaṇṭakādibhiḥ | medoraktānugaiścaiva <note place="foot" type="variant" n="22">‘granthiḥ kī(ko)lavadutsanno jāyate kadaraṃ tataḥ’ iti tā.</note> doṣairvā jāyate nṛṇām ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">sakīlakaṭhino granthirnimnamadhyonnato'pi vā | kolamātraḥ saruk srāvī jāyate kadarastu saḥ ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">klinnāṅgulyantarau pādau kaṇḍūdāharuganvitau | duṣṭakardamasaṃsparśādalasaṃ taṃ vinirdiśet ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">romakūpānugaṃ pittaṃ vātena saha mūrcchitam | pracyāvayati romāṇi tataḥ śleṣmā saśoṇitaḥ ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">ruṇaddhi romakūpāṃstu tato'nyeṣāmasambhavaḥ | tadindraluptaṃ khālityaṃ rujyeti ca vibhāvyate ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">dāruṇā kaṇḍurā rūkṣā keśabhūmiḥ prapāṭyate | kaphavātaprakopeṇa vidyāddāruṇakaṃ tu tam ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">arūṃṣi bahuvaktrāṇi bahukledīni mūrdhani | kaphāsṛkkṛmikopena <note place="foot" type="variant" n="25">‘kaphāsṛkpittakopena’ iti tā.</note> nṛṇāṃ vidyādaruṃṣikām ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">krodhaśokaśramakṛtaḥ śarīroṣmā śirogataḥ | pittaṃ ca keśān pacati palitaṃ tena jāyate ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">dāhajvararujāvantastāmrāḥ sphoṭāḥ sapītakāḥ <note place="foot" type="variant" n="26">‘savedanāḥ’ iti tā.</note>| gātreṣu vadane cāntarvijñeyāstā masūrikāḥ ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">śālmalīkaṇṭakaprakhyāḥ kaphamārutaśoṇitaiḥ | jāyante piḍakā yūnāṃ vaktre yā <note place="foot" type="variant" n="27">‘yuvānapiḍakā yūnāṃ vijñeyā’ iti tā.</note> mukhadūṣikāḥ ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">kaṇṭakairācitaṃ vṛttaṃ <note place="foot" type="variant" n="28">‘vidyānmaṇḍalaṃ pāṇḍu kaṇḍuram’ iti tā.</note> kaṇḍūmat pāṇḍumaṇḍalam | padminīkaṇṭakaprakhyaistadākhyaṃ kaphavātajam ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">nīrujaṃ samamutsannaṃ maṇḍalaṃ kapharaktajam | sahajaṃ raktamīṣacca <note place="foot" type="variant" n="29">‘lakṣma caikeṣāṃ lakṣyo jatumaṇīti saḥ’ iti tā.</note> ślakṣṇaṃ jatumaṇiṃ viduḥ ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">avedanaṃ sthiraṃ caiva yasya gātreṣu dṛśyate | māṣavatkṛṣṇamutsannamanilānmaṣakaṃ vadet ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">kṛṣṇāni tilamātrāṇi nīrujāni samāni ca | vātapittakaphocchoṣāttān <note place="foot" type="variant" n="30">‘vātapittakaphodrekāt’ iti pā.</note> vidyāttilakālakān ||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">maṇḍalaṃ mahadalpaṃ vā śyāmaṃ vā yadi vā sitam | sahajaṃ nīrujaṃ gātre nyacchamityabhidhīyate ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula">samutthānanidānābhyāṃ carmakīlaṃ prakīrtitam |45|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">krodhāyāsaprakupito vāyuḥ pittena saṃyutaḥ ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">sahasā mukhamāgatya maṇḍalaṃ visṛjatyataḥ | nīrujaṃ tanukaṃ śyāvaṃ mukhe vyaṅgaṃ tamādiśet ||46||</seg> kṛṣṇamevaṅguṇaṃ gātre mukhe vā nīlikāṃ viduḥ |47|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">mardanāt pīḍanāccāti tathaivāpyabhighātataḥ | meḍhracarma yadā vāyurbhajate sarvataścaraḥ ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">tadā vātopasṛṣṭaṃ tu carma pratinivartate | maṇeradhastāt kośaśca granthirūpeṇa lambate ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">savedanaḥ sadāhaśca pākaṃ ca vrajati kvacit | mārutāgantusambhūtāṃ vidyāttāṃ parivartikām <note place="foot" type="variant" n="31">‘parivartiketi tāṃ vidyāt sarujāṃ vātasambhavām’ iti tā.</note>||49||</seg> sakaṇḍūḥ kaṭhinā cāpi saiva śleṣmasamutthitā |50|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">alpīyaḥkhāṃ <note place="foot" type="variant" n="32">‘alpīyasīṃ yadā harṣādbalādgacchet’ iti pā.</note> yadā harṣādbālāṃ gacchet striyaṃ naraḥ ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">hastābhighātādathavā carmaṇyudvartite balāt | mardanātpīḍanādvā'pi śukravegavighātataḥ ||51||</seg> yasyāvapāṭyate carma tāṃ vidyādavapāṭikām |52|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">vātopasṛṣṭamevaṃ tu carma saṃśrayate maṇim ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">maṇiścarmopanaddhastu <note place="foot" type="variant" n="33">‘carmoparuddhastu’ iti tā.</note> mūtrasroto ruṇaddhi ca | niruddhaprakaśe tasminmandadhāramavedanam <note place="foot" type="variant" n="34">‘savedanam’ iti tā.</note>||53||</seg> <seg type="unit" n="54">mūtraṃ pravartate jantormaṇirna <note place="foot" type="variant" n="35">‘maṇirvivriyate na ca’ iti pā.</note> ca vidīryate | niruddhaprakaśaṃ vidyāddurūḍhāṃ <note place="foot" type="variant" n="36">‘sarujaṃ vātasambhavam’ iti pā.</note> cāvapāṭikām ||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">vegasandhāraṇādvāyurvihato gudamāśritaḥ | niruṇaddhi mahatsrotaḥ sūkṣmadvāraṃ karoti ca ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">mārgasya saukṣmyāt kṛcchreṇa purīṣaṃ tasya gacchati | sanniruddhagudaṃ vyādhimenaṃ vidyāt sudustaram ||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">śakṛnmūtrasamāyukte'dhaute'pāne śiśorbhavet | svinnasyāsnāpyamānasya kaṇḍū raktakaphodbhavā ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">kaṇḍūyanāttataḥ kṣipraṃ sphoṭāḥ srāvaśca jāyate | ekībhūtaṃ vraṇairghoraṃ taṃ vidyādahipūtanam ||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">snānotsādanahīnasya malo vṛṣaṇasaṃśritaḥ | yadā praklidyate svedāt kaṇḍūṃ sañjanayettadā ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">tatra kaṇḍūyanāt kṣipraṃ sphoṭāḥ srāvaśca jāyate | prāhurvṛṣaṇakacchūṃ tāṃ śleṣmaraktaprakopajām ||60||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">pravāhaṇātisārābhyāṃ nirgacchati gudaṃ bahiḥ | rūkṣadurbaladehasya taṃ gudabhraṃśamādiśet <note place="foot" type="variant" n="37">asyāgre tāḍapatrapustake ‘ityevaṃ kṣudrarogāṇāṃ sthānaṃ samparikīrtitam| tadavekṣya bhiṣak prājño yathādoṣamupācaret’ ityadhikaḥ śloka upalabhyate</note>||61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne kṣudraroganidānaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ ||13||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="14" xml:id="su.2.14">
          <head>śūkadoṣanidānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ śūkadoṣanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">liṅgavṛddhimicchatāmakramapravṛttānāṃ śūkadoṣanimittā daśa cāṣṭau ca vyādhayo jāyante | tadyathā sarṣapikā, aṣṭhīlikā, grathitaṃ, kumbhīkā, alajī, mṛditaṃ, sammūḍhapiḍakā, avamanthaḥ, puṣkarikā, sparśahāniḥ, uttamā, śataponakaḥ, tvakpākaḥ, śoṇitārbudaṃ, māṃsārbudaṃ, māṃsapākaḥ, vidradhiḥ, tilakālakaśceti ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">gaurasarṣapatulyā tu śūkadurbhagnahetukā | piḍakā kapharaktābhyāṃ jñeyā sarṣapikā budhaiḥ ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">kaṭhinā viṣamairantairmārutasya prakopataḥ | śūkaistu viṣasambhugnaiḥ <note place="foot" type="variant" n="3">‘viṣasaṃyuktaiḥ’ iti pā.</note> piḍakā'ṣṭhīlikā bhavet <note place="foot" type="variant" n="4">‘kaṭhinā viṣamā bha(bhu)gnairvoyunā'ṣṭhīlikā bhavet iti tā.</note>||5||</seg></ab>
          <ab type="mula">śūkairyat pūritaṃ śaśvadgrathitaṃ tat <note place="foot" type="variant" n="5">‘nāma tat kaphāt’ iti tā.</note> kaphotthitam |6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">kumbhīkā raktapittotthā jāmbavāsthinibhā'śubhā ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">alajīlakṣaṇairyuktāmalajīṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘tulyajāṃ tvalajīṃ vidyādyathāproktāṃ vicakṣaṇaḥ’ iti tā.</note> ca vitarkayet | mṛditaṃ pīḍitaṃ yattu saṃrabdhaṃ vāyukopataḥ ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula">pāṇibhyāṃ bhṛśasammūḍhe sammūḍhapiḍakā bhavet |8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">dīrghā bahvyaśca piḍakā dīryante madhyatastu yāḥ ||8||</seg> so'vamanthaḥ kaphāsṛgbhyāṃ vedanāromaharṣakṛt |9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">pittaśoṇitasambhūtā piḍakā piḍakācitā ||9||</seg> padmapuṣkarasaṃsthānā <note place="foot" type="variant" n="7">‘padmakarṇikasaṃsthānā’ iti tā.</note> jñeyā puṣkariketi sā |10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">janayet sparśahāniṃ tu śoṇitaṃ śūkadūṣitam ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">mudgamāṣopamā raktā piḍakā raktapittajā | uttamaiṣā <note place="foot" type="variant" n="8">‘vyādhireṣottamo nāma śūkājīrṇanimittajaḥ’ iti tā.</note> tu vijñeyā śūkājīrṇanimittajā ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">chidrairaṇumukhairvastu <note place="foot" type="variant" n="9">‘chidrairaṇumukhairliṅgaṃ’ iti, ‘chidrairaṇumukhairyattu citaṃ meḍhraṃ’ iti ca pā.</note> citaṃ yasya samantataḥ | vātaśoṇitajo vyādhirvijñeyaḥ śataponakaḥ ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula">pittaraktakṛto <note place="foot" type="variant" n="10">‘vātapittakṛtaḥ’ iti pā.</note> jñeyastvakpāko jvaradāhavān |13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">kṛṣṇauḥ sphoṭaiḥ saraktaiśca piḍakābhiśca pīḍitam <note place="foot" type="variant" n="11">‘dūṣitam’ iti pā.</note>| yasya vastu rujaścogrā jñeyaṃ tacchoṇitārbudam ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula">māṃsadoṣeṇa jānīyādarbudaṃ māṃsasambhavam |14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">śīryante yasya māṃsāni yatra sarvāśca vedanāḥ ||14||</seg> vidyāttaṃ māṃsapākaṃ tu sarvadoṣakṛtaṃ bhiṣak |15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">vidradhiṃ sannipātena yathoktamabhinirdiśet ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">kṛṣṇāni citrāṇyathavā śūkāni saviṣāṇi ca | pātitāni pacantyāśu meḍhraṃ niravaśeṣataḥ ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">kālāni bhūtvā māṃsāni śīryante yasya dehinaḥ | sannipātasamutthānaṃ taṃ vidyāttilakālakam ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">tatra māṃsārbudaṃ yacca māṃsapākaśca yaḥ smṛtaḥ | vidradhiśca na sidhyanti ye ca syustilakālakāḥ ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne śūkadoṣanidānaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ ||14||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="15" xml:id="su.2.15">
          <head>bhagnanidānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto bhagnānāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">patanapīḍanaprahārākṣepaṇavyālamṛgadaśanaprabhṛtibhirabhighātaviśeṣairanekavidhamasthnāṃ bhaṅgamupadiśanti <note place="foot" type="variant" n="1">‘bhagnamupadiśanti’ iti pā.</note>||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatra <note place="foot" type="variant" n="2">‘tattu’ iti pā.</note> bhaṅga(gna)jātamanekavidhamanusāryamāṇaṃ dvividhamevopapadyate sandhimuktaṃ, kāṇḍabhagnaṃ ca | tatra ṣaḍvidhaṃ sandhimuktaṃ, dvādaśavidhaṃ kāṇḍabhagnaṃ bhavati ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatra sandhimuktam- utpiṣṭaṃ, viśliṣṭaṃ, vivartitam, avakṣiptam, atikṣiptaṃ, tiryakkṣiptamiti ṣaḍvidham ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tatra prasāraṇākuñcanavivartanākṣepaṇāśaktirugrarujatvaṃ sparśāsahatvaṃ ceti sāmānyaṃ sandhimuktalakṣaṇamuktam ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">vaiśeṣikaṃ tūtpiṣṭe sandhāvubhayataḥ śopho vedanāprādurbhāvo viśeṣataśca nānāprakārā vedanā rātrau prādurbhavanti; viśliṣṭe'lpaḥ śopho vedanāsātatyaṃ sandhivikriyā ca; vivartite tu sandhipārśvāpagamanādviṣamāṅgatā vedanā ca; avakṣipte sandhiviśleṣastīvrarujatvaṃ ca; atikṣipte dvayoḥ sandhyasthnoratikrāntatā vedanā ca; tiryakkṣipte tvekāsthipārśvāpagamanamatyarthaṃ vedanā ceti ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">kāṇḍabhagnamata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ- karkaṭakam, aśvakarṇaṃ, cūrṇitaṃ, piccitam, asthicchallitaṃ, kāṇḍabhagnaṃ, majjānugatam, atipātitaṃ, vakraṃ, chinnaṃ, pāṭitaṃ, sphuṭitamiti dvādaśavidham ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">śvayathubāhulyaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘śvayathubāhulyamavapīḍyamāne vividhavedanāpravṛttiriti sāmānyataḥ’ iti tā.</note> spandanavivartanasparśāsahiṣṇutvamavapīḍyamāne śabdaḥ srastāṅgatā vividhavedanāprādurbhāvaḥ sarvāsvavasthāsu na śarmalābha iti samāsena kāṇḍabhagnalakṣaṇamuktam ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">viśeṣastu sammūḍhamubhayato'sthi madhye bha(la)gnaṃ granthirivonnataṃ karkaṭakam, aśvakarṇavadudgatamaśvakarṇakaṃ, spṛśyamānaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘śabdasparśābhyāṃ cūrṇitamavagacchet’ iti tā.</note> śabdavaccūrṇitamavagacchet, piccitaṃ pṛthutāṃ gatamanalpaśophaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘alpaśothaṃ’ iti tā.</note>, pārśvayorasthi hīnodgatamasthicchalitaṃ, vellate prakampamānaṃ kāṇḍabhagnam, asthyavayavo'sthimadhyamanupraviśya majjānamunnahyatīti majjānugatam, asthi niḥśeṣataśchinnamatipātitam, ābhugnamavimuktāsthi vakram, anyatarapārśvāvaśiṣṭaṃ chinnaṃ, pāṭitamaṇubahuvidāritaṃ vedanāvacca, śūkapūrṇamivādhmātaṃ vipulaṃ visphuṭitaṃ sphuṭitamiti ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">teṣu cūrṇitacchinnātipātitamajjānugatāni kṛcchrasādhyāni, kṛśavṛddhabālānāṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘kṛśātivṛddhabālāsahānāṃ’ iti pā.</note> kṣatakṣīṇakuṣṭhiśvāsināṃ sandhyupagataṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘savraṇāni sandhyupagatāni ca’ iti tā.</note> ceti ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">bhavanti cātra- bhinnaṃ kapālaṃ kaṭyāṃ tu sandhimuktaṃ tathā cyutam | jaghanaṃ prati piṣṭaṃ ca varjayettaccikitsakaḥ ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">asaṃśliṣṭaṃ kapālaṃ tu lalāṭe cūrṇitaṃ ca yat | bhagnaṃ stanāntare śaṅkhe pṛṣṭhe mūrdhni ca varjayet ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">ādito yacca durjātamasthi sandhirathāpi vā | samyagyamitamapyasthi <note place="foot" type="variant" n="11">‘samyaksaṃhitamapyasthi’ iti pā.</note> durnyāsāddurnibandhanāt <note place="foot" type="variant" n="12">‘durnikṣepanibandhanāt’ iti pā.</note>||14||</seg> saṅkṣobhādvā'pi yadgacchedvikriyāṃ tacca varjayet |15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">madhyasya vayaso'vasthāstisro yāḥ parikīrtitāḥ ||15||</seg> tatra sthiro bhavejjanturupakrānto vijānatā <note place="foot" type="variant" n="13">ayaṃ ślokastāḍapatrapustake na paṭhyate| gayadāsenāvyākhyātaśca</note>|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">taruṇāsthīni namyante bhajyante nalakāni tu ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">kapālāni vibhidyante <note place="foot" type="variant" n="14">‘vibhajyante’ iti pā.</note> sphuṭanti rucakāni ca ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne bhagnanidānaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ ||15||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="16" xml:id="su.2.16">
          <head>mukharoganidānam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto mukharogāṇāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">mukharogāḥ pañcaṣaṣṭirbhavanti saptasvāyataneṣu | tatrāyatanāni- oṣṭhau, dantamūlāni, dantāḥ, jihvā, tālu, kaṇṭhaḥ, sarvāṇi ceti | tatrāṣṭāvoṣṭhayoḥ, pañcadaśa dantamūleṣu, aṣṭau danteṣu, pañca jihvāyāṃ, nava tāluni, saptadaśa kaṇṭhe, trayaḥ sarveṣvāyataneṣu ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatrauṣṭhaprakopā vātapittaśleṣmasannipātaraktamāṃsamedobhighātanimittāḥ ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">karkaśau paruṣau stabdhau kṛṣṇau tīvraruganvitau <note place="foot" type="variant" n="1">‘samāṃsānilavedanau’ iti tā.</note>| dālyete paripāṭyete hyoṣṭhau mārutakopataḥ ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">ācitau <note place="foot" type="variant" n="2">‘cīyete pīḍakābhiśca sarujābhiḥ samantataḥ’ iti tā.</note> piḍakābhistu sarṣapākṛtibhirbhṛśam | sadāhapākasaṃsrāvau <note place="foot" type="variant" n="3">‘... pākapīḍakau pītābhāsau ca’ iti tā.</note> nīlau pītau ca pittataḥ ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">savarṇābhistu cīyete piḍakābhiravedanau | kaṇḍūmantau <note place="foot" type="variant" n="4">‘bhavatastu kaphādoṣṭhau’ iti tā.</note> kaphācchūnau picchilau śītalau gurū ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">sakṛt kṛṣṇau sakṛt pītau sakṛcchvetau tathaiva ca | sannipātena vijñeyāvanekapiḍikācitau ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">kharjūraphalavarṇābhiḥ piḍakābhiḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘piḍakābhirnipīḍitau’ iti tā.</note> samācitau | raktopasṛṣṭau rudhiraṃ sravataḥ śoṇitaprabhau ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">māṃsaduṣṭau gurū sthūlau māṃsapiṇḍavadudgatau | jantavaścātra mūrcchanti sṛkkasyobhayato <note place="foot" type="variant" n="6">‘narasyobhayataḥ’ iti tā.</note> mukhāt ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">medasā <note place="foot" type="variant" n="7">‘sarpirmaṇḍapratīkāśau medasā kaṇḍurau gurū’ iti tā.</note> ghṛtamaṇḍābhau kaṇḍūmantau sthirau mṛdū | acchaṃ sphaṭikasaṅkāśamāsrāvaṃ sravato gurū <note place="foot" type="variant" n="8">‘bhṛśam’ iti tā.</note>||11||</seg> <seg type="unit" n="12">kṣatajābhau <note place="foot" type="variant" n="9">‘oṣṭhau paryavadīryete’ iti tā.</note> vidīryete pāṭyete cābhighātataḥ | grathitau <note place="foot" type="variant" n="10">‘tato vraṇaḥ susaṃrūḍho mṛdutvamupagacchati’ iti pā.</note> ca samākhyātāvoṣṭhau kaṇḍūsamanvitau ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">dantamūlagatāstu- śītādo, dantapuppuṭako, dantaveṣṭakaḥ, śauṣiro, mahāśauṣiraḥ, paridara, upakuśo, dantavaidarbho, vardhanaḥ, adhimāṃso, nāḍyaḥ pañceti ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">śoṇitaṃ dantaveṣṭebhyo yasyākasmāt pravartate | durgandhīni sakṛṣṇāni prakledīni mṛdūni ca ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">dantamāṃsāni śīryante pacanti ca parasparam | śītādo nāma sa vyādhiḥ kaphaśoṇitasambhavaḥ ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">dantayostriṣu vā yasya śvayathuḥ sarujo <note place="foot" type="variant" n="11">‘śvayathuḥ sparśanāsahaḥ’ iti tā.</note> mahān | dantapuppuṭako jñeyaḥ kapharaktanimittajaḥ ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">sravanti pūyarudhiraṃ calā dantā bhavanti ca | dantaveṣṭaḥ sa vijñeyo duṣṭaśoṇitasambhavaḥ ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">śvayathurdantamūleṣu rujāvān kapharaktajaḥ <note place="foot" type="variant" n="12">kaphasambhavaḥ’ iti tā</note>| lālāsrāvī sa vijñeyaḥ kaṇḍūmāñ <note place="foot" type="variant" n="13">‘śauṣiro nāma nāmataḥ’ iti tā.</note> śauṣiro gadaḥ ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">dantāścalanti veṣṭebhyastālu cāpyavadīryate | dantamāṃsāni pacyante mukhaṃ ca paripīḍyate ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">yasmin sa sarvajo vyādhirmahāśauṣirasañjñakaḥ | dantamāṃsāni śīryante yasmin ṣṭhīvati cāpyasṛk <note place="foot" type="variant" n="14">‘cāsakṛt’ iti tā.</note>||20||</seg> <seg type="unit" n="21">pittāsṛkkaphajo vyādhirjñeyaḥ paridaro hi saḥ | veṣṭeṣu dāhaḥ pākaśca tebhyo dantāścalanti ca <note place="foot" type="variant" n="15">asyāgre tāḍapatrapustake ‘dāhena veṣṭāstaptāśca śuṣyante cāgninā yathā’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate</note>||21||</seg> <seg type="unit" n="22">āghaṭṭitāḥ prasravanti śoṇitaṃ mandavedanāḥ | ādhmāyante srute rakte mukhaṃ pūti ca jāyate ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">yasminnupakuśaḥ sa syāt <note place="foot" type="variant" n="16">‘yasmin sopakuśo nāma’ iti pā.</note> pittaraktakṛto gadaḥ | ghṛṣṭeṣu dantamūleṣu saṃrambho jāyate mahān ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">bhavanti ca calā dantāḥ sa vaidarbho'bhighātajaḥ | mārutenādhiko danto jāyate tīvravedanaḥ ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">vardhanaḥ sa mato vyādhirjāte <note place="foot" type="variant" n="17">‘khalivardhanasañjño'sau’ iti mādhavanidāne pā.</note> ruk ca praśāmyati | hānavye paścime dante mahāñchotho mahārujaḥ ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">lālāsrāvī kaphakṛto vijñeyaḥ so'dhimāṃsakaḥ | dantamūlagatā nāḍyaḥ pañca jñeyā yatheritāḥ ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">dantagatāstu- dālanaḥ, krimidantako, dantaharṣo, bhañjanakaḥ, dantaśarkarā, kapālikā, śyāvadantako, hanumokṣaśceti ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">dālyante <note place="foot" type="variant" n="18">‘dīryamāṇeṣviva rujā yasya danteṣu jāyate| dālano nāma sa vyādhiḥ’ iti tā.</note> bahudhā dantā yasmiṃstīvraruganvitāḥ | dālanaḥ sa iti jñeyaḥ sadāgatinimittajaḥ ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">kṛṣṇaśchidrī calaḥ srāvī sasaṃrambho mahārujaḥ | animittarujo vātādvijñeyaḥ kṛmidantakaḥ ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">śītamuṣṇaṃ ca daśanāḥ <note place="foot" type="variant" n="19">‘śītarūkṣapravātāmlasparśānāmasahā dvijāḥ| pittamārutakopena dantaharṣaḥ sa nāmataḥ’ iti mādhavanidāne pāṭhaḥ</note> sahante sparśanaṃ na ca | yasya taṃ dantaharṣaṃ tu vyādhiṃ vidyāt samīraṇāt ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">vaktraṃ vakraṃ bhavedyasmin <note place="foot" type="variant" n="20">‘bhavedyasya dantabhaṅgaśca jāyate’ iti tā.</note> dantabhaṅgaśca tīvraruk | kaphavātakṛto vyādhiḥ sa bhañjanakasañjñitaḥ ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">śarkareva <note place="foot" type="variant" n="21">‘malo dantagato yastu pittamārutaśoṣitaḥ| śarkareva kharasparśā sā jñeyā dantaśarkarā’ iti mādhavanidāne</note> sthirībhūto malo danteṣu yasya vai | sā dantānāṃ guṇaharī vijñeyā dantaśarkarā ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">dalanti dantavalkāni yadā śarkarayā saha | jñeyā kapālikā saiva daśanānāṃ vināśinī <note place="foot" type="variant" n="22">‘kapāleṣviva dīryatsu dantānāṃ saiva śarkarā| kapāliketi vijñeyā sadā dantavināśinī’ iti tā.</note>||33||</seg> <seg type="unit" n="34">yo'sṛṅmiśreṇa pittena dagdho dantastvaśeṣataḥ | śyāvatāṃ nīlatāṃ vā'pi gataḥ sa śyāvadantakaḥ ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">vātena taistairbhāvaistu hanusandhirvisaṃhataḥ <note place="foot" type="variant" n="23">‘visaṅgataḥ’ iti tā.</note>| hanumokṣa iti jñeyo vyādhirarditalakṣaṇaḥ ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">jihvāgatāstu- kaṇṭakāstrividhāstribhirdoṣaiḥ, alāsa, upajihvikā ceti ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">jihvā'nilena sphuṭitā prasuptā bhavecca śākacchadanaprakāśā | pittena <note place="foot" type="variant" n="24">‘pittāt sadāhairanucīyate ca dīrghaiḥ’ iti tā.</note> pītā paridahyate ca citā saraktairapi kaṇṭakaiśca | kaphena gurvī bahalā citā ca māṃsodgamaiḥ śālmalikaṇṭakābhaiḥ ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">jihvātale <note place="foot" type="variant" n="25">‘adhogato yaḥ’ iti tā.</note> yaḥ śvayathuḥ pragāḍhaḥ so'lāsasañjñaḥ kapharaktamūrtiḥ | jihvāṃ sa tu stambhayati pravṛddho mūle tu jihvā bhṛśameti pākam ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">jihvāgrarūpaḥ śvayathurhi jihvāmunnamya jātaḥ kapharaktayoniḥ <note place="foot" type="variant" n="26">‘kapharaktamūlaḥ| lālākaraḥ kaṇḍuyutaḥ sacoṣaḥ sa tūpajihvā kathitā bhiṣagbhiḥ’ iti pā.</note>| prasekakaṇḍūparidāhayuktā prakathyate'sāvupajihviketi ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">tālugatāstu- galaśuṇḍikā, tuṇḍikerī, adhruṣaḥ, kacchapaḥ, arbudaṃ, māṃsasaṅghātaḥ, tālupuppuṭaḥ, tāluśoṣaḥ, tālupāka iti ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">śleṣmāsṛgbhyāṃ tālumūlāt pravṛddho dīrghaḥ śopho dhmātabastiprakāśaḥ | tṛṣṇākāsaśvāsakṛt sampradiṣṭo vyādhirvaidyaiḥ kaṇṭhaśuṇḍīti nāmnā ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">śophaḥ sthūlastodadāhaprapākī prāguktābhyāṃ tuṇḍikerī matā tu | śophaḥ <note place="foot" type="variant" n="27">‘mṛduḥ śotho lohitastāludeśe jñeyo'dhruṣaḥ sajvarastīvraruk ca’ iti tā.</note> stabdho lohitastāludeśe raktājjñeyaḥ so'dhruṣo rugjvarāḍhyaḥ ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">kūrmotsanno'vedano'śīghrajanmā'rakto <note place="foot" type="variant" n="28">‘kūrmonnataḥ’ iti tā.</note> jñeyaḥ kacchapaḥ śleṣmaṇā syāt | padmākāraṃ tālumadhye tu śophaṃ vidyādraktādarbudaṃ proktaliṅgam ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">duṣṭaṃ māṃsaṃ śleṣmaṇā nīrujaṃ ca tālvantaḥsthaṃ māṃsasaṅghātamāhuḥ | nīruk <note place="foot" type="variant" n="29">‘aruk sthiraḥ kolamātraḥ kaphena samedasā’ iti tā.</note> sthāyī kolamātraḥ kaphāt syānmedoyuktāt <note place="foot" type="variant" n="30">‘medoyuktaḥ’ iti pā.</note> puppuṭastāludeśe ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">śoṣo'tyarthaṃ <note place="foot" type="variant" n="31">śuṣyatyatyarthaṃ’ iti tā.</note> dīryate cāpi tāluḥ śvāso <note place="foot" type="variant" n="32">‘śvāsaścaivograstāluśoṣo'nilāttu’ iti tā.</note> vātāttāluśoṣaḥ sapittāt | pittaṃ kuryāt pākamatyarthaghoraṃ tālunyenaṃ tālupākaṃ vadanti ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">kaṇṭhagatāstu- rohiṇyaḥ pañca, kaṇṭhaśālūkam, adhijihvo, balayo, balāsa <note place="foot" type="variant" n="34">‘alāsaḥ’ iti tā.</note>, ekavṛndo, vṛndaḥ, śataghnī, gilāyuḥ, galavidradhiḥ, galaughaḥ, svaraghno, māṃsatāno, vidārī ceti ||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">gale'nilaḥ pittakaphau ca mūrcchitau pṛthak samastāśca tathaiva śoṇitam <note place="foot" type="variant" n="35">‘pradūṣya māṃsaṃ ca tathaiva śoṇitam| galopasaṃrodhakaraistathā'ṅkurairhinastyasūn vyādhirayaṃ hi rohiṇī’ iti tā.</note>| pradūṣya māṃsaṃ galarodhino'ṅkurān sṛjanti yān sā'suharā hi rohiṇī ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">jihvāṃ samantādbhṛśavedanā ye māṃsāṅkurāḥ kaṇṭhanirodhinaḥ syuḥ | tāṃ rohiṇīṃ vātakṛtāṃ vadanti vātātmakopadravagāḍhayuktām <note place="foot" type="variant" n="36">‘tisraśca tāstvādita eva kṛcchrāḥ’ iti tā.</note>||48||</seg> <seg type="unit" n="49">kṣiprodgamā kṣipravidāhapākā tīvrajvarā pittanimittajā syāt | srotonirodhinyapi <note place="foot" type="variant" n="37">‘srotovirodhinyacalonnatā ca sthirāṅkurā yā kaphasambhavā sā’ iti tā.</note> mandapākā gurvī sthirā sā kaphasambhavā vai ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">gambhīrapākā'prativāravīryā tridoṣaliṅgā trayasambhavā syāt | sphoṭācitā pittasamānaliṅgā'sādhyā pradiṣṭā rudhirātmikeyam ||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">kolāsthimātraḥ kaphasambhavo yo granthirgale kaṇṭakaśūkabhūtaḥ | kharaḥ sthiraḥ śastranipātasādhyastaṃ kaṇṭhaśālūkamiti bruvanti ||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">jihvāgrarūpaḥ śvayathuḥ kaphāttu jihvāprabandhopari <note place="foot" type="variant" n="38">jihvopariṣṭādapi’ iti tā.</note> raktamiśrāt | jñeyo'dhijihvaḥ khalu roga eṣa vivarjayedāgatapākamenam ||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">balāsa evāyatamunnataṃ ca śophaṃ karotyannagatiṃ nivārya | taṃ sarvathaivāprativāravīryaṃ vivarjanīyaṃ valayaṃ vadanti ||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">gale tu śophaṃ kurutaḥ pravṛddhau śleṣmānilau śvāsarujopapannam | marmacchidaṃ dustarametadāhurbalāsasañjñaṃ <note place="foot" type="variant" n="39">‘...ralāsasañjñaṃ’ iti tā.</note> nipuṇā vikāram ||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">vṛttonnato yaḥ śvayathuḥ sadāhaḥ kaṇḍvanvito'pākyamṛdurguruśca | nāmnaikavṛndaḥ parikīrtito'sau vyādhirbalāsakṣatajaprasūtaḥ ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">samunnataṃ vṛttamamandadāhaṃ tīvrajvaraṃ vṛndamudāharanti | taṃ cāpi pittakṣatajaprakopādvidyāt satodaṃ pavanāsrajaṃ tu <note place="foot" type="variant" n="40">‘pavanātmakaṃ’ iti pā.</note>||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">vartirghanā kaṇṭhanirodhinī yā citā'timātraṃ piśitaprarohaiḥ | nānārujocchrāyakarī <note place="foot" type="variant" n="41">‘anekaruk prāṇaharī trirātrājjñeyā śataghnī tu śataghnirūpā’ iti tā.</note> tridoṣājjñeyā śataghnīva śataghnyasādhyā ||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">granthirgale tvāmalakāsthimātraḥ sthiro'lparuk syāt kapharaktamūrtiḥ <note place="foot" type="variant" n="42">‘kaphapittamūrtiḥ| yo lakṣyate raktamivāsravaśca’ iti tā.</note>| saṃlakṣyate saktamivāśanaṃ ca sa śastrasādhyastu gilāyusañjñaḥ ||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">sarvaṃ galaṃ vyāpya samutthito yaḥ śopho rujo yatra ca santi sarvāḥ | sa sarvadoṣo galavidradhistu tasyaiva tulyaḥ khalu sarvajasya ||59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">śopho mahānannajalāvarodhī tīvrajvaro vātagaternihantā | kaphena jāto rudhirānvitena gale galaughaḥ parikīrtyate'sau ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">yo'tipratāmyan śvasiti prasaktaṃ bhinnasvaraḥ śuṣkavimuktakaṇṭhaḥ | kaphopadigdheṣvanilāyaneṣu jñeyaḥ sa rogaḥ śvasanāt svaraghnaḥ ||61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">pratānavān yaḥ śvayathuḥ sukaṣṭo galoparodhaṃ kurute krameṇa | sa māṃsatānaḥ kathito'valambī prāṇapraṇut sarvakṛto vikāraḥ ||62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">sadāhatodaṃ śvayathuṃ saraktamantargale pūtiviśīrṇamāṃsam | pittena vidyādvadane vidārīṃ pārśve viśeṣāt sa tu yena śete ||63||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">sarvasarāstu vātapittakaphaśoṇitanimittāḥ ||64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">sphoṭaiḥ satodairvadanaṃ samantādyasyācitaṃ sarvasaraḥ sa vātāt | raktaiḥ sadāhaistanubhiḥ sapītairyasyācitaṃ cāpi sa pittakopāt ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">kaṇḍūyutairalparujaiḥ <note place="foot" type="variant" n="43">‘avedanaiḥ kaṇḍuyutaiḥ sadāhaiḥ’ iti tā.</note> savarṇairyasyācitaṃ cāpi sa vai kaphena | raktena pittodita eka eva kaiścit pradiṣṭo mukhapākasañjñaḥ <note place="foot" type="variant" n="44">asyāgre tāḍapatrapustake ‘sūtre pradiṣṭaṃ daśa ṣaṭ ca pūrvaṃ sthānaṃ nidānaṃ bhavatīti yacca| savistaraṃ tatkathitaṃ mayeha svayambhunā yat kathitaṃ hitāya’ ityadhikaḥ śloka upalabhyate</note>||66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne mukharoganidānaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ ||16||</seg> iti bhagavatā śrīdhanvantariṇopadiṣṭāyāṃ tacchiṣyeṇa maharṣiṇā suśrutena viracitāyāṃ suśrutasaṃhitāyāṃ dvitīyaṃ nidānasthānaṃ samāptam |</ab>
        </div>
      </div>
      <div type="sthana" n="3" xml:id="su.3">
        <head>Śārīrasthāna</head>
        <div type="adhyaya" n="1" xml:id="su.3.1">
          <head>sarvabhūtacintāśārīram</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ sarvabhūtacintāśārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">sarvabhūtānāṃ kāraṇamakāraṇaṃ sattvarajastamolakṣaṇamaṣṭarūpamakhilasya <note place="foot" type="variant" n="2">‘akhilasyāsya’ iti tā.</note> jagataḥ sambhavaheturavyaktaṃ nāma | tadekaṃ bahūnāṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘anekeṣāṃ’ iti pā.</note> kṣetrajñānāmadhiṣṭhānaṃ samudra ivaudakānāṃ bhāvānām ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tasmādavyaktānmahānutpadyate talliṅga eva | talliṅgācca mahatastallakṣaṇa evāhaṅkāra utpadyate; sa <note place="foot" type="variant" n="4">‘sa tu’ iti pā.</note> trividho vaikārikastaijaso bhūtādiriti | tatra vaikārikādahaṅkārāttaijasasahāyāttallakṣaṇānyevaikādaśendriyāṇyutpadyante, tadyathā- śrotratvakcakṣurjihvāghrāṇavāgghastopasthapāyupādamanāṃsīti; tatra pūrvāṇi pañca buddhīndriyāṇi, itarāṇi pañca karmendriyāṇi, ubhayātmakaṃ manaḥ; bhūtāderapi taijasasahāyāttallakṣaṇānyeva pañcatanmātrāṇyutpadyante- śabdatanmātraṃ, sparśatanmātraṃ, rūpatanmātraṃ, rasatanmātraṃ, gandhatanmātramiti; teṣāṃ viśeṣāḥ- śabdasparśarūparasagandhāḥ; tebhyo bhūtāni- vyomānilānalajalorvyaḥ; evameṣā tattvacaturviṃśatirvyākhyātā ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatra buddhīndriyāṇāṃ śabdādayo viṣayāḥ; karmendriyāṇāṃ yathāsaṅkhyaṃ vacanādānānandavisargaviharaṇāni ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">avyaktaṃ mahānahaṅkāraḥ pañcatanmātrāṇi cetyaṣṭau prakṛtayaḥ; śeṣāḥ ṣoḍaśa vikārāḥ ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">svaḥ svaścaiṣāṃ viṣayo'dhibhūtaṃ; svayamadhyātmam; adhidaivatam- atha buddherbrahmā, ahaṅkārasyeśvaraḥ, manasaścandramāḥ, diśaḥ śrotrasya, tvaco vāyuḥ, sūryaścakṣuṣaḥ, rasanasyāpaḥ, pṛthivī ghrāṇasya, vāco'gniḥ, <note place="foot" type="variant" n="9">‘vacaso'gniḥ’ iti pā.</note> hastayorindraḥ, pādayorviṣṇuḥ, pāyormitraḥ, prajāpatirupasthasyeti ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tatra <note place="foot" type="variant" n="11">‘tatra’ iti kvacitpustake na paṭhyate</note> sarva evācetana eṣa vargaḥ, puruṣaḥ pañcaviṃśatitamaḥ kāryakāraṇasaṃyuktaścetayitā bhavati | satyapyacaitanye pradhānasya puruṣakaivalyārthaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘puruṣakaivalyārthaṃ’ iti pā.</note> pravṛttimupadiśanti, kṣīrādīṃścātra hetūnudāharanti ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">ata ūrdhvaṃ prakṛtipuruṣayoḥ sādharmyavaidharmye vyākhyāsyāmaḥ | tadyathā- ubhāvapyanādī, ubhāvapyanantau, ubhāvapyaliṅgau, ubhāvapi nityau, ubhāvapyanaparau <note place="foot" type="variant" n="14">ubhāvapyaparau’ iti pā.</note>, ubhau ca sarvagatāviti; ekā tu prakṛtiracetanā triguṇā bījadharmiṇī prasavadharmiṇyamadhyasthadharmiṇī ceti, bahavastu puruṣāścetanāvanto'guṇā abījadharmāṇo'prasavadharmāṇo madhyasthadharmāṇaśceti ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">tatra kāraṇānurūpaṃ kāryamiti kṛtvā sarva evaite viśeṣāḥ sattvarajastamomayā bhavanti; tadañjanatvāttanmayatvācca tadguṇā eva puruṣā bhavantītyeke bhāṣante ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">vaidyake tu- svabhāvamīśvaraṃ kālaṃ yadṛcchāṃ niyatiṃ tathā | pariṇāmaṃ ca manyante prakṛtiṃ pṛthudarśinaḥ ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tanmayānyeva <note place="foot" type="variant" n="17">‘tato jātāni’ iti tā.</note> bhūtāni tadguṇānyeva cādiśet | taiśca tallakṣaṇaḥ kṛtsno bhūtagrāmo vyajanyata ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">tasyopayogo'bhihitaścikitsāṃ prati sarvadā | bhūtebhyo hi paraṃ yasmānnāsti cintā cikitsite ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">yato'bhihitaṃ- “tatsambhavadravyasamūho bhūtādiruktaḥ” (sū.1); bhautikāni cendriyāṇyāyurvede varṇyante, tathendriyārthāḥ ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">bhavati cātra- indriyeṇendriyārthaṃ tu svaṃ svaṃ gṛhṇāti mānavaḥ | niyataṃ tulyayonitvānnānyenānyamiti sthitiḥ ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">na cāyurvedaśāstreṣūpadiśyante sarvagatāḥ kṣetrajñā nityāśca; asarvagateṣu ca kṣetrajñeṣu nityapuruṣakhyāpakān hetūnudāharanti; āyurvedaśāstreṣvasarvagatāḥ <note place="foot" type="variant" n="18">‘āyurvedaśāstrasiddhānteṣvasarvagatāḥ’ iti pā.</note> kṣetrajñā nityāśca, tiryagyonimānuṣadeveṣu sañcaranti dharmādharmanimittaṃ; ta ete'numānagrāhyāḥ paramasūkṣmāścetanāvantaḥ śāśvatā lohitaretasoḥ <note place="foot" type="variant" n="19">‘śukrārtavayoḥ’ iti tā.</note> sannipāteṣvabhivyajyante, yato'bhihitaṃ- ‘pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣaḥ’ (sū.1) iti; sa eṣa karmapuruṣaścikitsādhikṛtaḥ ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">tasya sukhaduḥkhe icchādveṣau prayatnaḥ prāṇāpānāvunmeṣanimeṣau buddhirmanaḥ saṅkalpo vicāraṇā smṛtirvijñānamadhyavasāyo viṣayopalabdhiśca guṇāḥ ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">sāttvikāstu- ānṛśaṃsyaṃ saṃvibhāgarucitā titikṣā satyaṃ dharma āstikyaṃ jñānaṃ buddhirmedhā smṛtirdhṛtiranabhiṣaṅgaśca; rājasāstu- duḥkhabahulatā'ṭanaśīlatā'dhṛtirahaṅkāra ānṛtikatvamakāruṇyaṃ dambho māno harṣaḥ kāmaḥ krodhaśca; tāmasāstu- viṣāditvaṃ nāstikyamadharmaśīlatā buddhernirodho'jñānaṃ durmedhastvamakarmaśīlatā nidrālutvaṃ ceti ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">āntarikṣāḥ- śabdaḥ śabdendriyaṃ sarvacchidrasamūho viviktatā ca; vāyavyāstu- sparśaḥ sparśendriyaṃ sarvaceṣṭāsamūhaḥ sarvaśarīraspandanaṃ laghutā ca; taijasāstu- rūpaṃ rūpendriyaṃ varṇaḥ santāpo bhrājiṣṇutā paktiramarṣastaikṣṇyaṃ śauryaṃ ca; āpyāstu- raso rasanendriyaṃ sarvadravasamūho gurutā śaityaṃ sneho retaśca; pārthivāstu- gandho gandhendriyaṃ sarvamūrtasamūho gurutā ceti ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">tatra sattvabahulamākāśaṃ, rajobahulo vāyuḥ, sattvarajobahulo'gniḥ, sattvatamobahulā āpaḥ, tamobahulā pṛthivīti ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">ślokau cātra bhavataḥ- anyo'nyānupraviṣṭāni sarvāṇyetāni nirdiśet | sve sve dravye tu sarveṣāṃ vyaktaṃ lakṣaṇamiṣyate ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vikārāḥ ṣoḍaśaiva tu | kṣetrajñaśca samāsena svatantraparatantrayoḥ <note place="foot" type="variant" n="28">‘svatantraparatantrataḥ’ iti pā.</note>||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne sarvabhūtacintāśārīraṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ ||1||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="2" xml:id="su.3.2">
          <head>śukraśoṇitaśuddhiśārīram</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ śukraśoṇitaśuddhiśārīraṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘śukraśoṇitaśuddhiṃ nāma śārīraṃ’ iti pā.</note> vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">vāta-pitta-śleṣma-kuṇapa <note place="foot" type="variant" n="2">‘kuṇapagandhi’ iti pā.</note> -granthi-pūtipūya-kṣīṇa-mūtrapurīṣaretasaḥ prajotpādane na samarthā bhavanti ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">teṣu vātavarṇavedanaṃ vātena, pittavarṇavedanaṃ pittena, śleṣmavarṇavedanaṃ śleṣmaṇā, kuṇapagandhyanalpaṃ ca raktena, granthibhūtaṃ śleṣmavātābhyāṃ, pūtipūyanibhaṃ pittaśleṣmabhyāṃ, kṣīṇaṃ prāguktaṃ pittamārutābhyāṃ, mūtrapurīṣagandhi sannipāteneti | teṣu kuṇapagranthipūtipūyakṣīṇaretasaḥ kṛcchrasādhyāḥ, mūtrapurīṣaretasastvasādhyā iti ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">ārtavamapi tribhirdoṣaiḥ śoṇitacaturthaiḥ pṛthagdvandvaiḥ samastaiścopasṛṣṭamabījaṃ bhavati; tadapi doṣavarṇavedanādibhirvijñeyam | teṣu kuṇapagranthipūtipūyakṣīṇamūtrapurīṣaprakāśamasādhyaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘…granthipūya’ iti pā.</note>, sādhyamanyacceti ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">bhavanti cātra- teṣvādyāñ śukradoṣāṃstrīn snehasvedādibhirjayet | kriyāviśeṣairmatimāṃstathā cottarabastibhiḥ ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">pāyayeta naraṃ sarpirbhiṣak kuṇaparetasi | dhātakīpuṣpakhadiradāḍimārjunasādhitam ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">pāyayedathavā sarpiḥ śālasārādisādhitam | granthibhūte śaṭīsiddhaṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘'śmabhitsiddhaṃ’ iti pā.</note> pālāśe vā'pi bhasmani ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">parūṣakavaṭādibhyāṃ pūyaprakhye ca sādhitam | prāguktaṃ vakṣyate yacca tat kāryaṃ kṣīṇaretasi ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">viṭprabhe pāyayet <note place="foot" type="variant" n="8">‘tu pibet’ iti pā.</note> siddhaṃ citrakośīrahiṅgubhiḥ <note place="foot" type="variant" n="9">asyāgre ‘snehādiśca kramaḥ kāryaḥ ṣaṭsvetāsu vijānatā’ ityadhikaḥ pāṭhaḥ kvacidupalabhyate</note>| snigdhaṃ vāntaṃ viriktaṃ ca nirūḍhamanuvāsitam ||10||</seg> yojayecchukradoṣārtaṃ samyaguttarabastinā |11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">sphaṭikābhaṃ dravaṃ snigdhaṃ madhuraṃ madhugandhi ca ||11||</seg> śukramicchanti, kecittu tailakṣaudranibhaṃ tathā |12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">vidhimuttarabastyantaṃ kuryādārtavaśuddhaye ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">strīṇāṃ snehādiyuktānāṃ catasṛṣvārtavārtiṣu | kuryātkalkān picūṃścāpi pathyānyācamanāni ca ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">granthibhūte pibet pāṭhāṃ tryūṣaṇaṃ vṛkṣakāṇi ca | durgandhipūyasaṅkāśe <note place="foot" type="variant" n="10">‘durgandhe pūyasaṅkāśe’ iti pā.</note> majjatulye tathā''rtave ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">pibedbhadraśriyaḥ <note place="foot" type="variant" n="11">‘bhadraśriyaṃ’ iti pā.</note> kvāthaṃ candanakvāthameva ca | śukradoṣaharāṇāṃ ca yathāsvamavacāraṇam ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">yogānāṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘doṣāṇāṃ’ iti pā.</note> śuddhikaraṇaṃ śeṣāsvapyārtavārtiṣu | annaṃ śāliyavaṃ madyaṃ hitaṃ māṃsaṃ ca pittalam ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">śaśāsṛkpratimaṃ yattu yadvā lākṣārasopamam | tadārtavaṃ praśaṃsanti yadvāso <note place="foot" type="variant" n="15">‘yadvā'psu na virajyate’ iti tā.</note> na virañjayet ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">tadevātiprasaṅgena pravṛttamanṛtāvapi | asṛgdaraṃ vijānīyādato'nyadraktalakṣaṇāt <note place="foot" type="variant" n="16">‘vijānīyāduktalakṣaṇalakṣitam’ iti pā.| vijānīyādraktalakṣaṇalakṣitam’ iti tā.</note>||18||</seg> <seg type="unit" n="19">asṛgdaro bhavet sarvaḥ sāṅgamardaḥ savedanaḥ | tasyātivṛttau <note place="foot" type="variant" n="17">‘atipravṛttau’ iti tā.</note> daurbalyaṃ bhramo mūrcchā tamastṛṣā <note place="foot" type="variant" n="18">‘madastṛṣā’ iti tā.</note>||19||</seg> <seg type="unit" n="20">dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvaṃ tandrā rogāśca vātajāḥ | taruṇyā hitasevinyāstamalpopadravaṃ bhiṣak ||20||</seg> raktapittavidhānena yathāvat samupācaret |21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">doṣairāvṛtamārgatvādārtavaṃ naśyati striyāḥ ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">tatra matsyakulatthāmlatilamāṣasurā <note place="foot" type="variant" n="19">‘māṃsa... iti tā</note> hitāḥ | pāne mūtramudaśvicca dadhi śuktaṃ ca bhojane ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">kṣīṇaṃ prāgīritaṃ raktaṃ salakṣaṇacikitsitam | tathā'pyatra <note place="foot" type="variant" n="20">‘athāpyatra’ iti pā.</note> vidhātavyaṃ vidhānaṃ naṣṭaraktavat ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">evamaduṣṭaśukraḥ śuddhārtavā ca ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">ṛtau prathamadivasāt prabhṛti brahmacāriṇī divāsvapnāñjanāśrupātasnānānulepanābhyaṅganakhacchedanapradhāvanahasanakathanātiśabdaśravaṇāvalekhanānilāyāsān pariharet | kiṃ kāraṇaṃ? divā svapantyāḥ svāpaśīlaḥ, añjanādandhaḥ, rodanādvikṛtadṛṣṭiḥ, snānānulepanādduḥkhaśīlaḥ <note place="foot" type="variant" n="21">‘…dduḥśīlaḥ’ iti tā.</note>, tailābhyaṅgāt kuṣṭhī, nakhāpakartanāt kunakhī, pradhāvanāccañcalaḥ, hasanācchyāvadantauṣṭhatālujihvaḥ, pralāpī cātikathanāt <note place="foot" type="variant" n="22">‘pralepanāt’ iti pā.</note>, atiśabdaśravaṇādbadhiraḥ, avalekhanāt khalatiḥ, mārutāyāsasevanādunmatto garbho bhavatītyevametān pariharet | darbhasaṃstaraśāyinīṃ karatalaśarāvaparṇānyatamabhojinīṃ haviṣyaṃ, tryahaṃ ca bhartuḥ saṃrakṣet | tataḥ śuddhasnātāṃ caturthe'hanyahatavāsaḥsamalaṅkṛtāṃ <note place="foot" type="variant" n="23">‘anāhatavastravāsinīṃ’ iti tā.</note> kṛtamaṅgalasvastivācanāṃ bhartāraṃ darśayet | tat kasya hetoḥ? ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">pūrvaṃ paśyedṛtusnātā yādṛśaṃ naramaṅganā | tādṛśaṃ janayet putraṃ bhartāraṃ darśayedataḥ ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">tato vidhānaṃ putrīyamupādhyāyaḥ samācaret | karmānte ca kramaṃ hyetamārabheta vicakṣaṇaḥ ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">tato'parāhṇe pumān māsaṃ brahmacārī sarpiḥsnigdhaḥ sarpiḥkṣīrābhyāṃ śālyodanaṃ bhuktvā <note place="foot" type="variant" n="24">‘abhiprāśya’ iti tā.</note> māsaṃ brahmacāriṇīṃ tailasnigdhāṃ tailamāṣottarāhārāṃ nārīmupeyādrātrau sāmabhirabhiviśvāsya <note place="foot" type="variant" n="25">‘āśvāsya’ iti pā.</note>; vikalpyaivaṃ caturthyāṃ ṣaṣṭhyāmaṣṭamyāṃ daśamyāṃ dvādaśyāṃ copeyāditi <note place="foot" type="variant" n="26">…‘dataḥ paraṃ māsādupeyāt, labdhagarbhāṃ naiva ca’ iti tā.</note> putrakāmaḥ ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">eṣūttarottaraṃ vidyādāyurārogyameva ca | prajāsaubhāgyamaiśvaryaṃ balaṃ ca divaseṣu vai ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">ataḥ paraṃ pañcamyāṃ saptamyāṃ navamyāmekādaśyāṃ ca strīkāmaḥ; trayodaśīprabhṛtayo nindyāḥ ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">tatra prathame divase ṛtumatyāṃ maithunagamanamanāyuṣyaṃ puṃsāṃ bhavati, yaśca tatrādhīyate garbhaḥ sa prasavamāno vimucyate <note place="foot" type="variant" n="31">‘vipadyate’ iti tā.</note>; dvitīye'pyevaṃ sūtikāgṛhe vā; tṛtīye'pyevamasampūrṇāṅgo'lpāyurvā bhavati; caturthe tu sampūrṇāṅgo dīrghāyuśca bhavati | na ca pravartamāne rakte bījaṃ praviṣṭaṃ guṇakaraṃ bhavati, yathā nadyāṃ pratisrotaḥ plāvidravyaṃ prakṣiptaṃ pratinivartate nordhvaṃ gacchati tadvadetaddraṣṭavyam | tasmānniyamavatīṃ trirātraṃ pariharet | ataḥ paraṃ māsādupeyāt ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">labdhagarbhāyāścaiteṣvahaḥsu lakṣmaṇāvaṭaśuṅgasahadevāviśvadevānāmanyatamāṃ kṣīreṇābhiṣutya trīṃścaturo vā bindūn dadyāddakṣiṇe nāsāpuṭe putrakāmāyai <note place="foot" type="variant" n="32">asyāgre ‘vāme duhitṛkāmāyai’ ityadhikaṃ paṭhyate kvacitpustake</note>, na ca tānniṣṭhīvet ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">dhruvaṃ caturṇāṃ sānnidhyādgarbhaḥ syādvidhipūrvakam | ṛtukṣetrāmbubījānāṃ sāmagryādaṅkuro yathā ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">evaṃ jātā rūpavantaḥ sattvavantaścirāyuṣaḥ <note place="foot" type="variant" n="34">‘mahāsattvā’... iti pā.</note>| bhavantyṛṇasya moktāraḥ satputrāḥ putriṇe hitāḥ ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">tatra tejodhāturvarṇānāṃ <note place="foot" type="variant" n="35">‘sarvavarṇānāṃ’ iti pā.</note> prabhavaḥ, sa yadā garbhotpattāvabdhātuprāyo bhavati tadā garbhaṃ gauraṃ karoti, pṛthivīdhātuprāyaḥ kṛṣṇaṃ, pṛthivyākāśadhātuprāyaḥ kṛṣṇaśyāmaṃ, toyākāśadhātuprāyo gauraśyāmam | ‘yādṛgvarṇamāhāramupasevate garbhiṇī tādṛgvarṇaprasavā bhavati’ ityeke bhāṣante | tatra dṛṣṭibhāgamapratipannaṃ tejo jātyandhaṃ karoti, tadeva raktānugataṃ raktākṣaṃ, pittānugataṃ piṅgākṣaṃ, śleṣmānugataṃ śuklākṣaṃ, vātānugataṃ vikṛtākṣamiti <note place="foot" type="variant" n="36">asyāgre tā. pustake “bhavanti cātra ślokāḥ-viśuddhaḥ pavano yasya nayane pratipadyate| jāyete nayane tasya nimne kṛṣṇe site tathā|| pittaṃ kaphayutaṃ yasya nirmalaṃ yāti locane| haripiṅgalasañjñe vai jāyete tasya locane|| vinirdhūtamalaḥ śleṣmā yadā vrajati locane| tasya netre prakāśete śuklamaṇḍalamaṇḍale|| raktaṃ kaphayutaṃ yasya yadā vrajati locane| kapotanīle nayane rakte vā jāyate nṝṇām” ityadhikaḥ pāṭha upalabhvate</note>||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">bhavanti cātra- ghṛtapiṇḍo yathaivāgnimāśritaḥ pravilīyate | visarpatyārtavaṃ nāryāstathā <note place="foot" type="variant" n="37">‘puruṣasya samāgamāt’ iti tā.</note> puṃsāṃ samāgame ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">bīje'ntarvāyunā bhinne dvau jīvau kukṣimāgatau | yamāvityabhidhīyete dharmetarapuraḥsarau <note place="foot" type="variant" n="39">asyāgre tā. pustake ‘miśrībhāve yadā puṃsāṃ retastu bahu nirmalam| tadā prasūyate nārī garbhiṇī dārakadvayam|| miśrībhāve striyāścaiva bahu śukraṃ yadā bhavet| kanyādvayaṃ tadā nārī sūyate nātra saṃśayaḥ’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate</note>||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">pitroratyalpabījatvādāsekyaḥ puruṣo bhavet | sa śukraṃ prāśya labhate dhvajocchrāyamasaṃśayam ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">yaḥ pūtiyonau jāyeta sa saugandhikasañjñitaḥ | sa yoniśephasorgandhamāghrāya labhate balam ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula">sve gude'brahmacaryādyaḥ strīṣu puṃvat pravartate | kumbhīkaḥ sa tu vijñeyaḥ... |40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">...īrṣyakaṃ śṛṇu cāparam ||40||</seg> dṛṣṭvā vyavāyamanyeṣāṃ vyavāye yaḥ pravartate | īrṣyakaḥ sa tu vijñeyaḥ,... |41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">...ṣaṇḍhakaṃ śṛṇu pañcamam ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">yo bhāryāyāmṛtau mohādaṅganeva pravartate | tataḥ strīceṣṭitākāro jāyate ṣaṇḍhasañjñitaḥ ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">ṛtau puruṣavadvā'pi pravartetāṅganā yadi | tatra kanyā yadi bhavet sā bhavennaraceṣṭitā ||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">āsekyaśca sugandhī ca kumbhīkaścerṣyakastathā | saretasastvamī jñeyā aśukraḥ ṣaṇḍhasañjñitaḥ ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">anayā viprakṛtyā tu teṣāṃ śukravahāḥ sirāḥ | harṣāt sphuṭatvamāyānti dhvajocchrāyastato bhavet ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">āhārācāraceṣṭābhiryādṛśībhiḥ samanvitau | strīpuṃsau samupeyātāṃ tayoḥ putro'pi <note place="foot" type="variant" n="44">garbho'pi’ iti tā.</note> tādṛśaḥ ||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">yadā nāryāvupeyātāṃ vṛṣasyantyau kathañcana | muñcataḥ <note place="foot" type="variant" n="45">‘muñcantyau’ iti pā.</note> śukramanyonyamanasthistatra jāyate ||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">ṛtusnātā tu yā nārī svapne maithunamāvahet | ārtavaṃ vāyurādāya kukṣau garbhaṃ karoti hi ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">māsi māsi vivardheta garbhiṇyā garbhalakṣaṇam | kalalaṃ jāyate tasyā varjitaṃ paitṛkairguṇaiḥ ||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">sarpavṛścikakūṣmāṇḍavikṛtākṛtayaśca ye | garbhāstvete striyāścaiva <note place="foot" type="variant" n="46">‘garbhā evaṃvidhāścānye’ iti tā.</note> jñeyāḥ pāpakṛto bhṛśam ||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">garbho vātaprakopeṇa dauhṛde <note place="foot" type="variant" n="47">‘daurhṛdena vimānitaḥ’ iti tā.</note> vā'vamānite | bhavet kubjaḥ kuṇiḥ paṅgurmūko minmiṇa eva vā ||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">mātāpitrostu nāstikyādaśubhaiśca purākṛtaiḥ | vātādīnāṃ prakopeṇa garbho vaikṛtamāpnuyāt ||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">malālpatvādayogācca vāyoḥ pakvāśayasya ca | vātamūtrapurīṣāṇi na garbhasthaḥ karoti hi ||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">jarāyuṇā mukhe cchanne kaṇṭhe ca kaphaveṣṭite | vāyormārganirodhācca <note place="foot" type="variant" n="49">‘vāyorgatinirodhācca’ iti tā.</note> na garbhasthaḥ praroditi ||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">niḥśvāsocchvāsasaṅkṣobhasvapnān garbho'dhigacchati | māturniśvasitocchvāsasaṅkṣobhasvapnasambhavān ||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">sanniveśaḥ śarīrāṇāṃ dantānāṃ patanodbhavau | taleṣvasambhavo yaśca romṇāmetat svabhāvataḥ ||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">bhāvitāḥ pūrvadeheṣu satataṃ śāstrabuddhayaḥ | bhavanti sattvabhūyiṣṭhāḥ pūrvajātismarā narāḥ ||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">karmaṇā codito yena tadāpnoti punarbhave | abhyastāḥ pūrvadehe ye tāneva bhajate guṇān ||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne śukraśoṇitaśuddhiśārīraṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ ||2||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="3" xml:id="su.3.3">
          <head>garbhāvakrāntiśārīram</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto garbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">saumyaṃ śukramārtavamāgneyamitareṣāmapyatra <note place="foot" type="variant" n="1">‘api’ iti pā.</note> bhūtānāṃ sānnidhyamastyaṇunā viśeṣeṇa, parasparopakārāt (parasparānugrahāt,) parasparānupraveśācca ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatra strīpuṃsayoḥ saṃyoge tejaḥ śarīrādvāyurudīrayati, tatastejonilasannipātācchukraṃ cyutaṃ yonimabhipratipadyate saṃsṛjyate cārtavena, tato'gnīṣomasaṃyogāt saṃsṛjyamāno garbhāśayamanupratipadyate kṣetrajño vedayitā spraṣṭā ghrātā draṣṭā śrotā rasayitā puruṣaḥ sraṣṭā gantā sākṣī dhātā vaktā yaḥ ko'sāvityevamādibhiḥ paryāyavācakairnāmabhirabhidhīyate daivasaṃyogādakṣayo'vyayo'cintyo bhūtātmanā sahānvakṣaṃ sattvarajastamobhirdaivāsurairaparaiśca bhāvairvāyunā'bhipreryamāṇo garbhāśayamanupraviśyāvatiṣṭhate ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatra śukrabāhulyāt pumān, ārtavabāhulyāt strī, sāmyādubhayornapuṃsakamiti ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">ṛtustu dvādaśarātraṃ bhavati dṛṣṭārtavaḥ; adṛṣṭārtavā'pyastītyeke bhāṣante ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">bhavanti cātra- pīnaprasannavadanāṃ praklinnātmamukhadvijām | narakāmāṃ priyakathāṃ srastakukṣyakṣimūrdhajām ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">sphuradbhujakucaśroṇinābhyūrujaghanasphicām | harṣautsukyaparāṃ cāpi vidyādṛtumatīmiti <note place="foot" type="variant" n="7">‘...dṛtumatīṃ striyam’ iti tā.</note>||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">niyataṃ divase'tīte saṅkucatyambujaṃ yathā | ṛtau vyatīte nāryāstu yoniḥ saṃvriyate tathā ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">māsenopacitaṃ kāle dhamanībhyāṃ tadārtavam | īṣatkṛṣṇaṃ vivarṇaṃ ca vāyuryonimukhaṃ nayet ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tadvarṣāddvādaśāt kāle vartamānamasṛk punaḥ | jarāpakvaśarīrāṇāṃ yāti pañcāśataḥ kṣayam ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">yugmeṣu tu pumān prokto divaseṣvanyathā'balā | puṣpakāle śucistasmādapatyārtho striyaṃ vrajet ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tatra sadyogṛhītagarbhāyā liṅgāni- śramo glāniḥ pipāsā sakthisadanaṃ śukraśoṇitayoravabandhaḥ sphuraṇaṃ ca yoneḥ ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">stanayoḥ kṛṣṇamukhatā romarājyudgamastathā | akṣipakṣmāṇi cāpyasyāḥ sammīlyante viśeṣataḥ ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">akāmataśchardayati gandhādudvijate śubhāt | prasekaḥ sadanaṃ cāpi garbhiṇyā liṅgamucyate ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">tadā prabhṛti <note place="foot" type="variant" n="12">‘prabhṛtyeva’ iti pā.</note> vyavāyaṃ vyāyāmamatitarpaṇamatikarśanaṃ divāsvapnaṃ rātrijāgaraṇaṃ śokaṃ yānārohaṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="13">‘yānāvarohaṇaṃ’ iti pā.</note> bhayamutkuṭukāsanaṃ caikāntataḥ snehādikriyāṃ śoṇitamokṣaṇaṃ cākāle vegavidhāraṇaṃ ca na seveta ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">doṣābhighātairgarbhiṇyā yo yo bhāgaḥ prapīḍyate | sa sa bhāgaḥ śiśostasya garbhasthasya prapīḍyate ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">tatra prathame māsi kalalaṃ jāyate; dvitīye śītoṣmānilairabhiprapacyamānānāṃ mahābhūtānāṃ saṅghāto ghanaḥ sañjāyate, yadi piṇḍaḥ pumān, strī cet peśī, napuṃsakaṃ cedarbudamiti; tṛtīye hastapādaśirasāṃ pañcapiṇḍakā nirvartante'ṅgapratyaṅgavibhāgaśca sūkṣmo bhavati; caturthe sarvāṅgapratyaṅgavibhāgaḥ pravyakto bhavati, garbhahṛdayapravyaktibhāvāccetanādhāturabhivyakto bhavati, kasmāt? tatsthānatvāt | tasmādgarbhaścaturthe māsyabhiprāyamindriyārtheṣu karoti, dvihṛdayāṃ ca nārīṃ dauhṛdinīmācakṣate | dauhṛdavimānanāt kubjaṃ kuṇiṃ khañjaṃ jaḍaṃ vāmanaṃ vikṛtākṣamanakṣaṃ vā nārī sutaṃ janayati, tasmāt sā yadyadicchettattasyai dāpayet, labdhadauhṛdā hi vīryavantaṃ cirāyuṣaṃ ca putraṃ janayati ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">bhavanti cātra- indriyārthāṃstu yān yān sā bhoktumicchati garbhiṇī garbhābādhabhayāttāṃstān bhiṣagāhṛtya dāpayet ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">sā prāptadauhṛdā putraṃ janayeta guṇānvitam | alabdhadauhṛdā garbhe labhetātmani vā bhayam ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">yeṣu yeṣvindriyārtheṣu dauhṛde vai vimānanā | prajāyeta sutasyārtistasmiṃstasmiṃstathendriye ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">rājasandarśane yasyā daurhṛdaṃ jāyate striyāḥ | arthavantaṃ mahābhāgaṃ kumāraṃ sā prasūyate ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">dukūlapaṭṭakauśeyabhūṣaṇādiṣu dauhṛdāt | alaṅkāraiṣiṇaṃ putraṃ lalitaṃ sā prasūyate ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">āśrame saṃyatātmānaṃ dharmaśīlaṃ prasūyate | devatāpratimāyāṃ tu prasūte pārṣadopamam | darśane vyālajātīnāṃ hiṃsāśīlaṃ prasūyate ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">godhāmāṃsāśane putraṃ suṣupsuṃ dhāraṇātmakam <note place="foot" type="variant" n="15">‘dhāvanātmakam’ iti pā.</note>| gavāṃ māṃse tu balinaṃ sarvakleśasahaṃ tathā ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">māhiṣe daurhṛdācchūraṃ raktākṣaṃ lomasaṃyutam <note place="foot" type="variant" n="16">‘lomaśaṃ sutam’ iti pā.</note>| varāhamāṃsāt svapnāluṃ śūraṃ sañjanayet sutam ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">mārgādvikrāntajaṅghālaṃ sadā vanacaraṃ sutam | sṛmarādvignamanasaṃ nityabhītaṃ ca taittirāt ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">ato'nukteṣu yā nārī samabhidhyāti daurhṛdam | śarīrācāraśīlaiḥ sā samānaṃ janayiṣyati ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">karmaṇā coditaṃ jantorbhavitavyaṃ punarbhavet | yathā tathā daivayogāddaurhṛdaṃ janayeddhṛdi ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">pañcame manaḥ pratibuddhataraṃ bhavati, ṣaṣṭhe buddhiḥ, saptame sarvāṅgapratyaṅgavibhāgaḥ pravyaktataraḥ; aṣṭame'sthirībhavatyojaḥ <note place="foot" type="variant" n="18">‘asthiraṃ bhavati’ iti pā.</note>, tatra jātaścenna jīvennirojastvānnaiṛutabhāgatvācca <note place="foot" type="variant" n="19">‘naiṛutabhāgadheyatvāt’ iti pā.</note>, tato baliṃ māṃsaudanamasmai dāpayet; navamadaśamaikādaśadvādaśānāmanyatamasmiñjāyate, ato'nyathā vikārī bhavati ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">mātustu khalu rasavahāyāṃ nāḍyāṃ garbhanābhināḍīpratibaddhā, sā'sya māturāhārarasavīryamabhivahati | tenopasnehenāsyābhivṛddhirbhavati | asañjātāṅgapratyaṅgapravibhāgamāniṣekāt <note place="foot" type="variant" n="20">asañjātāṅgapratyaṅgavibhāgaṃ tu garbhaṃ niṣekāt prabhṛti’ iti pā.</note> prabhṛti sarvaśarīrāvayavānusāriṇīnāṃ rasavahānāṃ tiryaggatānāṃ dhamanīnāmupasneho jīvayati ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">garbhasya khalu sambhavataḥ pūrvaṃ śiraḥ sambhavatītyāha śaunakaḥ, śiromūlatvāt <note place="foot" type="variant" n="21">‘tanmūlatvāt’ iti tā.</note> pradhānendriyāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="22">‘dehendriyāṇām’ iti pā.</note>; hṛdayamiti kṛtavīryo, buddhermanasaśca sthānatvāt; nābhiriti pārāśaryaḥ, tato hi vardhate deho dehinaḥ; pāṇipādamiti mārkaṇḍeyaḥ, tanmūlatvācceṣṭāyā garbhasya; madhyaśarīramiti subhūtirgautamaḥ, tannibaddhatvāt sarvagātrasambhavasya | tattu na samyak, sarvāṇyaṅgapratyaṅgāni yugapat sambhavantītyāha dhanvantariḥ, garbhasya sūkṣmatvānnopalabhyante vaṃśāṅkuravaccūtaphalavacca; tadyathā- cūtaphale paripakve keśaramāṃsāsthimajjānaḥ pṛthak pṛthagdṛśyante kālaprakarṣāt, tānyeva taruṇe nopalabhyante sūkṣmatvāt; teṣāṃ sūkṣmāṇāṃ keśarādīnāṃ kālaḥ pravyaktatāṃ karoti; etenaiva vaṃśāṅkuro'pi vyākhyātaḥ | evaṃ garbhasya tāruṇye sarveṣvaṅgapratyaṅgeṣu satsvapi saukṣmyādanupalabdhiḥ, tānyeva kālaprakarṣāt pravyaktāni bhavanti ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">tatra garbhasya pitṛjamātṛjarasajātmajasattvajasātmyajāni śarīralakṣaṇāni vyākhyāsyāmaḥ | garbhasya keśaśmaśrulomāsthinakhadantasirāsnāyudhamanīretaḥprabhṛtīni sthirāṇi pitṛjāni, māṃsaśoṇitamedomajjahṛnnābhiyakṛtplīhāntragudaprabhṛtīni mṛdūni mātṛjāni, śarīropacayo balaṃ varṇaḥ sthitirhāniśca rasajāni, indriyāṇi jñānaṃ vijñānamāyuḥ sukhaduḥkhādikaṃ cātmajāni, sattvajānyuttaratra vakṣyāmaḥ, vīryamārogyaṃ balavarṇau medhā ca sātmyajāni ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">tatra yasyā dakṣiṇe stane prāk payodarśanaṃ bhavati dakṣiṇakukṣimahattvaṃ <note place="foot" type="variant" n="27">‘dakṣiṇākṣimahattvaṃ’ iti pā.</note> ca pūrvaṃ ca dakṣiṇaṃ sakthyutkarṣati bāhulyācca punnāmadheyeṣu dravyeṣu daurhṛdamabhidhyāyati svapneṣu copalabhate padmotpalakumudāmrātakādīni punnāmānyeva prasannamukhavarṇā ca bhavati tāṃ brūyāt <note place="foot" type="variant" n="28">vidyāt’ iti pā.</note> putramiyaṃ janayiṣyatīti, tadviparyaye kanyāṃ, yasyāḥ pārśvadvayamavanataṃ purastānnirgatamudaraṃ prāgabhihitaṃ ca lakṣaṇaṃ ca tasyā napuṃsakamiti vidyāt, yasyā madhye nimnaṃ droṇībhūtamudaraṃ sā yugmaṃ prasūyata iti ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">bhavanti cātra- devatābrāhmaṇaparāḥ śaucācārahite ratāḥ | mahāguṇān prasūyante viparītāstu nirguṇān ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">aṅgapratyaṅganirvṛttiḥ svabhāvādeva jāyate | aṅgapratyaṅganirvṛttau ye bhavanti guṇāguṇāḥ | te te garbhasya vijñeyā dharmādharmanimittajāḥ ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne garbhāvakrāntiśārīraṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ ||3||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="4" xml:id="su.3.4">
          <head>garbhavyākaraṇaśārīram</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto garbhavyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">agniḥ somo vāyuḥ sattvaṃ rajastamaḥ pañcendriyāṇi bhūtātmeti <note place="foot" type="variant" n="1">‘bhūtātmā manaśca’ iti tā.</note> prāṇāḥ ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tasya khalvevampravṛttasya śukraśoṇitasyābhipacyamānasya <note place="foot" type="variant" n="3">`śukraśoṇitasya’ iti keṣuciddhastalikhitapustakeṣu nopalabhyate.</note> kṣīrasyeva santānikāḥ sapta tvaco <note place="foot" type="variant" n="4">`śarīre ṣaṭ tvacaḥ| tadyathā-udakadharā tvagbāhyā, dvitīyā tvagasṛgdharā, tṛtīyā sidhmakīlāsasambhavādhiṣṭhānā, caturthī dadrukuṣṭhasambhavādhiṣṭhānā, pañcamyalajīvidradhisambhavādhiṣṭhānā, ṣaṣṭhī tu yasyāṃ chinnāyāṃ tāmyatyandha iva ca tamaḥ praviśati yāṃ cāpyadhiṣṭhāyārūṃṣi jāyante parvasu kṛṣṇaraktāni sthūlamūlāni duścikitsyatamāni ceti ṣaṭ tvacaḥ| etāḥ ṣaḍaṅgaṃ śarīramavatatya tiṣṭhanti|’ (ca. śā. 7/5)| ‘ṣaṣṭhī tu prāṇadharā’ ityaṣṭāṅgasaṅgrahe pāṭhaḥ| “tvaco nāma-sarvadehāvaraṇarūpā bhūmiḥ spaśanendriyasya srotasāṃ ca svedavahānāṃ, romṇāmapi saromakūpānām| tāḥ sthūladaṣṭyā staradvayavibhaktāḥ-bahistvagbhāgo'ntastvagbhāgaśceti| tatra bahistvaṅnāmātīva tanvī kṛṣṇagaurādivarṇādhārā vahnisparśena ploṣapiḍakāvyañjanā ca| antastvaṅnāma sthūlā śarīrābhirakṣaṇī snehādikarṣaṇī ca| saiva pradhānāyatanaṃ sparśabhūmeḥ svedasrutāṃ ca mārgāṇām” (pratyakṣaśārīra pra.bhā.pṛ.5-6)</note> bhavanti | tāsāṃ prathamā'vabhāsinī nāma, yā sarvān varṇānavabhāsayati pañcavidhāṃ ca chāyāṃ prakāśayati, sā vrīheraṣṭādaśabhāgapramāṇā, sidhmapadmakaṇṭakādhiṣṭhānā; dvitīyā <note place="foot" type="variant" n="5">`dvitīyā lohitā nāma ṣoḍaśabhāgapramāṇā, tṛtīyā śvetā nāma dvādaśabhāgapramāṇā, caturthī tāmrā nāmāṣṭabhāgapramāṇā, pañcamī vedinī nāma pañcabhāgapramāṇā, ṣaṣṭhī rohiṇī nāma vrīhipramāṇā, saptamī māṃsadharā nāma vrīhidvayapramāṇā’ ityaṣṭāṅgasaṅgrahe pāṭhaḥ| tā. pustake'pyevameva paṭhyate.</note> lohitā nāma, ṣoḍaśabhāgapramāṇā, tilakālakanyacchavyaṅgādhiṣṭhānā; tṛtīyā śvetā nāma, dvādaśabhāgapramāṇā, carmadalājagallīmaṣakādhiṣṭhānā; caturthī tāmrā nāmāṣṭabhāgapramāṇā, vividhakilāsakuṣṭhādhiṣṭhānā; pañcamī vedinī nāma pañcabhāgapramāṇā, kuṣṭhavisarpādhiṣṭhānā; ṣaṣṭhī rohiṇī nāma vrīhipramāṇā, granthyapacyarbudaślīpadagalagaṇḍādhiṣṭhānā; saptamī māṃsadharā nāma vrīhidvayapramāṇā, bhagandaravidradhyarśo'dhiṣṭhānā | yadetat pramāṇaṃ nirdiṣṭaṃ tanmāṃsaleṣvavakāśeṣu, na lalāṭe sūkṣmāṅgulyādiṣu ca; yato vakṣyatyudareṣu- ‘vrīhimukhenāṅguṣṭhodarapramāṇamavagāḍhaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">`vrīhimukhamaṅguṣṭhodaramātraṃ vā'vagāhya’ iti tā.</note> vidhyet’ (ci.14) iti ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">kalāḥ khalvapi sapta bhavanti dhātvāśayāntaramaryādāḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘dhātvantarāśayamaryādāḥ’ iti tā.</note>||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">bhavataścātra- yathā hi sāraḥ kāṣṭheṣu chidyamāneṣu dṛśyate | tathāhi dhāturmāṃseṣu chidyamāneṣu dṛśyate ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">snāyubhiśca praticchannān santatāṃśca jarāyuṇā | śleṣmaṇā veṣṭitāṃścāpi kalābhāgāṃstu tān viduḥ <note place="foot" type="variant" n="8">asyāgre ‘dhātvāśayāntare'nnasya yaḥ kledastvadhitiṣṭhati| dehoṣmaṇā vipakvastu sā kaletyabhidhīyate’ ityadhikaṃ paṭhyate kvacitpustake</note>||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tāsāṃ prathamā māṃsadharā, yasyāṃ māṃse <note place="foot" type="variant" n="11">‘māṃsagatānāṃ’ iti hārāṇacandrasammataḥ pāṭhaḥ| māṃsasirāsnāyudhamanīsrotasāṃ’ iti vai. paṃ. hariprapannasammataḥ pāṭhaḥ| viśeṣavivaraṇaṃ tu rasayogasāgarasyopoddhāte 164-265 pṛṣṭhayordraṣṭavyam| ‘tasyāṃ māṃsasirā ...’ iti tā.</note> sirāsnāyudhamanīsrotasāṃ pratānā <note place="foot" type="variant" n="12">‘navanavapratānāṃ’ iti tā.</note> bhavanti ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">yathā bisamṛṇālāni vivardhante samantataḥ | bhūmau paṅkodakasthāni tathā māṃse sirādayaḥ ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">dvitīyā raktadharā māṃsasyābhyantarataḥ, tasyāṃ śoṇitaṃ viśeṣataśca sirāsu yakṛtplīhnośca bhavati <note place="foot" type="variant" n="13">‘sravati’ iti pā.</note>||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">vṛkṣādyathābhiprahatāt kṣīriṇaḥ kṣīrimāvahet <note place="foot" type="variant" n="14">‘kṣīramāsravet’ iti pā.</note>| māṃsādevaṃ kṣatāt kṣipraṃ śoṇitaṃ samprasicyate <note place="foot" type="variant" n="15">‘pratiricyate’ iti pā.</note>||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tṛtīyā medodharā; medo hi sarvabhūtānāmudarasthamaṇvasthiṣu ca, mahatsu ca majjā bhavati <note place="foot" type="variant" n="16">‘tadeva ca śirasi kapālapraticchannaṃ mastiṣkākhyaṃ mastuluṅgākhyaṃ ca’ ityaṣṭāṅgasaṅgrahe(śā.5)'dhikaḥ pāṭhaḥ, “medo nāma- sāndrasarpistulyaḥ snehadhātuḥ śarīrasya| tasya sthānamudarāntaḥ, tvacāmadhaśca| vasā tu māṃsāntarānupraviṣṭaḥ snehastasyā medasyanupraveśastulyopādānatvāt| majjā nāma asthimadhyagataḥ snehaḥ| sa dvividho pīto raktaśca| tatra pīto nalakāsthnāmantaḥ, raktastvitarāsthiṣu, prāntabhāgeṣu ca nalakāsthnām| so'yaṃ sthūlasvarūpeṇa medaso'bhinno'pi karmavaiśeṣyāt pṛthageva dhātuḥ” (pratyakṣaśārīra pra.bhā.pṛ.10)</note>||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tvabhyantarāśritaḥ | athetareṣu <note place="foot" type="variant" n="17">‘tathetareṣu’ iti tā.</note> sarveṣu saraktaṃ meda ucyate | śuddhamāṃsasya yaḥ snehaḥ sā vasā parikīrtitā ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">caturthī śleṣmadharā sarvasandhiṣu prāṇabhṛtāṃ bhavati ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">snehābhyakte yathā hyakṣe cakraṃ sādhu pravartate | sandhayaḥ sādhu vartante saṃśliṣṭāḥ śleṣmaṇā tathā ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">pañcamī purīṣadharā nāma; yā'ntaḥkoṣṭhe malamabhivibhajate pakvāśayasthā ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">yakṛtsamantāt koṣṭhaṃ ca tathā'ntrāṇi samāśritā | uṇḍu(ndu)kasthaṃ vibhajate malaṃ maladharā kalā ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">ṣaṣṭhī pittadharā <note place="foot" type="variant" n="21">‘ṣaṣṭhī pittadharā nāma pakvāmāśayamadhyasthā| sā hyantaragneradhiṣṭhānatayā''māśayāt pakvāśayonmukhamannaṃ balena vidhārya pittatejasā śoṣayati pacati pakvaṃ ca vimuñcati| doṣādhiṣṭhitā tu daurbalyādāmameva| tato'sāvannasya grahaṇāt punargrahaṇīsañjñā| balaṃ ca tasyāḥ pittamevāgnyabhidhānamataḥ sā'gninopastabdhopabṛṃhitaikayogakṣemā śarīraṃ vartayati|’ (a.saṃ.śā.5)</note>; yā caturvidhamannapānamāmāśayāt <note place="foot" type="variant" n="22">‘. . . mupayuktamāmāśayāt’ iti pā.</note> pracyutaṃ pakvāśayopasthitaṃ dhārayati ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">aśitaṃ khāditaṃ pītaṃ līḍhaṃ koṣṭhagataṃ nṛṇām | tajjīryati yathākālaṃ śoṣitaṃ pittatejasā ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">saptamī śukradharā, yā sarvaprāṇināṃ sarvaśarīravyāpinī ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">yathā payasi sarpistu gūḍhaścekṣau raso yathā | śarīreṣu tathā śukraṃ nṛṇāṃ vidyādbhiṣagvaraḥ ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve <note place="foot" type="variant" n="24">‘dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve bastidvārasya cāpyadhaḥ| mūtrasrotaḥpathācchukraṃ puruṣasya pravartate’ ityatra ‘dvyaṅgule dakṣiṇe vāme’ ityeva sādhīyān pāṭhaḥ, anyathā pratyakṣavirodhaḥ svoktivirodhaśca, śrūyate hi ‘śukravahe dve śukraprādurbhāvāya dve śukravisargāya ca’ iti suśrute eva’ (pratyakṣaśārīra, upoddhāta, pṛṣṭha 72)</note> bastidvārasya cāpyadhaḥ | mūtrasrotaḥpathācchukraṃ puruṣasya pravartate ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">kṛtsnadehāśritaṃ <note place="foot" type="variant" n="25">‘ayaṃ ślokastāḍapatrapustake na paṭhyate</note> śukraṃ prasannamanasastathā | strīṣu vyāyacchataścāpi harṣāttat sampravartate ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">gṛhītagarbhāṇāmārtavavahānāṃ srotasāṃ vartmānyavarudhyante garbheṇa, tasmādgṛhītagarbhāṇāmārtavaṃ na dṛśyate; tatastadadhaḥ pratihatamūrdhvamāgatamaparaṃ copacīyamānamaparetyabhidhīyate; śeṣaṃ cordhvataramāgataṃ payodharāvabhipratipadyate, tasmādgarbhiṇyaḥ pīnonnatapayodharā bhavanti ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">garbhasya yakṛtplīhānau śoṇitajau, śoṇitaphenaprabhavaḥ phupphusaḥ <note place="foot" type="variant" n="28">‘udānavāyorādhāraḥ phupphusaḥ procyate budhaiḥ’ iti śārṅgadharaḥ</note>, śoṇitakiṭṭaprabhava uṇḍukaḥ ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">asṛjaḥ śleṣmaṇaścāpi yaḥ prasādaḥ paro mataḥ | taṃ pacyamānaṃ pittena vāyuścāpyanudhāvati ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">tato'syāntrāṇi jāyante gudaṃ bastiśca dehinaḥ | udare pacyamānānāmādhmānādrukmasāravat ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">kaphaśoṇitamāṃsānāṃ sārājjihvā <note place="foot" type="variant" n="29">‘tatrāsya mathyamānasya dhmāyamānasya rukmavat| jihvā sañjāyate saumī yayā vedayate rasān’ iti pā.</note> prajāyate | yathārthamūṣmaṇā yukto vāyuḥ srotāṃsi dārayet ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">anupraviśya piśitaṃ peśīrvibhajate tathā | medasaḥ <note place="foot" type="variant" n="30">vai. paṃ. hariprapannaśarmaṇā tu ayaṃ pāṭho'nyathā paṭhito vyākhyātaśca, ‘medaḥ sa snehamādāya sirāsnāyutvamapyatha| sirāṇāṃ tu mṛduḥ pākaḥ snāyūnāṃ ca tataḥ kharaḥ|| āśayyābhyāsayogena karotyāśayasambhavam| sa vāyuḥ kartā, annarasāt snehamādāya medo vibhajate arthādudare medaścinoti| atha evaṃ sirāsnāyutvaṃ vibhajate arthāt sirātvaṃ sirāsvarūpaṃ, snāyutvaṃ snāyusvarūpaṃ ca vibhajate| nanu samavāyikāraṇasyaikatve'pi kathametadevaicitryaṃ sañjāyata ityāha- sirāṇāṃ tu mṛduḥ pāka ityādi|- sirāṇāmaśuddharaktavāhinīnāṃ, dhamanīrasāyanīnāmapyupalakṣaṇametat| atra mṛduḥ pāko bhavati nirantararasasambhṛtatvāt| snāyūnāṃ ca peśīprāntānāṃ kharaḥ pāko bhavati alparasagamanāt|... sa vāyuḥ māṃsapeśīṣu āśayya āsamantāt nivāsaṃ kṛtvā hṛdayādyāśayānāṃ sambhavamutpattiṃ karoti’ (rasayogasāgara upodghāta, pṛ.113-114)</note> snehamādāya sirāsnāyutvamāpnuyāt ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">sirāṇāṃ tu mṛduḥ pākaḥ snāyūnāṃ ca tataḥ kharaḥ | āśayyābhyāsayogena karotyāśayasambhavam ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">raktamedaḥprasādādvṛkkau; māṃsāsṛkkaphamedaḥprasādādvṛṣaṇau; śoṇitakaphaprasādajaṃ hṛdayaṃ, yadāśrayā hi dhamanyaḥ prāṇavahāḥ; tasyādho vāmataḥ <note place="foot" type="variant" n="32">‘tasya vāmataḥ’ iti pā.| yattu ‘hṛdayasyādho vāmataḥ plīhā phusphusaśca, dakṣiṇato yakṛt kloma ca’ iti sauśrutaḥ pāṭhaḥ, tatra pramāda eva darīdruśyate, ‘hṛdayasyādho vāmataḥ plīhā, dakṣiṇato yakṛt, ubhayataḥ kloma phusphusau ca’ iti tu sādhīyān pāṭhaḥ, anyathā na kenāpi kathamapi śakyaṃ samādhātum’ (pratyakṣaśārīra, upodghāta, pṛ.68)</note> plīhā phupphusaśca, dakṣiṇato yakṛt kloma <note place="foot" type="variant" n="33">kloma śvāsanalikā-ṭrekiyā iti gaṇanāthasenaḥ (pratyakṣaśārīra, dvitīyabhāga, pa.178)’ ‘gāmँla blāmँḍara’ iti rasayogasāgarasyopodghāte (pṛ.96-102) vai.paṃ. hariprapannaśarmā| vistarastu tatraiva draṣṭavyaḥ</note> ca; tadviśeṣeṇa cetanāsthānam, atastasmiṃstamasā''vṛte sarvaprāṇinaḥ svapanti ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">bhavati cātra- puṇḍarīkeṇa sadṛśaṃ hṛdayaṃ syādadhomukham | jāgratastadvikasati svapataśca nimīlati ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">nidrāṃ tu vaiṣṇavīṃ pāpmānamupadiśanti, sā svabhāvata eva sarvaprāṇino'bhispṛśati | tatra yadā sañjñāvahāni srotāṃsi tamobhūyiṣṭhaḥ śleṣmā pratipadyate tadā tāmasī nāma nidrā sambhavatyanavabodhinī, sā pralayakāle; tamobhūyiṣṭhānāmahaḥsu niśāsu ca bhavati, rajobhūyiṣṭhānāmanimittaṃ, sattvabhūyiṣṭhānāmardharātre; kṣīṇaśleṣmaṇāmanilabahulānāṃ manaḥśarīrābhitāpavatāṃ ca naiva, sā vaikārikī bhavati ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">bhavataścātra- hṛdayaṃ cetanāsthānamuktaṃ suśruta ! dehinām | tamobhibhūte tasmiṃstu nidrā viśati dehinam ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">nidrāhetustamaḥ, sattvaṃ bodhane heturucyate | svabhāva eva vā heturgarīyān parikīrtyate ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">pūrvadehānubhūtāṃstu bhūtātmā svapataḥ prabhuḥ | rajoyuktena manasā gṛhṇātyarthāñ śubhāśubhān ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">karaṇānāṃ tu vaikalye <note place="foot" type="variant" n="40">‘vaiguṇye’ iti pā.</note> tamasā'bhipravardhite | asvapannapi bhūtātmā prasupta iva cocyate ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">sarvartuṣu divāsvāpaḥ pratiṣiddho'nyatra grīṣmāt, pratiṣiddheṣvapi tu bālavṛddhastrīkarśitakṣatakṣīṇamadyanityayānavāhanādhvakarmapariśrāntānāmabhuktavatāṃ medaḥsvedakapharasaraktakṣīṇānāmajīrṇināṃ ca muhūrtaṃ divāsvapanamapratiṣiddham <note place="foot" type="variant" n="41">‘svapanamapratiṣiddhaṃ’ iti pā.</note>| rātrāvapi jāgaritavatāṃ jāgaritakālādardhamiṣyate divāsvapanam | vikṛtirhi divāsvapno nāma; tatra svapatāmadharmaḥ sarvadoṣaprakopaśca, tatprakopācca kāsaśvāsapratiśyāyaśirogauravāṅgamardārocakajvarāgnidaurbalyāni <note place="foot" type="variant" n="42">‘...gauravajvarāgnidaurbalyāni’ iti pā.</note> bhavanti; rātrāvapi jāgaritavatāṃ vātapittanimittāsta <note place="foot" type="variant" n="43">‘tannimittā’ iti tā.</note> evopadravā bhavanti ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">bhavanti cātra- tasmānna jāgṛyādrātrau divāsvapnaṃ ca varjayet | jñātvā doṣakarāvetau budhaḥ svapnaṃ mitaṃ caret ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">arogaḥ sumanā hyevaṃ balavarṇānvito vṛṣaḥ | nātisthūlakṛśaḥ śrīmān naro jīvet samāḥ śatam ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">(nidrā <note place="foot" type="variant" n="44">ayamardhaślokaḥ keṣucitpustakeṣu nopalabhyate</note> sātmyīkṛtā yaistu rātrau ca yadi vā divā|) divārātrau ca ye nityaṃ svapnajāgaraṇocitāḥ | na teṣāṃ svapatāṃ doṣo jāgratāṃ vā'pi jāyate ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">nidrānāśo'nilāt pittānmanastāpāt kṣayādapi | sambhavatyabhighātācca pratyanīkaiḥ praśāmyati ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">nidrānāśe'bhyaṅgayogo mūrdhni tailaniṣevaṇam | gātrasyodvartanaṃ caiva hitaṃ saṃvāhanāni ca ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">śāligodhūmapiṣṭānnabhakṣyairaikṣavasaṃskṛtaiḥ | bhojanaṃ madhuraṃ snigdhaṃ kṣīramāṃsarasādibhiḥ ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">rasairbileśayānāṃ ca viṣkirāṇāṃ tathaiva ca | drākṣāsitekṣudravyāṇāmupayogo bhavenniśi ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">śayanāsanayānāni manojñāni mṛdūni ca | nidrānāśe tu kurvīta tathā'nyānyapi buddhimān ||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">nidrātiyoge vamanaṃ hitaṃ <note place="foot" type="variant" n="45">‘vamennidrātiyoge tu kuryāt’ iti pā.</note> saṃśodhanāni ca | laṅghanaṃ raktamokṣaśca manovyākulanāni ca ||47||</seg></ab>
          <ab type="mula">kaphamedoviṣārtānāṃ rātrau jāgaraṇaṃ hitam |48|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">divāsvapnaśca tṛṭśūlahikkājīrṇātisāriṇām ||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">indriyārtheṣvasamprāptirgauravaṃ <note place="foot" type="variant" n="46">‘. . .saṃvitti. . .’ iti tā.</note> jṛmbhaṇaṃ klamaḥ | nidrārtasyeva yasyehā <note place="foot" type="variant" n="47">‘yasyaite’ iti pā.</note> tasya tandrāṃ vinirdiśet ||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">pītvaikamanilocchvāsamudveṣṭan vivṛtānanaḥ | yaṃ muñcati sanetrāsraṃ sa jṛmbha iti sañjñitaḥ ||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">yo'nāyāsaḥ śramo dehe pravṛddhaḥ śvāsavarjitaḥ | klamaḥ sa iti vijñeya indriyārthaprabādhakaḥ ||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">sukhasparśaprasaṅgitvaṃ duḥkhadveṣaṇalolatā | śaktasya cāpyanutsāhaḥ karmasvālasyamucyate ||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">utkliśyānnaṃ na nirgacchet prasekaṣṭhīvaneritam <note place="foot" type="variant" n="48">‘prāṇakoṣṭhānileritam’ iti pā.</note>| hṛdayaṃ pīḍyate cāsya tamutkleśaṃ vinirdiśet ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">vaktre madhuratā tandrā hṛdayodveṣṭanaṃ bhramaḥ | na cānnamabhikāṅkṣeta glāniṃ tasya vinirdiśet ||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">ārdracarmāvanaddhaṃ vā yo gātraṃ manyate naraḥ | tathā guru śiro'tyarthaṃ gauravaṃ tadvinirdiśet ||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">mūrcchā pittatamaḥprāyā, rajaḥpittānilādbhramaḥ | tamovātakaphāttandrā, nidrā śleṣmatamobhavā ||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">garbhasya khalu rasanimittā mārutādhmānanimittā ca parivṛddhirbhavati ||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">bhavanti cātra- tasyāntareṇa nābhestu jyotiḥsthānaṃ dhruvaṃ smṛtam | tadādhamati vātastu dehastenāsya vardhate ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">ūṣmaṇā sahitaścāpi dārayatyasya mārutaḥ | ūrdhvaṃ tiryagadhastācca srotāṃsyapi yathā tathā ||59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">dṛṣṭiśca romakūpāśca na vardhante kadācana <note place="foot" type="variant" n="49">‘kathañcana’ iti pā.</note>| dhruvāṇyetāni martyānāmiti dhanvantarermatam ||60||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">śarīre kṣīyamāṇe'pi vardhete dvāvimau sadā | svabhāvaṃ prakṛtiṃ kṛtvā nakhakeśāviti sthitiḥ ||61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">sapta prakṛtayo bhavanti- doṣaiḥ pṛthak, dviśaḥ, samastaiśca ||62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">śukraśoṇitasaṃyoge yo bhaveddoṣa utkaṭaḥ | prakṛtirjāyate tena tasyā me lakṣaṇaṃ śṛṇu ||63||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">tatra vātaprakṛtiḥ prajāgarūkaḥ śītadveṣī durbhagaḥ steno matsaryanāryo gandharvacittaḥ sphuṭitakaracaraṇo'lparūkṣaśmaśrunakhakeśaḥ <note place="foot" type="variant" n="52">‘atirūkṣaśmaśrunakhakeśaḥ’ iti pā.</note> krāthī <note place="foot" type="variant" n="53">‘krodhī’ iti pā.</note> dantakhādī ca bhavati ||64||</seg> <seg type="unit" n="65">adhṛtiradṛḍhasauhṛdaḥ kṛtaghnaḥ kṛśaparuṣo dhamanītataḥ pralāpī | drutagatiraṭano'navasthitātmā viyati <note place="foot" type="variant" n="54">‘viyadapi’ iti pā.</note> ca gacchati sambhrameṇa suptaḥ ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">avyavasthitamatiścaladṛṣṭirmandaratnadhanasañcayamitraḥ <note place="foot" type="variant" n="55">‘mandadanta...’ iti tā.</note>| kiñcideva vilapatyanibaddhaṃ mārutaprakṛtireṣa <note place="foot" type="variant" n="56">‘mārutaprakṛtirasthirasattvaḥ’ iti pā.</note> manuṣyaḥ ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">(vātikāścājagomāyuśaśākhūṣṭraśunāṃ <note place="foot" type="variant" n="57">ayaṃ śloko hastalikhitapustake na paṭhyate</note> tathā | gṛdhrakākakharādīnāmanūkaiḥ kīrtitā narāḥ) ||67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">pittaprakṛtistu svedano durgandhaḥ <note place="foot" type="variant" n="58">‘durgandhaḥ śītasahaḥ’ iti tā.</note> pītaśithilāṅgastāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapāṇipādatalo durbhago valīpalitakhālityajuṣṭo bahubhuguṣṇadveṣī kṣiprakopaprasādo madhyabalo madhyāyuśca bhavati ||68||</seg> <seg type="unit" n="69">medhāvī nipuṇamatirvigṛhya vaktā tejasvī samitiṣu durnivāravīryaḥ | suptaḥ san kanakapalāśakarṇikārān sampaśyedapi ca hutāśavidyudulkāḥ ||69||</seg> <seg type="unit" n="70">na bhayāt praṇamedanateṣvamṛduḥ praṇateṣvapi sāntvanadānaruciḥ | bhavatīha sadā vyathitāsyagatiḥ sa bhavediha pittakṛtaprakṛtiḥ ||70||</seg> <seg type="unit" n="71">(bhujaṅgolūkagandharvayakṣamārjāravānaraiḥ | vyāghrarkṣanakulānūkaiḥ paittikāstu narāḥsmṛtāḥ <note place="foot" type="variant" n="59">ayaṃ śloko hastalikhitapustake na paṭhyate</note> ) ||71||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">śleṣmaprakṛtistu dūrvendīvaranistriṃśārdrāriṣṭakaśarakāṇḍānāmanyatamavarṇaḥ subhagaḥ priyadarśano madhurapriyaḥ kṛtajño dhṛtimān sahiṣṇuralolupo balavāṃściragrāhī dṛḍhavairaśca bhavati ||72||</seg> <seg type="unit" n="73">śuklākṣaḥ sthirakuṭilālinīlakeśo lakṣmīvān jaladamṛdaṅgasiṃhaghoṣaḥ | suptaḥ san sakamalahaṃsacakravākān sampaśyedapi ca jalāśayān manojñān ||73||</seg> <seg type="unit" n="74">raktāntanetraḥ suvibhaktagātraḥ snigdhacchaviḥ sattvaguṇopapannaḥ | kleśakṣamo mānayitā gurūṇāṃ jñeyo balāsaprakṛtirmanuṣyaḥ ||74||</seg> <seg type="unit" n="75">(dṛḍhaśāstramatiḥ sthiramitradhanaḥ parigaṇya cirāt pradadāti bahu | pariniścitavākyapadaḥ satataṃ gurumānakaraśca bhavet sa sadā ||75||</seg> <seg type="unit" n="76">brahmarudrendravaruṇaiḥ siṃhāśvagajagovṛṣaiḥ | tārkṣyahaṃsasamānūkāḥ śleṣmaprakṛtayo narāḥ <note place="foot" type="variant" n="61">imau ślokau hastalikhitapustake na paṭhyete</note> ) ||76||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">dvayorvā tisṛṇāṃ vā'pi prakṛtīnāṃ tu lakṣaṇaiḥ | jñātvā saṃsargajā vaidyaḥ prakṛtīrabhinirdiśet <note place="foot" type="variant" n="62">dṛśyate prakṛtau rūpaṃ yadā doṣadvayasya tu| saṃsargaṃ taṃ vijānīyāt saṃsargastrividhaśca saḥ’ iti tā.</note>||77||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">prakopo vā'nyathābhāvo kṣayo vā nopajāyate | prakṛtīnāṃ svabhāvena jāyate tu gatāyuṣaḥ ||78||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">viṣajāto yathā kīṭo na viṣeṇa vipadyate | tadvatprakṛtayo <note place="foot" type="variant" n="64">‘prakṛbhirdihastajjātatvānna bādhyate’ iti tā.</note> martyaṃ śaknuvanti na bādhitum ||79||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">prakṛtimiha narāṇāṃ bhautikīṃ kecidāhuḥ pavanadahanatoyaiḥ kīrtitāstāstu tisraḥ | sthiravipulaśarīraḥ pārthivaśca kṣamāvāñ śuciratha cirajīvī nābhasaḥ khairmahadbhiḥ ||80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">śaucamāstikyamabhyāso vedeṣu gurupūjanam | priyātithitvamijyā ca brahmakāyasya lakṣaṇam ||81||</seg> <seg type="unit" n="82">māhātmyaṃ śauryamājñā ca satataṃ śāstrabuddhitā | bhṛtyānāṃ bharaṇaṃ cāpi māhendraṃ kāyalakṣaṇam ||82||</seg> <seg type="unit" n="83">śītasevā sahiṣṇutvaṃ paiṅgalyaṃ harikeśatā | priyavāditvamityetadvāruṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="66">‘priyodakatvaṃ ca tathā’ iti tā.</note> kāyalakṣaṇam ||83||</seg> <seg type="unit" n="84">madhyasthatā sahiṣṇutvamarthasyāgamasañcayau | mahāprasavaśaktitvaṃ kauberaṃ kāyalakṣaṇam ||84||</seg> <seg type="unit" n="85">gandhamālyapriyatvaṃ ca nṛtyavāditrakāmitā | vihāraśīlatā caiva gāndharvaṃ kāyalakṣaṇam ||85||</seg> <seg type="unit" n="86">prāptakārī dṛḍhotthāno nirbhayaḥ <note place="foot" type="variant" n="67">‘dhṛtimān’ iti tā.</note> smṛtimāñchuciḥ | rāgamohamadadveṣairvarjito yāmyasattvavān <note place="foot" type="variant" n="68">‘rāgamohabhayadveṣairvarjito yamasattvavān’ pā.</note>||86||</seg> <seg type="unit" n="87">japavratabrahmacaryahomādhyayanasevinam | jñānavijñānasampannamṛṣisattvaṃ naraṃ viduḥ ||87||</seg> saptaite sāttvikāḥ kāyā... |88|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">...rājasāṃstu nibodha me | aiśvaryavantaṃ raudraṃ ca śūraṃ caṇḍamasūyakam ||88||</seg> <seg type="unit" n="89">ekāśinaṃ caudarikamāsuraṃ sattvamīdṛśam | tīkṣṇamāyāsinaṃ bhīruṃ caṇḍaṃ māyānvitaṃ tathā <note place="foot" type="variant" n="69">‘tīkṣṇamāyāsabahulaṃ krodhanaṃ sattvabhīrukam’ iti tā.</note>||89||</seg> <seg type="unit" n="90">vihārācāracapalaṃ sarpasattvaṃ vidurnaram | pravṛddhakāmasevī <note place="foot" type="variant" n="70">‘abaddhakāmasevī’ iti pā.</note> cāpyajasrāhāra eva ca ||90||</seg> <seg type="unit" n="91">amarṣaṇo'navasthāyī śākunaṃ kāyalakṣaṇam | ekāntagrāhitā raudramasūyā <note place="foot" type="variant" n="71">‘raukṣyamasūyā’ iti pā.</note> dharmabāhyatā ||91||</seg> <seg type="unit" n="92">bhṛśamātraṃ tamaścāpi <note place="foot" type="variant" n="72">‘bhṛśamātmastavaścāpi’ iti pā.</note> rākṣasaṃ kāyalakṣaṇam | ucchiṣṭāhāratā taikṣṇyaṃ <note place="foot" type="variant" n="73">‘utsṛṣṭācāratā raukṣyaṃ’ iti tā.</note> sāhasapriyatā tathā ||92||</seg> <seg type="unit" n="93">strīlolupatvaṃ nairlajjyaṃ paiśācaṃ kāyalakṣaṇam | asaṃvibhāgamalasaṃ duḥkhaśīlamasūyakam ||93||</seg> lolupaṃ cāpyadātāraṃ pretasattvaṃ vidurnaram | ṣaḍete rājasāḥ kāyāḥ,.. |95|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">...tāmasāṃstu nibodha me ||94||</seg> <seg type="unit" n="95">durmedhastvaṃ mandatā ca svapne maithunanityatā | nirākariṣṇutā caiva vijñeyāḥ pāśavā guṇāḥ ||95||</seg> <seg type="unit" n="96">anavasthitatā maurkhyaṃ bhīrutvaṃ salilārthitā | parasparābhimardaśca matsyasattvasya lakṣaṇam ||96||</seg> <seg type="unit" n="97">ekasthānaratirnityamāhāre kevale rataḥ | vānaspatyo naraḥ sattvadharmakāmārthavarjitaḥ ||97||</seg> ityete trividhāḥ kāyāḥ proktā vai tāmasāstathā |98|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">kāyānāṃ <note place="foot" type="variant" n="75">‘vijñāya kāyaprakṛtīranurūpāṃ’ iti pā.</note> prakṛtīrjñātvā tvanurūpāṃ kriyāṃ caret ||98||</seg> <seg type="unit" n="99">mahāprakṛtayastvetā rajaḥsattvatamaḥkṛtāḥ | proktā lakṣaṇataḥ samyagbhiṣak tāśca vibhāvayet ||99||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne garbhavyākaraṇaṃ śārīraṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ ||4||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="5" xml:id="su.3.5">
          <head>śarīrasaṃkhyāvyākaraṇaśārīram</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ śarīrasaṅkhyāvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">śukraśoṇitaṃ garbhāśayasthamātmaprakṛtivikārasammūrcchitaṃ ‘garbha’ ityucyate | taṃ cetanāvasthitaṃ vāyurvibhajati, teja enaṃ pacati, āpaḥ kledayanti, pṛthivī saṃhanti, ākāśaṃ vivardhayati; evaṃ vivardhitaḥ sa yadā hastapādajihvāghrāṇakarṇanitambādibhiraṅgairupetastadā <note place="foot" type="variant" n="1">‘hastapādajihāghrāṇakarṇādibhiḥ’ iti pā.| ‘...ghrāṇavadanakarṇādibhirupetaḥ’ iti tā.</note> ‘śarīraṃ’ iti sañjñāṃ labhate | tacca ṣaḍaṅgaṃ- śākhāścatasro, madhyaṃ pañcamaṃ, ṣaṣṭhaṃ śira iti ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">ataḥ paraṃ pratyaṅgāni vakṣyante- mastakodarapṛṣṭhanābhilalāṭanāsācibukabastigrīvā ityetā ekaikāḥ, karṇanetrabhrūśaṅkhāṃsagaṇḍakakṣastanavaṅkṣaṇavṛṣaṇapārśvasphigjānukūrparabāhūruprabhṛtayo dve dve, viṃśatiraṅgulayaḥ, srotāṃsi vakṣyamāṇāni <note place="foot" type="variant" n="2">‘vakṣyante’ iti pā.</note>, eṣa pratyaṅgavibhāga uktaḥ ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tasya punaḥ saṅkhyānaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘saṅkhyeyāni’ iti pā.</note> - tvacaḥ kalā dhātavo malā doṣā yakṛtplīhānau phupphusa uṇḍuko <note place="foot" type="variant" n="5">‘undakaḥ’ iti pā.</note> hṛdayamāśayā antrāṇi vṛkkau srotāṃsi kaṇḍarā jālāni kūrcā rajjavaḥ sevanyaḥ saṅghātāḥ sīmantā asthīni sandhayaḥ snāyavaḥ peśyo marmāṇi sirā dhamanyo yogavahāni <note place="foot" type="variant" n="6">‘yogavāhīni’ iti pā.</note> srotāṃsi ca ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tvacaḥ sapta, kalāḥ sapta, āśayāḥ sapta, dhātavaḥ sapta, sapta sirāśatāni, pañca peśīśatāni, nava snāyuśatāni, trīṇyasthiśatāni, dve daśottare sandhiśate, saptottaraṃ marmaśataṃ, caturviṃśatirdhamanyaḥ, trayo doṣāḥ, trayo malāḥ, nava srotāṃsi, (ṣoḍaśa <note place="foot" type="variant" n="8">ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate| hārāṇacandrapaṭhitatvādasmābhiḥ paṭhitaḥ</note> kaṇḍarāḥ, ṣoḍaśa jālāni, ṣaṭ kūrcāḥ, catasro rajjavaḥ, sapta sevanyaḥ, caturdaśa saṅghātāḥ, caturdaśa sīmantāḥ, dvāviṃśatiryogavahāni srotāṃsi, dvikānyantrāṇi <note place="foot" type="variant" n="9">dvikānyantrāṇīti sūkṣmasthūlabhedena</note> ) ceti samāsaḥ ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">vistāro'ta ūrdhvaṃ- tvaco'bhihitāḥ kalā dhātavo malā doṣā yakṛtplīhānau phupphusa uṇḍuko <note place="foot" type="variant" n="10">‘undakaḥ’ iti pā.</note> hṛdayaṃ vṛkkau ca ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">āśayāstu- vātāśayaḥ, pittāśayaḥ, śleṣmāśayo, raktāśaya, āmāśayaḥ, pakvāśayo, mūtrāśayaḥ <note place="foot" type="variant" n="11">‘āśayāstu vātapittaśleṣmāmapakvāgnimūtrāṇāṃ sapta’ iti tā.</note>, strīṇāṃ garbhāśayo'ṣṭama iti ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">sārdhatrivyāmānyantrāṇi puṃsāṃ, strīṇāmardhavyāmahīnāni ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">śravaṇanayanavadanaghrāṇagudameḍhrāṇi nava srotāṃsi narāṇāṃ bahirmukhāni, etānyeva strīṇāmaparāṇi ca trīṇi dve stanayoradhastādraktavahaṃ <note place="foot" type="variant" n="13">‘...raparamadhastādraktavāhi’ iti pā.</note> ca ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">ṣoḍaśa kaṇḍarāḥ- tāsāṃ catasraḥ pādayoḥ, tāvatyo hastagrīvāpṛṣṭheṣu; tatra hastapādagatānāṃ kaṇḍarāṇāṃ nakhā agraprarohāḥ, grīvāhṛdayanibandhinīnāmadhobhāgagatānāṃ <note place="foot" type="variant" n="14">‘...sambandhanīnā...’ iti pā.</note><note place="foot" type="variant" n="15">‘adhomukhānāṃ meḍhraṃ’ iti tā.</note> meḍhraṃ, śroṇipṛṣṭanibandhinīnāmadhobhāgagatānāṃ bimbaṃ <note place="foot" type="variant" n="16">‘nitambaḥ’ iti pā.| hārāṇacandrastu ‘bimbaḥ’ iti paṭhitvā ‘bimbaḥ sacchidraṃ trikāsthi ucyate’ iti vyākhyānayati</note>, mūrdhoruvakṣoṃ'sapiṇḍādīnāṃ <note place="foot" type="variant" n="17">‘akṣapiṇḍādīnāṃ iti pā.</note> ca <note place="foot" type="variant" n="18">‘ūruvakṣo'kṣapiṇḍādigatānāṃ ca mūrdhā’ iti hārāṇacandraḥ paṭhati| ‘mūrdhoruvakṣo'kṣapiṇḍādīnāṃ ca’ iti pā.</note>||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">māṃsasirāsnāyvasthijālāni pratyekaṃ catvāri; tāni maṇibandhagulphasaṃśritāni parasparanibaddhāni parasparagavākṣitāni ceti, yairgavākṣitamidaṃ śarīram ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">ṣaṭ kūrcāḥ, te hastapādagrīvāmeḍhreṣu; hastayordvau, pādayordvau, grīvāmeḍhrayorekaikaḥ ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">mahatyo māṃsarajjavaścatasraḥ- pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ peśīnibandhanārthaṃ dve bāhye, ābhyantare ca dve ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">sapta sevanyaḥ <note place="foot" type="variant" n="24">‘sīvanyaḥ’ iti pā.</note>; sirasi vibhaktāḥ pañca, jihvāśephasorekaikā; tāḥ parihartavyāḥ śastreṇa ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">caturdaśāsthnāṃ saṅghātāḥ; teṣāṃ trayo gulphajānuvaṅkṣaṇeṣu, etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau, trikaśirasorekaikaḥ ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">caturdaśaiva <note place="foot" type="variant" n="26">vṛddhavāgbhaṭastu ‘‘gulphajānuvaṅkṣaṇamaṇibandhakūrparakakṣāsu ekaikaḥ, trike ekaḥ, pañca śirasi” ityaṣṭādaśa sīmantānāha| saṅghātāṃstu caturdaśaiva</note> sīmantāḥ; te cāsthisaṅghātavadgaṇanīyāḥ, yatastairyuktā asthisaṅghātāḥ; ye <note place="foot" type="variant" n="27">‘sīmantāstu khalvaṣṭādaśaikeṣām’ iti pā.</note> hyuktāḥ saṅghātāste khalvaṣṭādaśaikeṣām ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">trīṇi saṣaṣṭānyasthiśatāni <note place="foot" type="variant" n="29">‘ṣaṣṭayadhikāni’ iti pā.| ‘saṣṭīniśatānyasthnāmiti’ iti tā.</note> vedavādino bhāṣante; śalyatantreṣu tu trīṇyeva śatāni | teṣāṃ saviṃśamasthiśataṃ śākhāsu, saptadaśottaraṃ śataṃ śroṇipārśvapṛṣṭhoraḥsu, grīvāṃ pratyūrdhvaṃ triṣaṣṭiḥ, evamasthnāṃ trīṇi śatāni pūryante ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">ekaikasyāṃ tu pādāṅgulyāṃ trīṇi trīṇi tāni pañcadaśa, talakūrcagulphasaṃśritāni daśa, pārṣṇyāmekaṃ, jaṅghāyāṃ dve, jānunyekam, ekamūrāviti, triṃśadevamekasmin sakthni bhavanti, etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; śroṇyāṃ pañca, teṣāṃ gudabhaganitambeṣu <note place="foot" type="variant" n="30">‘bhagagudanitambeṣu’ iti pā.</note> catvāri, trikasaṃśritamekaṃ, pārśve ṣaṭtriṃśadekasmin <note place="foot" type="variant" n="31">pratipārśvaṃ dvādaśa parśukāḥ, dvādaśa sthālakāni, dvādaśa sthālakārbudānīti militvā ṣaṭtriṃśadasthīni jñeyāni</note>, dvitīye'pyevaṃ, pṛṣṭhe triṃśat, aṣṭāvurasi <note place="foot" type="variant" n="32">aṣṭāvurasīti uraḥphalake ṣaṭ, akṣakasañjñe dve| iti militvā'ṣṭāvurasyasthīni jñeyāni</note>, dve aṃsaphalake <note place="foot" type="variant" n="33">‘dveakṣakasañjñe’ iti pā.</note>; grīvāyāṃ <note place="foot" type="variant" n="34">atra ‘kaṇṭhanāḍyāṃ trīṇi, ekaṃ hanau, dantā dvātriṃśat, nāsāyāṃ nava, tāluni dve, gaṇḍayordve, śaṅkhayordve, karṇayoḥ ṣaṭ, ṣaṭ śirasi’ iti pāṭho rasayogasāgarasyopoddhāte vai. paṃ. hariprapannaśarmaṇā saṃśodhitaḥ</note> nava, kaṇṭhanāḍyāṃ catvāri, dve hanvoḥ <note place="foot" type="variant" n="35">‘hanusañjñe’ iti tā.</note>, dantā dvātriṃśat, nāsāyāṃ trīṇi, ekaṃ tāluni, gaṇḍakarṇaśaṅkheṣvekaikaṃ, ṣaṭ śirasīti ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">etāni pañcavidhāni bhavanti; tadyathā- kapālarucakataruṇavalayanalakasañjñāni | teṣāṃ jānunitambāṃsagaṇḍatāluśaṅkhaśiraḥsu kapālāni, daśanāstu rucakāni <note place="foot" type="variant" n="37">‘rucakāḥ’ iti pā.</note>, ghrāṇakarṇagrīvākṣikoṣeṣu <note place="foot" type="variant" n="38">‘ghrāṇakaṇṭhakarṇākṣikūṭeṣu’ iti tā.</note> taruṇāni, pārśvapṛṣṭhoraḥsu valayāni <note place="foot" type="variant" n="39">‘pāṇipādapārśvapṛṣṭhodaroraḥsu valayāni’ iti pāṭhastu na samīcīnaḥ, ṭīkāyāmuktena bhojavacanena saha virodhāt pratyakṣavirodhācca| ‘pādahastagrīvāpṛṣṭheṣu’ valayāni iti tā.</note>, śeṣāṇi nalakasañjñāni ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">bhavanti cātra- abhyantaragataiḥ <note place="foot" type="variant" n="42">‘yathā hi sāro vṛkṣasya tiṣṭhatyabhyantarāśritaḥ| evamasthīni jantūnāṃ, śarīraṃ dhriyate tu taiḥ’ iti tā.</note> sārairyathā tiṣṭhanti bhūruhāḥ | asthisāraistathā dehā dhriyante dehināṃ dhruvam ||21||</seg> <seg type="unit" n="23">tasmācciravinaṣṭeṣu tvaṅmāṃseṣu śarīriṇām | asthīni na vinaśyanti sārāṇyetāni dehinām | māṃsānyatra nibaddhāni sirābhiḥ snāyubhistathā | asthīnyālambanaṃ kṛtvā na śīryante patanti vā ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">sandhayastu dvividhāśceṣṭāvantaḥ <note place="foot" type="variant" n="43">‘ceṣṭāvantaḥ sandhayo dvividhāḥ- bahuceṣṭā alpaceṣṭāścetikṛtvā| tatra śākhāsu adhohanukoṭyośca bahuceṣṭāḥ, pṛṣṭhavaṃśādiṣvalpaceṣṭāḥ, anyatra punaraceṣṭāḥ| athātra ceṣṭāvatsu sandhiṣvasthidvayamasthitrayaṃ vā sambadhyate sāndramasṛṇaśaṇagucchasamākārābhiḥ pratānavatībhiḥ snāyurajjubhiḥ snāyukoṣaiśca| sandheyabhāgāśca tasthnāṃ taruṇāsthisamāvṛtāḥ susaṃśliṣṭāśca śleṣmadharakalāpuṭavyavadhānena samyagvartanāya| aceṣṭāḥ punaḥ sandhayaḥ pratanusnāyujālasaṃhatā danturadhārādibhirnirantarasaṃśliṣṭāśca, teṣu hi prayojanābhāvāt śleṣmadharakalāyā abhāvaḥ|’ pratyakṣaśārīra, bhā.pra.pṛ.115-116.</note>, sthirāśca ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">śākhāsu hanvoḥ kaṭyāṃ ca ceṣṭāvantastu sandhayaḥ | śeṣāstu sandhayaḥ sarve vijñeyā hi sthirā budhaiḥ ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">saṅkhyātastu daśottare dve śate | teṣāṃ śākhāsvaṣṭaṣaṣṭiḥ, ekonaṣaṣṭiḥ koṣṭhe, grīvāṃ pratyūrdhvaṃ tryaśītiḥ | ekaikasyāṃ pādāṅgulyāṃ trayastrayaḥ, dvāvaṅguṣṭhe, te caturdaśa; jānugulphavaṅkṣaṇeṣvekaikaḥ, evaṃ saptadaśaikasmin sakthni bhavanti; etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; trayaḥ kaṭīkapāleṣu, caturviṃśatiḥ pṛṣṭhavaṃśe, tāvanta eva pārśvayoḥ, urasyaṣṭau; tāvanta eva grīvāyāṃ, trayaḥ kaṇṭhe, nāḍīṣu <note place="foot" type="variant" n="44">kecittvatra ‘nāḍīṣu phupphusaklomanibaddhāsu’ iti paṭhanti| ‘trayaḥ kaṇṭhe, trayaḥ kaṇṭhanāḍyāṃ, hṛdayaklomanibaddhāsu nāḍīṣvaṣṭādaśa’ iti pā.| ‘trayaḥ kaṇṭhanāḍyāṃ, hṛdayaklomaphupphusanāḍīṣvaṣṭādaśa’ iti tā.</note> hṛdayaklomanibaddhāsvaṣṭādaśa, dantaparimāṇā dantamūleṣu, ekaḥ kākalake nāsāyāṃ <note place="foot" type="variant" n="45">‘nāsāyāṃ pañca, dvai dvāveva dvayornetrayorbhavataḥ, dvau vartmamaṇḍalajau netrāśrayau’ iti pā.</note> ca, dvau vartmamaṇḍalayornetrāśrayau, gaṇḍakarṇaśaṅkheṣvekaikaḥ, dvau hanusandhī, dvāvupariṣṭādbhruvoḥ śaṅkhayośca, pañca śiraḥkapāleṣu, eko mūrdhni ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">ta ete sandhayo'ṣṭavidhāḥ- korolūkhalasāmudgaprataratunnasevanīvāyasatuṇḍamaṇḍalaśaṅkhāvartāḥ <note place="foot" type="variant" n="48">‘tatra korā nāma sandhayo bahuceṣṭāḥ, uttānakoragarbheṣvasthiprānteṣu utsedhavatāmasthibhāgānāṃ sandhānarūpāḥ| udūkhalā nāma sandhayo'pi bahuceṣṭāḥ, udūkhalavadgabhīraprāyeṣvasthibhāgeṣu itarāsthimuṇḍasandhānarūpāḥ| teṣu hi svodūkhalānāśritya abhito vivartante tāni tānyasthīni, yathā-kakṣāvaṅkṣaṇasandhiṣu| daśanodūkhalāstu sthirāḥ sandhayaḥ pathageva mantavyāḥ| sāmudgā nāma samudganirmāpakā iva sandhayo'lpaceṣṭaḥ| te ca śroṇicakrāṃsacakrādiṣu dṛśyāḥ| pratarā nāma prataraṇaśīlairiva īṣaccalaiḥ samatalāṃśābhyāṃ parasparasaṃhitairasthikhaṇḍairnirmitāḥ sandhayaḥ| tunnasevanyo nāma-parasparāpīḍanairdanturadhārādibhirnirmitāḥ kapālāntarālāḥ sandhayaḥ| te śiraḥkapāleṣu dṛśyāḥ, kaṭikapāleṣu ca prāgyaivanāt| vāyasatuṇḍākhyastu sandhiḥ adhohanumuṇḍayoḥ śaṅkhāsthigatābhyāṃ hanusandhisthālakābhyāṃ sandhānānmukhavyādānādisampādakaḥ, sa tu korasandhereva khallakorākhyo bhedo yugmarūpaḥ, tasya koragrahaṇenaiva grahaṇamiti sūkṣmadṛśaḥ| maṇḍalaśaṅkhāvartāḥ punaḥ kramāt śvāsapathakarṇaśaṣkulīgatāstaruṇāsthisandhayaḥ’ (pratyakṣaśārīra pra.bhā.pṛ. 114-117)</note>| teṣāmaṅgulimaṇibandhagulphajānukūrpareṣu korāḥ sandhayaḥ, kakṣāvaṅkṣaṇadaśaneṣūlūkhalāḥ, aṃsapīṭhagudabhaganitambeṣu <note place="foot" type="variant" n="49">‘aṃsapīṭhagudapādanitambeṣu’ iti pā.</note> sāmudgāḥ, grīvāpṛṣṭhavaṃśayoḥ pratarāḥ, śiraḥkaṭīkapāleṣu tunnasevanyaḥ, hanvorubhayatastu <note place="foot" type="variant" n="50">‘hanoḥ’ iti pā.</note> vāyasatuṇḍāḥ, kaṇṭhahṛdayanetraklomanāḍīṣu maṇḍalāḥ, śrotraśṛṅgāṭakeṣu śaṅkhāvartāḥ | teṣāṃ nāmabhirevākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">asthnāṃ tu sandhayo hyete kevalāḥ parikīrtitāḥ | peśīsnāyusirāṇāṃ tu sandhisaṅkhyā na vidyate ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">nava snāyuśatāni | tāsāṃ <note place="foot" type="variant" n="51">tāḍapatrapustake snāyuśabdo napuṃsakaliṅgaḥ paṭhitaḥ, tadanusāreṇa ca sarvo'pi pāṭhaḥ</note> śākhāsu ṣaṭśatāni, dve śate triṃśacca koṣṭhe, grīvāṃ pratyūrdhvaṃ saptatiḥ | ekaikasyāṃ tu pādāṅgulyāṃ ṣaṇnicitāstāstriṃśat <note place="foot" type="variant" n="52">‘ṣaṭ ṣaṭ’ iti pā.</note>, tāvatya eva talakūrcagulpheṣu, tāvatya eva jaṅghāyāṃ, daśa jānuni, catvāriṃśadūrau, daśa vaṅkṣaṇe, śatamadhyardhamevamekasmin sakthni bhavanti; etenetarasakthi bahū ca vyākhyātau; ṣaṣṭiḥ kaṭyāṃ, pṛṣṭhe'śītiḥ, pārśvayoḥ ṣaṣṭiḥ, urasi triṃśat; ṣaṭtriṃśadgrīvāyāṃ, mūrdhni catustriṃśat; evaṃ nava snāyuśatāni vyākhyātāni bhavanti <note place="foot" type="variant" n="53">asyāgre ‘mahāsnāyuṣu kaṇḍareti sañjñā’ ityadhikaṃ paṭhyate tā-pustake</note>||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">bhavanti cātra- snāyūścaturvidhā vidyāttāstu sarvā nibodha me | pratānavatyo vṛttāśca pṛthvyaśca śuṣirāstathā ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">pratānavatyaḥ śākhāsu sarvasandhiṣu cāpyatha | vṛttāstu kaṇḍarāḥ sarvā vijñeyāḥ kuśalairiha ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">āmapakvāśayānteṣu bastau ca śuṣirāḥ khalu | pārśvorasi tathā pṛṣṭhe pṛthulāśca śirasyatha ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">nauryathā phalakāstīrṇā bandhanairbahubhiryutā | bhārakṣamā <note place="foot" type="variant" n="54">‘bhavedbhārakṣamā hyapsu dṛḍhasandhisamāśritā’ iti tā.</note> bhavedapsu nṛyuktā susamāhitā ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">evameva śarīre'smin yāvantaḥ sandhayaḥ smṛtāḥ | snāyubhirbahubhirbaddhāstena bhārasahā narāḥ ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">na hyasthīni na vā peśyo na sirā na ca sandhayaḥ | vyāpāditāstathā hanyuryathā snāyuḥ śarīriṇam ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">yaḥ snāyūḥ pravijānāti bāhyāścābhyantarāstathā | sa gūḍhaṃ śalyamāhartuṃ dehācchaknoti dehinām ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">pañca peśīśatāni bhavanti | tāsāṃ catvāri śatāni śākhāsu, koṣṭhe ṣaṭṣaṣṭiḥ, grīvāṃ pratyūrdhvaṃ catustriṃśat <note place="foot" type="variant" n="55">cattvāriṃśat’ iti tā.</note>| ekaikasyāṃ tu pādāṅgulyāṃ tisrastisrastāḥ pañcadaśa, daśa <note place="foot" type="variant" n="56">‘‘pañcadaśa’ iti tā.</note> prapade, pādopari kūrcasanniviṣṭāstāvatya eva, daśa gulphatalayoḥ, gulphajānvantare viṃśatiḥ, pañca jānuni, viṃśatirūrau <note place="foot" type="variant" n="57">‘ūrvordaśa’ iti tā.</note>, daśa vaṅkṣaṇe, śatamevamekasmin sakthni bhavati; etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; tisraḥ pāyau, ekā meḍhre, sevanyāṃ cāparā, dve vṛṣaṇayoḥ <note place="foot" type="variant" n="58">asyāgre ‘gude tisraḥ’ ityadhikaṃ tā. pustake</note>, sphicoḥ pañca pañca, dve bastiśirasi, pañcodare <note place="foot" type="variant" n="59">‘saptodare’ iti tā.</note>, nābhyāmekā, pṛṣṭhordhvasanniviṣṭāḥ pañca pañca dīrghāḥ, ṣaṭ <note place="foot" type="variant" n="60">‘pārśvayordaśa, dve vakṣasi’ iti tā.</note> pārśvayoḥ, daśa vakṣasi, akṣakāṃsau prati samantāt sapta, dve hṛdayāmāśayayoḥ, ṣaṭ yakṛtplīhoṇḍu(ndu)keṣu; grīvāyāṃ catasraḥ, aṣṭau hanvoḥ <note place="foot" type="variant" n="61">‘hanusamākhye’ iti hārāṇacandrasammataḥ pāṭhaḥ</note>, ekaikā kākalakagalayoḥ, dve tāluni, ekā jihvāyāṃ <note place="foot" type="variant" n="62">‘jihvāyāṃ dve’ iti pā.</note>, dve oṣṭhayoḥ, dve nāsāyāṃ <note place="foot" type="variant" n="63">‘catasro netrayoḥ’ iti tā.</note>, dve netrayoḥ, gaṇḍayoścatasraḥ, karṇayordve, catasro lalāṭe, ekā śirasīti <note place="foot" type="variant" n="64">‘ṣaṭśirasi’ iti tā.</note>; evametāni pañca peśīśatāni ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">bhavati cātra- sirāsnāyvasthiparvāṇi sandhayaśca śarīriṇām | peśībhiḥ saṃvṛtānyatra balavanti bhavantyataḥ ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">strīṇāṃ tu viṃśatiradhikā | daśa tāsāṃ stanayorekaikasmin pañca pañceti, yauvane tāsāṃ parivṛddhiḥ; apatyapathe <note place="foot" type="variant" n="66">‘bhagāpatyapathe’ iti pā.</note> catasraḥ- tāsāṃ prasṛte abhyantarato dve, mukhāśrite bāhye ca vṛtte dve, garbhacchidrasaṃśritāstisraḥ, śukrārtavapraveśinyastisra <note place="foot" type="variant" n="67">‘śukrārtavapraveśinyo garbhāśaye tisra eva’ iti pā.</note> eva | pittapakvāśayayormadhye <note place="foot" type="variant" n="68">‘atra’bastipakvāśayamadhye garbhāśayaḥ’ iti pāṭho bhavitumarhati, śarīre tathaiva darśanādanyathā pratyakṣavirodhācca’ iti pratyakṣaśārīropoddhāte (pṛ.72) gaṇanāthasenaḥ</note> garbhaśayyā, yatra garbhastiṣṭhati ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">tāsāṃ bahalapelavasthūlāṇupṛthuvṛttahrasvadīrghasthiramṛduślakṣṇakarkaśabhāvāḥ sandhyasthisirāsnāyupracchādakā yathāpradeśaṃ svabhāvata eva bhavanti ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">bhavati cātra- puṃsāṃ peśyaḥ purastādyāḥ proktā lakṣaṇamuṣkajāḥ <note place="foot" type="variant" n="70">‘lakṣaṇamuṣkayoḥ| snīṇāmāśritya’ iti pā.</note>| strīṇāmāvṛtya tiṣṭhanti phalamantargataṃ hi tāḥ ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">marmasirādhamanīsrotasāmanyatra pravibhāgaḥ ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">śaṅkhanābhyākṛtiryonistryāvartā sā prakīrtitā | tasyāstṛtīye tvāvarte garbhaśayyā pratiṣṭhitā ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">yathā rohitamatsyasya mukhaṃ bhavati rūpataḥ | tatsaṃsthānāṃ tathārūpāṃ garbhaśayyāṃ vidurbudhāḥ ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">ābhugno'bhimukhaḥ śete garbho garbhāśaye striyāḥ | sa yoniṃ śirasā yāti svabhāvāt prasavaṃ prati ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">tvakparyantasya dehasya yo'yamaṅgaviniścayaḥ | śalyajñānādṛte naiṣa <note place="foot" type="variant" n="74">‘naiva’ iti pā.</note> varṇyate'ṅgeṣu keṣucit ||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">tasmānniḥsaṃśayaṃ jñānaṃ <note place="foot" type="variant" n="75">‘jñānamicchatā śalyajīvinā’ iti pā.</note> hartrā śalyasya vāñchatā | śodhayitvā mṛtaṃ samyagdraṣṭavyo'ṅgaviniścayaḥ <note place="foot" type="variant" n="76">‘tāvat’ iti pā.</note>||47||</seg> <seg type="unit" n="48">pratyakṣato hi yaddṛṣṭaṃ śāstradṛṣṭaṃ ca yadbhavet | samāsatastadubhayaṃ <note place="foot" type="variant" n="77">‘samāgataṃ dvayaṃ tattu’ iti pā.</note> bhūyo jñānavivardhanam ||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">tasmāt samastagātramaviṣopahatamadīrghavyādhipīḍitamavarṣaśatikaṃ niḥsṛṣṭāntrapurīṣaṃ puruṣamāvahantyāmāpagāyāṃ nibaddhaṃ pañjarasthaṃ muñjavalkalakuśaśaṇādīnāmanyatamenāveṣṭitāṅgamaprakāśe deśe kothayet, samyakprakuthitaṃ coddhṛtya, tato dehaṃ saptarātrāduśīrabālaveṇubalvajakūrcānāmanyatamena śanaiḥ śanairavagharṣayaṃstvagādīn sarvāneva bāhyābhyantarānaṅgapratyaṅgaviśeṣān yathoktān lakṣayeccakṣuṣā ||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">na śakyaścakṣuṣā draṣṭuṃ dehe sūkṣmatamo vibhuḥ | dṛśyate jñānacakṣurbhistapaścakṣurbhireva ca ||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">śarīre caiva śāstre ca dṛṣṭārthaḥ syādviśāradaḥ | dṛṣṭaśrutābhyāṃ sandehamavāpohyācaret kriyāḥ ||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne śarīrasaṅkhyāvyākaraṇaśārīraṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ ||5||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="6" xml:id="su.3.6">
          <head>pratyekamarmanirdeśaśārīram</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ pratyekamarmanirdeśaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">saptottaraṃ marmaśatam | tāni marmāṇi pañcātmakāni bhavanti; tadyathā- māṃsamarmāṇi, sirāmarmāṇi, snāyumarmāṇi, asthimarmāṇi, sandhimarmāṇi ceti | na khalu māṃsasirāsnāyvasthisandhivyatirekeṇānyāni marmāṇi bhavanti, yasmānnopalabhyante ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatraikādaśa māṃsamarmāṇi, ekacatvāriṃśat sirāmarmāṇi, saptaviṃśatiḥ snāyumarmāṇi, aṣṭāvasthimarmāṇi, viṃśatiḥ sandhimarmāṇi ceti | tadetat saptottaraṃ marmaśatam ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">teṣāmekādaśaikasmin sakthni bhavanti, etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau, udarorasordvādaśa, caturdaśa pṛṣṭhe, grīvāṃ pratyūrdhvaṃ saptatriṃśat ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tatra sakthimarmāṇi kṣipratalahṛdayakūrcakūrcaśirogulphendrabastijānvāṇyurvilohitākṣāṇi viṭapaṃ ceti, etenetaratsakthi vyākhyātam | udarorasostu gudabastinābhihṛdayastanamūlastanarohitāpalāpānyapastambhau <note place="foot" type="variant" n="4">‘...stanarohitāpastambhāvapalāpau ceti’ iti pā.</note><note place="foot" type="variant" n="5">‘... nyapastambau’ iti pā.</note> ceti | pṛṣṭhamarmāṇi tu kaṭīkataruṇakukundaranitambapārśvasandhibṛhatyaṃsaphalakānyaṃsau ceti | bāhumarmāṇi tu śipratalahṛdayakūrcakūrcaśiromaṇibandhendrabastikūrparāṇyurvīlohitākṣāṇi kakṣadharaṃ ceti; etenetaro bāhurvyākhyātaḥ | jatruṇa ūrdhvaṃ catasro dhamanyo'ṣṭau mātṛkā dve kṛkāṭike dve vidhure dve phaṇe <note place="foot" type="variant" n="6">‘dvau phaṇau’ iti pā.</note> dvāvapāṅgau dvāvāvartau dvāvutkṣepau dvau śaṅkhāvekā sthapanī pañca sīmantāścatvāri śṛṅgāṭakānyeko'dhipatiriti ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tatra talahṛdayendrabastigudastanarohitāni māṃsamarmāṇi, nīladhamanīmātṛkāśṛṅgāṭakāpāṅgasthapanīphaṇastanamūlāpalāpāpastambhahṛdayanābhipārśvasandhibṛhatīlohitākṣorvyaḥ sirāmarmāṇi, āṇī(ṇi)viṭapakakṣadharakūrcakūrcaśirobastikṣiprāṃsavidhurotkṣepāḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘ime sirāmarmaṇī, ‘grīvāyāṃ ṣoḍaśāvyadhyāḥ’ ityatra ḍalhaṇenaiva vidhurayoḥ ṣoḍaśasaṅkhyāyāmeva parigaṇanaṃ kṛtaṃ, snāyumarmasu gaṇanaṃ tu pratisaṃskartṛdoṣadūṣitaṃ pratibhāti’ (rasayogasāgara, upoddhāta, pṛ.156)</note> snāyumarmāṇi, kaṭīkataruṇanitambāṃsaphalakaśaṅkhāstvasthimarmāṇi, jānukūrparasīmantādhipatigulphamaṇibandhakukundarāvartakṛkāṭikāśceti sandhimarmāṇi ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tānyetāni pañcavikalpāni <note place="foot" type="variant" n="8">‘pañcavidhāni’ iti tā.</note> bhavanti; tadyathā- sadyaḥprāṇaharāṇi, kālāntaraprāṇaharāṇi, viśalyaghnāni, vaikalyakarāṇi, rujākarāṇi ceti | tatra sadyaḥprāṇaharāṇyekonaviṃśatiḥ, kālāntaraprāṇaharāṇi trayastriṃśat, trīṇi viśalyaghnāni, catuścatvāriṃśadvaikalyakarāṇi, aṣṭau rujākarāṇīti ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">bhavanti cātra- śṛṅgāṭakānyadhipatiḥ śaṅkhau kaṇṭhasirā gudam | hṛdayaṃ bastinābhyau(bhī) ca ghnanti sadyo <note place="foot" type="variant" n="9">‘sadyoharāṇi’ iti pā.</note> hatāni tu ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">vakṣomarmāṇi sīmantatalakṣiprendrabastayaḥ | kaṭīkataruṇe sandhī pārśvajau <note place="foot" type="variant" n="10">‘pārśvagau’ iti, ‘pārśvayoḥ’ iti ca pā.</note> bṛhatī ca yā ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">nitambāviti caitāni kālāntaraharāṇi tu | utkṣepau sthapanī caiva viśalyaghnāni nirdiśet ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">lohitākṣāṇi jānūrvīkūrcaviṭapakūrparāḥ | kukundare kakṣadhare vidhure sakṛkāṭike ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">aṃsāṃsaphalakāpāṅgā nīle manye phaṇau tathā | vaikalyakaraṇānyāhurāvartau dvau tathaiva ca ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">gulphau dvau maṇibandhau dvau dve dve kūrcaśirāṃsi ca | rujākarāṇi jānīyādaṣṭāvetāni buddhimān | kṣiprāṇi viddhamātrāṇi ghnanti kālāntareṇa ca ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">marmāṇi māṃsasirāsnāyvasthisandhisannipātāḥ; teṣu svabhāvata eva viśeṣeṇa prāṇāstiṣṭhanti; tasmānmarmasvabhihatāstāṃstān bhāvānāpadyante ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">tatra sadyaḥprāṇaharāṇyāgneyāni, agniguṇeṣvāśu kṣīṇeṣu kṣapayanti; kālāntaraprāṇaharāṇi saumyāgneyāni, agniguṇeṣvāśu kṣīṇeṣu krameṇa ca somaguṇeṣu kālāntareṇa kṣapayanti; viśalyaprāṇaharāṇi vāyavyāni, śalyamukhāvaruddho yāvadantarvāyustiṣṭhati tāvajjīvati, uddhṛtamātre tu śalye marmasthānāśrito vāyurniṣkrāmati, tasmāt saśalyo jīvatyuddhṛtaśalyo mriyate (pākātpatitaśalyo <note place="foot" type="variant" n="12">ayaṃ pāṭho hastalikhitapustakeṣu nopalabhyate</note> vā jīvati); vaikalyakarāṇi saumyāni, somo hi sthiratvācchaityācca prāṇāvalambanaṃ karoti; rujākarāṇyagnivāyuguṇabhūyiṣṭhāni, viśeṣataśca <note place="foot" type="variant" n="13">‘viśeṣeṇa’ iti pā.</note> tau rujākarau; pāñcabhautikīṃ ca rujāmāhureke ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">kecidāhurmāṃsādīnāṃ pañcānāmapi samastānāṃ vivṛddhānāṃ <note place="foot" type="variant" n="14">‘samavṛddhānāṃ’ iti pā.</note> samavāyāt sadyaḥprāṇaharāṇi, ekahīnānāmalpānāṃ vā <note place="foot" type="variant" n="15">‘ca’ iti pā.</note> kālāntaraprāṇaharāṇi, dvihīnānāṃ viśalyaprāṇaharāṇi <note place="foot" type="variant" n="16">‘viśalyaghnāni’ iti pā.</note>, trihīnānāṃ vaikalyakarāṇi, ekasminneva rujākarāṇīti | naivaṃ, yato'sthimarmasvapyabhihateṣu <note place="foot" type="variant" n="17">‘yataścaivamato’ iti pā.</note> śoṇitāgamanaṃ bhavati ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">caturvidhā yāstu sirāḥ śarīre prāyeṇa tā marmasu sanniviṣṭāḥ | snāyvasthimāṃsāni tathaiva sandhīn santarpya dehaṃ pratiyāpayanti <note place="foot" type="variant" n="22">‘pratipālayanti’ iti pā.</note>||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">tataḥ kṣate marmaṇi tāḥ pravṛddhaḥ samantato vāyurabhistṛṇoti | vivardhamānastu sa mātariśvā rujaḥ sutīvrāḥ pratanoti kāye ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">rujābhibhūtaṃ tu tataḥ <note place="foot" type="variant" n="23">‘punaḥ’ iti pā.</note> śarīraṃ pralīyate naśyati cāsya sañjñā | ato hi śalyaṃ vinihartumicchanmarmāṇi yatnena parīkṣya karṣet ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">etena śeṣaṃ vyākhyātam ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">tatra sadyaḥprāṇaharamante viddhaṃ kālāntareṇa mārayati, kālāntaraprāṇaharamante viddhaṃ vaikalyamāpādayati, viśalyaghnaṃ vaikalyakaraṃ ca bhavati, vaikalyakaraṃ kālāntareṇa kleśayati <note place="foot" type="variant" n="24">‘viśalyaprāṇaharamante viddhaṃ kleśayati kālāntareṇa ca rujāṃ karoti’ iti pā.</note> rujāṃ ca karoti, rujākaramatīvravedanaṃ bhavati ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">tatra sadyaḥprāṇaharāṇi saptarātrābhyantarānmārayanti, kālāntaraprāṇaharāṇi pakṣānmāsādvā, teṣvapi tu kṣiprāṇi kadācidāśu mārayanti, viśalyaprāṇaharāṇi vaikalyakarāṇi ca kadācidatyabhihatāni mārayanti ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">ata ūrdhvaṃ sakthimarmāṇi <note place="foot" type="variant" n="26">‘pratyekaśo marmasthānāni’ iti pā.</note> vyākhyāsyāmaḥ- tatra pādasyāṅguṣṭhāṅgulyormadhye kṣipraṃ <note place="foot" type="variant" n="27">‘kṣipramiti marma’ iti pā.</note> nāma marma, tatra viddhasyākṣepakeṇa maraṇaṃ; madhyamāṅgulīmanupūrveṇa madhye pādatalasya talahṛdayaṃ nāma <note place="foot" type="variant" n="28">atra ‘nāma’ iti hastalikhitapustake nopalabhyate, evamagre'pi</note>, tatra rujābhirmaraṇaṃ; kṣiprasyopariṣṭādubhayataḥ kūrco nāma, tatra pādasya bhramaṇavepane bhavataḥ; gulphasandheradha ubhayataḥ kūrcaśiraḥ, tatra rujāśophau; pādajaṅghayoḥ <note place="foot" type="variant" n="29">‘jaṅghāpādayoḥ’ iti pā.</note> sandhāne gulphaḥ, tatra rujaḥ stabdhapādatā khañjatā vā; pārṣṇiṃ prati jaṅghāmadhye indrabastiḥ, tatra śoṇitakṣayeṇa maraṇaṃ; jaṅghorvoḥ sandhāne jānu, tatra khañjatā; jānuna <note place="foot" type="variant" n="30">‘jānusandherubhayatastrayaṅgule’ iti pā.</note> ūrdhvamubhayatastryaṅgulamāṇī <note place="foot" type="variant" n="31">‘āṇiḥ’ iti pā.</note>, tatra śophābhivṛddhiḥ stabdhasakthitā ca; ūrumadhye urvī, tatra śoṇitakṣayāt sakthiśoṣaḥ; urvyā ūrdhvamadho vaṅkṣaṇasandherūrumūle <note place="foot" type="variant" n="32">‘ūrumadhye lohitākhyaṃ’ iti pā.</note> lohitākṣaṃ, tatra lohitakṣayeṇa maraṇaṃ pakṣāghāto vā; vaṅkṣaṇavṛṣaṇayorantare viṭapaṃ, tatra ṣāṇḍhyamalpaśukratā vā bhavati; evametānyekādaśa sakthimarmāṇi vyākhyātāni | etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau | viśeṣatastu yāni sakthni gulphajānuviṭapāni, tāni bāhau maṇibandhakūrparakakṣadharāṇi <note place="foot" type="variant" n="33">asyāgre ‘yathā pādajaṅghayormadhye gulpho nāma marma, evaṃ hastatalaprakoṣṭhayoḥ sandhau maṇibandho nāma marma| yathā jaṅghorvoḥ sandhāne jānurnāma marma, evaṃ hastabāhvoḥ sandhāne kūrparo nāma’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate tā. pustake</note>; yathā vaṅkṣaṇavṛṣaṇayorantare viṭapamevaṃ <note place="foot" type="variant" n="34">‘viṭapa evaṃ’ iti pā.</note> vakṣaḥkakṣayormadhye kakṣadharaṃ, tasmin viddhe ta evopadravāḥ; viśeṣatastu maṇibandhe kuṇṭhatā, kūrparākhye kuṇiḥ, kakṣadhare pakṣāghātaḥ | evametāni catuścatvāriṃśacchākhāsu marmāṇi vyākhyātāni ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">ata ūrdhvamudarorasormarmāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ <note place="foot" type="variant" n="35">marmasthānānyanuvyākhyāsyāmaḥ’ iti pā.</note> - tatra vātavarconirasanaṃ sthūlāntrapratibaddhaṃ gudaṃ nāma marma, tatra sadyomaraṇaṃ; alpamāṃsaśoṇito'bhyantarataḥ kaṭyāṃ mūtrāśayo bastiḥ, tatrāpi sadyomaraṇamaśmarīvraṇādṛte, tatrāpyubhayato bhinne na jīvati, ekato bhinne mūtrasrāvī vraṇo bhavati, sa tu yatnenopakrānto rohati; pakvāmāśayayormadhye sirāprabhavā nābhiḥ, tatrāpi sadyo maraṇaṃ; stanayormadhyamadhiṣṭhāyorasyāmāśayadvāraṃ sattvarajastamasāmadhiṣṭhānaṃ hṛdayaṃ, tatrāpi sadya eva maraṇaṃ; stanayoradhastād <note place="foot" type="variant" n="36">stanamūlalakṣaṇe ‘stanayorūrdhvaṃ, iti, stanarohitalakṣaṇe ca ‘stanacūcukayoradhastāt’ iti ca rasayogasāgarasyopoddhāte (pṛ.158) saṃśodhitaḥ pāṭhaḥ| viśeṣavivaraṇaṃ tu tatraiva draṣṭavyam</note> dvyaṅgulamubhayataḥ stanamūle, tatra kaphapūrṇakoṣṭhatayā (kāsaśvāsābhyāṃ <note place="foot" type="variant" n="37">‘kāsaśvāsābhyāṃ’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate</note> ) mriyate; stanacūcukayorūrdhvaṃ dvyaṅgulamubhayataḥ <note place="foot" type="variant" n="38">‘dvayaṅgulamubhayataḥ’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate</note> stanarohitau <note place="foot" type="variant" n="39">‘stanacūcukayormadhye stanarohitau’ iti pā.</note>, tatra lohitapūrṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyāṃ ca mriyate; aṃsakūṭayoradhastāt pārśvoparibhāgayorapalāpau nāma, tatra raktena pūyabhāvaṃ gatena maraṇaṃ; ubhayatroraso nāḍyau vātavahe apastambhau nāma, tatra vātapūrṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyāṃ ca maraṇam; evametānyudarorasordvādaśa marmāṇi vyākhyātāni ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">ata ūrdhvaṃ pṛṣṭhamarmāṇi vyākhyāsyāmaḥ <note place="foot" type="variant" n="42">‘anuvyākhyāsyāmaḥ’ iti pā.</note> - tatra pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ pratiśroṇikāṇḍamasthinī kaṭīkataruṇe, tatra śoṇitakṣayāt pāṇḍurvivarṇo hīnarūpaśca <note place="foot" type="variant" n="43">‘hīnadehaśca’ iti pā.</note> mriyate; pārśvayorjaghanabahirbhāge pṛṣṭhavaṃśamubhayato kukundare, tatra sparśājñānamadhaḥkāye ceṣṭopaghātaśca; śroṇīkāṇḍayoruparyāśayācchādanau pārśvāntarapratibaddhau nitambau, tatrādhaḥkāyaśoṣo daurbalyācca maraṇaṃ; adhaḥpārśvāntarapratibaddhau jaghanapārśvamadhyayostiryagūrdhvaṃ ca jaghanāt pārśvasandhī, tatra lohitapūrṇakoṣṭhatayā mriyate; stanamūlādṛjūbhayataḥ pṛṣṭhavaṃśasya bṛhatī, tatra śoṇitātipravṛttinimittairupadravairmriyate; pṛṣṭhopari pṛṣṭhavaṃśamubhayatastrikasambaddhe aṃsaphalake, tatra bāhvoḥ svāpaśoṣau <note place="foot" type="variant" n="44">‘svāpaḥ śoṣo vā’ iti pā.</note>; bāhumūrdhagrīvāmadhyeṃ'sapīṭhaskandhabandhanāvaṃsau, tatra stabdhabāhutā; evametāni caturdaśa pṛṣṭhamarmāṇi vyākhyātāni ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">ata ūrdhvamūrdhvajatrugatāni vyākhyāsyāmaḥ- tatra kaṇṭhanāḍīmubhayataścatasro dhamanyo dve nīle dve ca manye vyatyāsena <note place="foot" type="variant" n="49">‘nāma vyatyayena’ iti pā.</note>, tatra mūkatā svaravaikṛtamarasagrāhitā ca; grīvāyāmubhayataścatasraḥ <note place="foot" type="variant" n="50">‘catasraścatasraḥ’ iti pā.</note> sirā mātṛkāḥ, tatra sadyomaraṇaṃ; śirogrīvayoḥ sandhāne kṛkāṭike, tatra calamūrdhatā; karṇapṛṣṭhato'dhaḥsaṃśrite vidhure, tatra bādhiryaṃ; ghrāṇamārgamubhayataḥ srotomārgapratibaddhe abhyantarataḥ phaṇe, tatra gandhājñānaṃ; bhrūpucchāntayoradho'kṣṇorbāhyato'pāṅgau, tatrāndhyaṃ dṛṣṭayupaghāto vā; bhruvorupari nimnayorāvartau nāma, tatrāpyāndhyaṃ dṛṣṭayupaghāto vā; bhruvorantayorupari <note place="foot" type="variant" n="51">bhruvorantopari’ iti pā.</note> karṇalalāṭayormadhye śaṅkhau, tatra sadyomaraṇaṃ; śaṅkhayorupari keśānta utkṣepau, tatra saśalyo jīvet pākāt patitaśalyo vā noddhṛtaśalyaḥ; bhruvormadhye sthapanī, tatrotkṣepavat; pañca sandhayaḥ śirasi vibhaktāḥ sīmantā nāma, tatronmādabhayacittanāśairmaraṇaṃ; ghrāṇaśrotrākṣijihvāsantarpaṇīnāṃ sirāṇāṃ madhye sirāsannipātaḥ śṛṅgāṭakāni <note place="foot" type="variant" n="52">‘śṛṅgāṭakasañjñaścaturdhā, tatrāpi’ iti pā.</note>, tāni catvāri marmāṇi, tatrāpi sadyomaraṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="53">‘sadya eva’ iti pā.</note>; mastakābhyantaropariṣṭhāt sirāsandhisannipāto romāvarto'dhipatiḥ, tatrāpi sadya eva <note place="foot" type="variant" n="54">‘sadyo maraṇaṃ’ iti pā.</note>| evametāni saptatriṃśadūrdhvajatrugatāni marmāṇi vyākhyātāni ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">bhavanti cātra ślokāḥ- urvyaḥ śirāṃsi viṭape ca sakakṣapārśve ekaikamaṅgulamitaṃ stanapūrvamūlam | viddhyaṅguladvayamitaṃ maṇibandhagulphaṃ trīṇyeva jānu saparaṃ saha kūrparābhyām ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">hṛdbastikūrcagudanābhi vadanti mūrdhni catvāri pañca ca gale daśa yāni ca dve | tāni svapāṇitalakuñcitasammitāni śeṣāṇyavehi parivistarato'ṅgulārdham ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">etatpramāṇamabhivīkṣya vadanti tajjñāḥ śastreṇa karmakaraṇaṃ parihṛtya kāryam | pārśvābhighātitamapīha nihanti marma tasmāddhi marmasadanaṃ parivarjanīyam ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">chinneṣu pāṇicaraṇeṣu sirā <note place="foot" type="variant" n="56">‘sirāmukhāṇāmākuñcanāt khalu nṛṇāmasṛgalpameti| chinneṣu pāṇicaraṇeṣu bhavantyatastu nāleṣu vṛttamathiteṣu yathotpaleṣu’ iti tā.</note> narāṇāṃ saṅkocamīyurasṛgalpamato nireti | prāpyāmitavyasanamugramato manuṣyāḥ sañcchinnaśākhataruvannidhanaṃ na yānti ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">kṣipreṣu tatra sataleṣu hateṣu raktaṃ gacchatyatīva pavanaśca rujaṃ karoti | evaṃ vināśamupayānti hi tatra viddhā vṛkṣā ivāyudhanipātanikṛttamūlāḥ ||32||</seg> tasmāttayorabhihatasya tu pāṇipādaṃ chettavyamāśu maṇibandhanagulphadeśe |33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">marmāṇi śalyaviṣayārdhamudāharanti yasmācca marmasu hatā na bhavanti sadyaḥ ||33||</seg> jīvanti tatra yadi vaidyaguṇena kecitte prāpnuvanti vikalatvamasaṃśayaṃ hi |34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">sambhinnajarjaritakoṣṭhaśiraḥkapālā jīvanti śastranihataiśca śarīradeśaiḥ ||34||</seg> chinnaiśca sakthibhujapādakarairaśeṣairyeṣāṃ <note place="foot" type="variant" n="57">‘...raśeṣaṃ’ iti pā.</note> na marmasu <note place="foot" type="variant" n="58">‘marmapatitā’ iti pā.</note> kṛtā vividhāḥ prahārāḥ |35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">somamārutatejāṃsi rajaḥsattvatamāṃsi ca | marmasu prāyaśaḥ puṃsāṃ bhūtātmā cāvatiṣṭhate ||35||</seg> marmasvabhihatāstasmānna jīvanti śarīriṇaḥ |36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">indriyārtheṣvasamprāptirmanobuddhiviparyayaḥ <note place="foot" type="variant" n="59">‘asaṃvittiḥ’ iti tā.</note>||36||</seg> <seg type="unit" n="37">rujaśca vividhāstīvrā bhavantyāśuhare hate | hate kālāntaraghne tu dhruvaṃ dhātukṣayo nṛṇām ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">tato dhātukṣayājjanturvedanābhiśca naśyati | hate vaikalyajanane kevalaṃ vaidyanaipuṇāt ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">śarīraṃ kriyayā yuktaṃ vikalatvamavāpnuyāt | viśalyaghne tu vijñeyaṃ pūrvoktaṃ yacca kāraṇam ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">rujākarāṇi marmāṇi kṣatāni vividhā rujaḥ | kurvantyante ca vaikalyaṃ kuvaidyavaśago yadi ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">chedabhedābhighātebhyo dahanāddāraṇādapi | upaghātaṃ vijānīyānmarmaṇāṃ tulyalakṣaṇam ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">marmābhighātastu na kaścidasti yo'lpātyayo vā'pi niratyayo vā | prāyeṇa marmasvabhitāḍitāstu vaikalyamṛcchantyathavā mriyante ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">marmāṇyadhiṣṭhāya hi ye vikārā mūrcchanti kāye vividhā narāṇām | prāyeṇa te kṛcchratamā bhavanti narasya yatnairapi sādhyamānāḥ ||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne pratyekamarmanirdeśaśārīraṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ ||6||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="7" xml:id="su.3.7">
          <head>sirāvarṇavibhaktiśārīram</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ sirāvarṇavibhaktiśārīraṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘sirāvarṇavibhakti nāma śārīraṃ’ iti pā.</note> vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">sapta sirāśatāni bhavanti; yābhiridaṃ śarīramārāma iva jalahāriṇībhiḥ kedāra iva ca kulyābhirupasnihyate'nugṛhyate cākuñcanaprasāraṇādibhirviśeṣaiḥ; drumapatrasevanīnāmiva tāsāṃ pratānāḥ; tāsāṃ nābhirmūlaṃ, tataśca prasarantyūrdhvamadhastiryak ca ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">bhavataścātra ślokau- yāvatyastu sirāḥ kāye sambhavanti śarīriṇām | nābhyāṃ sarvā nibaddhāstāḥ pratanvanti <note place="foot" type="variant" n="2">‘pravartante’ iti pā.</note> samantataḥ ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">nābhisthāḥ prāṇināṃ prāṇāḥ prāṇānnābhirvyupāśritā | sirābhirāvṛtā nābhiścakranābhirivārakaiḥ ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tāsāṃ mūlasirāścatvāriṃśat; tāsāṃ vātavāhinyo daśa, pittavāhinyo daśa, kaphavāhinyo daśa, daśa raktavāhinyaḥ | tāsāṃ tu vātavāhinīnāṃ vātasthānagatānāṃ pañcasaptatiśataṃ bhavati, tāvatya eva pittavāhinyaḥ pittasthāne, kaphavāhinyaśca kaphasthāne, raktavāhinyaśca yakṛtplīhnoḥ; evametāni sapta sirāśatāni ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tatra vātavāhinyaḥ sirā ekasmin sakthni pañcaviṃśatiḥ; etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau | viśeṣatastu koṣṭhe catustriṃśat; tāsāṃ gudameḍhrāśritāḥ śroṇyāmaṣṭau, dve dve pārśvayoḥ, ṣaṭ pṛṣṭhe, tāvatya evodare, daśa vakṣasi | ekacatvāriṃśajjatruṇa ūrdhvaṃ; tāsāṃ caturdaśa grīvāyāṃ, karṇayoścatasraḥ, nava <note place="foot" type="variant" n="4">‘tāsāmaṣṭau jihvāyāṃ, nava nāsāyāṃ, dve grīvāyāṃ, hanvoścatasraḥ, netrayoḥ ṣaṭ, lalāṭe tisraḥ, karṇayoścatasraḥ, dve śaṅkhayoḥ, tisraḥ śirasi’ iti tā.</note> jihvāyāṃ, ṣaṇ nāsikāyāṃ, aṣṭau netrayoḥ, evametat pañcasaptatiśataṃ vātavāhinīnāṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘vātavahānāṃ iti pā.</note> sirāṇāṃ vyākhyātaṃ bhavati | eṣa eva vibhāgaḥ śeṣāṇāmapi | viśeṣatastu pittavāhinyo netrayordaśa, karṇayordve; evaṃ raktavahāḥ kaphavahāśca | evametāni sapta sirāśatāni savibhāgāni vyākhyātāni ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">bhavanti cātra- kriyāṇāmapratīghātamamohaṃ buddhikarmaṇām | karotyanyān guṇāṃścāpi svāḥ sirāḥ pavanaścaran ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">yadā <note place="foot" type="variant" n="6">‘yadā vāyuraduṣṭastu sevate svavahāḥ sirāḥ| tadā tu balavarṇaujaḥ prasīdecca manastathā’ iti tā.</note> tu kupito vāyuḥ svāḥ sirāḥ pratipadyate | tadā'sya vividhā rogā jāyante vātasambhavāḥ ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">bhrājiṣṇutāmannarucimagnidīptimarogatām | saṃsarpat svāḥ sirāḥ pittaṃ kuryāccānyān guṇānapi ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">yadā <note place="foot" type="variant" n="7">‘yadā tvakupitaṃ pittaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ| avyāpannastadā'gnistu samyak pacati bhojanam| karotyanyān guṇāṃścāpi pittamātmasirāścaran’ iti tā.</note> prakupitaṃ pittaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ | tadā'sya vividhā rogā jāyante pittasambhavāḥ ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">snehamaṅgeṣu sandhīnāṃ sthairyaṃ balamudīrṇatām | karotyanyān guṇāṃścāpi balāsaḥ svāḥ sirāścaran ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">yadā <note place="foot" type="variant" n="8">‘yadā tvakupitaḥ śleṣmā svāḥ sirāḥ samprapadhyate| āśayāḥ sandhayaścaiva vartante'sya nirāmayāḥ||’ iti tā.</note> tu kupitaḥ śleṣmā svāḥ sirāḥ pratipadyate | tadā'sya vividhā rogā jāyante śleṣmasambhavāḥ ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">dhātūnāṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘yadā tvakupittaṃ raktaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ| tadā samyak prajānāti sparśanānāṃ śubhāśubham| varṇaprasādanaṃ sthairyaṃ dhātūnāṃ puṣṭimeva ca| karotyanyān guṇāṃścāpi raktamātmasirāścaran’ iti tā.</note> pūraṇaṃ varṇaṃ sparśajñānamasaṃśayam | svāḥ sirāḥ sañcaradraktaṃ kuryāccānyān guṇānapi ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">yadā tu kupitaṃ raktaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ | tadā'sya vividhā rogā jāyante raktasambhavāḥ ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">na hi vātaṃ sirāḥ kāścinna pittaṃ kevalaṃ tathā | śleṣmāṇaṃ vā vahantyetā ataḥ sarvavahāḥ smṛtāḥ ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">praduṣṭānāṃ hi doṣāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘doṣāṇāmucchritānāṃ’ iti pā.</note> mūrcchitānāṃ pradhāvatām | dhruvamunmārgagamanamataḥ sarvavahāḥ smṛtāḥ ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">tatrāruṇā <note place="foot" type="variant" n="11">‘tatrāruṇā vātavahā nīlāḥ pittavahāḥsirāḥ| asrugvahāstu rohiṇyo gauryaḥ śleṣmavahāḥ sirāḥ’ iti tā.</note> vātavahāḥ pūryante vāyunā sirāḥ | pittāduṣṇāśca nīlāśca, śītā gauryaḥ sthirāḥ kaphāt asṛgvahāstu rohiṇyaḥ sirā nātyuṣṇaśītalāḥ ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi na vidhyedyāḥ <note place="foot" type="variant" n="12">‘vyadhedyāḥ’ iti pā.</note> sirā bhiṣak | vaikalyaṃ maraṇaṃ cāpi <note place="foot" type="variant" n="13">‘cāśu’ iti pā.</note> vyadhāttāsāṃ dhruvaṃ bhavet ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">sirāśatāni catvāri vidyācchākhāsu buddhimān | ṣaṭtriṃśacca śataṃ koṣṭhe catuḥṣaṣṭaṃ ca mūrdhani ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">śākhāsu ṣoḍaśa sirāḥ koṣṭhe dvātriṃśadeva tu | pañcāśajjatruṇaścordhvamavyadhyāḥ <note place="foot" type="variant" n="14">‘jatrorūrdhvaṃ tu pañcāśadavyadhyāḥ parikīrtitāḥ| vaikalyaṃ maraṇaṃ vā''śu vyadhāttāsāṃ dhruvaṃ bhavet’ iti tā.</note> parikīrtitāḥ ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">tatra sirāśatamekasmin sakthni bhavati; tāsāṃ jāladharā tvekā, tisraścābhyantarāḥ- tatrorvīsañjñe dve, lohitākṣasañjñā <note place="foot" type="variant" n="15">‘lohitākṣasañjñākā’ iti pā.</note> caikā, tāstvavyadhyāḥ; etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; evamaśastrakṛtyāḥ ṣoḍaśa śākhāsu | dvātriṃśacchroṇyāṃ, tāsāmaṣṭāvaśastrakṛtyāḥ- dve dve viṭapayoḥ <note place="foot" type="variant" n="16">‘vaṅkṣaṇaviṭapayoḥ’ iti tā.</note>, kaṭīkataruṇayośca; aṣṭāvaṣṭāvekaikasmin pārśve, tāsāmekaikāmūrdhvagāṃ pariharet, pārśvasandhigate ca dve; catasro viṃśatiśca pṛṣṭhe <note place="foot" type="variant" n="17">‘pṛṣṭhe’ iti na paṭhyate keṣucitpustakeṣu</note> pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ, tāsāmūrdhvagāminyau dve dve pariharedbṛhatīsire; tāvatya evodare, tāsāṃ meḍhropari romarājīmubhayato dve dve pariharet; catvāriṃśadvakṣasi, tāsāṃ caturdaśāśastrakṛtyāḥ- hṛdaye dve, dve dve stanamūle, stanarohitāpalāpastambheṣūbhayato'ṣṭau; evaṃ dvātriṃśadaśastrakṛtyāḥ pṛṣṭhodaroraḥsu bhavanti | catuḥṣaṣṭaṃ sirāśataṃ jatruṇa ūrdhvaṃ bhavati; tatra ṣaṭpañcāśacchirodharāyāṃ <note place="foot" type="variant" n="18">‘tatrāṣṭapañcāśat’ iti pā.</note>, tāsāmaṣṭau catasraśca marmasañjñāḥ pariharet, dve kṛkāṭikayoḥ, dve vidhurayoḥ, evaṃ grīvāyāṃ ṣoḍaśāvyadhyāḥ; hanvorubhayato'ṣṭāvaṣṭau, tāsāṃ tu sandhidhamanyau dve dve pariharet; ṣaṭtriṃśajjihvāyāṃ, tāsāmadhaḥ ṣoḍaśāśastrakṛtyāḥ, rasavahe dve, vāgvahe ca dve; dvirdvādaśa nāsāyāṃ, tāsāmaupanāsikyaścatasraḥ pariharet, tāsāmeva ca tālunyekāṃ mṛdāvuddeśe; aṣṭatriṃśadubhayornetrayoḥ <note place="foot" type="variant" n="19">‘ṣaṭtriṃśadubhayornetrayoḥ’ iti pā.</note>, tāsāmekaikāmapāṅgayoḥ pariharet; karṇayordaśa, tāsāṃ śabdavāhinīmekaikāṃ pariharet; nāsānetragatāstu lalāṭe ṣaṣṭiḥ, tāsāṃ keśāntānugatāścatasra, āvartayorekaikā, sthapanyāṃ caikā parihartavyā; śaṅkhayordaśa, tāsāṃ śaṅkhasandhigatāmekaikāṃ pariharet; dvādaśa mūrdhni, tāsāmutkṣepayordve pariharet, sīmanteṣvekaikām, ekāmadhipatāviti; evamaśastrakṛtyāḥ pañcāśajjatruṇa ūrdhvamiti ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">bhavati cātra- vyāpnuvantyabhito dehaṃ nābhitaḥ prasṛtāḥ sirāḥ | pratānāḥ padminīkandādbisādīnāṃ yathā jalam <note place="foot" type="variant" n="25">asyāgre tāḍapatrapustake ‘sirāśatānāṃ saptānāṃ śarīreṣu śarīriṇām| aśastrakṛtyā navatistathā'ṣṭau ca vinidiṃśet|| spandinyo jaladhāriṇyo yāśca marmasamāśritāḥ| avyadhyāstā vijānīyāt snāysandhigatāśca yāḥ|| vaikalyaṃ maraṇaṃ cāpi vyadhādāsāṃ ghruvaṃ bhavet’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate</note>||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne sirāvarṇavibhaktiśārīraṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ ||7||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="8" xml:id="su.3.8">
          <head>sirāvyadhavidhiśārīram</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ sirāvyadhavidhiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">bālasthavirarūkṣakṣatakṣīṇabhīrupariśrāntamadyapādhvastrīkarśitavamitaviriktāsthāpitānuvāsitajāgaritaklībakṛśagarbhiṇīnāṃ kāsaśvāsaśoṣapravṛddhajvarākṣepakapakṣāghātopavāsapipāsāmūrcchāprapīḍitānāṃ ca sirāṃ na vidhyet <note place="foot" type="variant" n="1">asyāgre tā. pustake ‘kiṃ kāraṇaṃ? eṣāṃ tu khalu vedhādindriyasammohaḥ śoṣo vā bhavati, raktapittino raktātyayādvātaprakopo mṛtyurvā sirāvedhena sambhavet’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate</note>, yāścāvyadhyāḥ, vyadhyāścādṛṣṭāḥ, dṛṣṭāścāyantritāḥ, yantritāścānutthitā iti ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">śoṇitāvasekasādhyāśca ye vikārāḥ prāgabhihitāsteṣu cāpakveṣvanyeṣu cānukteṣu yathābhyāsaṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘yathābhyāsamanatyayaṃ ca’ iti tā.</note> yathānyāyaṃ ca sirāṃ vidhyet ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">pratiṣiddhānāmapi ca viṣopasarge ātyayike ca sirāvyadhanamapratiṣiddham ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tatra snigdhasvinnamāturaṃ yathādoṣapratyanīkaṃ dravaprāyamannaṃ bhuktavantaṃ yavāgūṃ pītavantaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘pratipītaṃ’ iti pā.</note> vā yathākālamupasthāpyāsīnaṃ sthitaṃ vā prāṇānabādhamāno vastrapaṭṭacarmāntarvalkalalatānāmanyatamena yantrayitvā nātigāḍhaṃ nātiśithilaṃ śarīrapradeśamāsādya prāptaṃ śastramādāya <note place="foot" type="variant" n="4">‘yathoktaṃ śastraṃ gṛhītvā’ iti pā.| ‘vidhivacchastramādāya yathoktāṃ sirāṃ’ iti tā.</note> sirāṃ vidhyet ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">naivātiśīte nātyuṣṇe na pravāte na cābhrite | sirāṇāṃ vyadhanaṃ kāryamaroge vā kadācana ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tatra vyadhyasiraṃ puruṣaṃ pratyādityamukhamaratnimātrocchrite upaveśyāsane sakthnorākuñcitayorniveśya <note place="foot" type="variant" n="5">‘sakthnorākuñcitayorupari kūrparasandhidvayaṃ niveśya’ iti pā.</note> kūrpare sandhidvayasyopari hastāvantargūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭī manyayoḥ sthāpayitvā yantraṇaśāṭakaṃ grīvāmuṣṭyorupari parikṣipyānyena puruṣeṇa paścātsthitena vāmahastenottānena śāṭakāntadvayaṃ grāhayitvā tato brūyāt- dakṣiṇahastena sirotthāpanārthaṃ nātyāyataśithilaṃ yantramāveṣṭayeti, asṛksrāvaṇārthaṃ ca yantraṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘yantraṃ pīḍayeti’ iti, ‘pṛṣṭhamadhye ca pīḍayet’ iti ca pā.</note> pṛṣṭhamadhye pīḍayeti, karmapuruṣaṃ ca vāyupūrṇamukhaṃ sthāpayet <note place="foot" type="variant" n="7">‘karmapuruṣasya mukhaṃ vāyunā pūrayet’ iti pā.</note>; eṣa uttamāṅgagatānāmantarmukhavarjānāṃ sirāṇāṃ vyadhane yantraṇavidhiḥ | pādavyadhyasirasya pādaṃ same sthāne susthitaṃ sthāpayitvā'nyaṃ pādamīṣatsaṅkucitamuccaiḥ kṛtvā vyadhyasiraṃ pādaṃ jānusandheradhaḥ śāṭakenāveṣṭya hastābhyāṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘hastābhyāṃ vā prapīḍya gulphaṃ’ iti pā.</note> prapīḍya gulphaṃ vyadhyapradeśasyopari caturaṅgule plotādīnāmanyatamena baddhvā vā pādasirāṃ vidhyet | athopariṣṭhāddhastau gūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭī samyagāsane sthāpayitvā sukhopaviṣṭasya pūrvavadyantraṃ baddhvā hastasirāṃ vidhyet | gṛdhrasīviśvācyoḥ saṅkucitajānukūrparasya | śroṇīpṛṣṭhaskandheṣūnnāmitapṛṣṭhasyāvākśiraskasyopaviṣṭasya | visphūrjitapṛṣṭhasya vidhyet | udarorasoḥ prasāritoraskasyonnāmitaśiraskasya visphūrjitadehasya | bāhubhyāmavalambamānadehasya pārśvayoḥ | anāmitameḍhrasya meḍhre | unnamitavidaṣṭajihvāgrasyādhojihvāyām <note place="foot" type="variant" n="9">‘adhojihvāyāḥ’ iti pā.</note>| ativyāttānanasya tāluni dantamūleṣu ca | evaṃ yantropāyānanyāṃśca <note place="foot" type="variant" n="10">‘bandhopāyān’ iti pā.</note> sirotthāpanahetūn buddhyā'vekṣya śarīravaśena vyādhivaśena ca vidadhyāt ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">māṃsaleṣvavakāśeṣu yavamātraṃ śastraṃ nidadhyāt, ato'nyathā'rdhayavamātraṃ vrīhimātraṃ vā vrīhimukhena, asthnāmupari kuṭhārikayā vidhyedardhayavamātram ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">vyabhre varṣāsu vidhyettu grīṣmakāle tu śītale | hemantakāle madhyāhne śastrakālāstrayaḥ smṛtāḥ ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">samyakśastranipātena dhārayā yā sravedasṛk | muhūrtaṃ ruddhā tiṣṭhecca suviddhāṃ tāṃ vinirdiśet ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">yathā kusumbhapuṣpebhyaḥ pūrvaṃ sravati pītikā | tathā sirāsu viddhāsu duṣṭamagre pravartate ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">mūrcchitasyātibhītasya śrāntasya tṛṣitasya ca | na vahanti sirā viddhāstathā'nutthitayantritāḥ ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">kṣīṇasya bahudoṣasya mūrcchayā'bhihatasya <note place="foot" type="variant" n="12">‘vihatasya’ iti pā.</note> ca | bhūyo'parāhṇe visrāvyā sā'paredyustryahe'pi <note place="foot" type="variant" n="13">‘hyaparedyuḥ’ iti pā.</note> vā ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">raktaṃ saśeṣadoṣaṃ tu kuryādapi vicakṣaṇaḥ | na cātiniḥsrutaṃ kuryāccheṣaṃ saṃśamanairjayet ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">balino bahudoṣasya vayaḥsthasya śarīriṇaḥ | paraṃ pramāṇamicchanti prasthaṃ śoṇitamokṣaṇe ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">tatra pādadāhapādaharṣacippavisarpavātaśoṇitavātakaṇṭakavicarcikāpādadārīprabhṛtiṣu <note place="foot" type="variant" n="14">atra ‘visarpa’ śabdo hastalikhitapustakeṣu na paṭhyate</note> kṣipramarmaṇa upariṣṭhād dvyaṅgule vrīhimukhena sirāṃ vidhyet, ślīpade taccikitsite yathā vakṣyate, kroṣṭukaśiraḥ- khañjapaṅgulavātavedanāsu jaṅghāyāṃ gulphasyopari caturaṅgule, apacyāmindrabasteradhastād dvyaṅgule, jānusandheruparyadho vā caturaṅgule gṛdhrasyāṃ, ūrumūlasaṃśritāṃ galagaṇḍe, etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; viśeṣatastu vāmabāhau kūrparasandherabhyantarato bāhumadhye plīhni kaniṣṭhikānāmikayormadhye vā, evaṃ dakṣiṇabāhau yakṛddālye (kaphodare <note place="foot" type="variant" n="15">‘atra ‘yakṛddālye kaphodare ca’ ityanākaraḥ pāṭhaḥ, kaphodare sirāvyadhasyānupayogāt’ iti hārāṇacandraḥ</note> ca,) etāmeva ca kāsaśvāsayorapyādiśanti, gṛdhrasyāmiva viśvācyāṃ, śroṇiṃ prati samantād dvyaṅgule pravāhikāyāṃ śūlinyāṃ, parivartikopadaṃśaśūkadoṣaśukravyāpatsu meḍhramadhye, (vṛṣaṇayoḥ pārśve mūtravṛddhyāṃ, nābheradhaścaturaṅgule sevanyā vāmapārśve dakodare <note place="foot" type="variant" n="16">‘aho guroraśrutasuśrutaḥ kaścinmūtravṛddhayāṃ dakodare ca doṣodakāvasecanārthaṃ vidhitsite vyadhana eva sirāvyadhaṃ manyamāno'tra ‘vṛṣaṇayoḥ pārśve mūtravṛdhdyāṃ tathā ‘nābheścaturaṅgule sevanyā vāmapārśve dakodare’ ityaśrutapūrvamasamañjasamācakṣāṇaḥ svasyaivāśrutatvamadṛṣṭakarmatvamasthānavāditvena punarvyadhyasiratvaṃ cākhyāpayatīti’ iti hārāṇacandraḥ</note>,) vāmapārśve kakṣāstanayorantare'ntarvidradhau pārśvaśūle ca, bāhuśoṣāvabāhukayorapyeke vadantyaṃsayorantare, trikasandhimadhyagatāṃ tṛtīyake, adhaḥskandhasandhigatāmanyatarapārśvasaṃsthitāṃ <note place="foot" type="variant" n="17">‘... saṃsṛtāṃ’ iti, ‘... saṃśritāṃ’ iti ca pā.</note> caturthake, hanusandhimadhyagatāmapasmāre, śaṅkhakeśāntasandhigatāmuro'pāṅgalalāṭeṣu conmāde, jihvārogeṣvadhojihvāyāṃ dantavyādhiṣu ca, tāluni tālavyeṣu, karṇayorupari samantāt karṇaśūle tadrogeṣu ca, gandhāgrahaṇe nāsārogeṣu ca nāsāgre, timirākṣipākaprabhṛtiṣvakṣyāmayeṣūpanāsike lālāṭyāmapāṅgyāṃ vā, etā eva śirorogādhimanthaprabhṛtiṣu rogeṣviti ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">duṣṭavyadhā viṃśatiḥ- durviddhā'tividvā kuñcitā piccitā kuṭṭitā'prasrutā'tyudīrṇā'nte viddhā pariśuṣkā kūṇitā vepitā'nutthitaviddhā śastrahatā tiryagviddhāviddhā'vyadhyā <note place="foot" type="variant" n="18">‘...'paviddhā’ iti pā.</note> vidrutā dhenukā punaḥ punarviddhā sirāsnāyvasthisandhimarmasu ceti ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">tatra yā sūkṣmaśastraviddhā'vyaktamasṛk <note place="foot" type="variant" n="19">‘na vyaktamasṛk’ iti pā.</note> sravati rujāśophavatī ca sā durviddhā, pramāṇātiriktaviddhāyāmantaḥ praviśati śoṇitaṃ śoṇitātipravṛttirvā <note place="foot" type="variant" n="20">‘atipravṛttaśoṇitā’ iti pā.</note> sā'tividdhā, kuñcitāyāmapyevaṃ, kuṇṭhaśastrapramathitā pṛthulībhāvamāpannā piccitā, anāsāditā punaḥ punarantayośca bahuśaḥ śastrābhihatā kuṭṭitā, śītabhayamūrcchābhirapravṛttaśoṇitā aprasrutā, tīkṣṇamahāmukhaśastraviddhā'tyudīrṇā, alparaktasrāviṇyanteviddhā, kṣīṇaśoṇitasyānilapūrṇā pariśuṣkā, caturbhāgāsāditā kiñcitpravṛttaśoṇitā kūṇitā, duḥsthānabandhanādvepamānāyāḥ śoṇitasammoho bhavati sā vepitā, anutthitaviddhāyāmapyevaṃ, chinnā'tipravṛttaśoṇitā kriyāsaṅgakarī śastrahatā, tiryakpraṇihitaśastrā kiñciccheṣā tiryagviddhā, bahuśaḥ kṣatā hīnaśastrapraṇidhānenāviddhā, aśastrakṛtyā avyadhyā, anavasthitaviddhā vidrutā, pradeśasya bahuśo'vaghaṭṭanādārohadvyadhā muhurmuhuḥ śoṇitasrāvā dhenukā, sūkṣmaśastravyadhanādbahuśo bhinnā <note place="foot" type="variant" n="21">‘vicchinnā’ iti pā.</note> punaḥ punarviddhā, snāyvasthisirāsandhimarmasu viddhā rujāṃ śophaṃ vaikalyaṃ maraṇaṃ cāpādayati ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">bhavanti cātra- sirāsu śikṣito nāsti calā hyetāḥ svabhāvataḥ | matsyavat parivartante tasmādyatnena tāḍayet ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">ajānatā gṛhīte tu śastre kāyanipātite | bhavanti vyāpadaścaitā bahavaścāpyupadravāḥ ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">snehādibhiḥ kriyāyogairna tathā lepanairapi | yāntyāśu vyādhayaḥ śāntiṃ yathā samyak sirāvyadhāt ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">sirāvyadhaścikitsārdhaṃ śalyatantre prakīrtitaḥ | yathā praṇihitaḥ samyagbastiḥ kāyacikitsite ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">tatra snigdhasvinnavāntaviriktāsthāpitānuvasitasirāviddhaiḥ parihartavyāni- krodhāyāsamaithunadivāsvapnavāgvyāyāmayānādhyayanasthānāsanacaṅkramaṇaśītavātātapaviruddhāsātmyājīrṇānyābalalābhāt <note place="foot" type="variant" n="23">‘...divāsvapnavyāyāma...’ iti pā.</note>, māsameke manyante | eteṣāṃ vistaramupariṣṭhādvakṣyāmaḥ ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">sirāviṣāṇatumbaistu jalaukābhiḥ padaistathā | avagāḍhaṃ yathāpūrvaṃ nirharedduṣṭaśoṇitam ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">avagāḍhe jalaukā syāt pracchannaṃ piṇḍite hitam | sirā'ṅgavyāpake rakte śṛṅgālābū tvaci sthite ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne sirāvyadhavidhiśārīraṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ ||8||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="9" xml:id="su.3.9">
          <head>dhamanīvyākaraṇaśārīram</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto dhamanīvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">caturviṃśatirdhamanyo nābhiprabhavā abhihitāḥ | tatra kecidāhuḥ- sirādhamanīsrotasāmavibhāgaḥ, sirāvikārā eva hi dhamanyaḥ srotāṃsi ceti | tattu na samyak, anyā eva hi dhamanyaḥ srotāṃsi ca sirābhyaḥ; kasmāt? vyañjanānyatvān, mūlasanniyamāt, karmavaiśeṣyāt, āgamācca; kevalaṃ tu parasparasannikarṣāt sadṛśāgamakarmatvāt saukṣmyācca vibhaktakarmaṇāmapyavibhāga iva karmasu bhavati ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tāsāṃ tu khalu nābhiprabhavāṇāṃ dhamanīnāmūrdhvagā daśa, daśa cādhogāminyaḥ, catasrastiryaggāḥ ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">ūrdhvagāḥ śabdasparśarūparasagandhapraśvāsocchvāsajṛmbhitakṣuddhasitakathitaruditādīn viśeṣānabhivahantyaḥ śarīraṃ dhārayanti | tāstu hṛdayamabhiprapannāstridhā jāyante, tāstriṃśat | tāsāṃ tu vātapittakaphaśoṇitarasān dve dve vahatastā daśa, śabdarūparasagandhānaṣṭābhirgṛhṇīte, dvābhyāṃ bhāṣate, dvābhyāṃ ghoṣaṃ karoti, dvābhyāṃ svapiti, dvābhyāṃ pratibudhyate, dve cāśruvāhinyau, dve stanyaṃ striyā vahataḥ stanasaṃśrite, te eva śukraṃ narasya stanābhyāmabhivahataḥ, tāstvetāstriṃśat savibhāgā vyākhyātāḥ | etābhirūrdhvaṃ nābherudarapārśvapṛṣṭhoraḥskandhagrīvābāhavo dhāryante yāpyante ca ||5||</seg> bhavati cātra- ūrdhvaṅgamāstu kurvanti karmāṇyetāni sarvaśaḥ |6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">adhogamāstu vakṣyāmi karma cāsāṃ yathāyatham <note place="foot" type="variant" n="5">‘yathātatham’ iti pā.</note>||6||</seg> <seg type="unit" n="7">adhogamāstu vātamūtrapurīṣaśukrārtavādīnyadho vahanti | tāstu pittāśayamabhiprapannāstatrasthamevānnapānarasaṃ vipakvamauṣṇyādvivecayantyo'bhivahantyaḥ śarīraṃ tarpayanti, arpayanti cordhvagānāṃ tiryaggāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘cordhvagatānāṃ tiryaggatānāṃ’ iti pā.</note> ca, rasasthānaṃ cābhipūrayanti, mūtrapurīṣasvedāṃśca vivecayanti; āmapakvāśayāntare ca tridhā <note place="foot" type="variant" n="7">‘trividhā’ iti pā.</note> jāyante, tāstriṃśat; tāsāṃ tu vātapittakaphaśoṇitarasān dve dve vahatastā daśa, dve annavāhinyāvantrāśrite, toyavahe dve, mūtrabastimabhiprapanne mūtravahe dve, śukravahe dve śukraprādurbhāvāya, dve visargāya, te <note place="foot" type="variant" n="8">‘tā eva raktamabhivahanti’ iti pā.</note> eva raktamabhivahato visṛjataśca nārīṇāmārtavasañjñaṃ, dve varconirasanyau sthūlāntrapratibaddhe, aṣṭāvanyāstiryaggāminīnāṃ dhamanīnāṃ svedamarpayanti; tāstvetāstriṃśat savibhāgā vyākhyātāḥ | etābhiradhonābheḥ pakvāśayakaṭīmūtrapurīṣagudabastimeḍhrasakthīni dhāryante yāpyante ca ||7||</seg> bhavati cātra- adhogamāstu kurvanti karmāṇyetāni sarvaśaḥ |8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tiryaggāḥ sampravakṣyāmi karma cāsāṃ yathāyatham ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">tiryaggāṇāṃ tu catasṛṇāṃ dhamanīnāmekaikā śatadhā sahasradhā cottarottaraṃ vibhajyante, tāstvasaṅkhyeyāḥ, tābhiridaṃ śarīraṃ gavākṣitaṃ vibaddhamātataṃ ca, tāsāṃ mukhāni romakūpapratibaddhāni, yaiḥ svedamabhivahanti rasaṃ cābhitarpayantyantarbahiśca <note place="foot" type="variant" n="11">‘cāpi santaparyanti’ iti pā.</note>, taireva cābhyaṅgapariṣekāvagāhālepanavīryāṇyantaḥśarīramabhipratipadyante tvaci vipakvāni, taireva ca sparśaṃ sukhamasukhaṃ vā gṛhṇīte, tāstvetāścatasro dhamanyaḥ sarvāṅgagatāḥ savibhāgā vyākhyātāḥ ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">yathā svabhāvataḥ khāni mṛṇāleṣu biseṣu ca | dhamanīnāṃ tathā khāni raso yairupacīyate ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">pañcābhibhūtāstvatha pañcakṛtvaḥ pañcendriyaṃ pañcasu bhāvayanti | pañcendriyaṃ pañcasu bhāvayitvā pañcatvamāyānti vināśakāle ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">ata ūrdhvaṃ srotasāṃ mūlaviddhalakṣaṇamupadekṣyāmaḥ | tāni tu prāṇānnodakarasaraktamāṃsamedomūtrapurīṣaśukrārtavavahāni, yeṣvadhikāraḥ; ekeṣāṃ bahūni; eteṣāṃ viśeṣā bahavaḥ | tatra prāṇavahe dve, tayormūlaṃ hṛdayaṃ rasavāhinyaśca <note place="foot" type="variant" n="16">‘prāṇavāhinyaśca’ iti pā.</note> dhamanyaḥ, tatra viddhasyākrośanavinamanamohanabhramaṇavepanāni maraṇaṃ vā bhavati; annavahe dve, tayormūlamāmāśayo'nnavāhinyaśca dhamanyaḥ, tatra viddhasyādhmānaṃ śūlo'nnadveṣaśchardiḥ pipāsā''ndhyaṃ <note place="foot" type="variant" n="17">‘mūrchā’ iti tā.</note> maraṇaṃ ca; udakavahe dve, tayormūlaṃ tālu kloma ca, tatra viddhasya pipāsā <note place="foot" type="variant" n="18">‘pipāsā'sādhyā śyāvāṅgatā’ iti pā.</note> sadyomaraṇaṃ ca; rasavahe dve, tayormūlaṃ hṛdayaṃ rasavāhinyaśca dhamanyaḥ, tatra viddhasya śoṣaḥprāṇavahaviddhavacca maraṇaṃ talliṅgāni ca; raktavahe dve, tayormūlaṃ yakṛtplīhānau raktavāhinyaśca dhamanyaḥ <note place="foot" type="variant" n="19">‘raktavāhinyaśca dhamanyaḥ’ iti tā. pustake na paṭhyate</note>, tatra viddhasya śyāvāṅgatā jvaro dāhaḥ pāṇḍutā śoṇitāgamanaṃ <note place="foot" type="variant" n="20">‘śoṇitātigamanaṃ’ iti pā.</note> raktanetratā ca; māṃsavahe dve, tayormūlaṃ snāyutvacaṃ raktavahāśca <note place="foot" type="variant" n="21">‘raktavāhinyaśca’ iti pā.</note> dhamanyaḥ, tatra viddhasya śvayathurmāṃsaśoṣaḥ sirāgranthayo maraṇaṃ ca; medovahe dve, tayormūlaṃ kaṭī vṛkkau ca, tatra viddhasya svedāgamanaṃ snigdhāṅgatā tāluśoṣaḥ sthūlaśophatā pipāsā ca; mūtravahe dve, tayormūlaṃ bastirmeḍhraṃ ca, tatra viddhasyānaddhabastitā mūtranirodhaḥ stabdhameḍhratā ca; purīṣavahe dve, tayormūlaṃ pakvāśayo gudaṃ ca, tatra viddhasyānāho durgandhatā grathitāntratā ca; śukravahe dve, tayormūlaṃ stanau vṛṣaṇau ca, tatra viddhasya klībatā cirāt praseko raktaśukratā ca <note place="foot" type="variant" n="22">‘vā'prasekaśca’ iti pā.</note>; ārtavahe dve, tayormūlaṃ garbhāśaya ārtavavāhinyaśca dhamanyaḥ, tatra viddhāyā vandhyātvaṃ maithunāsahiṣṇutvamārtavanāśaśca; sevanīcchedādrujāprādurbhāvaḥ; bastigudaviddhalakṣaṇaṃ prāguktamiti | srotoviddhaṃ tu pratyākhyāyopacaret, uddhṛtaśalyaṃ tu kṣatavidhānenopacaret ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">bhavati cātra- mūlāt khādantaraṃ dehe prasṛtaṃ tvabhivāhi yat | strotastaditi vijñeyaṃ sirādhamanivarjitam ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne dhamanīvyākaraṇaśārīraṃ nāma navamo'dhyāyaḥ ||9||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="10" xml:id="su.3.10">
          <head>garbhiṇīvyākaraṇaśārīram</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto garbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">garbhiṇī prathamadivasāt prabhṛti nityaṃ prahṛṣṭā śucyalaṅkṛtā śuklavasanā śāntimaṅgaladevatābrāhmaṇaguruparā ca bhavet, malinavikṛtahīnagātrāṇi na spṛśet, durgandhadurdarśanāni pariharet, udvejanīyāśca kathāḥ, śuṣkaṃ paryuṣitaṃ kuthitaṃ klinnaṃ cānnaṃ nopabhuñjīta, bahirniṣkramaṇaṃ śūnyāgāracaityaśmaśānavṛkṣāśrayān krodhamayaśaskarāṃśca <note place="foot" type="variant" n="2">‘krodhabhayasaṅkarāṃśca bhāvān’ iti pā.</note> bhāvānuccairbhāṣyādikaṃ ca pariharedyāni ca garbhaṃ vyāpādayanti, na cābhīkṣṇaṃ tailābhyaṅgotsādanādīni seveta, na cāyāsayeccharīraṃ, pūrvoktāni ca pariharet, śayanāsanaṃ mṛdvāstaraṇaṃ nātyuccamapāśrayopetamasambādhaṃ ca vidadhyāt, hṛdyaṃ dravamadhuraprāyaṃ snigdhaṃ dīpanīyasaṃskṛtaṃ ca bhojanaṃ bhojayet, sāmānyametadāprasavāt ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">viśeṣatastu garbhiṇī prathamadvitīyatṛtīyamāseṣu madhuraśītadravaprāyamāhāramupaseveta; viśeṣatastu tṛtīye ṣaṣṭikaudanaṃ payasā bhojayet, caturthe dadhnā, pañcame payasā, ṣaṣṭhe sarpiṣetyeke; caturthe payonavanītasaṃsṛṣṭamāhārayejjāṅgalamāṃsasahitaṃ hṛdyamannaṃ ca bhojayet, pañcame kṣīrasarpiḥsaṃsṛṣṭaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘kṣīraṃ sarpiḥsaṃsṛṣṭaṃ’ iti pā.</note>, ṣaṣṭhe śvadaṃṣṭrāsiddhasya sarpiṣo mātrāṃ pāyayed yavāgūṃ vā, saptame sarpiḥ pṛthakparṇyādisiddham, evamāpyāyate garbhaḥ; aṣṭame badarodakena balātibalāśatapuṣpāpalalapayodadhimastutailalavaṇamadanaphalamadhughṛtamiśreṇāsthāpayet purāṇapurīṣaśuddhyarthamanulomanārthaṃ ca vāyoḥ, tataḥ payomadhurakaṣāyasiddhena <note place="foot" type="variant" n="4">payomadhukakaṣāyasiddhena’ iti pā.</note> tailenānuvāsayet, anulome hi vāyau sukhaṃ prasūyate nirupadravā ca bhavati, ata ūrdhvaṃ snigdhābhiryavāgūbhirjāṅgalarasaiścopakramedāprasavakālāt; evamupakrāntā snigdhā balavatī sukhamanupadravā prasūyate ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">navame māsi sūtikāgāramenāṃ praveśayet praśaste tithyādau | tatrāriṣṭaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘tatrāriṣṭamagāraṃ’ iti pā.</note> brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrāṇāṃ śvetaraktapītakṛṣṇeṣu bhūmipradeśeṣu bilvanyagrodhatindukabhallātakanirmitasarvāgāraṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘-nirmitasarvāṅgāraṃ’ iti pā.</note> yathāsaṅkhyaṃ tanmayaparyaṅkaṃ samupaliptabhittiṃ suvibhaktaparicchadaṃ prāgdvāraṃ dakṣiṇadvāraṃ vā'ṣṭahastāyataṃ caturhastavistṛtaṃ rakṣāmaṅgalasampannaṃ vidheyam ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">jāte hi śithile kukṣau mukte hṛdayabandhane | saśūle jaghane nārī jñeyā sā tu prajāyinī ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">tatropasthitaprasavāyāḥ kaṭīpṛṣṭhaṃ prati samantādvedanā bhavatyabhīkṣṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘bhavati, mūtramabhīkṣṇaṃ prasicyate’ iti pā.</note> purīṣapravṛttirmūtraṃ prasicyate yonimukhācchleṣmā ca ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">prajanayiṣyamāṇāṃ kṛtamaṅgalasvastivācanāṃ kumāraparivṛtāṃ punnāmaphalahastāṃ svabhyaktāmuṣṇodakapariṣiktāmathaināṃ sambhṛtāṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘saghṛtāṃ’ iti pā.</note> yavāgūmākaṇṭhāt pāyayet, tataḥ kṛtopadhāne mṛduni <note place="foot" type="variant" n="9">‘mṛduvistīrṇe’ iti pā.</note> vistīrṇe śayane sthitāmābhugnasakthīmuttānāmaśaṅkanīyāścatasraḥ striyaḥ pariṇatavayasaḥ prajananakuśalāḥ kartitanakhāḥ <note place="foot" type="variant" n="10">‘kalpitanakhyaḥ’ iti pā.</note> paricareyuriti ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">athāsyā viśikhāntaramanulomamanusukhamabhyajyānubrūyāccaitāmekā <note place="foot" type="variant" n="11">‘anumukhaṃ’ iti pā.</note> - subhage pravāhasveti, nacāprāptāvī pravāhasva, tato vimukte garbhanāḍīprabandhe saśūleṣu śroṇivaṅkṣaṇabastiśiraḥsu ca pravāhethāḥ śanaiḥ śanaiḥ, tato garbhanirgame pragāḍhaṃ, tato garbhe yonimukhaṃ prapanne gāḍhataramāviśalyabhāvāt; akālapravāhaṇādbadhiraṃ mūkaṃ kubjaṃ vyastahanumūrdhvābhighātinaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘vyastahanuṃ mūrdhābhighātinaṃ’ iti pā.</note> kāsaśvāsaśoṣopadrutaṃ vikaṭaṃ vā janayati ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">tatra pratilomamanulomayet, prāñjalamākarṣet ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">garbhasaṅge tu yoniṃ dhūpayet kṛṣṇasarpanirmokeṇa piṇḍītakena vā, badhnīyāddhiraṇyapuṣpīmūlaṃ hastapādayoḥ, dhārayet suvarcalāṃ viśalyāṃ vā ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">atha jātasyolbaṃ <note place="foot" type="variant" n="15">jātasyolbamapanīya mukhaṃ ca’ iti pā.</note> mukhaṃ ca saindhavasarpiṣā viśodhya, ghṛtāktaṃ mūrdhni picuṃ dadyāt; tato nābhināḍīmaṣṭāṅgulamāyamya sūtreṇa baddhvā chedayet, tatsūtraikadeśaṃ ca kumārasya <note place="foot" type="variant" n="16">‘kumārasya’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate</note> grīvāyāṃ samyag badhnīyāt ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">atha kumāraṃ śītābhiradbhirāśvāsya jātakarmaṇi kṛte madhusarpiranantacūrṇamaṅgulyā'nāmikayā <note place="foot" type="variant" n="17">‘aṅgulyā'nāmikayā’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate</note> lehayet; tato balātailenābhyajya, kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa sarvagandhodakena vā rūpyahemaprataptena vā vāriṇā snāpayedenaṃ kapitthapatrakaṣāyeṇa vā koṣṇena yathākālaṃ yathādoṣaṃ yathāvibhavaṃ ca ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">dhamanīnāṃ hṛdisthānāṃ vivṛtatvādanantaram | catūrātrāttrirātrādvā strīṇāṃ stanyaṃ pravartate ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">tasmāt prathame'hni madhusarpiranantamiśraṃ <note place="foot" type="variant" n="18">‘anantāmiśraṃ’ iti pā.</note> mantrapūtaṃ trikālaṃ pāyayet, dvitīye lakṣmaṇāsiddhaṃ sarpiḥ, tṛtīye ca; tataḥ prāṅnivāritastanyaṃ madhusarpiḥ svapāṇitalasammitaṃ dvikālaṃ pāyayet ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">atha sūtikāṃ balātailābhyaktāṃ vātaharauṣadhaniṣkvāthenopacaret | saśeṣadoṣāṃ tu tadahaḥ pippalīpippalīmūlahastipippalīcitrakaśṛṅgaveracūrṇaṃ guḍodakenoṣṇena <note place="foot" type="variant" n="20">‘snehavimiśraṃ guḍodakenoṣṇena’ iti, tathā ‘guḍodakenoṣṇodakena vā’ iti ca pā.</note> pāyayet, evaṃ dvirātraṃ trirātraṃ vā kuryādāduṣṭaśoṇitāt | viśuddhe tato vidārigandhādisiddhāṃ snehayavāgūṃ kṣīrayavāgūṃ vā pāyayettrirātram | tato yavakolakulatthasiddhena jāṅgalarasena śālyodanaṃ bhojayedbalamagnibalaṃ cāvekṣya | anena vidhinā'dhyardhamāsamupasaṃskṛtā vimuktāhārācārā vigatasūtikābhidhānā syāt, punarārtavadarśanādityeke ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">dhanvabhūmijātāṃ tu sūtikāṃ ghṛtatailayoranyatarasya mātrāṃ pāyayet pippalyādikaṣāyānupānāṃ, snehanityā ca syāttrirātraṃ pañcarātraṃ vā balavatī <note place="foot" type="variant" n="21">‘balavatīṃ’ iti pā.</note>; abalāṃ <note place="foot" type="variant" n="22">‘balavatīmabalāṃ’ iti</note> yavāgūṃ pāyayettrirātraṃ pañcarātraṃ vā | ata ūrdhvaṃ snigdhenānnasaṃsargeṇopacaret ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">prāyaśaścaināṃ prabhūtenoṣṇodakena pariṣiñcet, krodhāyāsamaithunādīṃśca pariharet ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">mithyācārāt sūtikāyā yo vyādhirupajāyate | sa kṛcchrasādhyo'sādhyo vā bhavedatyapatarpaṇāt ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">tasmāttāṃ deśakālau ca vyādhisātmyena karmaṇā | parīkṣyopacarennityamevaṃ nātyayamāpnuyāt <note place="foot" type="variant" n="24">‘parīkṣyopacaredevaṃ neyamatyayamāpnuyāt’ iti pā.</note>||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">athāparā'patantyānāhādhmānau kurute, tasmāt kaṇṭhamasyāḥ keśaveṣṭitayā'ṅgulyā pramṛjet, kaṭukālābukṛtavedhanasarṣapasarpanirmokairvā kaṭutailavimiśrairyonimukhaṃ dhūpayet, lāṅgalīmūlakalkena vā'syāḥ <note place="foot" type="variant" n="25">‘cāsyāḥ’ iti pā.</note> pāṇipādatalamālimpet, mūrdhni vā'syā <note place="foot" type="variant" n="26">‘cāsyāḥ’ iti pā.</note> mahāvṛkṣakṣīramanusecayet, kuṣṭhalāṅgalīmūlakalkaṃ vā madyamūtrayoranyatareṇa pāyayet, śālamūlakalkaṃ <note place="foot" type="variant" n="27">‘śālimūlakalkaṃ’ iti pā.</note> vā pippalyādiṃ vā madyena, siddhārthakakuṣṭhalāṅgalīmahāvṛkṣakṣīramiśreṇa surāmaṇḍena vā''sthāpayet, etaireva siddhena siddhārthakatailenottarabastiṃ dadyāt, snigdhena vā kṛttanakhena hastenāpaharet ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">prajātāyāśca nāryā rūkṣaśarīrāyāstīkṣṇairaviśodhitaṃ <note place="foot" type="variant" n="28">‘avaśoṣitaṃ’ iti pā.</note> raktaṃ vāyunā taddeśagatenātisaṃruddhaṃ nābheradhaḥ pārśvayorbastau bastiśirasi vā granthiṃ karoti; tataśca nābhibastyudaraśūlāni bhavanti, sūcībhiriva nistudyate bhidyate dīryata <note place="foot" type="variant" n="29">‘dālyate’ iti pā.</note> iva ca pakvāśayaḥ, samantādādhmānamudare mūtrasaṅgaśca bhavatīti makkallalakṣaṇam | tatra vīratarvādisiddhaṃ jalamuṣakādipratīvāpaṃ pāyayet, yavakṣāracūrṇaṃ vā sukhodakena pippalyādikvāthena vā, pippalyādicūrṇaṃ vā surāmaṇḍena, varuṇādikvāthaṃ vā pañcakolailāpratīvāpaṃ, pṛthakparṇyādikvāthaṃ vā bhadradārumaricasaṃsṛṣṭaṃ, purāṇaguḍaṃ vā trikaṭukacaturjātakakustumburumiśraṃ khādet, acchaṃ vā pibedariṣṭamiti ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">atha bālaṃ kṣaumaparivṛtaṃ kṣaumavastrāstṛtāyāṃ <note place="foot" type="variant" n="30">‘kṣaumakārpāsāstṛtāyāṃ’ iti tā.</note> śayyāyāṃ śāyayet, pīlubadarīnimbaparūṣakaśākhābhiścainaṃ parivījayet, mūrdhni cāsyāharahastailapicumavacārayet, dhūpayeccainaṃ rakṣoghnairdhūpaiḥ, rakṣoghnāni cāsya pāṇipādaśirogrīvāsvavasṛjet, tilātasīsarṣapakaṇāṃścātra prakiret, adhiṣṭhāne cāgniṃ prajvālayet, vraṇitopāsanīyaṃ cāvekṣeta ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">tato daśame'hani mātāpitarau kṛtamaṅgalakautukau svastivācanaṃ kṛtvā nāma kuryātāṃ yadabhipretaṃ nakṣatranāma vā ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">tato yathāvarṇaṃ dhātrīmupeyānmadhyamapramāṇāṃ madhyamavayaskā(sā)marogāṃ śīlavatīmacapalāmalolupāmakṛśāmasthūlāṃ prasannakṣīrāmalambauṣṭhīmalambordhvastanīmavyaṅgāmavyasaninīṃ jīvadvatsāṃ dogdhrīṃ vatsalāmakṣudrakarmiṇīṃ kule jātāmato bhūyiṣṭhaiśca guṇairanvitāṃ śmāmāmārogyabalavṛddhaye bālasya | tatrordhvastanī karālaṃ kuryāt, lambastanī nāsikāmukhaṃ chādayitvā maraṇamāpādayet | tataḥ praśastāyāṃ tithau śiraḥsnātamahatavāsasamudaṅmukhaṃ śiśumupaveśya dhātrīṃ prāṅmukhīṃ copaveśya dakṣiṇaṃ stanaṃ dhautamīṣatparisrutamabhimantrya mantreṇānena pāyayet ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">‘catvāraḥ sāgarāstubhyaṃ stanayoḥ kṣīravāhinaḥ | bhavantu subhage nityaṃ bālasya balavṛddhaye ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">payo'mṛtarasaṃ pītvā kumāraste śubhānane | dīrghamāyuravāpnotu devāḥ prāśyāmṛtaṃ yathā ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">ato'nyathā nānāstanyopayogasyāsātmyādvyādhijanma bhavati ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">aparisrute'pyatistabdhastanyapūrṇastanapānādutsuhitasrotasaḥ śiśoḥ kāsaśvāsavamīprādurbhāvaḥ | tasmādevaṃvidhānāṃ <note place="foot" type="variant" n="31">‘tasmādevaṃvidhaṃ’ iti pā.</note> stanyaṃ na pāyayet ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">krodhaśokāvātsalyādibhiśca striyāḥstanyanāśo bhavati | athāsyāḥ kṣīrajananārthaṃ saumanasyamutpādyayavagodhūmaśāliṣaṣṭikamāṃsarasasurāsauvīrakapiṇyākalaśunamatsyakaśerukaśṛṅgāṭaka- bisavidārikandamadhukaśatāvarīnālikālābūkālaśākaprabhṛtīni vidadhyāt ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">athāsyāḥ stanyamapsu parīkṣeta; taccecchītalamamalaṃ tanu śaṅkhāvabhāsamapsu nyastamekībhāvaṃ gacchatyaphenilamatantumannotplavate'vasīdati <note place="foot" type="variant" n="32">‘na sīdati’ iti pā.</note> vā tacchuddhamiti vidyāt, tena kumārasyārogyaṃ śarīropacayo balavṛddhiśca bhavati | na ca kṣudhitaśokārtaśrāntapraduṣṭadhātugarbhiṇījvaritātikṣīṇātisthūlavidagdhabhaktaviruddhāhāratarpitāyāḥ <note place="foot" type="variant" n="33">‘...vidagdhabhakṣya...’ iti pā.</note> stanyaṃ pāyayet; nājīrṇauṣadhaṃ ca bālaṃ, doṣauṣadhamalānāṃ <note place="foot" type="variant" n="34">‘doṣauṣadhāśanānāṃ’ iti pā.</note> tīvravegotpattibhayāt ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">bhavanti cātra- dhātryāstu gurubhirbhojyairviṣamairdoṣalaistathā | doṣā dehe prakupyanti tataḥ stanyaṃ praduṣyati ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">mithyāhāravihāriṇyā duṣṭā vātādayaḥ striyāḥ | dūṣayanti payastena śārīrā vyādhayaḥ śiśoḥ | bhavanti kuśalastāṃśca bhiṣak samyagvibhāvayet ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">aṅgapratyaṅgadeśe tu rujā yatrāsya jāyate | muhurmuhuḥ spṛśati taṃ spṛśyamāne ca roditi ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">nimīlitākṣo mūrdhasthe śiro roge na dhārayet | bastisthe mūtrasaṅgārto rujā tṛṣyati mūrcchati ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">viṇmūtrasaṅgavaivarṇyacchardyādhmānāntrakūjanaiḥ | koṣṭhe doṣān vijānīyāt sarvatrasthāṃśca rodanaiḥ ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">teṣu yathābhihitaṃ mṛdvacchedanīyamauṣadhaṃ mātrayā kṣīrapasya kṣīrasarpiṣā saṃyuktaṃ vidadhyāt, dhātryāśca kevalaṃ, kṣīrānnādasyātmani <note place="foot" type="variant" n="35">‘kṣīrānnādasya kalkīkṛtam’ iti tā.</note> dhātryāśca pūrvavat, annādasya kaṣāyādīnātmanyeva na dhātryāḥ ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">tatra māsādūrdhvaṃ kṣīrapāyāṅguliparvadvayagrahaṇasammitāmauṣadhamātrāṃ vidadhyāt, kolāsthisammitāṃ kalkamātrāṃ kṣīrānnādāya, kolasammitāmannādāyeti ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">yeṣāṃ gadānāṃ ye yogāḥ pravakṣyante'gadaṅkarāḥ | teṣu tatkalkasaṃliptau pāyayeta śiśuṃ stanau ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">ekaṃ dve trīṇi cāhāni vātapittakaphajvare | stanyapāyāhitaṃ sarpiritarābhyāṃ yathārthataḥ ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">na ca tṛṣṇābhayādatra pāyayeta śiśuṃ stanau | virekabastivamanānyṛte kuryācca nātyayāt ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">mastuluṅgakṣayādyasya vāyustālvasthi nāmayet | tasya tṛḍdainyayuktasya sarpirmadhurakaiḥ śṛtam ||42||</seg> pānābhyañjanayoryojyaṃ śītāmbūdvejanaṃ tathā |43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">vātenādhmāpitāṃ nābhiṃ sarujāṃ tuṇḍisañjñitām ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">mārutaghnaiḥ praśamayet snehasvedopanāhanaiḥ | gudapāke tu bālānāṃ pittaghnīṃ kārayet kriyām | rasāñjanaṃ viśeṣeṇa pānālepanayorhitam ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">kṣīrāhārāya sarpiḥ pāyayet siddhārthakavacāmāṃsīpayasyāpāmārgaśatāvarīsārivābrāhmīpippalīharidrākuṣṭhasaindhavasiddhaṃ, kṣīrānnādāya madhukavacāpippalīcitrakatriphalāsiddham, annādāya dvipañcamūlīkṣīratagarabhadradārumaricamadhukaviḍaṅgadrākṣardhibrāhmīsiddhaṃ <note place="foot" type="variant" n="36">‘drākṣādvibrāhmīsiddhaṃ’ iti pā.</note>; tenārogyabalamedhāyūṃṣi śiśorbhavanti ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">bālaṃ punargātrasukhaṃ gṛhṇīyāt, na cainaṃ tarjayet, sahasā na pratibodhayedvitrāsabhayāt, sahasā nāpaharedutkṣipedvā vātādivighātabhayāt, nopaveśayet kaubjyabhayāt, nityaṃ cainamanuvarteta priyaśatairajighāṃsuḥ; evamavihatamanā hyabhivardhate nityamudagrasattvasampanno nīrogaḥ suprasannamanāśca bhavati | vātātapavidyutprabhāpādapalatāśūnyāgāranimnasthānagrahacchāyādibhyo durgrahopasargataśca bālaṃ rakṣet ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">nāśucau visṛjedbālaṃ nākāśe viṣame na ca | noṣmamārutavarṣeṣu rajodhūmodakeṣu ca ||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">kṣīrasātmyatayā kṣīramājaṃ gavyamathāpi vā | dadyādāstanyaparyāpterbālānāṃ <note place="foot" type="variant" n="38">‘dadyāt stanyasya cāprāptau bālebhyo iti tā.</note> vīkṣya mātrayā ||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">ṣaṇmāsaṃ <note place="foot" type="variant" n="39">‘ṣaṇmāsāt’ iti pā.</note> cainamannaṃ prāśayellaghu hitaṃ ca ||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">nityamavarodharataśca syāt kṛtarakṣa upasargabhayāt; prayatnataśca grahopasargebhyo rakṣyā bālā bhavanti ||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">atha kumāra udvijate trasyati roditi naṣṭasañjño bhavati nakhadaśanairdhātrīmātmānaṃ ca pariṇudati dantān khādati kūjati jṛmbhate bhruvau vikṣipatyūrdhvaṃ nirīkṣate phenamudvamati sandaṣṭauṣṭhaḥkrūro bhinnāmavarcā dīnārtasvaro niśi jāgarti durbalo mlānāṅgo matsyacchucchrundarimatkuṇagandho yathā purā dhātryāḥ stanyamabhilaṣati tathā nābhilaṣatīti sāmānyena grahopasṛṣṭalakṣaṇamuktaṃ, vistareṇottare vakṣyāmaḥ ||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">śaktimantaṃ cainaṃ jñātvā yathāvarṇaṃ vidyāṃ grāhayet ||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">athāsmai pañcaviṃśativarṣāya ṣoḍaśadaśavarṣāṃ <note place="foot" type="variant" n="40">‘ṣoḍaśavarṣāṃ’ iti tā.| pustake paṭhyate| ‘dvādaśavarṣā’ itītareṣu hastalikhitapustakeṣu</note> patnīmāvahet <note place="foot" type="variant" n="41">‘patnīmāharet’ iti pā.| vāgbhaṭe tu ‘pūrṇaṣoḍaśavarṣā strī pūrṇaviṃśena saṅgatā’ iti paṭhyate| vṛddhavāgbhaṭe tu ‘pumānekaviṃśativarṣaḥ kanyāṃ dvādaśavarṣadeśīyāṃ ... udvahet| tasyāṃ ṣoḍaśavarṣāyāṃ pañcaviṃśativarṣaḥ puruṣaḥ putrārthaṃ yateta, tadā hi tau prāptavīryau vīryānvitamapatyaṃ janayataḥ’ iti paṭhyate</note> pitryadharmārthakāmaprajāḥ prāpsyatīti ||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">ūnaṣoḍaśavarṣāyāmaprāptaḥ <note place="foot" type="variant" n="42">‘ūnadvādaśavarṣāyāṃ’ iti hastalikhitapustakeṣu pāṭha upalabhyate</note> pañcaviṃśatim | yadyādhatte pumān garbhaṃ kukṣisthaḥ sa vipadyate ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">jāto vā na ciraṃ jīvejjīvedvā durbalendriyaḥ | tasmādatyantabālāyāṃ garbhādhānaṃ na kārayet <note place="foot" type="variant" n="43">ayamardhaślokastāḍapatrapustake na paṭhyate</note>||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">ativṛddhāyāṃ dīrgharogiṇyāmanyena vā vikāreṇopasṛṣṭāyāṃ garbhādhānaṃ naiva kurvīta | puruṣasyāpyevaṃvidhasya ta eva doṣāḥ sambhavanti ||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">tatra pūrvoktaiḥ kāraṇaiḥ patiṣyati garbhe garbhāśayakaṭīvaṅkṣaṇabastiśūlāni raktadarśanaṃ ca | tatra śītaiḥ pariṣekāvagāhapradehādibhirupacarejjīvanīyaśṛtakṣīrapānaiśca | garbhasphuraṇe muhurmuhustatsandhāraṇārthaṃ kṣīramutpalādisiddhaṃ pāyayet | prasraṃsamāne sadāhapārśvapṛṣṭhaśūlāsṛgdarānāhamūtrasaṅgāḥ, sthānāt sthānaṃ ca prakrāmati <note place="foot" type="variant" n="45">‘copakrāmati’ iti pā.</note> garbhe koṣṭhe saṃrambhaḥ, tatra snigdhaśītāḥ kriyāḥ | vedanāyāṃ mahāsahākṣudrasahāmadhukaśvadaṃṣṭrākaṇṭakārikāsiddhaṃ payaḥ śarkarākṣaudramiśraṃ pāyayet; mūtrasaṅge darbhādisiddham; ānāhe hiṅgusauvarcalalaśunavacāsiddham | atyarthaṃ sravati rakte koṣṭhāgārikāgāramṛtpiṇḍasamaṅgādhātakīkusumanavamālikāgairikasarjarasarasāñjanacūrṇaṃ madhunā'valihyāt, yathālābhaṃ nyagrodhāditvakpravālakalkaṃ vā payasā pāyayet, utpalādikalkaṃ vā kaśeruśṛṅgāṭakaśālūkakalkaṃ vā śṛtena payasā, udumbaraphalaudakakandakvāthena vā śarkarāmadhumadhureṇa śālipiṣṭaṃ; nyagrodhādisvarasaparipītaṃ vā vastrāvayavaṃ yonyāṃ dhārayet | athādṛṣṭaśoṇitavedanāyāṃ madhukadevadārumañjiṣṭhāpayasyāsiddhaṃ payaḥ pāyayet, tadevāśmantakaśatāvarīpayasyāsiddhaṃ vidārigandhādisiddhaṃ vā, bṛhatīdvayotpalaśatāvarīsārivāpayasyāmadhukasiddhaṃ vā; evamupakrāntāyā upāvartante rujo garbhaścāpyāyate | vyavasthite ca garbhe gavyenodumbaraśalāṭusiddhena payasā bhojayet | atīte lavaṇasnehavarjyābhiryavāgūbhiruddālakādīnāṃ pācanīyopasaṃskṛtābhirupakrameta yāvanto māsā garbhasya tāvantyahāni | bastyudaraśūleṣu purāṇaguḍaṃ dīpanīyasaṃyuktaṃ pāyayedariṣṭaṃ vā | vātopadravagṛhītatvāt srotasāṃ līyate garbhaḥ, so'tikālamavatiṣṭhamāno vyāpadyate, tāṃ mṛdunā snehādikrameṇopacaret, utkrośarasasaṃsiddhāmanalpasnehāṃ yavāgūṃ pāyayet, māṣatilabilvaśalāṭusiddhān vā kulmāṣān bhakṣayenmadhumādhvīkaṃ cānupibet saptarātram | kālātītasthāyini garbhe viśeṣataḥ sadhānyamudūkhala musalenābhihanyādviṣame vā yānāsane seveta | vātābhipanna eva śuṣyati garbhaḥ, sa mātuḥ kukṣiṃ na pūrayati mandaṃ spandate ca, taṃ bṛṃhaṇīyaiḥ payobhirmāṃsarasaiścopacaret | śukraśoṇitaṃ vāyunā'bhiprapannamavakrāntajīvamādhmāpayatyudaraṃ, taṃ kadācidyadṛcchayopaśāntaṃ naigameṣāpahṛtamiti bhāṣante, tameva kadācit pralīyamānaṃ nāgodaramityāhuḥ; tatrāpi līnavat pratīkāraḥ ||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">ata ūrdhvaṃ māsānumāsikaṃ vakṣyāmaḥ- ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">madhukaṃ śākabījaṃ ca payasyā suradāru ca | aśmantakastilāḥ kṛṣṇāstāmravallī śatāvarī ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">vṛkṣādanī payasyā ca latā sotpalasārivā | anantā sārivā rāsnā padmā madhukameva ca ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">bṛhatyau kāśmarī cāpi kṣīriśuṅgāstvaco ghṛtam | pṛśniparṇī balā śigruḥ śvadaṃṣṭrā madhuparṇikā ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">śṛṅgāṭakaṃ bisaṃ drākṣā kaśeru madhukaṃ sitā | vatsaite sapta yogāḥ syurardhaślokasamāpanāḥ | yathāsaṅkhyaṃ prayoktavyā garbhasrāve payoyutāḥ ||62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">kapitthabṛhatībilvapaṭolekṣunidigdhikā | mūlāni kṣīrasiddhāni pāyayedbhiṣagaṣṭame ||63||</seg> <seg type="unit" n="64">navame madhukānantāpayasyāsārivāḥ pibet | kṣīraṃ śuṇṭhīpayasyābhyāṃ siddhaṃ syāddaśame hitam <note place="foot" type="variant" n="51">‘payastu daśame śuṇṭhyā śṛtaśītaṃ praśasyate’ iti tā.</note>||64||</seg> <seg type="unit" n="65">sakṣīrā vā hitā śuṇṭhī madhukaṃ suradāru ca | evamāpyāyate garbhastīvrā ruk copaśāmyati ||65||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">nivṛttaprasavāyāstu punaḥ ṣaḍbhyo varṣebhya ūrdhvaṃ prasavamānāyā nāryāḥ kumāro'lpāyurbhavati ||66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">atha garbhiṇīṃ vyādhyutpattāvatyaye chardayenmadhurāmlenānnopahitenānulomayecca, saṃśamanīyaṃ ca mṛdu vidadhyādannapānayoḥ, aśnīyācca mṛduvīryaṃ madhuraprāyaṃ garbhāviruddhaṃ ca, garbhāviruddhāśca kriyā yathāyogaṃ vidadhīta mṛduprāyāḥ ||67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">sauvarṇaṃ sukṛtaṃ cūrṇaṃ kuṣṭhaṃ madhu ghṛtaṃ vacā | matsyākṣakaḥ śaṅkhapuṣpī madhu sarpiḥ sakāñcanam ||68||</seg> <seg type="unit" n="69">arkapuṣpī madhu ghṛtaṃ cūrṇitaṃ kanakaṃ vacā | hemacūrṇāni <note place="foot" type="variant" n="53">‘suvarṇacūrṇaṃ vaiḍūryaṃ’ iti tā.</note> kaiḍaryaḥ śvetā dūrvā ghṛtaṃ madhu ||69||</seg> <seg type="unit" n="70">catvāro'bhihitāḥ prāśāḥ ślokārdheṣu <note place="foot" type="variant" n="54">‘ardhaślokasamāpanāḥ’ iti tā.</note> caturṣvapi | kumārāṇāṃ vapurmedhābalabuddhivivardhanāḥ <note place="foot" type="variant" n="55">‘... balārogyakarāḥ śubhāḥ’ iti tā.</note>||70||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne garbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīraṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ ||10||</seg> iti bhagavatā śrīdhanvantariṇopadiṣṭāyāṃ tacchiṣyeṇa maharṣiṇā suśrutena viracitāyāṃ suśrutasaṃhitāyāṃ tṛtīyaṃ śārīrasthānaṃ samāptam |</ab>
        </div>
      </div>
      <div type="sthana" n="4" xml:id="su.4">
        <head>Cikitsāsthāna</head>
        <div type="adhyaya" n="1" xml:id="su.4.1">
          <head>dvivraṇīyacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto dvivraṇīyaṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">dvau vraṇau bhavataḥ- śārīra, āgantuśca | tayoḥ śārīraḥ pavanapittakaphaśoṇitasannipātanimittaḥ; āganturapi puruṣapaśupakṣivyālasarīsṛpaprapatanapīḍanaprahārāgnikṣāraviṣatīkṣṇauṣadhaśakalakapālaśṛṅga- cakreṣuparaśuśaktikuntādyāyudhābhighātanimittaḥ | tatra tulye vraṇasāmānye dvikāraṇotthānaprayojanasāmarthyād ‘dvivraṇīya’ ityucyate ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">sarvasminnevāgantuvraṇe tatkālameva kṣatoṣmaṇaḥ prasṛtasyopaśamārthaṃ pittavacchītakriyāvacāraṇavidhiviśeṣaḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘śītakriyāvadhāraṇavidhirviśeṣaḥ’ iti pā.</note> sandhānārthaṃ ca madhughṛtaprayoga ityetaddvikāraṇotthānaprayojanam, uttarakālaṃ tu doṣopaplavaviśeṣācchārīravat pratīkāraḥ ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">doṣopaplavaviśeṣaḥ punaḥ samāsataḥ pañcadaśaprakāraḥ, prasaraṇasāmarthyāt, yathokto vraṇapraśnādhikāre; śuddhatvāt ṣoḍaśaprakāra ityeke ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tasya lakṣaṇaṃ dvividhaṃ- sāmānyaṃ, vaiśeṣikaṃ ca | tatra sāmānyaṃ ruk | ‘vraṇa’ gātravicūrṇane, vraṇayatīti vraṇaḥ | viśeṣalakṣaṇaṃ punarvātādiliṅgaviśeṣaḥ ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tatra śyāvāruṇābhastanuḥ śītaḥ picchilo'lpasrāvī <note place="foot" type="variant" n="2">‘śītapicchilālpasrāvī’ iti pā.</note> rūkṣaścaṭacaṭāyanaśīlaḥ sphuraṇāyāmatodabhedavedanābahulo nirmāṃsaśceti vātāt, kṣiprajaḥ pītanīlābhaḥ kiṃśukodakābhoṣṇasrāvī dāhapākarāgavikārakārī pītapiḍakājuṣṭaśceti pittāt, pratatacaṇḍakaṇḍūbahulaḥ sthūlauṣṭhaḥ <note place="foot" type="variant" n="3">‘sthūlo ghanaḥ stabdhaḥ sirāsnāyujālāvatataḥ’ iti pā.</note> stabdhasirāsnāyujālāvatataḥ kaṭhinaḥ pāṇḍvavabhāso mandavedanaḥ śuklaśītasāndrapicchilāsrāvī guruśceti kaphāt, pravāladalanicayaprakāśaḥ kṛṣṇasphoṭapiḍakājālopacitasturaṅgasthānagandhiḥ savedano dhūmāyanaśīlo raktasrāvī pittaliṅgaśceti raktāt, todadāhadhūmāyanaprāyaḥ pītāruṇābhastadvarṇasrāvī <note place="foot" type="variant" n="4">‘pītāruṇābhāsaḥ’ iti pā.</note> ceti vātapittābhyāṃ, kaṇḍūyanaśīlaḥ sanistodo rūkṣo gururdāruṇo muhurmuhuḥ śītapicchilālpasrāvī ceti vātaśleṣmabhyāṃ, guruḥ sadāha uṣṇaḥ pītapāṇḍusrāvī <note place="foot" type="variant" n="5">‘pītaḥ pāṇḍusrāvī’ iti pā.</note> ceti pittaśleṣmabhyāṃ, rūkṣastanustodabahulaḥ supta iva ca raktāruṇābhastadvarṇāsrāvī ceti vātaśoṇitābhyāṃ, ghṛtamaṇḍābho mīnadhāvanatoyagandhirmṛdurvisarpyuṣṇakṛṣṇasrāvī ceti pittaśoṇitābhyāṃ, rakto guruḥ snigdhaḥ picchilaḥ kaṇḍūprāyaḥ sthiro saraktapāṇḍusrāvī <note place="foot" type="variant" n="6">‘pāṇḍupītaraktāsrāvī’ iti pā.</note> ceti śleṣmaśoṇitābhyāṃ, sphuraṇatodadāhadhūmāyanaprāyaḥ pītatanuraktasrāvī ceti vātapittaśoṇitebhyaḥ, kaṇḍūsphuraṇacumacumāyamānaprāyaḥ pāṇḍughanaraktāsrāvī ceti vātaśleṣmaśoṇitebhyaḥ, dāhapākarāgakaṇḍūprāyaḥ pāṇḍughanaraktāsrāvī ceti pittaśleṣmaśoṇitebhyaḥ, trividhavarṇavedanāsrāvaviśeṣopetaḥ pavanapittakaphebhyaḥ, nirdahananirmathanasphuraṇatodadāhapākarāgakaṇḍūsvāpabahulo nānāvarṇavedanāsrāvaviśeṣopetaḥ pavanapittakaphaśoṇitebhyaḥ, jihvātalābho mṛduḥ snigdhaḥ ślakṣṇo vigatavedanaḥ suvyavasthito nirāsrāvaśceti śuddho vraṇa iti ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tasya vraṇasya ṣaṣṭirupakramā bhavanti | tadyathā- apatarpaṇamālepaḥ pariṣeko'bhyaṅgaḥ svedo vimlāpanamupanāhaḥ pācanaṃ visrāvaṇaṃ sneho vamanaṃ virecanaṃ chedanaṃ bhedanaṃ dāraṇaṃ lekhanameṣaṇamāharaṇaṃ vyadhanaṃ visrāvaṇaṃ sīvanaṃ sandhānaṃ pīḍanaṃ śoṇitāsthāpanaṃ nirvāpaṇamutkārikā kaṣāyo vartiḥ kalkaḥ sarpistailaṃ rasakriyā'vacūrṇanaṃ vraṇadhūpanamutsādanamavasādanaṃ mṛdukarma dāruṇakarma kṣārakarmāgnikarma kṛṣṇakarma pāṇḍukarma pratisāraṇaṃ romasañjananaṃ lomāpaharaṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘lomāpanayanaṃ’ iti ‘lomaśātanaṃ’ iti ca pā.</note> bastikarmottarabastikarma bandhaḥ patradānaṃ kṛmighnaṃ bṛṃhaṇaṃ viṣaghnaṃ śirovirecanaṃ nasyaṃ kavaladhāraṇaṃ dhūmo madhu sarpiryantramāhāro rakṣāvidhānamiti ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">teṣu kaṣāyo vartiḥ kalkaḥ sarpistailaṃ rasakriyā'vacūrṇanamiti śodhanaropaṇāni, teṣvaṣṭau śastrakṛtyāḥ, śoṇitāsthāpanaṃ kṣāro'gniryantramāhāro rakṣāvidhānaṃ bandhavidhānaṃ coktāni, snehasvedanavamanavirecanabastyuttarabastiśirovirecananasyadhūmakavaladhāraṇānyanyatra vakṣyāmaḥ <note place="foot" type="variant" n="10">‘kavalavidhānānyanyatra’ iti pā.</note>, yadanyadavaśiṣṭamupakramajātaṃ tadiha vakṣyate ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">ṣaḍvidhaḥ prāgupadiṣṭaḥ śophaḥ, tasyaikādaśopakramā bhavantyapatarpaṇādayo virecanāntāḥ; te ca viśeṣeṇa śothapratīkāre <note place="foot" type="variant" n="11">‘śothapratīkārāḥ’ iti pā.</note> vartante, vraṇabhāvamāpannasya ca na virudhyante; śeṣāstu prāyeṇa vraṇapratīkārahetava eva ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">apatarpaṇamādya upakramaḥ; eṣa sarvaśophānāṃ sāmānyaḥ pradhānatamaśca ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">bhavanti cātra <note place="foot" type="variant" n="12">‘bhavanti cātra’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate</note> - doṣocchrāyopaśāntyarthaṃ doṣānaddhasya dehinaḥ | avekṣya doṣaṃ prāṇaṃ ca kāryaṃ syādapatarpaṇam ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">ūrdhvamārutatṛṣṇākṣunmukhaśoṣaśramānvitaiḥ | na kāryaṃ garbhiṇīvṛddhabāladurbalabhīrubhiḥ <note place="foot" type="variant" n="14">‘taddhi mārutakṣuttṛṣṇāmukhaśoṣabhramānvitaiḥ | kāryaṃ na bāle vṛddhe vā na gurviṇyāṃ na durbale’ iti tā.</note>||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">śopheṣūtthitamātreṣu vraṇeṣūgrarujeṣu ca | yathāsvairauṣadhairlepaṃ pratyekaśyena <note place="foot" type="variant" n="15">‘pratyekaṃ caiva’ iti pā.</note> kārayet ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">yathā pravajvalite veśmanyambhasā pariṣecanam | kṣipraṃ praśamayatyagnimevamālepanaṃ rujaḥ ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">prahlādane śodhane ca śophasya haraṇe tathā | utsādane ropaṇe ca lepaḥ syāttu tadarthakṛt ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">vātaśophe tu vedanopaśamārthaṃ sarpistailadhānyāmlamāṃsarasavātaharauṣadhaniṣkvāthairaśītaiḥ pariṣekān kurvīta, pittaraktābhighātaviṣanimitteṣu kṣīraghṛtamadhuśarkarodakekṣurasamadhurauṣadhakṣīravṛkṣaniṣkvāthairanuṣṇaiḥ pariṣekān kurvīta, śleṣmaśophe tu tailamūtrakṣārodakasurāśuktakaphaghnauṣadhaniṣkvāthairaśītaiḥ pariṣekān kurvīta ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">yathā'mbubhiḥ sicyamānaḥ śāntimagnirniyacchati | doṣāgnirevaṃ sahasā pariṣekeṇa śāmyati ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">abhyaṅgastu doṣamālokyopayukto doṣopaśamaṃ mṛdutāṃ ca karoti ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">svedavimlāpanādīnāṃ kriyāṇāṃ prāk sa ucyate | paścāt karmasu cādiṣṭaḥ sa ca visrāvaṇādiṣu ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">rujāvatāṃ dāruṇānāṃ kaṭhinānāṃ tathaiva ca | śophānāṃ svedanaṃ kāryaṃ ye cāpyevaṃvidhā vraṇāḥ ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">sthirāṇāṃ rujatāṃ mandaṃ kāryaṃ vimlāpanaṃ bhavet | abhyajya svedayitvā tu veṇunāḍyā <note place="foot" type="variant" n="18">‘veṇunā vā śanaiḥ śanaiḥ’ iti pā.</note> tataḥ śanaiḥ ||22||</seg> vimardayedbhiṣak prājñastalenāṅguṣṭhakena vā |23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">śophayorupanāhaṃ tu kuryādāmavidagdhayoḥ ||23||</seg> avidagdhaḥ śamaṃ yāti vidagdhaḥ pākameti ca |24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">nivartate na yaḥ śopho virekāntairupakramaiḥ ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">tasya sampācanaṃ kuryāt samāhṛtyauṣadhāni tu | dadhitakrasurāśuktadhānyāmlairyojitāni tu ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">snigdhāni lavaṇīkṛtya pacedutkārikāṃ śubhām | sairaṇḍapatrayā śophaṃ nāhayeduṣṇayā tayā ||26||</seg> hitaṃ sambhojanaṃ cāpi pākāyābhimukho yadi |27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">vedanopaśamārthāya tathā pākaśamāya ca ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">acirotpatite śophe kuryācchoṇitamokṣaṇam | saśophe kaṭhine dhyāme <note place="foot" type="variant" n="19">‘śyāme’ iti pā.</note> sarakte vedanāvati ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">saṃrabdhe viṣame cāpi vraṇe visrāvaṇaṃ hitam | saviṣe ca viśeṣeṇa jalaukobhiḥ padaistathā ||29||</seg> vedanāyāḥ praśāntyarthaṃ pākasyāprāptaye tathā |30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">sopadravāṇāṃ rūkṣāṇāṃ kṛśānāṃ vraṇaśoṣiṇām ||30||</seg> yathāsvamauṣadhaiḥ siddhaṃ snehapānaṃ vidhīyate |31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">utsannamāṃsaśophe tu kaphajuṣṭe viśeṣataḥ ||31||</seg> saṅkliṣṭaśyā(dhyā)marudhire vraṇe pracchardanaṃ hitam |32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">vātapittapraduṣṭeṣu dīrghakālānubandhiṣu ||32||</seg> virecanaṃ praśaṃsanti vraṇeṣu vraṇakovidāḥ |33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">apākeṣu tu rogeṣu <note place="foot" type="variant" n="21">‘śopheṣu’ iti pā.</note> kaṭhineṣu sthireṣu ca ||33||</seg> snāyukothādiṣu tathā cchedanaṃ prāptamucyate <note place="foot" type="variant" n="22">‘prāptamiṣyate’ iti pā.</note>|34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">antaḥpūyeṣvavaktreṣu tathaivotsaṅgavatsvapi ||34||</seg> gatimatsu ca rogeṣu bhedanaṃ prāptamucyate |35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">bālavṛddhāsahakṣīṇabhīrūṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="23">‘bālavṛddhakṣatakṣīṇa’ iti tā.</note> yoṣitāmapi ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">marmopari ca jāteṣu rogeṣūkteṣu <note place="foot" type="variant" n="24">‘segeṣūktaṃ ca’ iti pā.</note> dāraṇam | supakve piṇḍite <note place="foot" type="variant" n="25">‘piśite’ iti pā.</note> śophe pīḍanairupapīḍite <note place="foot" type="variant" n="26">‘pīḍanairavapīḍite’ iti pā.</note>||36||</seg> <seg type="unit" n="37">pākodvṛtteṣu doṣeṣu tattu kāryaṃ vijānatā | supiṣṭairdāraṇadravyairyuktaiḥ <note place="foot" type="variant" n="27">‘srutakṣāreṇa’ iti tā.</note> kṣāreṇa vā punaḥ ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">kaṭhinān <note place="foot" type="variant" n="29">‘kaṭhinasthūlavṛttauṣṭhān’ iti pā.</note> sthūlavṛttauṣṭhān dīryamāṇān punaḥ punaḥ | kaṭhinotsannamāṃsāṃśca lekhanenācaredbhiṣak ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">samaṃ likhet sulikhitaṃ likhenniravaśeṣataḥ | vartmanāṃ <note place="foot" type="variant" n="30">‘vartmanā'nupramāṇena’ iti pā.| ‘anupramāṇena vidīrṇabhāga-pramāṇayogyena, vartmanā śastrapadena, niravaśeṣato manāgapyaparihārya, sulikhitaṃ vilatvādidoṣarahitaṃ, likhet ‘punaḥ punardīryamāṇān’ iti śeṣaḥ’ iti hārāṇacandraḥ</note> tu pramāṇena samaṃ śastreṇa nirlikhet ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">kṣaumaṃ plotaṃ picuṃ phenaṃ yāvaśūkaṃ sasaindhavam | karkaśāni ca patrāṇi lekhanārthe pradāpayet ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">nāḍīvraṇāñ śalyagarbhānunmārgyutsaṅginaḥ śanaiḥ | karīrabālāṅgulibhireṣaṇyā vaiṣayedbhiṣak ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">netravartmagudābhyāsanāḍyo'vaktrāḥ saśoṇitāḥ | cuccūpodakajaiḥ ślakṣṇaiḥ karīraireṣayettu tāḥ ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">saṃvṛtāsaṃvṛtāsyeṣu <note place="foot" type="variant" n="33">‘saṃvṛtāpāvṛtāsyeṣu’ iti pā.</note> vraṇeṣu matimān bhiṣak | yathoktamāharecchalyaṃ prāptoddharaṇalakṣaṇam ||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">roge vyadhanasādhye tu yathoddeśaṃ pramāṇataḥ | śastraṃ nidadhyāddoṣaṃ ca srāvayet kīrtitaṃ yathā ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">apākopadrutā ye ca māṃsasthā vivṛtāśca ye | yathoktaṃ sīvanaṃ teṣu kāryaṃ sandhānameva ca ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">pūyagarbhānaṇudvārān vraṇānmarmagatānapi | yathoktaiḥ pīḍanadravyaiḥ samantāt paripīḍayet ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">śuṣyamāṇamupekṣeta pradehaṃ pīḍanaṃ prati | na cābhimukhamālimpettathā doṣaḥ prasicyate ||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">taistairnimittairbahudhā śoṇite prasrute bhṛśam | kāryaṃ yathoktaṃ vaidyena śoṇitāsthāpanaṃ bhavet ||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">dāhapākajvaravatāṃ vraṇānāṃ pittakopataḥ | raktena cābhibhūtānāṃ kāryaṃ nirvāpaṇaṃ bhavet ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">yathoktaiḥ śītaladravyaiḥ kṣīrapiṣṭairghṛtāplutaiḥ | dihyādabahalān sekān <note place="foot" type="variant" n="36">‘lepān’ iti pā.</note> suśītāṃścāvacārayet ||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">vraṇeṣu kṣīṇamāṃseṣu tanusrāviṣvapākiṣu | todakāṭhinyapāruṣyaśūlavepathumatsu ca ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">vātaghnavarge'mlagaṇe kākolyādigaṇe tathā | snaihikeṣu <note place="foot" type="variant" n="37">‘snehaneṣu ca bījeṣu kuryādutkārikāṃ’ iti pā.</note> ca bījeṣu pacedutkārikāṃ śubhām ||52||</seg> teṣāṃ ca svedanaṃ kāryaṃ sthirāṇāṃ vedanāvatām |53|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">durgandhānāṃ kledavatāṃ picchilānāṃ viśeṣataḥ ||53||</seg> kaṣāyaiḥ śodhanaṃ kāryaṃ śodhanaiḥ prāgudīritaiḥ |54|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">antaḥśalyānaṇumukhān <note place="foot" type="variant" n="38">‘antaḥpūyān’ iti tā.</note> gambhīrān māṃsasaṃśritān śodhanadravyayuktābhirvartibhistān yathākramam ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">pūtimāṃsapraticchannān mahādoṣāṃśca śodhayet ||55||</seg> kalkīkṛtairyathālābhaṃ vartidravyaiḥ puroditaiḥ |56|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">pittapraduṣṭān gambhīrān dāhapākaprapīḍitān ||56||</seg> kārpāsīphalamiśreṇa jayecchodhanasarpiṣā |57|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">utsannamāṃsānasnigdhānalpasrāvān vraṇāṃstathā <note place="foot" type="variant" n="39">‘nṛṇāṃ vraṇān’ iti tā.</note>||57||</seg> sarṣapasnehayuktena dhīmāṃstailena śodhayet |58|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">tailenāśudhyamānānāṃ śodhanīyāṃ rasakriyām ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">vraṇānāṃ sthiramāṃsānāṃ kuryāddravyairudīritaiḥ <note place="foot" type="variant" n="40">‘duḥśodhyānāṃ tathaiva ca| rasakriyāṃ śodhanīyāṃ kuryāddravyairudīritaiḥ’ iti tā.</note>| kaṣāye vidhivatteṣāṃ kṛte cādhiśrayet <note place="foot" type="variant" n="41">‘vyāmiśrayet’ iti pā.</note> punaḥ ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">surāṣṭrajāṃ sakāsīsāṃ dadyāccāpi manaḥśilām | haritālaṃ ca matimāṃstatastāmavacārayet ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">mātuluṅgarasopetāṃ sakṣaudrāmatimarditām | vraṇeṣu dattvā tāṃ tiṣṭhettrīṃstrīṃśca divasān param ||61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">medojuṣṭānagambhīrān durgandhāṃścūrṇaśodhanaiḥ | upācaret bhiṣak prājñaḥ ślakṣṇaiḥ <note place="foot" type="variant" n="42">‘sūkṣmaiḥ’ iti tā.</note> śodhanavartijaiḥ ||62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">śuddhalakṣaṇayuktānāṃ kaṣāyaṃ ropaṇaṃ hitam | tatra <note place="foot" type="variant" n="43">‘tacca’ iti pā.</note> kāryaṃ yathoddiṣṭairdravyairvaidyena jānatā ||63||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">avedanānāṃ śuddhānāṃ gambhīrāṇāṃ tathaiva ca | hitā ropaṇavartyaṅgakṛtā ropaṇavartayaḥ ||64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">apetapūtimāṃsānāṃ māṃsasthānāmarohatām | kalkaḥ saṃrohaṇaḥ <note place="foot" type="variant" n="44">‘saṃropaṇaḥ’ iti pā.| ‘kalkastu ropaṇaḥ smṛtaḥ’ tā.</note> kāryastilajo madhusaṃyutaḥ <note place="foot" type="variant" n="45">‘madhukānvitaḥ’ iti pā.</note>||65||</seg> <seg type="unit" n="66">sa mādhuryāttathauṣṇyācca snehāccānilanāśanaḥ | kaṣāyabhāvānmādhuryāttiktatvāccāpi pittahṛt ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">auṣṇyāt kaṣāyabhāvācca tiktatvācca kaphe hitaḥ | śodhayedropayeccāpi yuktaḥ śodhanaropaṇaiḥ ||67||</seg> <seg type="unit" n="68">nimbapatramadhubhyāṃ tu yuktaḥ saṃśodhanaḥ smṛtaḥ | pūrvābhyāṃ sarpiṣā cāpi yuktaścāpyuparopaṇaḥ <note place="foot" type="variant" n="46">‘yuktaḥ samparopaṇaḥ’ iti pā.</note>||68||</seg> <seg type="unit" n="69">tilavadyavakalkaṃ tu kecidāhurmanīṣiṇaḥ | śamayedavidagdhaṃ <note place="foot" type="variant" n="47">‘atidagdhaṃ praśamayedvidagdhaṃ cāpi’ iti tā.</note> ca vidagdhamapi pācayet ||69||</seg> pakvaṃ bhinatti bhinnaṃ ca śodhayedropayettathā <note place="foot" type="variant" n="48">‘ropayecca tam’ iti pā.</note>|70|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">pittaraktaviṣāgantūn gambhīrānapi ca vraṇān ||70||</seg> ropayedropaṇīyena kṣīrasiddhena sarpiṣā |71|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">kaphavātābhibhūtānāṃ vraṇānāṃ matimān bhiṣak ||71||</seg> kārayedropaṇaṃ tailaṃ bheṣajaistadyathoditaiḥ <note place="foot" type="variant" n="50">‘tairyathoditaiḥ’ iti pā.</note>|72|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">abandhyānāṃ calasthānāṃ śuddhānāṃ ca <note place="foot" type="variant" n="51">‘cāprarohatām’ iti pā.</note> praduṣyatām ||72||</seg> dviharidrāyutāṃ kuryādropaṇārthāṃ <note place="foot" type="variant" n="52">‘kuryādropaṇārthaṃ’ iti pā.</note> rasakriyām |73|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">samānāṃ sthiramāṃsānāṃ tvaksthānāṃ ropaṇaṃ bhiṣak ||73||</seg> cūrṇaṃ vidadhyānmatimān prāksthānokto vidhiryathā |74|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">śodhano ropaṇaścaiva vidhiryo'yaṃ prakīrtitaḥ ||74||</seg> sarvavraṇānāṃ sāmānyenokto doṣāviśeṣataḥ <note place="foot" type="variant" n="53">‘doṣaviśeṣataḥ’ iti pā.</note>|75|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">eṣa āgamasiddhatvāttathaiva phaladarśanāt ||75||</seg> mantravat samprayoktavyo na mīmāṃsyaḥ kathañcana |76|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">svabuddhyā cāpi <note place="foot" type="variant" n="55">‘vibhajedyuktyā’ iti tā.</note> vibhajet kaṣāyādiṣu saptasu <note place="foot" type="variant" n="56">‘yogavit’ iti tā.</note>||76||</seg> bheṣajāni yathāyogaṃ <note place="foot" type="variant" n="57">‘doṣocchrāyeṇauṣadhāni’ iti tā.</note> yānyuktāni purā mayā |77|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">ādye dve pañcamūlyau tu gaṇo yaścānilāpahaḥ ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">sa vātaduṣṭe dātavyaḥ kaṣāyādiṣu saptasu | nyagrodhādirgaṇo yastu kākolyādiśca yaḥ smṛtaḥ ||78||</seg> <seg type="unit" n="79">tau pittaduṣṭe dātavyau kaṣāyādiṣu saptasu | āragvadhādistu gaṇo yaścoṣṇaḥ parikīrtitaḥ ||79||</seg> tau deyau kaphaduṣṭe tu, saṃsṛṣṭe saṃyutā gaṇāḥ |80|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">vātātmakānugrarujān sāsrāvānapi ca vraṇān ||80||</seg> sakṣaumayavasarpirbhirdhūpanāṅgaiśca dhūpayet |81|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">pariśuṣkālpamāṃsānāṃ gambhīrāṇāṃ tathaiva ca ||81||</seg> <seg type="unit" n="82">kuryādutsādanīyāni sarpīṃṣyālepanāni ca | māṃsāśināṃ ca māṃsāni bhakṣayedvidhivannaraḥ ||82||</seg> viśuddhamanasastasya māṃsaṃ māṃsena vardhate |83|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">utsannamṛdumāṃsānāṃ vraṇānāmavasādanam ||83||</seg> kuryāddravyairyathoddiṣṭaiścūrṇitairmadhunā saha |84|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">kaṭhinānāmamāṃsānāṃ duṣṭānāṃ mātariśvanā ||84||</seg> <seg type="unit" n="85">mṛdvī kriyā vidhātavyā śoṇitaṃ cāpi mokṣayet | vātaghnauṣadhasaṃyuktān snehān sekāṃśca <note place="foot" type="variant" n="59">‘svedāṃśca’ iti pā.</note> kārayet ||85||</seg> mṛdutvamāśurohaṃ ca gāḍho bandhaḥ karoti hi |86|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">vraṇeṣu mṛdumāṃseṣu dāruṇīkaraṇaṃ hitam | dhavapriyaṅgvaśokānāṃ rohiṇyāśca tvacastathā ||86||</seg> <seg type="unit" n="87">triphalādhātakīpuṣparodhrasarjarasān samān | kṛtvā sūkṣmāṇi cūrṇāni vraṇaṃ tairavacūrṇayet ||87||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">utsannamāṃsān kaṭhinān kaṇḍūyuktāṃścirotthitān | tathaiva khalu duḥśodhyāñ śodhayet kṣārakarmaṇā ||88||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">sravato'śmabhavānmūtraṃ ye cānye raktavāhinaḥ | niḥśeṣacchinnasandhīṃśca sādhayedagnikarmaṇā ||89||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">durūḍhatvāttu śuklānāṃ kṛṣṇakarma hitaṃ bhavet | bhallātakān vāsayettu kṣīre prāṅmūtrabhāvitān | tato dvidhācchedayitvā lauhe kumbhe nidhāpayet ||90||</seg> <seg type="unit" n="91">kumbhe'nyasmin nikhāte tu taṃ kumbhamatha yojayet | mukhaṃ mukhena sandhāya gomayairdāhayettataḥ ||91||</seg> <seg type="unit" n="92">yaḥ snehaścyavate tasmādgrāhayettaṃ śanairbhiṣak | grāmyānūpaśaphān dagdhvā sūkṣmacūrṇāni kārayet ||92||</seg> <seg type="unit" n="93">tailenānena saṃsṛṣṭaṃ śuklamālepayedvraṇam | bhallātakavidhānena sārasnehāṃstu kārayet ||93||</seg> ye ca kecit phalasnehā vidhānaṃ teṣu pūrvavat <note place="foot" type="variant" n="64">‘kartitam’ iti pā.</note>|94|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">durūḍhatvāttu kṛṣṇānāṃ pāṇḍukarma hitaṃ bhavet ||94||</seg> <seg type="unit" n="95">saptarātraṃ sthitaṃ kṣīre chāgale rohiṇīphalam | tenaiva piṣṭaṃ suślakṣṇaṃ savarṇakaraṇaṃ hitam ||95||</seg> <seg type="unit" n="96">navaṃ kapālikācūrṇaṃ vaidulaṃ sarjanāma ca | kāsīsaṃ madhukaṃ caiva kṣaudrayuktaṃ pralepayet ||96||</seg> <seg type="unit" n="97">kapitthamuddhṛte māṃse mūtreṇājena <note place="foot" type="variant" n="66">‘mūtrasyājasya’ iti pā.</note> pūrayet | kāsīsaṃ rocanāṃ tutthaṃ haritālaṃ manaḥśilām ||97||</seg> <seg type="unit" n="98">veṇunirlekhanaṃ cāpi prapunnāḍarasāñjanam | adhastādarjunasyaitanmāsaṃ bhūmau nidhāpayet ||98||</seg> māsādūrdhvaṃ tatastena kṛṣṇamālepayedvraṇam |99|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">kukkuṭāṇḍakapālāni katakaṃ madhukaṃ samam ||99||</seg> <seg type="unit" n="100">tathā samudramaṇḍūkī maṇicūrṇaṃ ca dāpayet | guṭikā mūtrapiṣṭāstā vraṇānāṃ pratisāraṇam ||100||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">hastidantamasīṃ kṛtvā mukhyaṃ caiva rasāñjanam | romāṇyetena jāyante lepātpāṇitaleṣvapi ||101||</seg> <seg type="unit" n="102">catuṣpadānāṃ tvagromakhuraśṛṅgāsthibhasmanā | tailāktā cūrṇitā bhūmirbhavedromavatī punaḥ ||102||</seg> <seg type="unit" n="103">kāsīsaṃ naktamālasya pallavāṃścaiva saṃharet | kapittharasapiṣṭāni romasañjananaṃ param ||103||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="104">romākīrṇo vraṇo yastu na samyaguparohati | kṣurakartarisandaṃśaistasya romāṇi nirharet ||104||</seg> <seg type="unit" n="105">(śaṅkhacūrṇasya <note place="foot" type="variant" n="73">‘ayaṃ śloko’ hastalikhitapustake na paṭhyate</note> bhāgau dvau haritālaṃ ca bhāgikam | śuktena saha piṣṭāni lomaśātanamuttamam) ||105||</seg> <seg type="unit" n="106">tailaṃ bhallātakasyātha snuhīkṣīraṃ tathaiva ca | pragṛhyaikatra matimān romaśātanamuttamam ||106||</seg> <seg type="unit" n="107">kadalīdīrghavṛntābhyāṃ bhasmālaṃ lavaṇaṃ śamībījaṃ śītodapiṣṭaṃ vā romaśātanamācaret ||107||</seg> <seg type="unit" n="108">āgāragodhikāpucchaṃ rambhā''laṃ <note place="foot" type="variant" n="74">‘rambhālī’ iti pā.</note> bījamaiṅgudam | dagdhvā tadbhasmatailāmbu sūryapakvaṃ kacāntakṛt ||108||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="109">vātaduṣṭo vraṇo yastu rūkṣaścātyarthavedanaḥ | adhaḥkāye viśeṣeṇa tatra bastirvidhīyate ||109||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="110">mūtrāghāte mūtradoṣe śukradoṣe'śmarīvraṇe <note place="foot" type="variant" n="76">‘śukradoṣe tathā'nile’ iti pā.</note>| tathaivārtavadoṣe ca bastirapyuttaro hitaḥ ||110||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="111">yasmācchudhyati bandhena vraṇo yāti ca mārdavam | rohatyapi ca niḥśaṅkastasmādbandho vidhīyate ||111||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="112">sthirāṇāmalpamāṃsānāṃ raukṣyādanuparohatām | patradānaṃ bhavet kāryaṃ yathādoṣaṃ yathartu ca ||112||</seg> <seg type="unit" n="113">eraṇḍabhūrjapūtīkaharidrāṇāṃ tu vātaje | patramāśvabalaṃ yacca kāśmarīpatrameva ca ||113||</seg> <seg type="unit" n="114">patrāṇi kṣīravṛkṣāṇāmaudakāni tathaiva ca | dūṣite raktapittābhyāṃ vraṇe dadyādvicakṣaṇaḥ ||114||</seg> <seg type="unit" n="115">pāṭhāmūrvāguḍūcīnāṃ kākamācīharidrayoḥ | patraṃ ca śukanāsāyā yojayet kaphaje vraṇe ||115||</seg> <seg type="unit" n="116">akarkaśamavicchinnamajīrṇaṃ sukumārakam | ajantujagdhaṃ mṛdu ca patraṃ guṇavaducyate ||116||</seg> <seg type="unit" n="117">snehamauṣadhasāraṃ ca paṭṭḥ patrāntarīkṛtaḥ <note place="foot" type="variant" n="77">‘paṭṭavastrāntarākṛtam| na dūṣayati yat patraṃ’ iti pā.</note>| nādatte yattataḥ patraṃ <note place="foot" type="variant" n="78">‘naivādatte ca yasmāttallepasyopari’ iti pā.</note> lepasyopari dāpayet ||117||</seg> <seg type="unit" n="118">śaityauṣṇyajananārthāya snehasaṅgrahaṇāya ca | dattauṣadheṣu dātavyaṃ patraṃ vaidyena jānatā ||118||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="119">makṣikā vraṇamāgatya <note place="foot" type="variant" n="82">‘vraṇajātasya’ iti pā.</note> niḥkṣipanti yadā kṛmīn | śvayathurbhakṣite taistu jāyate bhṛśadāruṇaḥ ||119||</seg> <seg type="unit" n="120">tīvrā rujo vicitrāśca raktāsrāvaśca jāyate | surasādirhitastatra dhāvane pūraṇe tathā ||120||</seg> <seg type="unit" n="121">saptaparṇakarañjārkanimbarājādanatvacaḥ | hitā gomūtrapiṣṭāśca sekaḥ kṣārodakena vā ||121||</seg> <seg type="unit" n="122">pracchādya māṃsapeśyā vā kṛmīnapaharedvraṇāt | viṃśatiṃ kṛmijātīstu vakṣyāmyupari bhāgaśaḥ ||122||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="123">dīrghakālāturāṇāṃ tu kṛśānāṃ vraṇaśoṣiṇām | bṛṃhaṇīyo vidhiḥ sarvaḥ kāyāgniṃ <note place="foot" type="variant" n="83">‘kāryo'gniṃ’ iti pā.</note> parirakṣatā ||123||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="124">viṣajuṣṭasya vijñānaṃ viṣaniścayameva ca | cikitsitaṃ ca vakṣyāmi kalpeṣu pratibhāgaśaḥ ||124||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="125">kaṇḍūmantaḥ saśophāśca ye ca jatrūpari vraṇāḥ | śirovirecanaṃ teṣu vidadhyātkuśalo bhiṣak ||125||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="126">rujāvanto'nilāviṣṭā rūkṣā ye cordhvajatrujāḥ | vraṇeṣu teṣu kartavyaṃ nasyaṃ vaidyena jānatā ||126||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="127">doṣapracyāvanārthāya rujādāhakṣayāya ca | jihvādantasamutthasya haraṇārthaṃ malasya ca ||127||</seg> <seg type="unit" n="128">śodhano ropaṇaścaiva vraṇasya mukhajasya vai | uṣṇo vā yadi vā śītaḥ kavalagraha iṣyate ||128||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="129">ūrdhvajatrugatān rogān vraṇāṃśca kaphavātajān | śophasrāvarujāyuktān dhūmapānairupācaret ||129||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="130">kṣatoṣmaṇo nigrahārthaṃ sandhānārthaṃ tathaiva ca | sadyovraṇeṣvāyateṣu kṣaudrasarpirvidhīyate ||130||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="131">avagāḍhāstvaṇumukhā ye vraṇāḥ śalyapīḍitāḥ | nivṛttahastoddharaṇā yantraṃ teṣu vidhīyate ||131||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="132">laghumātro laghuścaiva snigdha uṣṇo'gnidīpanaḥ | sarvavraṇibhyo deyastu sadā''hāro vijānatā ||132||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="133">niśācarebhyo rakṣyastu nityameva kṣatāturaḥ | rakṣāvidhānairuddiṣṭairyamaiḥ saniyamaistathā ||133||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="134">ṣaṇmūlo'ṣṭaparigrāhī pañcalakṣaṇalakṣitaḥ | ṣaṣṭyā vidhānairnirdiṣṭaiścaturbhiḥ sādhyate vraṇaḥ ||134||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="135">yo'lpauṣadhakṛto yogo bahugranthabhayānmayā | dravyāṇāṃ tatsamānānāṃ tatrāvāpo na duṣyati ||135||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="136">prasaṅgābhihito yo vā bahudurlabhabheṣajaḥ | yathopapatti tatrāpi kāryameva cikitsitam ||136||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="137">gaṇoktamapi yaddravyaṃ bhavedvyādhāvayaugikam | taduddharedyaugikaṃ tu prakṣipedapyakīrtitam ||137||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="138">upadravāstu vividhā vraṇasya vraṇitasya ca | tatra gandhādayaḥ pañca vraṇasyopadravāḥ smṛtāḥ ||138||</seg> <seg type="unit" n="139">jvarātisārau mūrcchā ca hikkā cchardirarocakaḥ | śvāsakāsāvipākāśca tṛṣṇā ca vraṇitasya tu ||139||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="140">vraṇakriyāsvevamāsu vyāsenoktāsvapi kriyām | bhūyo'pyupari vakṣyāmi sadyovraṇacikitsite ||140||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne dvivraṇīyacikitsitaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ ||1||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="2" xml:id="su.4.2">
          <head>sadyovraṇacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ sadyovraṇacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">dhanvantarirdharmabhṛtāṃ variṣṭho vāgviśāradaḥ | viśvāmitrasutaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘viśvāmitrātmajamṛṣiṃ śiṣyaṃ’ iti pā.</note> śiṣyamṛṣiṃ suśrutamanvaśāt ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">nānādhārāmukhaiḥ śastrairnānāsthānanipātitaiḥ | nānārūpā vraṇā ye syusteṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">āyatāścaturasrāśca tryasrā maṇḍalinastathā | ardhacandrapratīkāśā viśālāḥ kuṭilāstathā ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">śarāvanimnamadhyāśca <note place="foot" type="variant" n="2">‘śarāvavannimnamadhyāḥ’ iti pā.</note> yavamadhyāstathā'pare | evamprakārākṛtayo bhavantyāgantavo vraṇāḥ ||6||</seg> doṣajā vā svayaṃ bhinnā, na tu vaidyanimittajāḥ |7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">bhiṣagvraṇākṛtijño hi na mohamadhigacchati ||7||</seg> bhṛśaṃ durdarśarūpeṣu vraṇeṣu vikṛteṣvapi |8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">anantākṛtirāgantuḥ <note place="foot" type="variant" n="4">‘anekākṛtiḥ’ iti pā.</note> sa bhiṣagbhiḥ purātanaiḥ ||8||</seg> samāsato lakṣaṇataḥ ṣaḍvidhaḥ parikīrtitaḥ |9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">chinnaṃ bhinnaṃ tathā viddhaṃ kṣataṃ piccitameva ca ||9||</seg> ghṛṣṭamāhustathā ṣaṣṭhaṃ teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam |10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">tiraścīna ṛjurvā'pi yo vraṇaścāyato bhavet ||10||</seg> gātrasya pātanaṃ cāpi chinnamityupadiśyate |11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">kuntaśaktyṛṣṭikhaṅgāgraviṣāṇādibhirāśayaḥ ||11||</seg> hataḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘hato yaḥ sravate taddhi’ iti pā.</note> kiñcit sravettaddhi bhinnalakṣaṇamucyate |12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">sthānānyāmāgnipakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca ||12||</seg> hṛduṇḍukaḥ phupphusaśca koṣṭha ityabhidhīyate |13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tasmin bhinne raktapūrṇe jvaro dāhaśca jāyate ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">mūtramārgagudāsyebhyo raktaṃ ghrāṇācca gacchati | mūrcchāśvāsatṛḍādhmānamabhaktacchanda eva ca ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">viṇmūtravātasaṅgaśca svedāsrāvo'kṣiraktatā | lohagandhitvamāsyasya gātradaurgandhyameva ca ||15||</seg> hṛcchūlaṃ pārśvayoścāpi... |16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">... viśeṣaṃ cātra me śṛṇu | āmāśayasthe rudhire rudhiraṃ chardayet <note place="foot" type="variant" n="6">‘chardayatyapi’ iti pā.</note> punaḥ ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">ādhmānamatimātraṃ ca śūlaṃ ca bhṛśadāruṇam | pakvāśayagate cāpi rujo gauravameva ca ||17||</seg> śītatā cāpyadho nābheḥ khebhyo raktasya cāgamaḥ |18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">abhinne'pyāśaye'ntrāṇāṃ khaiḥ sūkṣmairantrapūraṇam ||18||</seg> pihitāsye ghaṭe yadvallakṣyate tasya gauravam |19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">sūkṣmāsyaśalyābhihataṃ yadaṅgaṃ tvāśayādvinā ||19||</seg> uttuṇḍitaṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘uttuṇḍitum uttānitatvaṅmāṃsamīṣaddaṣṭamukhaṃ vā’ iti pā.</note> nirgataṃ vā tadviddhamiti nirdiśet |20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">nāticchinnaṃ nātibhinnamubhayorlakṣaṇānvitam ||20||</seg> viṣamaṃ vraṇamaṅge yattat kṣataṃ tvabhinirdiśet |21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">prahārapīḍanābhyāṃ tu yadaṅgaṃ pṛthutāṃ gatam ||21||</seg> sāsthi tat piccitaṃ vidyānmajjaraktapariplutam |22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">vigatatvagyadaṅgaṃ hi saṅgharṣādanyathā'pi vā ||22||</seg> uṣāsrāvānvitaṃ tattu ghṛṣṭamityupadiśyate |23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">chinne bhinne tathā viddhe kṣate vā'sṛgatisravet ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">raktakṣayādrujastatra karoti pavano bhṛśam | snehapānaṃ hitaṃ tatra tatseko vihitastathā ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">veśavāraiḥ sakṛśaraiḥ susnigdhaiścopanāhanam | dhānyasvedāṃśca kurvīta snigdhānyālepanāni ca ||25||</seg> vātaghnauṣadhasiddhaiśca snehairbastirvidhīyate |26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">piccite ca vighṛṣṭe ca nātisravati śoṇitam ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">agacchati bhṛśaṃ tasmin dāhaḥ pākaśca jāyate | tatroṣmaṇo nigrahārthaṃ tathā dāhaprapākayoḥ ||27||</seg> śītamālepanaṃ kāryaṃ pariṣekaśca śītalaḥ |28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">ṣaṭsveteṣu yathokteṣu chinnādiṣu samāsataḥ ||28||</seg> jñeyaṃ samarpitaṃ sarvaṃ sadyovraṇacikitsitam |29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi chinnānāṃ tu cikitsitam ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">ye vraṇā vivṛtāḥ kecicchiraḥpārśvāvalambinaḥ | tān sīvyedvidhinoktena badhnīyādgāḍhameva ca ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">karṇaṃ sthānādapahṛtaṃ sthāpayitvā yathāsthitam | sīvyedyathoktaṃ tailena srotaścābhipratarpayet ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">kṛkāṭikānte chinne tu gacchatyapi samīraṇe | samyaṅniveśya badhnīyāt sīvyeccāpi nirantaram ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">ājena sarpiṣā caivaṃ pariṣekaṃ tu kārayet | uttāno'nnaṃ samaśnīyācchayīta ca suyantritaḥ ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">śākhāsu patitāṃstiryak prahārān vivṛtān bhṛśam | sīvyet samyaṅniveśyāśu sandhyasthīnyanupūrvaśaḥ ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">baddhvā vellitakenāśu tatastailena secayet | carmaṇā gophaṇābandhaḥ kāryo yo vā hito bhavet ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">pṛṣṭhe vraṇo yasya bhaveduttānaṃ śāyayettu tam | ato'nyathā corasije śāyayet puruṣaṃ vraṇe ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">chinnāṃ niḥśeṣataḥ śākhāṃ dagdhvā tailena buddhimān | badhnīyāt kośabandhena prāptaṃ kāryaṃ ca ropaṇam ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">candanaṃ padmakaṃ rodhramutpalāni priyaṅgavaḥ | haridrā madhukaṃ caiva payaḥ syādatra cāṣṭamam ||38||</seg> tailamebhirvipakvaṃ tu pradhānaṃ vraṇaropaṇam |39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">candanaṃ karkaṭākhyā ca sahe māṃsyāhvayā'mṛtā ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">hareṇavo mṛṇālaṃ ca triphalā padmakotpale | trayodaśāṅgaṃ trivṛtametadvā payasā'nvitam ||40||</seg> tailaṃ vipakvaṃ sekārthe hitaṃ tu vraṇaropaṇe |41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi bhinnānāṃ tu cikitsitam ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">bhinnaṃ netramakarmaṇyamabhinnaṃ lambate tu yat | tanniveśya yathāsthānamavyāviddhasiraṃ śanaiḥ ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">pīḍayet pāṇinā samyak padmapattrāntareṇa tu | tato'sya tarpaṇaṃ kāryaṃ nasyaṃ cānena sarpiṣā ||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">ājaṃ ghṛtaṃ kṣīrapātraṃ madhukaṃ cotpalāni ca | jīvakarṣabhakau caiva piṣṭvā sarpirvipācayet ||44||</seg> sarvanetrābhighāte tu sarpiretat praśasyate |45|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">udarānmedaso vartirnirgatā yasya dehinaḥ ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">kaṣāyabhasmamṛtkīrṇāṃ baddhvā sūtreṇa sūtravit | agnitaptena śastreṇa chindyānmadhusamāyutam ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">baddhvā vraṇaṃ sujīrṇe'nne sarpiṣaḥ pānamiṣyate | snehapānādṛte cāpi payaḥpānaṃ vidhīyate ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">śarkarāmadhuyaṣṭibhyāṃ lākṣayā vā śvadaṃṣṭrayā | citrāsamanvitaṃ caiva rujādāhavināśanam ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">āṭopo maraṇaṃ vā syācchūlo vā'cchidyamānayā | medogranthau tu yattailaṃ vakṣyate tacca yojayet ||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">tvaco'tītya sirādīni bhittvā vā parihṛtya vā | koṣṭhe pratiṣṭhitaṃ śalyaṃ kuryāduktānupadravān ||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">tatrāntarlohitaṃ pāṇḍuṃ śītapādakarānanam | śītocchvāsaṃ raktanetramānaddhaṃ ca vivarjayet ||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">āmāśayasthe rudhire vamanaṃ pathyamucyate | pakvāśayasthe deyaṃ ca virecanamasaṃśayam ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">āsthāpanaṃ ca niḥsnehaṃ kāryamuṣṇairviśodhanaiḥ | yavakolakulatthānāṃ niḥsnehena rasena ca ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">bhuñjītānnaṃ yavāgūṃ vā pibet saindhavasaṃyutām | atiniḥsrutarakto vā bhinnakoṣṭhaḥ pibedasṛk ||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">svamārgapratipannāstu yasya viṇmūtramārutāḥ | vyupadravaḥ sa bhinne'pi koṣṭhe jīvati mānavaḥ ||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">abhinnamantraṃ niṣkrāntaṃ praveśyaṃ nānyathā bhavet | pipīlikāśirograstaṃ tadapyeke vadanti tu ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">prakṣālya payasā digdhaṃ tṛṇaśoṇitapāṃśubhiḥ | praveśayet kṛttanakho ghṛtenāktaṃ śanaiḥ śanaiḥ ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">praveśayet kṣīrasiktaṃ śuṣkamantraṃ ghṛtāplutam | aṅgulyā'bhimṛśet kaṇṭhaṃ jalenodvejayedapi ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">hastapādeṣu <note place="foot" type="variant" n="13">‘hastapāde tu’ iti pā.</note> saṅgṛhya samutthāpya <note place="foot" type="variant" n="14">‘samutkṣipya’ iti pā.</note> mahābalāḥ | bhavatyantaḥpraveśastu yathā nirdhunuyustathā ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">tathā'ntrāṇi viśantyantaḥ svāṃ kalāṃ pīḍayanti ca | vraṇālpatvādbahutvādvā duṣpraveśaṃ bhavettu yat ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">tadāpāṭya pramāṇena bhiṣagantraṃ praveśayet | yathāsthānaṃ niviṣṭe ca vraṇaṃ sīvyedatandritaḥ ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">sthānādapetamādatte prāṇān gupitameva vā | veṣṭayitvā tu paṭṭena ghṛtasekaṃ pradāpayet ||62||</seg> <seg type="unit" n="63">ghṛtaṃ pibet sukhoṣṇaṃ ca citrātailasamanvitam | mṛdukriyārthaṃ śakṛto vāyoścādhaḥpravṛttaye ||63||</seg> <seg type="unit" n="64">tatastailamidaṃ kuryādropaṇārthaṃ cikitsakaḥ | tvaco'śvakarṇadhavayormocakīmeṣaśṛṅgayoḥ ||64||</seg> <seg type="unit" n="65">śallakyarjunayoścāpi vidāryāḥ kṣīriṇāṃ tathā | balāmūlāni cāhṛtya tailametairvipācayet ||65||</seg> vraṇaṃ saṃropayettena varṣamātraṃ yateta ca |66|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">pādau nirastamuṣkasya jalena prokṣya cākṣiṇī ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">praveśya tunnasevanyā muṣkau sīvyettataḥ param | kāryo gophaṇikābandhaḥ kaṭyāmāveśya <note place="foot" type="variant" n="19">‘kaṭyāmāveṣṭya’ iti pā.</note> yantrakam ||67||</seg> <seg type="unit" n="68">na kuryāt snehasekaṃ ca tena klidyati hi vraṇaḥ | kālānusāryāgurvelājātīcandanapadmakaiḥ ||68||</seg> śilādārvyamṛtātutthaistailaṃ kurvīta ropaṇam |69|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">śiraso'pahṛte śalye bālavartiṃ niveśayet ||69||</seg> <seg type="unit" n="70">bālavartyāmadattāyāṃ mastuluṅgaṃ vraṇāt sravet | hanyādenaṃ tato vāyustasmādevamupācaret ||70||</seg> vraṇe rohati caikaikaṃ śanairbālamapakṣipet |71|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">gātrādapahṛte'nyasmāt snehavartiṃ praveśayet ||71||</seg> kṛte niḥśoṇite cāpi vidhiḥ sadyaḥkṣate hitaḥ |72|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">dūrāvagāḍhāḥ sūkṣmāḥ syurye vraṇāstān viśoṇitān ||72||</seg> kṛtvā sūkṣmeṇa netreṇa cakratailena tarpayet |73|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">samaṅgāṃ rajanīṃ padmāṃ trivargaṃ tutthameva ca ||73||</seg> <seg type="unit" n="74">viḍaṅgaṃ kaṭukāṃ pathyāṃ guḍūcīṃ sakarañjikām | saṃhṛtya vipacet kāle tailaṃ ropaṇamuttamam ||74||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">tālīśaṃ padmakaṃ māṃsī hareṇvagurucandanam | haridre padmabījāni sośīraṃ madhukaṃ ca taiḥ ||75||</seg> pakvaṃ sadyovraṇeṣūktaṃ tailaṃ ropaṇamuttamam |76|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">kṣate kṣatavidhiḥ kāryaḥ piccite bhagnavadvidhiḥ ||76||</seg></ab>
          <ab type="mula">ghṛṣṭe rujo nigṛhyāśu cūrṇairupacaredvraṇam |77|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">viśliṣṭadehaṃ patitaṃ mathitaṃ hatameva ca ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">vāsayettailapūrṇāyāṃ droṇyāṃ māṃsarasāśanam | ayameva vidhiḥ kāryaḥ kṣīṇe marmahate tathā ||78||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">ropaṇe saparīṣeke pāne ca vraṇināṃ sadā | tailaṃ ghṛtaṃ vā saṃyojyaṃ śarīrartūnavekṣya hi ||79||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">ghṛtāni yāni vakṣyāmi yatnataḥ pittavidradhau | sadyovraṇeṣu deyāni tāni vaidyena jānatā ||80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">sadyaḥkṣatavraṇaṃ vaidyaḥ saśūlaṃ pariṣecayet | sarpiṣā nātiśītena balātailena vā punaḥ ||81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">samaṅgāṃ rajanīṃ padmāṃ pathyāṃ tutthaṃ suvarcalām | padmakaṃ rodhramadhukaṃ viḍaṅgāni hareṇukām ||82||</seg> <seg type="unit" n="83">tālīśapatraṃ naladaṃ candanaṃ padmakeśaram | mañjiṣṭhośīralākṣāśca kṣīriṇāṃ cāpi pallavān ||83||</seg> <seg type="unit" n="84">priyālabījaṃ tindukyāstaruṇāni phalāni ca | yathālābhaṃ samāhṛtya tailamebhirvipācayet ||84||</seg> sadyovraṇānāṃ sarveṣāmaduṣṭānāṃ tu ropaṇam |85|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">kaṣāyamadhurāḥśītāḥ kriyāḥ snigdhāśca yojayet ||85||</seg> sadyovraṇānāṃ saptāhaṃ paścāt pūrvoktamācaret |86|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">duṣṭavraṇeṣu kartavyamūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam ||86||</seg> <seg type="unit" n="87">viśoṣaṇaṃ tathā''hāraḥ śoṇitasya ca mokṣaṇam | kaṣāyaṃ rājavṛkṣādau surasādau ca dhāvanam ||87||</seg> <seg type="unit" n="88">tayoreva kaṣāyeṇa tailaṃ śodhanamiṣyate | kṣārakalpena <note place="foot" type="variant" n="28">‘kṣārakalkena’ iti pā.</note> vā tailaṃ kṣāradravyeṣu sādhitam ||88||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">dravantī cirabilvaśca dantī citrakameva ca | pṛthvīkā nimbapatrāṇi kāsīsaṃ tutthameva ca ||89||</seg> <seg type="unit" n="90">trivṛttejovatī nīlī haridre saindhavaṃ tilāḥ | bhūmikadambaḥ suvahā śukākhyā lāṅgalāhvayā ||90||</seg> <seg type="unit" n="91">naipālī jālinī caiva madayantī mṛgādanī | sudhāmūrvārkakīṭāriharitālakarañjikāḥ ||91||</seg> <seg type="unit" n="92">yathopapatti kartavyaṃ tailametaistu śodhanam | ghṛtaṃ vā yadi vā prāptaṃ kalkāḥ saṃśodhanāstathā ||92||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">saindhavatrivṛderaṇḍapatrakalkastu vātike | trivṛddharidrāmadhukakalkaḥ paitte tilairyutaḥ ||93||</seg> <seg type="unit" n="94">kaphaje tilatejohvādantīsvarjikacitrakāḥ | duṣṭavraṇavidhiḥ kāryo mehakuṣṭhavraṇeṣvapi <note place="foot" type="variant" n="29">‘mehikuṣṭhivraṇeṣu’ iti pā.</note>||94||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">ṣaḍvidhaḥ prāk pradiṣṭo yaḥ sadyovraṇaviniścayaḥ | nātaḥ śakyaṃ paraṃ vaktumapi niścitavādibhiḥ ||95||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">upasargairnipātaiśca tattu paṇḍitamāninaḥ | kecit saṃyojya bhāṣante bahudhā mānagarvitāḥ ||96||</seg> <seg type="unit" n="97">bahu tadbhāṣitaṃ teṣāṃ ṣaṭsveṣvevāvatiṣṭhate | viśeṣā iva sāmānye ṣaṭtvaṃ tu paramaṃ matam ||97||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne sadyovraṇacikitsitaṃ nāma dvitiyo'dhyāyaḥ ||2||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="3" xml:id="su.4.3">
          <head>bhagnacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto bhagnānāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">alpāśino'nātmavato jantorvātātmakasya ca | upadravairvā juṣṭasya bhagnaṃ kṛcchreṇa sidhyati ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">lavaṇaṃ kaṭukaṃ kṣāramamlaṃ maithunamātapam | vyāyāmaṃ ca na seveta bhagno rūkṣānnameva ca ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">śālirmāṃsarasaḥ kṣīraṃ sarpiryūṣaḥ satīnajaḥ | bṛṃhaṇaṃ cānnapānaṃ syāddeyaṃ bhagnāya jānatā ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">madhūkodumbarāśvatthapalāśakakubhatvacaḥ | vaṃśasarjavaṭānāṃ ca kuśārthamupasaṃharet ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">ālepanārthaṃ mañjiṣṭhāṃ madhukaṃ raktacandanam | śatadhautaghṛtonmiśraṃ śālipiṣṭaṃ ca saṃharet ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">saptāhādatha saptāhāt saumyeṣvṛtuṣu bandhanam | sādhāraṇeṣu kartavyaṃ pañcame pañcame'hani ||8||</seg> āgneyeṣu tryahāt kuryādbhagnadoṣavaśena vā |9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">tatrātiśithilaṃ baddhe sandhisthairyaṃ na jāyate ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">gāḍhenāpi tvagādīnāṃ śopho ruk pāka eva ca | tasmāt sādhāraṇaṃ bandhaṃ bhagne śaṃsanti tadvidaḥ ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">nyagrodhādikaṣāyaṃ tu suśītaṃ pariṣecane | pañcamūlīvipakvaṃ tu kṣīraṃ kuryāt savedane ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula">sukhoṣṇamavacāryaṃ vā cakratailaṃ vijānatā |12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">vibhajya kālaṃ doṣaṃ ca doṣaghnauṣadhasaṃyutam ||12||</seg> pariṣekaṃ pradehaṃ ca vidadhyācchītameva ca |13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">gṛṣṭikṣīraṃ sasarpiṣkaṃ madhurauṣadhasādhitam ||13||</seg> śītalaṃ lākṣayā yuktaṃ prātarbhagnaḥ pibennaraḥ |14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">savraṇasya tu bhagnasya vraṇaṃ sarpirmadhūttaraiḥ ||14||</seg> pratisārya kaṣāyaistu śeṣaṃ bhagnavadācaret |15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">prathame vayasi tvevaṃ bhagnaṃ sukaramādiśet ||15||</seg> alpadoṣasya jantostu kāle ca śiśirātmake |16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">prathame vayasi tvevaṃ māsāt sandhiḥ sthiro bhavet ||16||</seg> madhyame dviguṇāt kālāduttare triguṇāt smṛtaḥ |17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">avanāmitamunnahyedunnataṃ cāvapīḍayet ||17||</seg> āñchedatikṣiptamadho gataṃ copari vartayet |18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">āñchnaiḥ pīḍanaiścaiva saṅkṣepairbandhanaistathā ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">sandhīñcharīre sarvāṃstu calānapyacalānapi | etaistu sthāpanopāyaiḥ sthāpayenmatimān bhiṣak ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">utpiṣṭamatha viśliṣṭaṃ sandhiṃ vaidyo na ghaṭṭayet | tasya śītān parīṣekān pradehāṃścāvacārayet ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">abhighāte hṛte sandhiḥ svāṃ yāti prakṛtiṃ punaḥ | ghṛtadigdhena paṭṭena veṣṭayitvā yathāvidhi ||21||</seg> paṭṭopari kuśān dattvā yathāvadbandhamācaret |22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">pratyaṅgabhagnasya vidhirata ūrdhvaṃ pravakṣyate ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">nakhasandhiṃ samutpiṣṭaṃ raktānugatamārayā | avamathya srute rakte śālipiṣṭena lepayet ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">bhagnāṃ vā sandhimuktāṃ vā sthāpayitvā'ṅgulīṃ samām | aṇunā''veṣṭya paṭṭena ghṛtasekaṃ pradāpayet ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">abhyajya sarpiṣā pādaṃ talabhagnaṃ kuśottaram | vastrapaṭṭena badhnīyānna ca vyāyāmamācaret ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">abhyajyāyāmayejjaṅghāmūruṃ ca susamāhitaḥ | dattvā vṛkṣatvacaḥ śītā vastrapaṭṭena veṣṭayet ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">matimāṃścakrayogena hyāñchedūrvasthi nirgatam | sphuṭitaṃ piccitaṃ cāpi badhnīyāt pūrvavadbhiṣak ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">āñchedūrdhvamadho vā'pi kaṭibhagnaṃ tu mānavam | tataḥ sthānasthite sandhau bastibhiḥ samupācaret ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">parśukāsvatha bhagnāsu ghṛtābhyaktasya tiṣṭhataḥ | dakṣiṇāsvathavā vāmāsvanumṛjya nibandhanīḥ ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">tataḥ kavalikāṃ dattvā veṣṭayet susamāhitaḥ | tailapūrṇe kaṭāhe vā droṇyāṃ vā śāyayennaram ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">musalenotkṣipet kakṣāmaṃsasandhau visaṃhate | sthānasthitaṃ ca badhnīyāt svastikena vicakṣaṇaḥ ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">kaurparaṃ tu tathā sandhimaṅguṣṭhenānumārjayet | anumṛjya tataḥ sandhiṃ pīḍayet kūrparāccyutam ||32||</seg> prasāryākuñcayeccainaṃ snehasekaṃ ca dāpayet |33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">evaṃ jānuni gulphe ca maṇibandhe ca kārayet ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">ubhe tale same kṛtvā talabhagnasya dehinaḥ | badhnīyādāmatailena pariṣekaṃ ca kārayet ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">mṛtpiṇḍaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘prāggomayamayaṃ piṇḍaṃ dhārayenmṛnmayaṃ ‘tataḥ|’ iti pā.</note> dhārayet pūrvaṃ lavaṇaṃ ca tataḥ param | haste jātabale cāpi kuryāt pāṣāṇadhāraṇam ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">sannamunnamayet svinnamakṣakaṃ musalena tu | tathonnataṃ pīḍayecca badhnīyādgāḍhameva ca ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula">ūruvaccāpi kartavyaṃ bāhubhagnacikitsitam |37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">grīvāyāṃ tu vivṛttāyāṃ praviṣṭāyāmadho'pi vā ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">avaṭāvatha hanvośca pragṛhyonnamayennaram | tataḥ kuśāṃ samaṃ dattvā vastrapaṭṭena veṣṭayet ||38||</seg> uttānaṃ śāyayeccainaṃ saptarātramatandritaḥ |39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">hanvasthinī samānīya hanusandhau visaṃhate ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">svedayitvā sthite samyak pañcāṅgīṃ vitaredbhiṣak | vātaghnamadhuraiḥ sarpiḥ siddhaṃ nasye ca pūjitam ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">abhagnāṃścalitān dantān saraktānavapīḍayet | taruṇasya manuṣyasya śītairālepayedbahiḥ ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">siktvā'mbubhistataḥ śītaiḥ sandhānīyairupācaret | utpalasya ca nālena kṣīrapānaṃ vidhīyate ||42||</seg> jīrṇasya tu manuṣyasya varjayeccalitān dvijān |43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">nāsāṃ sannāṃ vivṛttāṃ vā ṛjvīṃ kṛtvā śalākayā ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">pṛthaṅgāsikayornāḍyau dvimukhyau sampraveśayet | tataḥ paṭṭena saṃveṣṭya ghṛtasekaṃ pradāpayet ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">bhagnaṃ karṇaṃ tu badhnīyāt samaṃ kṛtvā ghṛtaplutam | sadyaḥkṣatavidhānaṃ ca tataḥ paścāt samācaret ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">mastuluṅgādvinā <note place="foot" type="variant" n="7">‘mastuluṅgaṃ vinā’ iti pā.</note> bhinne kapāle madhusarpiṣī | dattvā tato nibadhnīyāt saptāhaṃ ca pibeddhṛtam ||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">patanādabhighātādvā śūnamaṅgaṃ yadakṣatam | śītān pradehān sekāṃśca bhiṣak tasyāvacārayet ||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">atha jaṅghorubhagnānāṃ kapāṭaśayanaṃ hitam | kīlakā bandhanārthaṃ ca pañca kāryā vijānatā ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">yathā na calanaṃ tasya bhagnasya kriyate tathā | sandherubhayato dvau dvau tale caikaśca kīlakaḥ ||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">śroṇyāṃ vā pṛṣṭhavaṃśe vā vakṣasyakṣakayostathā | bhagnasandhivimokṣeṣu vidhimenaṃ samācaret ||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">sandhīṃściravimuktāṃstu snigdhān svinnān mṛdūkṛtān uktairvidhānairbuddhyā ca samyak prakṛtimānayet ||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">kāṇḍabhagne prarūḍhe tu viṣamolbaṇasaṃhite | āpothya samayedbhagnaṃ tato bhagnavadācaret ||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">kalpayennirgataṃ śuṣkraṃ vraṇānte'sthi samāhitaḥ | sandhyante vā kriyāṃ kuryāt savraṇe vraṇabhagnavat ||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">ūrdhvakāye tu bhagnānāṃ mastiṣkyaṃ karṇapūraṇam | ghṛtapānaṃ hitaṃ nasyaṃ praśākhāsvanuvāsanam ||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi tailaṃ bhagnaprasādhakam | rātrau rātrau tilān kṛṣṇān vāsayedasthire jale ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">divā divā śoṣayitvā gavāṃ kṣīreṇa bhāvayet | tṛtīyaṃ saptarātraṃ tu bhāvayenmadhukāmbunā ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">tataḥ kṣīraṃ punaḥ pītān suśuṣkāṃścūrṇayedbhiṣak | kākolyādiṃ sayaṣṭyāhvaṃ mañjiṣṭhāṃ sārivāṃ tathā ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">kuṣṭhaṃ sarjarasaṃ māṃsīṃ suradāru sacandanam | śatapuṣpāṃ ca sañcūrṇya tilacūrṇena yojayet ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">pīḍanārthaṃ ca kartavyaṃ sarvagandhaśṛtaṃ payaḥ | caturguṇena payasā tattailaṃ vipacedbhiṣak ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">elāmaṃśumatīṃ patraṃ jīvakaṃ tagaraṃ tathā | rodhraṃ prapauṇḍarīkaṃ ca tathā kālānusāri(vā)ṇam ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">saireyakaṃ kṣīraśuklāmanantāṃ samadhūlikām | piṣṭvā śṛṅgāṭakaṃ caiva pūrvoktānyauṣadhāni ca ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">ebhistadvipacettailaṃ śāstravinmṛdunā'gninā | etattailaṃ sadā pathyaṃ bhagnānāṃ sarvakarmasu ||62||</seg> <seg type="unit" n="63">ākṣepake pakṣaghāte tāluśoṣe tathā'rdite | manyāstambhe śiroroge karṇaśūle hanugrahe ||63||</seg> <seg type="unit" n="64">bādhirye timire caiva ye ca strīṣu kṣayaṃ gatāḥ | pathyaṃ pāne tathā'bhyaṅge nasye bastiṣu bhojane <note place="foot" type="variant" n="8">‘śodhane’ iti pāṭhāntaram</note>||64||</seg> <seg type="unit" n="65">grīvāskandhorasāṃ vṛddhiramunaivopajāyate | mukhaṃ ca padmapratimaṃ sasugandhisamīraṇam ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">gandhatailamidaṃ nāmnā sarvavātavikāranut | rājārhametat kartavyaṃ rājñāmeva vicakṣaṇaiḥ ||66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">trapusākṣapriyālānāṃ tailāni madhuraiḥ saha | vasāṃ dattvā yathālābhaṃ kṣīre daśaguṇe pacet ||67||</seg> <seg type="unit" n="68">snehottamamidaṃ cāśu kuryādbhagnaprasādhanam | pānābhyañjananasyeṣu bastikarmaṇi secane ||68||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">bhagnaṃ naiti yathāpākaṃ prayateta tathā bhiṣak | pakvamāṃsasirāsnāyu taddhi kṛcchreṇa sidhyati ||69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">bhagnaṃ sandhimanāviddhamahīnāṅgamanulbaṇam | sukhaceṣṭāpracāraṃ ca saṃhitaṃ samyagādiśet ||70||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne bhagnacikitsitaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ ||3||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="4" xml:id="su.4.4">
          <head>vātavyādhicikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto vātavyādhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">āmāśayagate vāte cchardayitvā yathākramam | deyaḥ ṣaḍdharaṇo yogaḥ saptarātraṃ sukhāmbunā ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">citrakendrayave pāṭhā kaṭukā'tiviṣā'bhayā | vātavyādhipraśamano yogaḥ ṣaḍdharaṇaḥ smṛtaḥ ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">pakvāśayagate cāpi deyaṃ snehavirecanam | bastayaḥ śodhanīyāśca prāśāśca lavaṇottarāḥ ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula">kāryo bastigate cāpi vidhirbastiviśodhanaḥ |6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">śrotrādiṣu prakupite kāryaścānilahā kramaḥ ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">snehābhyaṅgopanāhāśca mardanālepanāni ca | tvaṅmāṃsāsṛksirāprāpte kuryāt cāsṛgvimokṣaṇam ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">snehopanāhāgnikarmabandhanonmardanāni ca | snāyusandhyasthisamprāpte kuryādvāyāvatandritaḥ ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">niruddhe'sthani vā vāyau pāṇimanthena dārite <note place="foot" type="variant" n="2">‘dārayet’ iti pā.</note>| nāḍīṃ dattvā'sthani bhiṣak cūṣayetpavanaṃ balī ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula">śukraprāpte'nile kāryaṃ śukradoṣacikitsitam |10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">avagāhakuṭīkarṣūprastarābhyaṅgabastibhiḥ ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">jayet sarvāṅgajaṃ vātaṃ sirāmokṣaiśca buddhimān | ekāṅgagaṃ ca matimāñchṛṅgaiścāvasthitaṃ jayet ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula">balāsapittaraktaistu saṃsṛṣṭamavirodhibhiḥ |12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">suptivāte tvasṛṅmokṣaṃ kuryāttu bahuśo bhiṣak ||12||</seg> dihyācca lavaṇāgāradhūmaistailasamanvitaiḥ |13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">pañcamūlīśṛtaṃ kṣīraṃ phalāmlo rasa eva ca ||13||</seg> susnigdho dhānyayūṣo vā hito vātavikāriṇām |14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">kākolyādiḥ savātaghnaḥ sarvāmladravyasaṃyutaḥ ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">sānūpaudakamāṃsastu sarvasnehasamanvitaḥ | sukhoṣṇaḥ spaṣṭalavaṇaḥ sālvaṇaḥ parikīrtitaḥ ||15||</seg> tenopanāhaṃ kurvīta sarvadā vātarogiṇām |16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">kuñcyamānaṃ rujārtaṃ vā gātraṃ stabdhamathāpi vā ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">gāḍhaṃ paṭṭairnibadhnīyāt kṣaumakārpāsikaurṇikaiḥ | biḍālanakulondrāṇāṃ carmagoṇyāṃ mṛgasya vā ||17||</seg> praveśayedvā svabhyaktaṃ sālvaṇenopanāhitam |18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">skandhavakṣastrikaprāptaṃ vāyuṃ manyāgataṃ tathā ||18||</seg> vamanaṃ hanti nasyaṃ ca kuśalena prayojitam |19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">śirogataṃ śirobastirhanti vā'sṛgvimokṣaṇam ||19||</seg> snehaṃ mātrāsahasraṃ tu dhārayettatra yogataḥ |20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">sarvāṅgagatamekāṅgasthitaṃ vā'pi samīraṇam ||20||</seg> ruṇaddhi kevalo bastirvāyuvegamivācalaḥ |21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">snehasvedastathā'bhyaṅgo bastiḥ snehavirecanam ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">śirobastiḥ śiraḥsneho dhūmaḥ snaihika eva ca | sukhoṣṇaḥ snehagaṇḍūṣo nasyaṃ snaihikameva ca ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">rasāḥ kṣīrāṇi māṃsāni snehāḥ snehānvitaṃ ca yat | bhojanāni phalāmlāni snigdhāni lavaṇāni ca ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">sukhoṣṇāśca parīṣekāstathā saṃvāhanāni ca | kuṅkumāgurupatrāṇi kuṣṭhailātagarāṇi ca ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">kauśeyaurṇikaraumāṇi kārpāsāni gurūṇi ca | nivātātapayuktāni tathā garbhagṛhāṇi ca ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">mṛdvī śayyā'gnisantāpo brahmacaryaṃ tathaiva ca | samāsenaivamādīni yojyānyanilarogiṣu ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">trivṛddantīsuvarṇakṣīrīsaptalāśaṅkhinītriphalāviḍaṅgānāmakṣasamāḥ bhāgāḥ <note place="foot" type="variant" n="8">‘kalkaḥ’ iti pā.</note>, bilvamātraḥ kalkastilvakamūlakampillakayoḥ, triphalārasadadhipātre dve dve, ghṛtapātramekaṃ, tadaikadhyaṃ saṃsṛjya vipacet; tilvakasarpiretat snehavirecanamupadiśanti vātarogiṣu | tilvakavidhirevāśokaramyakayordraṣṭavyaḥ ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">tilaparipīḍanopakaraṇakāṣṭhānyāhṛtyānalpakālaṃ tailaparipītānyaṇūni khaṇḍaśaḥ kalpayitvā'vakṣudya mahati kaṭāhe pānīyenābhiplāvya kvāthayet, tataḥ snehamambupṛṣṭhādyadudeti tat sarakapāṇyoranyatareṇādāya vātaghnauṣadhapratīvāpaṃ snehapākakalpena vipacet, etadaṇutailamupadiśanti vātarogiṣu; aṇubhyastailadravyebhyo niṣpādyata ityaṇutailam ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">atha mahāpañcamūlakāṣṭhairbahubhiravadahyāvanipradeśamasitamuṣitamekarātramupaśānte'gnāvapohya bhasma nivṛttāṃ bhūmiṃ vidārigandhādisiddhena tailaghaṭaśatena tulyapayasā'bhiṣicyaikarātramavasthāpya tato yāvatī mṛttikā snigdhā syāttāmādāyoṣṇodakena mahati kaṭāhe'bhyāsiñcet, tatra yattailamuttiṣṭhettat pāṇibhyāṃ paryādāya svanuguptaṃ nidadhyāt; tatastailaṃ vātaharauṣadhakvāthamāṃsarasakṣīrāmlabhāgasahasreṇa sahasrapākaṃ vipacedyāvatā kālena śaknuyāt paktuṃ, prativāpaścātra haimavatā dakṣiṇāpathagāśca gandhā vātaghnāni ca, tasmin sidhyati śaṅkhānādhmāpayeddundubhīnāghātayecchatraṃ dhārayedbālavyajanaiśca vījayedbrāhmaṇasahasraṃ bhojayet, tat sādhu siddhamavatārya sauvarṇe rājate mṛnmaye vā pātre svanuguptaṃ nidadhyāt, tadetat sahasrapākamaprativāravīryaṃ rājārhaṃ tailam; evaṃ bhāgaśatavipakvaṃ śatapākam ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">gandharvahastamuṣkakanaktamālāṭarūṣakapūtīkāragvadhacitrakādīnāṃ patrāṇyārdrāṇi lavaṇena sahodūkhale'vakṣudya snehaghaṭe prakṣipyāvalipya gośakṛdbhirdāhayet; etatpatralavaṇamupadiśanti vātarogeṣu ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">evaṃ snuhīkāṇḍavārtākuśigrulavaṇāni saṅkṣudya ghaṭaṃ pūrayitvā sarpistailavasāmajjabhiḥ prakṣipyāvalipya gośakṛdbhirdāhayet; etat snehalavaṇamupadiśanti vātarogeṣu | (iti kāṇḍalavaṇam) ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">gaṇḍīrapalāśakuṭajabilvārkasnuhyapāmārgapāṭalāpāribhadrakanādeyīkṛṣṇagandhānīpanimbanirdahanyaṭarūṣakanaktamālaka- pūtikabṛhatīkaṇṭakārikābhallātakeṅgudīvaijayantīkadalībāṣpadvayekṣurakendravāruṇīśvetamokṣakāśokā <note place="foot" type="variant" n="10">‘... varṣābhūhrīberekṣurakendravāruṇī’ iti pā.</note> ityevaṃ vargaṃ samūlapatraśākhamārdramāhṛtya lavaṇena saha saṃsṛjya pūrvavaddagdhvā kṣārakalpena parisrāvya vipacet, prativāpaścātra hiṅgvādibhiḥ pippalyādibhirvā | ityetat kalyāṇakalavaṇaṃ vātarogagulmaplīhāgniṣaṅgājīrṇārśo'rocakārtānāṃ kāsādibhiḥ kṛmibhirupadrutānāṃ copadiśanti pānabhojaneṣvapīti ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">bhavati cātra- viṣyandanāduṣṇabhāvāddoṣāṇāṃ ca vipācanāt | saṃskārapācanāccedaṃ vātarogeṣu śasyate ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne vātavyādhicikitsitaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ ||4||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="5" xml:id="su.4.5">
          <head>mahāvātavyādhicikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto mahāvātavyādhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">dvividhaṃ vātaśoṇitamuttānamavagāḍhaṃ cetyeke bhāṣante; tattu na samyak, taddhi kuṣṭhavaduttānaṃ bhūtvā kālāntareṇāvagāḍhībhavati, tasmānna dvividham ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatra balavadvigrahādibhiḥ prakupitasya vāyorgurūṣṇādhyaśanaśīlasya praduṣṭaṃ śoṇitaṃ mārgamāvṛtya vātena sahaikībhūtaṃ yugapadvātaraktanimittāṃ vedanāṃ janayatīti vātaraktam | tattu pūrvaṃ hastapādayoravasthānaṃ kṛtvā paścāddehaṃ vyāpnoti | tasya pūrvarūpāṇitodadāhakaṇḍūśophastambhatvakpāruṣyasirāsnāyudhamanīspandanasakthidaurbalyāni śyāvāruṇamaṇḍalotpattiścākasmāt pāṇipādatalāṅguligulphamaṇibandhaprabhṛtiṣu, tatrāpratikāriṇo'pacāriṇaśca rogo vyaktataraḥ, tasya lakṣaṇamuktaṃ; tatrāpratikāriṇo vaikalyaṃ bhavati ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">bhavati cātra- prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ mithyāhāravihāriṇām | sthūlānāṃ sukhināṃ cāpi vātaraktaṃ prakupyati ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tatra prāṇamāṃsakṣayapipāsājvaramūrcchāśvāsakāsastambhārocakāvipākavisaraṇasaṅkocanairanupadrutaṃ balavantamātmavantamupakaraṇavantaṃ copakramet ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tatra, ādāveva bahuvātarūkṣamlānāṅgādṛte mārgāvaraṇādduṣṭaśoṇitamasakṛdalpālpamavasiñcedvātakopabhayāt | tato vamanādibhirupakramairupapādya pratisaṃsṛṣṭabhaktaṃ vātaprabale purāṇaghṛtaṃ pāyayet | ajākṣīraṃ vā'rdhatailaṃ madhukākṣayayuktaṃ, śṛgālavinnāsiddhaṃ vā śarkarāmadhumadhuraṃ, śuṇṭhīśṛṅgāṭakakaśerukasiddhaṃ vā, śyāmārāsnāsuṣavīśṛgālavinnāpīluśatāvarīśvadaṃṣṭrādvipañcamūlīsiddhaṃ vā | dvipañcamūlīkvāthāṣṭaguṇasiddhena payasā madhukameṣaśṛṅgīśvadaṃṣṭrāsaralabhadradāruvacāsurabhikalkapratīvāpaṃ tailaṃ pācayitvā pānādiṣūpayuñjīta, śatāvarīmayūrakakiṇihyajamodāmadhukakṣīravidārībalātibalātṛṇapañcamūlīkvāthasiddhaṃ vā kākolyādiprativāpaṃ, balātailaṃ śatapākaṃ veti | vātaharamūlasiddhena ca payasā pariṣecanamamlairvā kurvīta | yavamadhukairaṇḍatilavarṣābhūbhirvā pradehaḥ kāryaḥ | tatra cūrṇiteṣu yavagodhūmatilamudgamāṣeṣu pratyekaśaḥ kākolīkṣīrakākolījīvakarṣabhakabalātibalābisamṛṇālaśṛgālavinnāmeṣaśṛṅgī- priyālaśarkarākaśerukasurabhivacākalkamiśreṣūpanāhārthaṃ sarpistailavasāmajjadugdhasiddhāḥ pañca pāyasā vyākhyātāḥ, snaihikaphalasārotkārikā vā, cūrṇiteṣu yavagodhūmatilamudvamāṣeṣu matsyapiśitaveśavāro vā, bilvapeśikātagaradevadārusaralārāsnāhareṇukuṣṭhaśatapuṣpailāsurādadhimastuyukta upanāhaḥ, mātuluṅgāmlasaindhavaghṛtamiśraṃ madhuśigrumūlamālepastilakalko veti vātaprabale ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">pittaprabale drākṣārevatakaṭphalapayasyāmadhukacandanakāśmaryakaṣāyaṃ śarkarāmadhumadhuraṃ pāyayet, śatāvarīmadhukapaṭolatriphalākaṭurohiṇīkaṣāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘kaṭurohiṇīkalkaṃ’ iti pā.</note>, guḍūcīkaṣāyaṃ vā, pittajvaraharaṃ vā candanādikaṣāyaṃ śarkarāmadhumadhuraṃ, madhuratiktakaṣāyasiddhaṃ vā sarpiḥ; bisamṛṇālabhadraśriyapadmakakaṣāyeṇārdhakṣīreṇa pariṣekaḥ, kṣīrekṣurasairmadhukaśarkarātaṇḍulodakairvā drākṣekṣukaṣāyamiśrairvā mastumadyadhānyāmlaiḥ; jīvanīyasiddhena vā sarpiṣā'bhyaṅgaḥ, śatadhautaghṛtena vā, kākolyādikalkakaṣāyavipakvena vā sarpiṣā; śāliṣaṣṭikanalavañjulatālīsaśṛṅgāṭakagaloḍyagaurīgairikaśaivalapadmakapadmapatraprabhṛtibhirdhānyāmlapiṣṭaiḥ pradeho ghṛtamiśraḥ, vātaprabale'pyeṣa sukhoṣṇaḥ pradehaḥ kāryaḥ ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">raktaprabale'pyevaṃ, bahuśaśca śoṇitamavasecayet, śītatamāśca pradehāḥ kāryā iti ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">śleṣmaprabale tvāmalakaharidrākaṣāyaṃ madhumadhuraṃ pāyayet, triphalākaṣāyaṃ vā <note place="foot" type="variant" n="6">‘vā sakṣaudramūtraṃ toyena guḍaharītakīṃ vā’ iti hārāṇacandraḥ paṭhati</note>; madhukaśṛṅgaveraharītakītiktarohiṇīkalkaṃ vā sakṣaudraṃ, mūtratoyayoranyatareṇa guḍaharītakīṃ vā bhakṣayet; tailamūtrakṣārodakasurāśuktakaphaghnauṣadhaniḥkvāthaiśca pariṣekaḥ, āragvadhādikaṣāyairvoṣṇaiḥ; mastumūtrasurāśuktamadhukasārivāpadmakasiddhaṃ vā ghṛtamabhyaṅgaḥ; tilasarṣapātasīyavacūrṇāni śleṣmātakakapitthamadhuśigrumiśrāṇi kṣāramūtrapiṣṭāni pradehaḥ; śvetasarṣapakalkaḥ, tilāśvagandhākalkaḥ, priyālaselukapitthakalkaḥ, madhuśigrupunarnavākalkaḥ, vyoṣatiktāpṛthakparṇībṛhatīkalka ityeteṣāṃ pañca pradehāḥ sukhoṣṇāḥ kṣārodakapiṣṭāḥ, śāliparṇī pṛśniparṇī bṛhatyau vā kṣīrapiṣṭāstarpaṇamiśrāḥ ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">saṃsarge sannipāte ca kriyāpathamuktaṃ miśraṃ kuryāt ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">sarveṣu ca guḍaharītakīmāseveta; pippalīrvā kṣīrapiṣṭā vāripiṣṭā vā pañcābhivṛddhyā daśābhivṛddhyā vā pibet kṣīraudanāhāro daśarātraṃ, bhūyaścāpakarṣayet, evaṃ yāvat pañca daśa veti; tadetat pippalīvardhamānakaṃ vātaśoṇitaviṣamajvarārocakapāṇḍurogaplīhodarārśaḥkāsaśvāsaśophaśoṣāgnisādahṛdrogodarāṇyapahanti; jīvanīyapratīvāpaṃ sarpiḥ payasā pācayitvā'bhyajyāt; sahāsahadevācandanamūrvāmustāpriyālaśatāvarīkaśerupadmakamadhukaśatapuṣpāvidārīkuṣṭhāni kṣīrapiṣṭaḥ pradeho ghṛtamaṇḍayuktaḥ, saireyakāṭarūṣakabalātibalājīvantīsuṣavīkalko vā cchāgakṣīrapiṣṭaḥ, gokṣīrapiṣṭaḥ kāśmaryamadhukatarpaṇakalko vā; madhūcchiṣṭamañjiṣṭhāsarjarasasārivākṣīrasiddhaṃ piṇḍatailamabhyaṅgaḥ; sarveṣu ca purāṇaghṛtamāmalakarasavipakvaṃ vā pānārthe; jīvanīyasiddhaṃ pariṣekārthe, kākolyādikvāthakalkasiddhaṃ vā; suṣavīkvāthakalkasiddhaṃ vā, kāravellakakvāthamātrasiddhaṃ vā; balātailaṃ vā pariṣekāvagāhabastibhojaneṣu; śāliṣaṣṭikayavagodhūmānnamanavaṃ bhuñjīta payasā jāṅgalarasena vā mudgayūṣeṇa vā'namlena; śoṇitamokṣaṃ cābhīkṣṇaṃ kurvīta; ucchritadoṣe ca vamanavirecanāsthāpanānuvāsanakarma kartavyam ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">(paṭolatriphalābhīruguḍūcīkaṭukākṛtam | kvāthaṃ pītvā jayatyāśu vātaśoṇitajāṃ rujam <note place="foot" type="variant" n="8">ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate</note> ) ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">bhavanti cātra- evamādyaiḥ kriyāyogairacirotpatitaṃ sukham | vātāsṛk sādhyate vaidyairyāpyate tu cirotthitam ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">upanāhaparīṣekapradehābhyañjanāni ca | śaraṇānyapravātāni manojñāni mahānti ca ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">mṛdugaṇḍopadhānāni śayanāni sukhāni ca | vātarakte praśasyante mṛdusaṃvāhanāni ca ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">vyāyāmaṃ maithunaṃ kopamuṣṇāmlalavaṇāśanam | divāsvapnamabhiṣyandi guru cānnaṃ vivarjayet ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">apatānakinamasrastākṣamavakrabhruvamastabdhameḍhramasvedanamavepanamapralāpinamakhaṭvāpātinamabahirāyāminaṃ copakramet | tatra prāgeva snehābhyaktaṃ svinnaśarīramavapīḍanena tīkṣṇenopakrameta śiraḥśuddhyarthaṃ; anantaraṃ vidārigandhādikvāthamāṃsarasakṣīradadhipakvaṃ sarpiracchaṃ pāyayet, tathā hi nātimātraṃ vāyuḥ prasarati; tato bhadradārvādivātaghnagaṇamāhṛtya sayavakolakulatthaṃ sānūpaudakamāṃsaṃ pañcavargamekataḥ prakvāthya tamādāya kaṣāyamamlakṣīraiḥ sahonmiśrya sarpistailavasāmajjabhiḥ saha vipacenmadhurakapratīvāpaṃ, tadetattraivṛtamapatānakināṃ pariṣekāvagāhābhyaṅgapānabhojanānuvāsananasyeṣu vidadhyāt; yathoktaiśca svedavidhānaiḥ svedayet, balīyasi vāte sukhoṣṇatuṣabusakarīṣapūrṇe kūpe nidadhyādāmukhāt, taptāyāṃ vā rathakāracullyāṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘aṅgāracullyāṃ’ iti pā.</note> taptāyāṃ vā śilāyāṃ surāpariṣiktāyāṃ palāśadalacchannāyāṃ śāyayet, kṛśarāveśavārapāyasairvā svedayet | mūlakorubūsphūrjārjakārkasaptalāśaṅkhinīsvarasasiddhaṃ tailamapatānakināṃ pariṣekādiṣūpayojyam | abhuktavatā pītamamlaṃ dadhi maricavacāyuktamapatānakaṃ hanti; tailasarpirvasākṣaudrāṇi vā | etacchuddhavātāpatānakavidhānamuktaṃ, saṃsṛṣṭe saṃsṛṣṭaṃ kartavyam | vegāntareṣu cāvapīḍaṃ dadyāt; tāmracūḍakarkaṭakṛṣṇamatsyaśiśumāravarāhavasāścāseveta, kṣīrāṇi vā vātaharasiddhāni, yavakolakulatthamūlakadadhighṛtatailasiddhā vā yavāgūḥ; snehavirecanāsthāpanānuvāsanaiścainaṃ daśarātrāhṛtavegamupakrameta <note place="foot" type="variant" n="10">‘daśarātrādgatavegaṃ’ iti pā.</note>; vātavyādhicikitsitaṃ cāvekṣeta; rakṣākarma ca kuryāditi ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">pakṣāghātopadrutamamlānagātraṃ sarujamātmavantamupakaraṇavantaṃ copakramet | tatra prāgeva snehasvedopapannaṃ mṛdunā śodhanena saṃśodhyānuvāsyāsthāpya ca yathākālamākṣepakavidhānenopacaret; vaiśeṣikaścātra mastiṣkyaḥ śirobastiḥ <note place="foot" type="variant" n="12">‘māstiṣkaṃ śirobastiśca śiraḥśuddhyarthaṃ’ iti pā.| ‘mastiṣkahitatvānmāstiṣkaṃ snehapicudhāraṇam’ iti hārāṇacandraḥ</note>, aṇutailamabhyaṅgārthe, sālvaṇamupanāhārthe, balātailamanuvāsanārthe; evamatandritastrīṃścaturo vā māsān kriyāpathamupaseveta ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">manyāstambhe'pyetadeva vidhānaṃ, viśeṣato vātaśleṣmaharairnasyai rūkṣasvedaiścopacaret ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">apatantrakāturaṃ nāpatarpayet, vamanānuvāsanāsthāpanāni na niṣeveta, vātaśleṣmoparuddhocchvāsaṃ tīkṣṇaiḥ pradhmāpanairmokṣayet, tumburupuṣkarāhvahiṅgvamlavetasapathyālavaṇatrayaṃ yavakvāthena pātuṃ prayacchet, pathyāśatārdhe sauvarcaladvipale caturguṇe payasi sarpiḥ prasthaṃ siddhaṃ; vātaśleṣmāpanucca karma kuryāt ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">arditāturaṃ balavantamātmavantamupakaraṇavantaṃ ca vātavyādhividhānenopacaret, vaiśeṣikaiśca mastiṣkyaśirobastinasyadhūmopanāhasnehanāḍīsvedādibhiḥ; tataḥ satṛṇaṃ mahāpañcamūlaṃ kākolyādiṃ vidārigandhādimaudakānūpamāṃsaṃ tathaivaudakakandāṃścāhṛtya dviguṇodake kṣīradroṇe niḥkvāthya kṣīrāvaśiṣṭamavatārya <note place="foot" type="variant" n="13">‘pādāvaśiṣṭaṃ’ iti pā.</note> parisrāvya tailaprasthenonmiśrya punaragnāvadhiśrayet, tatastailaṃ kṣīrānugatamavatārya śītībhūtamabhimathnīyāt, tatra yaḥ sneha uttiṣṭhettamādāya madhurauṣadhasahākṣīrayuktaṃ vipacet, etat kṣīratailamarditāturāṇāṃ pānābhyaṅgādiṣūpayojyaṃ, tailahīnaṃ vā kṣīrasarpirakṣitarpaṇamiti ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">gṛdhrasīviśvācīkroṣṭukaśiraḥkhañjapaṅgulavātakaṇṭakapādadāhapādaharṣāvabāhukabādhiryadhamanīgatavātarogeṣu <note place="foot" type="variant" n="14">‘jihvāgatavātarogeṣu’ iti pā.</note> yathoktaṃ yathoddeśaṃ ca sirāvyadhaṃ kuryāt, anyatrāvabāhukāt; vātavyādhicikitsitaṃ cāvekṣeta ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">karṇaśūle tu śṛṅgaverarasaṃ tailamadhusaṃsṛṣṭaṃ saindhavopahitaṃ sukhoṣṇaṃ karṇe dadyāt, ajāmūtramadhutailāni vā, mātuluṅgadāḍimatintiḍīkasvarasamūtrasiddhaṃ tailaṃ, śuktasurātakramūtralavaṇasiddhaṃ vā; nāḍīsvedaiśca svedayet, vātavyādhicikitsāṃ cāvekṣeta; bhūyaścottare vakṣyāmaḥ ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">tūnīpratūnyoḥ snehalavaṇamuṣṇodakena pāyayet, pippalyādicūrṇaṃ vā, hiṅguyavakṣārapragāḍhaṃ vā sarpiḥ, bastibhiścainamupakramet ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">ādhmāne tvapatarpaṇapāṇitāpa(dīpanacūrṇa <note place="foot" type="variant" n="15">‘dīpanacūrṇa’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate</note> )phalavartikriyāpācanīyadīpanīyabastibhirupācaret; laṅghanānantaraṃ cānnakāle dhānyakajīrakādidīpanasiddhānyannāni | pratyādhmāne chardanāpatarpaṇadīpanāni kuryāt ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">aṣṭhīlāpratyaṣṭhīlayorgulmābhyantaravidradhivat kriyāvibhāga iti ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">hiṅgutrikaṭuvacājamodādhānyājagandhādāḍimatintiḍīkapāṭhācitrakayavakṣārasaindhavaviḍasaurvacala- svarjikāpippalīmūlāmlavetasaśaṭīpuṣkaramūlahapuṣācavyājājīpathyāścūrṇayitvā mātuluṅgāmlena bahuśaḥ paribhāvyākṣamātrā guṭikāḥ kārayet, tataḥ prātarekaikāṃ vātavikārī bhakṣayet, eṣa yogaḥ kāsaśvāsagulmodarārocakahṛdrogādhmānapārśvodarabastiśūlānāhamūtrakṛcchraplīhārśastūnīpratūnīrapahanti ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">bhavanti cātra- kevalo doṣayukto vā dhātubhirvā''vṛto'nilaḥ | vijñeyo lakṣaṇohābhyāṃ cikitsyaścāvirodhataḥ ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">rujāvantaṃ ghanaṃ śītaṃ śophaṃ medoyuto'nilaḥ | karoti yasya taṃ vaidyaḥ śothavat samupācaret ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">kaphamedovṛto vāyuryadorū pratipadyate | tadā'ṅgamardastaimitya <note place="foot" type="variant" n="16">‘śaithilya’ iti pā.</note> romaharṣarujājvaraiḥ ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">nidrayā cārditau stabdhau <note place="foot" type="variant" n="17">‘snigdhau’ iti pā.</note> śītalāvapracetanau | gurukāvasthirāvūrū na svāviva ca manyate ||32||</seg> tamūrustambhamityāhurāḍhyavātamathāpare |33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">snehavarjaṃ pibettatra cūrṇaṃ ṣaḍdharaṇaṃ naraḥ ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">hitamuṣṇāmbunā tadvat pippalyādigaṇaiḥ kṛtam | lihyādvā traiphalaṃ cūrṇaṃ kṣaudreṇa kaṭukānvitam ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">mūtrairvā guggulaṃ śreṣṭhaṃ pibedvā'pi śilājatu | tato hanti kaphākrāntaṃ samedaskaṃ prabhañjanam ||35||</seg> hṛdrogamaruciṃ gulmaṃ tathā'bhyantaravidradhim |36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">sakṣāramūtrasvedāṃśca rūkṣāṇyutsādanāni ca ||36||</seg> kuryāddihyācca mūtrāḍhyaiḥ karañjaphalasarṣapaiḥ |37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">bhojyāḥ purāṇaśyāmākakodravoddālaśālayaḥ ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">śuṣkamūlakayūṣeṇa paṭolasya rasena vā | jāṅgalairaghṛtairmāṃsaiḥ śākaiścālavaṇairhitaiḥ ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">yadā syātāṃ parikṣīṇe bhūyiṣṭhe kaphamedasī | tadā snehādikaṃ karma punaratrāvacārayet ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">sugandhiḥ sulaghuḥ sūkṣmastīkṣṇoṣṇaḥ kaṭuko rase | kaṭupākaḥ saro hṛdyo gugguluḥ snigdhapicchilaḥ ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">sa navo bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ purāṇastvapakarṣaṇaḥ | taikṣṇyauṣṇyātkaphavātaghnaḥ saratvānmalapittanut ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">saugandhyāt pūtikoṣṭhaghnaḥ saukṣmyāccānaladīpanaḥ | taṃ prātastriphalādārvīpaṭolakuśavāribhiḥ ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">pibedāvāpya vā mūtraiḥ kṣārairuṣṇodakena vā | jīrṇe yūṣarasaiḥ kṣīrairbhuñjāno hanti māsataḥ <note place="foot" type="variant" n="18">‘mārutam’ iti pā.</note>||43||</seg> <seg type="unit" n="44">gulmaṃ mehamudāvartamudaraṃ sabhagandaram | kṛmikaṇḍvaruciśvitrāṇyarbudaṃ granthimeva ca ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">nāḍyāḍhyavātaśvayathūn kuṣṭhaduṣṭavraṇāṃśca saḥ | koṣṭhasandhyasthigaṃ vāyuṃ vṛkṣamindrāśaniryathā ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne mahāvātavyādhicikitsitaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ ||5||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="6" xml:id="su.4.6">
          <head>arśaścikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'rśasāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">caturvidho'rśasāṃ sādhanopāyaḥ | tadyathā- bheṣajaṃ kṣāro'gniḥ śastramiti | tatra, acirakālajātānyalpadoṣaliṅgopadravāṇi bheṣajasādhyāni, mṛduprasṛtāvagāḍhānyucchritāni kṣāreṇa, karkaśasthirapṛthukaṭhinānyagninā, tanumūlānyucchritāni kledavanti ca śastreṇa | tatra bheṣajasādhyānāmarśasāmadṛśyānāṃ ca bheṣajaṃ bhavati, kṣārāgniśastrasādhyānāṃ tu vidhānamucyamānamupadhāraya ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatra balavantamāturamarśobhirupadrutamupasnigdhaṃ parisvinnamanilavedanābhivṛddhipraśamārthaṃ snigdhamuṣṇamalpamannaṃ dravaprāyaṃ bhuktavantamupaveśya saṃvṛ(bhṛ)te śucau deśe sādhāraṇe vyabhre kāle same phalake śayyāyāṃ vā pratyādityagudamanyasyotsaṅge niṣaṇṇapūrvakāyamuttānaṃ kiñcidunnatakaṭikaṃ vastrakambalakopaviṣṭaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘vastracumbhalakopaviṣṭaṃ’ iti pā.</note> yantraṇaśāṭakena parikṣiptagrīvāsakthiṃ parikarmibhiḥ suparigṛhītamaspandanaśarīraṃ kṛtvā tato'smai ghṛtābhyaktagudāya ghṛtābhyaktaṃ yantramṛjvanumukhaṃ pāyau śanaiḥ śanaiḥ pravāhamāṇasya praṇidhāya, praviṣṭe cārśo vīkṣya, śalākayotpīḍya, picuvastrayoranyatareṇa pramṛjya, kṣāraṃ pātayet; pātayitvā ca pāṇinā yantradvāraṃ pidhāya vākcchatamātramupekṣeta, tataḥ pramṛjya kṣārabalaṃ vyādhibalaṃ cāvekṣya punarālepayet, athārśaḥ pakvajāmbavapratīkāśamavasannamīṣannatamabhisamīkṣyopāvartayet, kṣāraṃ prakṣālayeddhānyāmlena dadhimastuśuktaphalāmlairvā, tato yaṣṭīmadhukamiśreṇa sarpiṣā nirvāpya yantramapanīyotthāpyāturamuṣṇodakopaviṣṭaṃ śītābhiradbhiḥ pariṣiñcet, aśītābhirityeke, tato nirvātamāgāraṃ praveśyācārikamādiśet; sāvaśeṣaṃ punardahet; evaṃ saptarātrāt saptarātrādekaikamupakrameta; tatra bahuṣu pūrvaṃ dakṣiṇaṃ sādhayet, dakṣiṇādvāmaṃ, vāmāt pṛṣṭhajaṃ, tato'grajamiti ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatra vātaśleṣmanimittānyagnikṣārābhyāṃ sādhayet, kṣāreṇaiva mṛdunā pittaraktanimittāni ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">tatra vātānulomyamannaruciragnidīptirlāghavaṃ balavarṇotpattirmanastuṣṭiriti samyagdagdhaliṅgāni, atidagdhe tu gudāvadaraṇaṃ dāho mūrcchā jvaraḥ pipāsā śoṇitātipravṛttistannimittāścopadravā bhavanti, dhyāmālpavraṇatā kaṇḍūranilavaiguṇyamindriyāṇāmaprasādo vikārasya cāśāntirhīnadagdhe ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">mahānti ca prāṇavataśchittvā dahet, nirgatāni cātyarthaṃ doṣapūrṇāni yantrādvinā svedābhyaṅgasnehāvagāhopanāhavisrāvaṇālepakṣārāgniśastrairupācaret; pravṛttaraktāni ca raktapittavidhānena, bhinnapurīṣāṇicātīsāravidhānena, baddhavarcāṃsi snehapānavidhānenodāvartavidhānena vā; eṣa sarvasthānagatānāmarśasāṃ dahanakalpaḥ ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">āsādya ca darvīkūrcakaśalākānāmanyatamena kṣāraṃ pātayet | bhraṣṭagudasya tu vinā yantreṇa kṣārādikarma prayuñjīta | sarveṣu ca śāliṣaṣṭikayavagodhūmānnaṃ sarpiḥsnigdhamupaseveta payasā nimbayūṣeṇa paṭolayūṣeṇa vā, yathādoṣaṃ śākairvāstūkataṇḍulīyakajīvantyupodikāśvabalābālamūlakapālaṅkyasanacillīcuccūkalāyavallībhiranyairvā | yaccānyadapi snigdhamagnidīpanamarśoghnaṃ sṛṣṭamūtrapurīṣaṃ ca tadupaseveta ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">dagdheṣu cārśaḥsvabhyakto'nalasandhukṣaṇārthamanilaprakopasaṃrakṣaṇārthaṃ ca snehādīnāṃ sāmānyataḥ kriyāpathamupaseveta | viśeṣatastu vātārśaḥsu sarpīṃṣi ca vātaharadīpanīyasiddhāni hiṅgvādibhiścūrṇaiḥ pratisaṃsṛjya pibet, pittārśaḥsu pṛthakparṇyādīnāṃ kaṣāyeṇa dīpanīyapratīvāpaṃ sarpiḥ <note place="foot" type="variant" n="4">‘bhadradārvādipippalyādisarpiśca’ iti pā.</note>, śoṇitārśaḥsu mañjiṣṭhāmuruṅgyādīnāṃ kaṣāye pācayet, śleṣmārśaḥsu surasādīnāṃ kaṣāye | upadravāṃśca yathāsvamupācaret ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">paraṃ ca yatnamāsthāya gude kṣārāgniśastrāṇyavacārayet, tadvibhramāddhi ṣāṇḍhyaśophadāhamadamūrcchāṭopānāhātīsārapravāhaṇāni bhavanti maraṇaṃ vā ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">ata ūrdhvaṃ yantrapramāṇamupadekṣyāmaḥ- tatra yantraṃ lauhaṃ dāntaṃ śārṅgaṃ vārkṣaṃ vā gostanākāraṃ caturaṅgulāyataṃ pañcāṅgulapariṇāhaṃ puṃsāṃ, ṣaḍaṅgulapariṇāhaṃ nārīṇāṃ talāyataṃ; tad dvicchidraṃ darśanārtham, ekachidraṃ tu karmaṇi; ekadvāre hi śastrakṣārāgnīnāmatikramo na bhavati; chidrapramāṇaṃ tu tryaṅgulāyatamaṅguṣṭhodarapariṇāhaṃ, yadaṅgulamavaśiṣṭaṃ tasyārdhāṅgulādadhastādardhāṅgulocchritoparivṛttakarṇikam; eṣa yantrākṛtisamāsaḥ <note place="foot" type="variant" n="6">suśrutoktasyārśoyantrasya samprati pāścātyairvyavahniyamāṇena ‘rekṭal spekyulam’ ityākhyena yantreṇa sādṛśyamupalabhyate| tasyeyaṃ pratikṛtiḥ-</note>||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">ata ūrdhvamarśasāmālepān vakṣyāmaḥ- snuhīkṣīrayuktaṃ haridrācūrṇamālepaḥ prathamaḥ, kukkuṭapurīṣaguñjāharidrāpippalīcūrṇamiti gomūtrapittapiṣṭo dvitīyaḥ, dantīcitrakasuvarcikālāṅgalīkalko vā gopittapiṣṭastṛtīyaḥ, pippalīsaindhavakuṣṭhaśirīṣaphalakalkaḥ snuhīkṣīrapiṣṭo'rkakṣīrapiṣṭo vā caturthaḥ, kāsīsaharitālasaindhavāśvamārakaviḍaṅgapūtīkakṛtavedhanajambvarkottamāraṇīdantīcitrakālarkasnuhīpayaḥsu tailaṃ vipakvamabhyañjanenārśaḥ śātayati ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">ata ūrdhvaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘ūrdhvamadṛśyeṣvarśaḥsu’ iti pā.</note> bheṣajasādhyeṣvadṛśyeṣvarśaḥsu yogān yāpanārthaṃ vakṣyāmaḥ- prātaḥ prātarguḍaharītakīmāseveta, brahmacārī gomūtradroṇasiddhaṃ vā harītakīśataṃ prātaḥ prātaryathābalaṃ kṣaudreṇa, apāmārgamūlaṃ vā taṇḍulodakena sakṣaudramaharahaḥ, śatāvarīmūlakalkaṃ vā kṣīreṇa, citrakacūrṇayuktaṃ vā sīdhuṃ parārdhyaṃ, bhallātacūrṇayuktaṃ vā saktumanthamalavaṇaṃ takreṇa, kalaśe vā'ntaścitrakamūlakalkāvalipte niṣiktaṃ takramamlamanamlaṃ vā pānabhojaneṣūpayuñjīta, eṣa eva bhārgyāsphotāyavānyāmalakaguḍūcīṣu takrakalpaḥ, pippalīpippalīmūlacavyacitrakaviḍaṅgaśuṇṭhīharītakīṣu ca pūrvavadeva, niranno vā takramaharaharmāsamupaseveta, śṛṅgaverapunarnavācitrakakaṣāyasiddhaṃ vā payaḥ, kuṭajamūlatvakphāṇitaṃ vā pippalyādipratīvāpaṃ kṣaudreṇa, mahāvātavyādhyuktaṃ hiṅgvādicūrṇamupaseveta takrāhāraḥ kṣīrāhāro vā, kṣāralavaṇāṃścitrakamūlakṣārodakasiddhān vā kulmāṣān bhakṣayet, citrakamūlakṣārodakasiddhaṃ vā payaḥ palāśatarūkṣārasiddhaṃ vā, palāśatarūkṣārasiddhān vā kulmāṣān, pāṭalāpāmārgabṛhatīpalāśakṣāraṃ vā parisnutamaharaharghṛtasaṃsṛṣṭaṃ, kuṭajabandākamūlakalkaṃ vā takreṇa, citrakapūtīkanāgarakalkaṃ vā pūtīkakṣāreṇa, kṣārodakasiddhaṃ vā sarpiḥ pippalyādipratīvāpaṃ, kṛṣṇatilaprasṛtaṃ prakuñcaṃ vā prātaḥ prātarupaseveta śītodakānupānam; ebhirabhivardhate'gnirarśāṃsi copaśāmyanti ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">dvipañcamūlīdantīcitrakapathyānāṃ tulāmāhṛtya jalacaturdroṇe vipācayet, tataḥ pādāvaśiṣṭaṃ kaṣāyamādāya suśītaṃ guḍatulayā sahonmiśrya ghṛtabhājane niḥkṣipya māsamupekṣeta yavapalle, tataḥ prātaḥ prātarmātrāṃ pāyayeta, tenārśograhaṇīdoṣapāṇḍurogodāvartārocakā na bhavanti dīptaścāgnirbhavati ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">pippalīmaricaviḍaṅgailavālukalodhrāṇāṃ dve dve pale, indravāruṇyāḥ pañca palāni, kapitthamadhyasya daśa, pathyāphalānāmardhaprasthaḥ, prastho dhātrīphalānāṃ, etadaikadhyaṃ jalacaturdroṇe vipācya, pādāvaśeṣaṃ parisrāvya, suśītaṃ guḍatulādvayenonmiśrya, ghṛtabhājane niḥkṣipya, pakṣamupekṣeta yavapalle; tataḥ prātaḥ prātaryathābalamupayuñjīta | eṣa khalvariṣṭaḥ plīhāgniṣaṅgārśograhaṇīhṛtpāṇḍurogaśophakuṣṭhagulmodarakṛmiharo balavarṇakaraśceti ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">tatra, vātaprāyeṣu snehasvedavamanavirecanāsthāpanānuvāsanamapratiṣiddhaṃ, pittajeṣu virecanam, evaṃ raktajeṣu saṃśamanaṃ, kaphajeṣu śṛṅgaverakulatthopayogaḥ, sarvadoṣaharaṃ yathoktaṃ sarvajeṣu, yathāsvauṣadhisiddhaṃ ca payaḥ sarveṣviti ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">ata ūrdhvaṃ bhallātakavidhānamupadekṣyāmaḥ- bhallātakāni paripakvānyanupahatānyāhṛtya tata ekamādāya dvidhā tridhā caturdhā vā chedayitvā kaṣāyakalpena vipācya tasya kaṣāyasya śuktimanuṣṇāṃ ghṛtābhyaktatālujihvauṣṭhaḥ prātaḥ prātarupaseveta, tato'parāhṇe kṣīraṃ sarpirodana ityāhāraḥ; evamekaikaṃ vardhayedyāvat pañcati, tataḥ pañca pañcābhivardhayedyāvat saptatiriti, prāpya ca saptatimapakarṣayedbhūyaḥ pañca pañca yāvat pañceti, pañcabhyastvekaikaṃ yāvadekamiti | evaṃ bhallātakasahasramupayujya sarvakuṣṭhārśobhirvimukto balavānarogaḥ śatāyurbhavati ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">dvivraṇīyoktena vidhānena bhallātakaniścyutitaṃ snehamādāya prātaḥ prātaḥ śuktimātramupayuñjīta, jīrṇe pūrvavadāhāraḥ phalaprakarṣaśca | bhallātakamajjabhyo vā snehamādāyāpakṛṣṭadoṣaḥ pratisaṃsṛṣṭabhakto nivātamāgāraṃ praviśya yathābalaṃ prasṛtiṃ prakuñcaṃ vopayuñjīta, tasmiñjīrṇe kṣīraṃ sarpirodana ityāhāraḥ, evaṃ māsamupayujya māsatrayamādiṣṭāhāro rakṣedātmānaṃ; tataḥ sarvopatāpānapahṛtya varṇavān balavāñ śravaṇagrahaṇadhāraṇaśaktisampanno varṣaśatāyurbhavati, māse māse ca prayoge varṣaśataṃ varṣaśatamāyuṣo'bhivṛddhirbhavati, evaṃ daśamāsānupayujya varṣasahasrāyurbhavati ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">bhavanti cātra- yathā sarvāṇi kuṣṭhāni hataḥ khadirabījakau | tathaivārśāṃsi sarvāṇi vṛkṣakāruṣkarau hataḥ ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">haridrāyāḥ prayogeṇa pramehā iva ṣoḍaśa | kṣārāgnī nātivartante tathā dṛśyā gudodbhavāḥ ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">ghṛtāni dīpanīyāni lehāyaskṛtayaḥ surāḥ <note place="foot" type="variant" n="12">‘purāḥ’ iti pāṭhāntaram| tatragugguluyogā ityarthaḥ</note>| āsavāśca prayoktavyā vīkṣya doṣasamucchritim ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">vegāvarodhastrīpṛṣṭhayānānyutkuṭukāsanam | yathāsvaṃ doṣalaṃ cānnamarśaḥsu parivarjayet ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne'rśaścikitsitaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ ||6||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="7" xml:id="su.4.7">
          <head>aśmarīcikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'śmarīcikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">aśmarī dāruṇo vyādhirantakapratimo mataḥ | auṣadhaistaruṇaḥ sādhyaḥ pravṛddhaśchedamarhati ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">tasya pūrveṣu rūpeṣu snehādikrama iṣyate | tenāsyāpacayaṃ yānti vyādhermūlānyaśeṣataḥ ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">pāṣāṇabhedo vasuko vaśirāśmantakau tathā | śatāvarī śvadaṃṣṭrā ca bṛhatī kaṇṭakārikā ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">kapotavaṅkā''rtagalaḥ kaccakośīrakubjakāḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘kakubhośīrakubjakāḥ’ iti pā.</note>| vṛkṣādanī bhallukaśca varuṇaḥ śākajaṃ phalam ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">yavāḥ kulatthāḥ kolāni katakasya phalāni ca | ūṣakādipratīvāpameṣāṃ kvāthairghṛtaṃ kṛtam ||7||</seg> bhinatti vātasambhūtāmaśmarīṃ kṣiprameva tu |8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">kṣārān yavāgūryūṣāṃśca kaṣāyāṇi payāṃsi ca ||8||</seg> bhojanāni ca kurvīta varge'smin vātanāśane |9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">kuśaḥ kāśaḥ saro gundrā itkaṭo moraṭo'śmabhit ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">varī vidārī vārāhī śālimūlatrikaṇṭakam | bhallūkaḥ pāṭalā pāṭhā pattūro'tha kuruṇṭikā ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">punarnavā śirīṣaśca kvathitāsteṣu sādhitam | ghṛtaṃ śilājamadhukabījairindīvarasya ca ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">trapusairvārukādīnāṃ bījaiścāvāpitaṃ śubham | bhinatti pittasambhūtāmaśmarīṃ kṣiprameva tu ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">kṣārān yavāgūryūṣāṃśca kaṣāyāṇi payāṃsi ca | bhojanāni ca kurvīta varge'smin pittanāśane ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">gaṇo varuṇakādistu guggulvelāhareṇavaḥ | kuṣṭhabhadrādimaricacitrakaiḥ sasurāhvayaiḥ ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">etaiḥ siddhamajāsarpirūṣakādigaṇena ca | bhinatti kaphasambhūtāmaśmarīṃ kṣiprameva tu ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">kṣārān yavāgūryūṣāṃśca kaṣāyāṇi payāṃsi ca | bhojanāni ca kurvīta varge'smin kaphanāśane ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">picukāṅkolakatakaśākendīvarajaiḥ phalaiḥ | cūrṇitaiḥ saguḍaṃ toyaṃ śarkarāśamanaṃ pibet ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">krauñcoṣṭrarāsabhāsthīni śvadaṃṣṭrā tālamūlikā <note place="foot" type="variant" n="3">‘tālapādikā’ iti pā.</note>| ajamodā kadambasya mūlaṃ nāgarameva ca ||18||</seg> pītāni śarkarāṃ bhindyuḥ surayoṣṇodakena vā |19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">trikaṇṭakasya bījānāṃ cūrṇaṃ mākṣikasaṃyutam ||19||</seg> avikṣīreṇa saptāhamaśmarībhedanaṃ pibet |20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">dravyāṇāṃ tu ghṛtoktānāṃ kṣāro'vimūtragālitaḥ ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">grāmyasattvaśakṛtkṣāraiḥ saṃyuktaḥ sādhitaḥ śanaiḥ | tatroṣakādirāvāpaḥ kāryastrikaṭukānvitaḥ ||21||</seg> eṣa kṣāro'śmarīṃ gulmaṃ śarkarāṃ ca bhinattyapi |22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">tilāpāmārgakadalīpalāśayavakalkajaḥ ||22||</seg> kṣāraḥ peyo'vimūtreṇa śarkarānāśanaḥ paraḥ |23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">pāṭalākaravīrāṇāṃ kṣāramevaṃ samācaret ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula">śvadaṃṣṭrāyaṣṭikābrāhmīkalkaṃ vā'kṣasamaṃ pibet |24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">sahaiḍakākhyau peyau vā śobhāñjanakamārkavau ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">kapotavaṅkāmūlaṃ vā pibedamlaiḥ surādibhiḥ | tatsiddhaṃ vā pibet kṣīraṃ vedanābhirupadrutaḥ ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula">harītakyādisiddhaṃ vā varṣābhūsiddhameva vā |26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">sarvathaivopayojyaḥ syādgaṇo vīratarādikaḥ ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">ghṛtaiḥ kṣāraiḥ kaṣāyaiśca kṣīraiḥ sottarabastibhiḥ | yadi nopaśamaṃ gacchecchedastatrottaro <note place="foot" type="variant" n="6">‘gacchedatastatrottaro vidhiḥ’ iti pā.</note> vidhiḥ ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">kuśalasyāpi vaidyasya yataḥ siddhirihādhruvā | upakramo jaghanyo'yamataḥ samparikīrtitaḥ ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">akriyāyāṃ dhruvo mṛtyuḥ kriyāyāṃ saṃśayo bhavet | tasmādāpṛcchya kartavyamīśvaraṃ sādhukāriṇā ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">atha rogānvitamupasnigdhamapakṛṣṭadoṣamīṣatkarśitamabhyaktasvinnaśarīraṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘āturaṃ’ iti pā.</note> bhuktavantaṃ kṛtabalimaṅgalasvastivācanamagropaharaṇīyoktena vidhānenopakalpitasambhāramāśvāsya, tato balavantamaviklavamājānusame phalake prāgupaviṣṭānyapuruṣasyotsaṅge niṣaṇṇapūrvakāyamuttānamunnatakaṭīkaṃ vastrādhārakopaviṣṭaṃ saṅkucitajānukūrparamitareṇa sahāvabaddhaṃ sūtreṇa śāṭakairvā, tataḥ svabhyaktanābhipradeśasya vāmapārśvaṃ vimṛdya muṣṭinā'vapīḍayedadhonābheryāvadaśmaryadhaḥ prapanneti, tataḥ snehābhyakte klṛptanakhe vāmahastapradeśinīmadhyame aṅgulyau pāyau praṇidhāyānusevanīmāsādya prayatnabalābhyāṃ pāyumeḍhrāntaramānīya, nirvyalīkamanāyatamaviṣamaṃ ca bastiṃ sanniveśya, bhṛśamutpīḍayedaṅgulibhyāṃ yathā granthirivonnataṃ śalyaṃ bhavati ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">sa cedgṛhītaśalye tu vivṛtākṣo vicetanaḥ | hatavallambaśīrṣaśca nirvikāro mṛtopamaḥ ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">na tasya nirharecchalyaṃ nirharettu mriyeta saḥ | vinā tveteṣu rūpeṣu nirhartuṃ prayateta <note place="foot" type="variant" n="8">‘samupācaret’ iti pā.</note> vai ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">tataḥ savye pārśve sevanīṃ yavamātreṇa muktvā'vacārayecchastramaśmarīpramāṇaṃ, dakṣiṇato vā kriyāsaukaryahetorityeke, yathā sā na bhidyate cūrṇyate vā tathā prayateta, cūrṇamalpamapyavasthitaṃ hi punaḥ parivṛddhimeti, tasmāt samastāmagravakreṇādadīta; strīṇāṃ tu bastipārśvagato garbhāśayaḥ sannikṛṣṭaḥ, tasmāttāsāmutsaṅgavacchastraṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘tasmānnāsāmutsaṅgavacchastraṃ’ iti hārāṇacandrasammataḥ pāṭhaḥ| ‘utsaṅgaḥ kroḍo garbhāṃśayasaṃsaṅgārho bhāga iti yāvat, tamarhatītyutsaṅgavat| tādṛśaṃ śastraṃ na pātayet, garbhāśayasya taddvārasya ca cchedabhayādityākūtam| etadeva bhaṅgīviśeṣeṇāvagamayati-ata ityādinā| yasmādata utsaṅgavacchastrapātanānmūtrasrāvī vraṇo'nyathāprakāro bhavet yonivraṇobhayamukhaprasrāvitvāditi hṛdayam| etāvatā vasterdakṣiṇe pārśve tiryakchedasya nitarāmātyayikatvāt prāguktameka ityasyāsvārasikaṃ samanvitaṃ bhavati|’ iti hārāṇacandraḥ| vāgbhaṭastu strīṇāmutsaṅgavacchastraṃ pātayedityāha| tathā hi “strīṇāṃ bastistu pārśvagaḥ| garbhāśayāśrayastāsāṃ śastramutsaṅgavattataḥ| nyasedato'nyathā hyāsāṃ mūtrasrāvī vraṇo bhavet” iti</note> pātayet, ato'nyathā khalvāsāṃ mūtrasrāvī vraṇo bhavet, puruṣasya vā mūtraprasekakṣaṇanānmūtrakṣaraṇam; aśmarīvraṇādṛte <note place="foot" type="variant" n="10">“uktamarthaṃ punaḥ smārayannāha-aśmarīti| aśmaryai vraṇo yatretyaśmarīvraṇo vasternirāvaraṇapradeśastasmādaśmarīvraṇādṛte sāvaraṇapradeśa iti yāvat| ekadhā na bhavatyekībhāvaṃ na gacchati na saṃrohatīti niṣkarṣaḥ| etenārthākṣiptaṃ bhavati na jīvatīti, sāvaraṇe hi bastibhāge vraṇitasya maraṇamasaṃśayaṃ bhavatyantarmūtraviṣānupraveśāt” iti hārāṇacandraḥ</note> bhinnabastirekadhā'pi na bhavati, dvidhā bhinnabastirāśmariko na sidhyati, aśmarīvraṇanimittamekadhābhinnabastirjīvati <note place="foot" type="variant" n="11">“aśmarītyādi-aśmaryartho vraṇo'śmarīvraṇaḥ| kriyābhyāsāt kriyāyāḥ paunaḥ punyenopayogāt| nanvidamāmananti “hṛdayaṃ bastinābhī ca ghnanti sadyo hatāni tu” iti, tat kimidamucyate jīvati kriyābhyāsādityāha-śāstretyādi| śāstre hi ‘savye pārśve’ ityādinā basternirāvaraṇe'nātyayike deśe chedo vihitastasmājjīvatītyāśayaḥ| etāvatā basteḥ sāvaraṇadeśa eva viśeṣeṇa marmetyāyātam| bhagavannādyāpi mamāsminnarthe samyak pratyayo jāyate kathaṃ na khalu “pravṛddhaśchedamarhati” iti smaraṇānnirhartavyena pravṛddhenāśmarīsamākhyena śalyenālpamāṃsaśoṇitatvenopadiṣṭatayā hīnabalatvopalabdhasya basteratitarāṃ dūṣaṇasambhāvanāmananusandhāya ‘jīvati kriyābhyāsāt’ ityupadiśyata ityevaṃ śaṅkamānasyātikrāntodantasamākrāntabhrāntikalaṅkaṃ saṅketayanniva prāk prakrāntamevāha- niḥsyandeti| niḥsyandanaṃ niḥsnyando'tra mūtrasampṛkto mala eva, “kṛdabhihito bhāvo dravyavat prakāśate” iti hi nyāyaḥ| tathā ca śalyasyāśmaryā basterupādānabhūtaṃ māṃsaśoṇitamanadhiṣṭhāya mūtramalamātreṇa parivṛddhatvānnāstyatra basteḥ śalyabhinirvṛttaḥ svarūpato doṣaleśo'pi, tasmānniraṅkuśamidamupadiśyate-jīvati kriyābhyāsādityayamabhisandhiḥ|” iti hārāṇacandraḥ</note>,kriyābhyāsācchāstravihitacchedānniḥ - syandaparivṛddhatvācca śalyasyeti | uddhṛtaśalyaṃ tūṣṇodakadroṇyāmavagāhya svedayet, tathā hi bastirasṛjā na pūryate; pūrṇe vā kṣīravṛkṣakaṣāyaṃ puṣpanetreṇa vidadhyāt ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">bhavati cātra- kṣīravṛkṣakaṣāyastu puṣpanetreṇa yojitaḥ | nirharedaśmarīṃ tūrṇaṃ raktaṃ bastigataṃ ca yat ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">mūtramārgaviśodhanārthaṃ cāsmai guḍasauhityaṃ vitaret; uddhṛtya cainaṃ madhughṛtābhyaktavraṇaṃ mūtraviśodhanadravyasiddhāmuṣṇāṃ saghṛtāṃ yavāgūṃ pāyayetobhayakālaṃ trirātraṃ; trirātrādūrdhvaṃ guḍapragāḍhena payasā mṛdvodanamalpaṃ bhojayeddaśarātraṃ (mūtrāsṛgviśuddhyarthaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">ayaṃ kvaciddhastalikhitapustake na paṭhyate</note> vraṇakledanārthaṃ ca), daśarātrādūrdhvaṃ phalāmlairjāṅgalarasairupācaret; tato daśarātraṃ cainamapramattaḥ svedayet snehena dravasvedena vā; kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa cāsya vraṇaṃ prakṣālayet; rodhramadhukamañjiṣṭhāprapauṇḍarīkakalkairvraṇaṃ pratigrāhayet; eteṣveva haridrāyuteṣu tailaṃ ghṛtaṃ vā vipakvaṃ vraṇābhyañjanamiti; styānaśoṇitaṃ cottarabastibhirupācaret; saptarātrācca svamārgamapratipadyamāne mūtre vraṇaṃ yathoktena vidhinā dahedagninā, svamārgapratipanne cottarabastyāsthāpanānuvāsanairupācarenmadhurakaṣāyairiti; yadṛcchayā vā mūtramārgapratipannāmantarāsaktāṃ śukrāśmarīṃ śarkarāṃ vā srotasā'paharet, evaṃ cāśakye vidārya nāḍīṃ śastreṇa baḍiśenoddharet | rūḍhavraṇaścāṅganāśvanaganāgarathadrumān nāroheta varṣaṃ, nāpsu plaveta, bhuñjīta vā guru ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">mūtravahaśukravahamuṣkasrotomūtraprasekasevanīyonigudabastīnaṣṭau pariharet | tatra mūtravahacchedānmaraṇaṃ mūtrapūrṇabasteḥ, śukravahacchedānmaraṇaṃ klaibyaṃ vā, muṣkasrota-upaghātād dhvajabhaṅgaḥ, mūtraprasekakṣaṇanānmūtraprakṣaraṇaṃ, sevanīyonicchedādrujaḥ prādurbhāvaḥ, bastigudaviddhalakṣaṇaṃ prāguktamiti ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">bhavati cātra- marmāṇyaṣṭāvasambudhya srotojāni śarīriṇām | vyāpādayedbahūnmartyān śastrakarmāpaṭurbhiṣak ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">sevanī śukraharaṇī srotasī phalayorgudam | mūtrasekaṃ mūtravahaṃ yonirbastistathā'ṣṭamaḥ ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne'śmarīcikitsitaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ ||7||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="8" xml:id="su.4.8">
          <head>bhagandaracikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto bhagandarāṇāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">pañca bhagandarā vyākhyātāḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘khyātāḥ’ iti pā.</note>, teṣvasādhyaḥ śambūkāvartaḥ śalyanimittaśca; śeṣāḥ kṛcchrasādhyāḥ ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatra bhagandarapiḍakopadrutamāturamapatarpaṇādivirecanāntenaikādaśavidhenopakrameṇopakrametāpakvapiḍakaṃ, pakveṣu copasnigdhamavagāhasvinnaṃ śayyāyāṃ sanniveśyārśasamiva yantrayitvā, bhagandaraṃ samīkṣya parācīnamavācīnaṃ vā, tataḥ praṇidhāyaiṣaṇīmunnamya sāśayamuddharecchastreṇa; antarmukhe caivaṃ samyagyantraṃ praṇidhāya pravāhamāṇasya bhagandaramukhamāsādyaiṣaṇīṃ dattvā śastraṃ pātayet; āsādya vā'gniṃ kṣāraṃ ceti; etat sāmānyaṃ sarveṣu ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">viśeṣatastu- nāḍyantare vraṇān kuryādbhiṣak tu śataponake | tatasteṣūparūḍheṣu śeṣā nāḍīrupācaret ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">gatayo'nyonyasambaddhā bāhyāśchedyāstvanekadhā | nāḍīranabhisambaddhā yaśchinattyekadhā bhiṣak ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">sa kuryādvivṛtaṃ jantorvraṇaṃ gudavidāraṇam | tasya tadvivṛtaṃ mārgaṃ viṇmūtramanugacchati ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">āṭopaṃ gudaśūlaṃ ca karoti pavano bhṛśam | tatrādhigatatantro'pi bhiṣaṅmuhyedasaṃśayam ||8||</seg> tasmānna vivṛtaḥ kāryo vraṇastu śataponake |9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">vyādhau tatra bahucchidre bhiṣajā vai vijānatā ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">ardhalāṅgalakaśchedaḥ kāryo lāṅgalako'pi vā | sarvatobhadrako vā'pi kāryo gotīrthako'pi vā ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">sarvataḥ srāvamārgāṃstu dahedvaidyastathā'gninā | sukumārasya bhīrorhi duṣkaraḥ śataponakaḥ ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">rujāsrāvāpahaṃ tatra svedamāśu prayojayet | svedadravyairyathoddiṣṭaiḥ kṛśarāpāyasādibhiḥ ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">grāmyānūpaudakairmāṃsairlāvādyairvā'pi viṣkiraiḥ | vṛkṣādanīmathairaṇḍaṃ bilvādiṃ ca gaṇaṃ tathā ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">kaṣāyaṃ sukṛtaṃ kṛtvā snehakumbhe niṣecayet | nāḍīsvedena tenāsya taṃ vraṇaṃ svedayedbhiṣak ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">tilairaṇḍātasīmāṣayavagodhūmasarṣapān | lavaṇānyamlavargaṃ ca sthālyāmevopasādhayet ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">āturaṃ svedayettena tathā sidhyati kurvataḥ | svinnaṃ ca pāyayedenaṃ kuṣṭhaṃ ca lavaṇāni ca ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">vacāhiṅgvajamodaṃ ca samabhāgāni sarpiṣā | mārdvīkenāthavā'mlena surāsauvīrakeṇa vā ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">tato madhukatailena tasya siñcedbhiṣagvraṇam | pariṣiñcedgudaṃ cāsya tailairvātarujāpahaiḥ ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">vidhinā'nena viṇmūtraṃ svamārgamadhigacchati | anye copadravāstīvrāḥ sidhyantyatra na saṃśayaḥ ||19||</seg> śataponaka ākhyāta... |20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">...uṣṭragrīve kriyāṃ śṛṇu | athoṣṭragrīvameṣitvā chittvā kṣāraṃ nipātayet ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">pūtimāṃsavyapohārthamagniratra na pūjitaḥ | athainaṃ ghṛtasaṃsṛṣṭaistilaiḥ piṣṭaiḥ <note place="foot" type="variant" n="4">‘śuklaiḥ’ iti pā.</note> pralepayet ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">bandhaṃ tato'nukurvīta pariṣekaṃ tu sarpiṣā | tṛtīye divase muktvā yathāsvaṃ śodhayedbhiṣak <note place="foot" type="variant" n="5">‘śodhayedbudhaḥ’ iti pā.</note>||22||</seg> tataḥ śuddhaṃ viditvā ca ropayettu yathākramam |23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">utkṛtyāsrāvamārgaṃstu parisrāviṇi buddhimān ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">kṣāreṇa vā srāvagatiṃ daheddhutavahena vā | sukhoṣṇenāṇutailena secayedgudamaṇḍalam ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">upanāhāḥ pradehāśca mūtrakṣārasamanvitāḥ | vāmanīyauṣadhaiḥ kāryāḥ pariṣekāśca mātrayā ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">mṛdubhūtaṃ viditvainamalpasrāvaruganvitam | gatimanviṣya śastreṇa chindyāt kharjūrapatrakam <note place="foot" type="variant" n="6">‘kharjūrapatrakādini tu saṃsthānaviśeṣabhinnānāṃ bhagandarāṇāṃ nāmāni| atra kharjūrapatrakamiti sañjñāyāṃ kaḥ, sā ca kākapakṣakādivat sādṛśyamūlā| tathā ca kharjūrapatrāṇi yathā nālasyobhayapārśvataḥ prasaranti tathaiva prasṛtābhirnāḍībhirupanibaddhā pradhānanāḍī yatrā virbhavati sa kharjūrapatrako nāma bhagandaraḥ, candrasyārdhamiveti candrārdhaṃ, candracakraṃ candramaṇḍalākāraṃ, sūcīmukhaṃ sūkṣmavaktraṃ, avāṅmukhamadhomukham’ iti hārāṇacandraḥ</note>||26||</seg> <seg type="unit" n="27">candrārdhaṃ candracakraṃ ca sūcīmukhamavāṅmukham | chittvā'gninā dahet samyagevaṃ kṣāreṇa vā punaḥ ||27||</seg> tataḥ saṃśodhanaireva mṛdupūrvairviśodhayet |28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">bahirantarmukhaścāpi śiśoryasya bhagandaraḥ ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">tasyāhitaṃ virekāgniśastrakṣārāvacāraṇam | yadyanmṛdu ca tīkṣṇaṃ ca tattattasyāvacārayet ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">āragvadhaniśākālācūrṇaṃ madhughṛtāplutam | agravartipraṇihitaṃ vraṇānāṃ śodhanaṃ hitam ||30||</seg> yogo'yaṃ nāśayatyāśu gatiṃ meghamivānilaḥ |31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">āgantuje bhiṣaṅnāḍīṃ śastreṇotkṛtya yatnataḥ ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">jambvoṣṭhenāgnivarṇena taptayā vā śalākayā | dahedyathoktaṃ matimāṃstaṃ vraṇaṃ susamāhitaḥ ||32||</seg> kṛmighnaṃ ca vidhiṃ kuryācchalyānayanameva ca |33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">pratyākhyāyaiṣa cārabhyo varjyaścāpi tridoṣajaḥ ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">etat karma samākhyātaṃ sarveṣāmanupūrvaśaḥ | eṣāṃ tu śastrapatanādvedanā yatra <note place="foot" type="variant" n="8">‘śastrapātena vedanā yadi’ iti pā.</note> jāyate ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">tatrāṇutailenoṣṇena pariṣekaḥ praśasyate | vātaghnauṣadhasampūrṇāṃ sthālīṃ chidraśarāvikām ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">snehābhyaktagudastaptāmadhyāsīta sabāṣpikām | nāḍyā vā'syāharet svedaṃ śayānasya rujāpaham | uṣṇodake'vagāhyo vā tathā śāmyati vedanā ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">kadalīmṛgalopākapriyakājinasambhṛtān | kārayedupanāhāṃśca sālvaṇādīn vicakṣaṇaḥ ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">kaṭutrikaṃ vacāhiṅgulavaṇānyatha dīpyakam | pāyayeccāmlakaulatthasurāsauvīrakādibhiḥ ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">jyotiṣmatīlāṅgalakīśyāmādantītrivṛttilāḥ | kuṣṭhaṃ śatāhvā golomī tilvako girikarṇikā ||39||</seg> kāsīsaṃ kāñcanakṣīryau vargaḥ śodhana iṣyate |40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">trivṛttilā nāgadantī mañjiṣṭhā payasā saha ||40||</seg> utsādanaṃ bhavedetat saindhavakṣaudrasaṃyutam |41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">rasāñjanaṃ haridre dve mañjiṣṭhānimbapallavāḥ ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">trivṛttejovatīdantīkalko <note place="foot" type="variant" n="9">‘lepo’ iti pā.</note> nāḍīvraṇāpahaḥ | kuṣṭhaṃ trivṛttilā dantī māgadhyaḥ saindhavaṃ madhu ||42||</seg> rajanī triphalā tutthaṃ hitaṃ syādvraṇaśodhanam |43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">māgadhyo madhukaṃ rodhraṃ kuṣṭhamelā hareṇavaḥ ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">samaṅgā dhātakī caiva sārivā rajanīdvayam | priyaṅgavaḥ sarjarasaḥ padmakaṃ padmakesaram ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">sudhā <note place="foot" type="variant" n="10">‘mātuluṅgasya patrāṇi’ iti pā.</note> vacā lāṅgalakī madhūcchiṣṭaṃ sasaindhavam | etat sambhṛtya sambhāraṃ tailaṃ dhīro vipācayet ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">etadvai gaṇḍamālāsu maṇḍaleṣvatha mehiṣu | ropaṇārthaṃ hitaṃ tailaṃ bhagandaravināśanam ||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">nyagrodhādigaṇaścaiva hitaḥ śodhanaropaṇe <note place="foot" type="variant" n="11">‘śodhanaropaṇaḥ’ iti pā.</note>| tailaṃ ghṛtaṃ vā tatpakvaṃ bhagandaravināśanam ||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">trivṛddantīharidrārkamūlaṃ lohāśvamārakau | viḍaṅgasāraṃ triphalā snuhyarkapayasī madhu ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">madhūcchiṣṭasamāyuktaistailametairvipācayet | bhagandaravināśārthametadyojyaṃ viśeṣataḥ ||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">citrakārkau trivṛtpāṭhe malapūṃ hayamārakam | sudhāṃ vacāṃ lāṅgalakīṃ saptaparṇaṃ suvarcikām ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">jyotiṣmatīṃ ca sambhṛtya tailaṃ dhīro vipācayet | etaddhi syandanaṃ tailaṃ bhṛśaṃ dadyādbhagandare ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">śodhanaṃ ropaṇaṃ caiva savarṇakaraṇaṃ tathā | dvivraṇīyamavekṣeta vraṇāvasthāsu buddhimān ||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">chidrādūrdhvaṃ haredoṣṭhamarśoyantrasya yantravit | tato bhagandare dadyādetadardhendusannibham ||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">vyāyāmaṃ maithunaṃ kopaṃ pṛṣṭhayānaṃ gurūṇi ca | saṃvatsaraṃ parihareduparūḍhavraṇo naraḥ ||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne bhagandaracikitsitaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ ||8||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="9" xml:id="su.4.9">
          <head>kuṣṭhacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ kuṣṭhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">viruddhādhyaśanāsātmyavegavighātaiḥ snehādīnāṃ cāyathārambhaiḥ pāpakriyayā purākṛtakarmayogācca tvagdoṣā bhavanti ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatra tvagdoṣī māṃsavasādugdhadadhitailakulatthamāṣaniṣpāvekṣupiṣṭavikārāmlaviruddhādhyaśanājīrṇavidāhyabhiṣyandīni divāsvapnaṃ vyavāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘vyāyāmaṃ’ iti pā.</note> ca pariharet ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tataḥ śāliṣaṣṭikayavagodhūmakoradūṣaśyāmākoddālakādīnanavān bhuñjīta mudgāḍhakyoranyatarasya yūṣeṇa sūpena vā nimbapatrāruṣkaravyāmiśreṇa, maṇḍūkaparṇyavalgujāṭarūṣakarūpikāpuṣpaiḥ sarpiḥsiddhaiḥ sarṣapatailasiddhairvā, tiktavargeṇa vā'bhihitena; māṃsasātmyāya vā jāṅgalamāṃsamamedaskaṃ vitaret; tailaṃ vajrakamabhyaṅgārthe; āragvadhādikaṣāyamutsādanārthe; pānapariṣekāvagāhādiṣu ca khadirakaṣāyam; ityeṣa āhārācāravibhāgaḥ ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tatra pūrvarūpeṣūbhayataḥ saṃśodhanamāseveta | tatra tvaksamprāpte śodhanālepanāni, śoṇitaprāpte saṃśodhanālepanakaṣāyapānaśoṇitāvasecanāni, māṃsaprāpte śodhanālepanakaṣāyapānaśoṇitāvasecanāriṣṭamanthaprāśāḥ, caturthakarmaguṇaprāptaṃ yāpyamātmavataḥ saṃvidhānavataśca, tatra saṃśodhanācchoṇitāvasecanāccordhvaṃ bhallātaśilājatudhātumākṣīkaguggulvagurutuvarakakhadirāsanāyaskṛtividhānamāseveta; pañcamaṃ naivopakramet ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tatra prathamameva kuṣṭhinaṃ snehapānavidhānenopapādayet | meṣaśṛṅgīśvadaṃṣṭrāśārṅgeṣṭāguḍūcīdvipañcamūlīsiddhaṃ tailaṃ ghṛtaṃ vā vātakuṣṭhināṃ pānābhyaṅgayorvidadhyāt, dhavāśvakarṇakakubhapalāśapicumardaparpaṭakamadhukarodhrasamaṅgāsiddhaṃ sarpiḥ pittakuṣṭhināṃ, priyālaśālāragvadhanimbasaptaparṇacitrakamaricavacākuṣṭhasiddhaṃ śleṣmakuṣṭhināṃ bhallātakābhayāviḍaṅgasiddhaṃ vā, sarveṣāṃ tuvarakatailaṃ bhallātakatailaṃ veti ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">saptaparṇāragvadhātiviṣekṣurapāṭhākaṭurohiṇyamṛtātriphalāpaṭolapicumardaparpaṭakadurālabhātrāyamāṇāmustācandanapadmaka- haridropakulyāviśālāmūrvāśatāvarīsārivendrayavāṭarūṣakaṣaḍgranthāmadhukabhūnimbagṛṣṭikā <note place="foot" type="variant" n="7">‘tiviṣośīra’ iti pā.</note> iti samabhāgāḥ kalkaḥsyāt, kalkāccaturguṇaṃ sarpiḥ prakṣipya taddviguṇo dhātrīphalarasastaccaturguṇā āpastadaikadhyaṃ samāloḍya vipacet, etanmahātiktakaṃ nāma sarpiḥ kuṣṭhaviṣamajvararaktapittahṛdrogonmādāpasmāragulmapiḍakāsṛgdaragalagaṇḍagaṇḍamālā- ślīpadapāṇḍurogavisarpārśaḥṣāṇḍhyakaṇḍūpāmādīñchamayediti ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">triphalāpaṭolapicumandāṭarūṣakakaṭurohiṇīdurālabhātrāyamāṇāḥ parpaṭakaścaiteṣāṃ dvipalikān bhāgāñjaladroṇe prakṣipya pādāvaśeṣaṃ kaṣāyamādāya kalkapeṣyāṇīmāni bheṣajānyardhapalikāni <note place="foot" type="variant" n="8">‘dravyāṇyardhapalikāni’ iti pā.</note> trāyamāṇāmustendrayavacandanakirātatiktāni pippalyaścaitāni ghṛtaprasthe samāvāpya vipacet, etattiktakaṃ nāma sarpiḥ kuṣṭhaviṣamajvaragulmārśograhaṇīdoṣaśophapāṇḍurogavisarpaṣāṇḍhyaśamanamūrdhvajatrugatarogaghnaṃ ceti ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">ato'nyatamena ghṛtena snigdhasvinnasyaikāṃ dve tisraścatasraḥ pañca vā sirā vidhyet; maṇḍalāni cotsannānyavalikhedabhīkṣṇaṃ, pracchayedvā, samudraphenaśākagojīkākodumbarikāpatrairvā'vaghṛṣyālepayellākṣāsarjarasarasāñjana- prapunnaḍāvalgujatejovatyaśvamārakārkakuṭajārevatamūlakalkairmūtrapiṣṭaiḥ pittapiṣṭairvā, svarjikātutthakāsīsaviḍaṅgāgāradhūmacitrakakaṭukasudhāharidrāsaindhavakalkairvā, etānyevāvāpya kṣārakalpena niḥsrute pālāśe kṣāre tato vipācya phāṇītamiva sañjātamavatārya lepayet, jyotiṣkaphalalākṣāmaricapippalīsumanaḥpatrairvā, haritālamanaḥśilārkakṣīratilaśigrumaricakalkairvā, svarjikākuṣṭhatutthakuṭajacitrakaviḍaṅgamaricarodhramanaḥśilākalkairvā, harītakīkarañjikāviḍaṅgasiddhārthakalavaṇarocanāvalgujaharidrākalkairvā ||10||</seg> sarve kuṣṭhāpahāḥ siddhā lepāḥ sapta prakīrtitāḥ |11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">vaiśeṣikānatastūrdhvaṃ dadrūśvitreṣu me śṛṇu ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">lākṣā kuṣṭhaṃ sarṣapāḥ śrīniketaṃ rātrirvyoṣaṃ cakramardasya bījam | kṛtvaikasthaṃ takrapiṣṭaḥ pralepo dadrūṣūkto mūlakādbījayuktaḥ ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">sindhūdbhūtaṃ cakramardasya bījamikṣūdbhūtaṃ keśaraṃ tārkṣyaśailam | piṣṭo lepo'yaṃ kapitthādrasena dadrūstūrṇaṃ nāśayatyeṣa yogaḥ <note place="foot" type="variant" n="9">‘ghorāḥ’ iti pā.</note>||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">hemakṣīrī vyādhighātaḥ śirīṣo nimbaḥ sarjo vatsakaḥ sājakarṇaḥ | śīghraṃ tīvrā nāśayantīha dadrūḥ snānālepoddharṣaṇeṣūpayuktāḥ ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">bhadrāsañjñodumbarīmūlatulyaṃ dattvā mūlaṃ kṣodayitvā malapvāḥ | siddhaṃ toyaṃ pītamuṣṇe sukhoṣṇaṃ sphoṭāñchvitre puṇḍarīke ca kuryāt ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula">dvaipaṃ dagdhaṃ carma mātaṅgajaṃ vā bhinne sphoṭe tailayuktaṃ pralepaḥ |16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">pūtiḥ kīṭo rājavṛkṣodbhavena kṣāreṇāktaḥ śvitrameko nihanti ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">kṛṣṇasya sarpasya masī sudagdhā baibhītakaṃ tailamatha dvitīyam | etat samastaṃ mṛditaṃ pralepācchvitrāṇi arvāṇyapahanti śīghram ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">adhyardhatoye subhatisrutasya <note place="foot" type="variant" n="12">‘sumitasrutasya’ iti pā.</note> kṣārasya kalpena tu saptakṛtvaḥ | tailaṃ śṛtaṃ tena caturguṇena śvitrāpahaṃ mrakṣaṇametadagryam ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">ghṛtena yuktaṃ prapunāḍabījaṃ kuṣṭhaṃ ca yaṣṭīmadhukaṃ ca piṣṭvā | śvetāya dadyādgṛhakukkuṭāya caturthabhaktāya bubhukṣitāya ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">tasyopasaṅgṛhya ca tat purīṣamutpācitaṃ <note place="foot" type="variant" n="13">‘utpāṭitaṃ’ iti pā.</note> sarvata eva limpet | abhyantaraṃ māsamimaṃ prayogaṃ prayojayecchvitramatho nihanti ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">kṣāre sudagdhe jalagaṇḍaje <note place="foot" type="variant" n="15">‘gajaleṇḍaje’ iti pā.| tatra gajapurīṣaje ityarthaḥ</note> tu gajasya mūtreṇa bahusrute ca | droṇapramāṇe daśabhāgayuktaṃ dattvā pacedbījamavalgujasya ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">etadyadā cikkaṇatāmupaiti tadā samastaṃ <note place="foot" type="variant" n="16">‘samāṃśāṃ’ iti pā.</note> guṭikā vidadhyāt | śvitraṃ pralimpedatha sampraghṛṣya <note place="foot" type="variant" n="17">‘sampraghṛṣṭaṃ’ iti pā.</note> tayā vrajedāśu savarṇabhāvam ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">kaṣāyakalpena subhāvitāṃ tu jalaṃ <note place="foot" type="variant" n="18">hārāṇacandrastu ‘dalatvacaṃ’ iti paṭhati, ‘dalamutse-dhakhaṇḍayoḥ’ iti koṣāntarasmaraṇāt dalatvacamutsannāṃ tvacamityarthaḥ, tathā ca cūtaharītakīnāṃ ghanāṃ tvacaṃ, kaṣāyakalpena ‘bhāvyadravyasamaṃ kvāthyaṃ’ ityādyuktena vidhinā, prakṛtatvāttāsāmeva kaṣāyeṇa, subhāvitāṃ saptakṛtvo bhāvitāṃ, kṛtveti śeṣaḥ” iti vyākhyānayati</note> tvacā cūtaharītakīnām | tāṃ tāmradīpe praṇidhāya dhīmān vartiṃ vaṭakṣīrasubhāvitāṃ tu ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">ādīpya tajjātamasīṃ gṛhītvā tāṃ cāpi pathyāmbhasi bhāvayitvā | sampracchitaṃ <note place="foot" type="variant" n="19">‘sammrakṣitaṃ’ iti pā.</note> tadbahuśaḥ kilāsaṃ tailena siktaṃ kaṭunā prayāti ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">āvalgujaṃ bījamagryaṃ nadījaṃ kākāhvānodumbarī yā ca lākṣā | lauhaṃ cūrṇaṃ māgadhī tārkṣyaśailaṃ tulyāḥ kāryāḥ kṛṣṇavarṇāstilāśca ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">vartiṃ kṛtvā tāṃ gavāṃ pittapiṣṭāṃ lepaḥ kāryaḥ śvitriṇāṃ śvitrahārī | lepāt pittaṃ śaikhinaṃ śvitrahāri hrīberaṃ vā dagdhametena yuktam ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">tutthālakaṭukāvyoṣasiṃhārkahayamārakāḥ <note place="foot" type="variant" n="20">‘siṃhyarka’ iti pā.</note>| kuṣṭhāvalgujabhallātakṣīriṇīsarṣapāḥ snuhī ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">tilvakāriṣṭapīlūnāṃ patrāṇyāragvadhasya ca | bījaṃ viḍaṅgāśvahantrorharidre bṛhatīdvayam ||28||</seg> ābhyāṃ śvitrāṇi yogābhyāṃ lepānnaśyantyaśeṣataḥ |29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">vāyasīphalgutiktānāṃ śataṃ dattvā pṛthak pṛthak ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">dve loharajasaḥ prasthe triphalātryāḍhakaṃ tathā | tridroṇe'pāṃ pacedyāvadbhāgau dvāvasanādapi ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">śiṣṭau ca vipacedbhūya etaiḥ ślakṣṇaprapeṣitaiḥ | kalkairindrayavavyoṣatvagdārucaturaṅgulaiḥ ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">pārāvatapadīdantībākucīkeśarāhvayaiḥ | kaṇṭakāryā ca tatpakvaṃ ghṛtaṃ kuṣṭhiṣu yojayet ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">doṣadhātvāśritaṃ pānādabhyaṅgāttvaggataṃ tathā | apyasādhyaṃ nṛṇāṃ kuṣṭhaṃ nāmnā nīlaṃ niyacchati ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">triphalātvak trikaṭukaṃ surasā madayantikā | vāyasyāragvadhaścaiṣāṃ tulāṃ kuryāt pṛthak pṛthak ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">kākamācyarkavaruṇadantīkuṭajacitrakāt | dārvīnidigdhikābhyāṃ tu pṛthagdaśapalaṃ tathā ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">tridroṇe'pāṃ pacedyāvat ṣaṭprasthaṃ pariśeṣitam | śakṛdrasadadhikṣīramūtrāṇāṃ pṛthagāḍhakam ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">tadvaddhṛtasya tatsādhyaṃ bhūnimbavyoṣacitrakaiḥ | karañjaphalanīlikāśyāmāvalgujapīlubhiḥ ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">nīlinīnimbakusumaiḥ siddhaṃ kuṣṭhāpahaṃ ghṛtam | mrakṣaṇādaṅgasāvarṇyaṃ śvitriṇāṃ janayennṛṇām | bhagandaraṃ kṛmīnarśo mahānīlaṃ niyacchati ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">mūtraṃ gavyaṃ citrakavyoṣayuktaṃ sarpiḥkumbhe kṣaudrayuktaṃ sthitaṃ hi | pakṣādūrdhvaṃ śvitribhiḥ peyametat | kuryāccāsmin kuṣṭhadiṣṭaṃ vidhānam ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">pūtīkārkasnuṅnarendradrumāṇāṃ mūtraiḥ piṣṭāḥ pallavāḥ saumanāśca | lepaḥ śvitraṃ hanti dadrūrvraṇāṃśca duṣṭānyarśāṃsyeṣa nāḍīvraṇāṃśca <note place="foot" type="variant" n="27">‘duṣṭavraṇāṃśca’ iti pā.</note>||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">asmādūrdhvaṃ <note place="foot" type="variant" n="28">‘snigdhaṃ jantuṃ’ iti pā.</note> niḥsrute duṣṭarakte jātaprāṇaṃ sarpiṣā snehayitvā | tīkṣṇairyogaiśchardayitvā pragāḍhaṃ paścāddoṣaṃ nirhareccāpramattaḥ ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">durvānto vā durvirikto'pi vā syāt kuṣṭhī doṣairuddhatairvyāptadehaḥ | niḥsandigdhaṃ yātyasādhyatvamāśu tasmāt kṛtsnānnirharettasya doṣān ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">pakṣāt pakṣācchardanānyabhyupeyānmāsānmāsāt sraṃsanaṃ cāpi deyam | srāvyaṃ raktaṃ vatsare hi dviralpaṃ nasyaṃ dadyācca trirātrāttrirātrāt ||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">pathyā vyoṣaṃ sekṣujātaṃ satailaṃ līḍhvā śīghraṃ mucyate kuṣṭharogāt | dhātrīpathyākṣopakulyāviḍaṅgān kṣaudrājyābhyāmekato vā'valihyāt ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">pītvā māsaṃ vā palāṃśāṃ haridrāṃ mūtreṇāntaṃ pāparogasya gacchet | evaṃ peyaścitrakaḥ ślakṣṇapiṣṭaḥ pippalyo vā pūrvavanmūtrayuktāḥ ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">tadvattārkṣyaṃ māsamātraṃ ca peyaṃ, tenājasraṃ dehamālepayecca | āriṣṭītvak sāptaparṇī ca tulyā lākṣā mustaṃ pañcamūlyau haridre ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">mañjiṣṭhākṣau vāsako devadāru pathyāvahnī vyoṣadhātrīviḍaṅgāḥ | sāmānyāṃśaṃ yojayitvā viḍaṅgaiścūrṇaṃ kṛtvā tatpalonmānamaśnan ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">kuṣṭhājjanturmucyate traiphalaṃ vā sarpirdroṇaṃ vyoṣayuktaṃ ca yuñjan | gomūtrāmbudroṇasiddhe'kṣapīḍe siddhaṃ sarpirnāśayeccāpi kuṣṭham ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">āragvadhe saptaparṇe paṭole savṛkṣake naktamāle sanimbe jīrṇaṃ pakvaṃ taddharidrādvayena hanyāt kuṣṭhaṃ muṣkake cāpi sarpiḥ ||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">rodhrāriṣṭaṃ padmakaṃ raktasāraḥ saptāhvākṣau vṛkṣako bījakaśca | yojyāḥ snāne dahyamānasya jantoḥ peyā vā syāt kṣaudrayuktā tribhaṇḍī ||50||</seg></ab>
          <ab type="mula">khādet kuṣṭhī māṃsaśā(pā)te purāṇān mudgān siddhānnimbatoye satailān |51|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">nimbakvāthaṃ jātasattvaḥ pibedvā kvāthaṃ vā'rkālarkasaptacchadānām ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">jagdheṣvaṅgeṣvaśvamārasya mūlaṃ lepo yuktaḥ syādviḍaṅgaiḥ samūtraiḥ | mūtraiścainaṃ secayedbhojayecca sarvāhārān samprayuktān viḍaṅgaiḥ ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">kārañjaṃ vā sārṣapaṃ vā kṣateṣu kṣepyaṃ tailaṃ śigrukośāmrayorvā | pakvaṃ sarvairvā kaṭūṣṇaiḥ satiktaiḥ śeṣaṃ ca syādduṣṭavat saṃvidhānam ||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">saptaparṇakarañjārkamālatīkaravīrajam | snuhīśirīṣāyormūlaṃ citrakāsphotayorapi ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">viṣalāṅgalavajrākhyakāsīsālamanaḥśilāḥ | karañjabījaṃ trikaṭu triphalāṃ rajanīdvayam ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">siddhārthakān viḍaṅgāni prapunnāḍaṃ ca saṃharet | mūtrapiṣṭaiḥ pacedetaistailaṃ kuṣṭhavināśanam ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">etadvajrakamabhyaṅgānnāḍīduṣṭavraṇāpaham | siddhārthakaḥ karañjau dvau dve haridre rasāñjanam ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">kuṭajaśca prapunnāḍasaptaparṇau mṛgādanī | lākṣā sarjaraso'rkaśca sāsphotāragvadhau snuhī ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">śirīṣastuvarākhyastu kuṭajāruṣkarau vacā | kuṣṭhaṃ kṛmighnaṃ mañjiṣṭhā lāṅgalī citrakaṃ tathā ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">mālatī kaṭutumbī ca gandhāhvā mūlakaṃ tathā | saindhavaṃ karavīraśca gṛhadhūmaṃ viṣaṃ tathā ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">kampillakaṃ sasindūraṃ tejohvātutthakāhvaye | samabhāgāni sarvāṇi kalkapeṣyāṇi kārayet ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">gomūtraṃ dviguṇaṃ dadyāttilatailāccaturguṇam | kārañjaṃ yā mahāvīryaṃ sārṣapaṃ vā mahāguṇam ||62||</seg> <seg type="unit" n="63">abhyaṅgāt sarvakuṣṭhāni gaṇḍamālābhagandarān | nāḍīduṣṭavraṇān ghorān nāśayennātra saṃśayaḥ ||63||</seg> mahāvajrakamityetannāmnā tailaṃ mahāguṇam |64|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">pittāvāpairmūtrapiṣṭaistailaṃ lākṣādikaiḥ kṛtam ||64||</seg> <seg type="unit" n="65">saptāhaṃ kaṭukālābvāṃ nidadhīta cikitsakaḥ | pītavantaṃ tato mātrāṃ tenābhyaktaṃ ca mānavam ||65||</seg> śāyayedātape tasya doṣā gacchanti sarvaśaḥ |66|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">srutadoṣaṃ samutthāpya snātaṃ khadiravāriṇā ||66||</seg> yavāgūṃ pāyayedenaṃ sādhitāṃ khadirāmbunā |67|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">evaṃ saṃśodhane varge kuṣṭhaghneṣvauṣadheṣu ca ||67||</seg> kuryāttailāni sarpīṃṣi pradehoddharṣaṇāni ca |68|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">prātaḥ prātaśca seveta yogān vairecanāñ śubhān | pañca ṣaṭ sapta cāṣṭau vā yairutthānaṃ na gacchati ||68||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">kārabhaṃ vā pibenmūtraṃ jīrṇe tatkṣīrabhojanam | jātasattvāni kuṣṭhāni māsaiḥ ṣaḍbhirapohati ||69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">didṛkṣurantaṃ kuṣṭhasya khadiraṃ kuṣṭhapīḍitaḥ | sarvathaiva prayuñjīta snānapānāśanādiṣu ||70||</seg> <seg type="unit" n="71">yathā hanti pravṛddhatvāt kuṣṭhamāturamojasā | tathā hantyupayuktastu khadiraḥ kuṣṭhamojasā ||71||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">nīcaromanakhaḥ <note place="foot" type="variant" n="33">‘nīcaromanakho'śrāntaḥ’ iti pā.</note> śrānto hitāśyauṣadhatatparaḥ | yoṣinmāṃsasurāvarjī kuṣṭhī kuṣṭhamapohati ||72||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne kuṣṭhacikitsitaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ ||9||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="10" xml:id="su.4.10">
          <head>mahākuṣṭhacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto mahākuṣṭhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">kuṣṭheṣu meheṣu kaphāmayeṣu sarvāṅgaśopheṣu ca dāruṇeṣu | kṛśatvamicchatsu ca medureṣu yogānimānagryamatirvidadhyāt ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">kṣuṇṇān yavānniṣpūtān rātrau gomūtraparyuṣitān mahati kiliñje śoṣayet, evaṃ saptarātraṃ bhāvayecchoṣayecca, tatastān kapālabhṛṣṭān śaktūn kārayitvā, prātaḥ prātareva kuṣṭhinaṃ pramehiṇaṃ vā sālasārādikaṣāyeṇa kaṇṭakivṛkṣakaṣāyeṇa vā pāyayedbhallātakaprapunnāḍāvalgujārkacitrakaviḍaṅgamustacūrṇacaturbhāgayuktān; evameva sālasārādikaṣāyaparipītānāmāragvadhādikaṣāyaparipītānāṃ vā gavāśvāśakṛdbhūtānāṃ vā yavānāṃ śaktūn kārayitvā bhallātakādīnāṃ cūrṇānyāvāpya khadirāśananimbarājavṛkṣarohītakaguḍūcīnāmanyatamasya kaṣāyeṇa śarkarāmadhumadhureṇa drākṣāyuktena dāḍimāmalakavetasāmlena saindhavalavaṇānvitena pāyayet; eṣa sarvamanthakalpaḥ ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">yāvakāṃśca bhakṣyān dhānolumbakakulmāṣāpūpapūrṇakośotkārikāśaṣkulikākuṇāvīprabhṛtīn seveta; yavavidhānena godhūmaveṇuyavānupayuñjīta ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">ariṣṭānato vakṣyāmaḥ- pūtīkacavyacitrakasuradārusārivādantītrivṛttrikaṭukānāṃ pratyekaṃ ṣaṭpalikā bhāgā badarakuḍavastriphalākuḍava ityeteṣāṃ cūrṇāni, tataḥ pippalīmadhughṛtairantaḥpralipte ghṛtabhājane prākkṛtasaṃskāre saptodakakuḍavānayorajo'rdhakuḍavamardhatulāṃ ca guḍasyābhihitāni cūrṇānyāvāpya svanuguptaṃ kṛtvā yavapalle saptarātraṃ vāsayet, tato yathābalamupayuñjīta, eṣo'riṣṭaḥ kuṣṭhamehamedaḥpāṇḍurogaśvayathūnapahanti | evaṃ śālasārādau nyagrodhādāvāragvadhādau cāriṣṭān kurvīta ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">āsavānato vakṣyāmaḥ- palāśabhasmaparisrutasyoṣṇodakasya śītībhūtasya trayo bhāgā dvau phāṇitasyaikadhyamariṣṭakalpena vidadhyāt, evaṃ tilādīnāṃ kṣāreṣu; śālasārādau nyagrodhādāvāragvadhādau mūtreṣu cāsavān vidadhyāt ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">atha surā vakṣyāmaḥ- śiṃśapākhadīrayoḥ sāramādāyotpāṭya cottamāraṇībrāhmīkośavatīstatsarvamekataḥ kaṣāyakalpena vipācyodakamādadīta maṇḍodakārthaṃ, kiṇvapiṣṭamabhiṣuṇuyācca yathoktam | evaṃ surāḥ śālasārādau nyagrodhādāvāragvadhādau ca vidadhyāt ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">ato'valehān <note place="foot" type="variant" n="3">‘lehānato vakṣyāmaḥ’ iti pā.</note> vakṣyāmaḥ- khadirāsananimbarājavṛkṣaśālasārakvāthe tatsārapiṇḍāñchlakṣṇapiṣṭān prakṣipya vipacet, tato nātidravaṃ nātisāndramavatārya tasya pāṇitalaṃ pūrṇamaprātarāśo madhumiśraṃ lihyāt; evaṃ śālasārādau nyagrodhādāvāragvadhādau ca lehān kārayet ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">ataścūrṇakriyāṃ vakṣyāmaḥ- śālasārādīnāṃ sāracūrṇaprasthamāhṛtyāragvadhādikaṣāyaparipītamanekaśaḥ śālasārādikaṣāyeṇaiva pāyayet; evaṃ nyagrodhādīnāṃ phaleṣu, puṣpeṣvāragvadhādīnāṃ cūrṇakriyāṃ kārayet ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">ata ūrdhvamayaskṛtīrvakṣyāmaḥ- tīkṣṇalohapatrāṇi tanūni lavaṇavargapradigdhāni gomayāgniprataptāni triphalāśālasārādikaṣāyeṇa nirvāpayet ṣoḍaśavārān, tataḥ khadirāṅgārataptānyupaśāntatāpāni sūkṣmacūrṇāni kārayeddhanatāntavaparisrāvitāni <note place="foot" type="variant" n="5">‘kārayedgāḍhatāntavaparisrāvitāni’ iti pā.</note>, tato yathābalaṃ mātrāṃ sarpirmadhubhyāṃ saṃsṛjyopayuñjīta, jīrṇe yathāvyādhyanamlamalavaṇamāhāraṃ kurvīta, evaṃ tulāmupayujya kuṣṭhamehamedaḥśvayathupāṇḍurogonmādāpasmārānapahatya varṣaśataṃ jīvati, tulāyāṃ tulāyāṃ varṣaśatamutkarṣaḥ, etena sarvalauheṣvayaskṛtayo vyākhyātāḥ ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">trivṛcchayāmāgnimanthasaptalākevukaśaṅkhinītilvakatriphalāpalāśaśiṃśapānāṃ svarasamādāya pālāśyāṃ droṇyāmabhyāsicya khadirāṅgārataptamayaḥpiṇḍaṃ trisaptakṛtvo nirvāpya tamādāya punarāsicya sthālyāṃ gomayāgninā vipacet, tataścaturthabhāgāvaśiṣṭamavatārya parisrāvya bhūyo'gnitaptānyayaḥpatrāṇi prakṣipet, sidhyati cāsmin pippalyādicūrṇabhāgaṃ dvau madhunastāvaddhṛtasyeti dadyāt, tataḥ praśāntamāyase pātre svanuguptaṃ nidadhyāt, tato yathāyogaṃ śuktiṃ prakuñcaṃ vopayuñjīta, jīrṇe yathāvyādhyāhāramupaseveta | eṣauṣadhāyaskṛtirasādhyaṃ kuṣṭhaṃ pramehaṃ vā sādhayati, sthūlamapakarṣati, śophamupahanti, sannamagnimuddharati, viśeṣeṇa copadiśyate rājayakṣmiṇāṃ, varṣaśatāyuścānayā puruṣo bhavati | śālasārādikvāthamāsicya pālāśyāṃ droṇyāmayoghanāṃstaptānnirvāpya kṛtasaṃskāre kalaśe'bhyāsicya pippalyādicūrṇabhāgaṃ kṣaudraṃ guḍamiti ca dattvā svanuguptaṃ nidadhyāt, etāṃ mahauṣadhāyaskṛtiṃ māsamardhamāsaṃ vā sthitāṃ yathābalamupayuñjīta | evaṃ nyagrodhādāvārevatādiṣu ca vidadhyāt ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">ataḥ khadiravidhānamupadekṣyāmaḥ- praśastadeśajātamanupahataṃ madhyamavayasaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘madhyamavayaskaṃ’ iti pā.</note> khadiraṃ paritaḥ khānayitvā tasya madhyamaṃ mūlaṃ chittvā'yomayaṃ kumbhaṃ tasminnantare nidadhyādyathā rasagrahaṇasamartho bhavati, tatastaṃ gomayamṛdā'valiptamavakīryendhanairgomayamiśrairādīpayedyathā'sya dahyamānasya rasaḥ sravatyadhastāt, tadyadā jānīyāt pūrṇaṃ bhājanamiti, athainamuddhṛtya parisrāvya rasamanyasmin pātre nidhāyānuguptaṃ nidadhyāt, tato yathāyogaṃ mātrāmāmalakarasamadhusarpirbhiḥ saṃsṛjyopayuñjīta, jīrṇe bhallātakavidhānavadāhāraḥ parihāraśca, prasthe copayukte śataṃ varṣāṇāmāyuṣo'bhivṛddhirbhavati | khadirasāratulāmudakadroṇe vipācya ṣoḍaśāṃśāvaśiṣṭamavatāryānuguptaṃ nidadhyāt, tamāmalakarasamadhusarpirbhiḥ saṃsṛjyopayuñjīta | eṣa eva sarvavṛkṣasāreṣu kalpaḥ | khadirasāracūrṇatulāṃ khadirasārakvāthamātrāṃ vā prātaḥ prātarupaseveta, khadirasārakvāthasiddhamāvikaṃ vā sarpiḥ ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">amṛtavallīsvarasaṃ kvāthaṃ vā prātaḥ prātarupaseveta, tatsiddhaṃ vā sarpiḥ, aparāhṇe sasarpiṣkamodanamāmalakayūṣeṇa bhuñjīta; evaṃ māsamupayujya sarvakuṣṭhairvimucyata iti ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">kṛṣṇatilabhallātakatailāmalakarasasarpiṣāṃ droṇaṃ śālasārādikaṣāyasya ca, triphalātrikaṭukaparūṣaphalamajjaviḍaṅgaphalasāracitrārkāvalgujaharidrādvayatrivṛddantīdravantīndrayavayaṣṭīmadhukātiviṣārasāñjanapriyaṅgūṇāṃ pālikā bhāgāstānaikadhyaṃ snehapākavidhānena pacet, tat sādhusiddhamavatārya parisrāvyānuguptaṃ nidadhyāt, tata upasaṃskṛtaśarīraḥ prātaḥ prātarutthāya pāṇiśuktimātraṃ kṣaudreṇa pratisaṃsṛjyopayuñjīta, jīrṇe mudgāmalakayūṣeṇālavaṇena sarpiṣmantaṃ khadirodakasiddhaṃ mṛdvodanamaśnīyāt khadirodakasevī, ityevaṃ droṇamupayujya sarvakuṣṭhairvimuktaḥ śuddhatanuḥ smṛtimān varṣaśatāyurarogo bhavati ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">bhavati cātra- surāmanthāsavāriṣṭāṃllehāṃścūrṇānyayaskṛtīḥ | sahasraśo'pi kurvīta bījenānena buddhimān ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne mahākuṣṭhacikitsitaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ ||10||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="11" xml:id="su.4.11">
          <head>pramehacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ pramehacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">dvau pramehau bhavataḥ- sahajo'pathyanimittaśca | tatra sahajo mātṛpitṛbījadoṣakṛtaḥ, ahitāhārajo'pathyanimittaḥ | tayoḥ pūrveṇopadrutaḥ kṛśo rūkṣo'lpāśī pipāsurbhṛśaṃ parisaraṇaśīlaśca bhavati; uttareṇa sthūlo bahvāśī snigdhaḥ śayyāsanasvapnaśīlaḥ prāyeṇeti ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatra kṛśamannapānapratisaṃskṛtābhiḥ kriyābhiścikitseta, sthūlamapatarpaṇayuktābhiḥ ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">sarva eva ca parihareyuḥ sauvīrakatuṣodakaśuktamaireyasurāsavatoyapayastailaghṛtekṣuvikāradadhipiṣṭānnāmlayavāgūpānakāni grāmyānūpaudakamāṃsāni ceti ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tataḥ śāliṣaṣṭikayavagodhūmakodravoddālakānanavān bhuñjīta caṇakāḍhakīkulatthamudgavikalpena, tiktakaṣāyābhyāṃ ca śākagaṇābhyāṃ nikumbheṅgudīsarṣapātasītailasiddhābhyāṃ, baddhamūtrairvā jāṅgalairmāṃsairapahṛtamedobhiranamlairaghṛtaiśceti ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tatrādita eva pramehiṇaṃ snigdhamanyatamena tailena priyaṅgvādisiddhena vā ghṛtena vāmayet pragāḍhaṃ virecayecca, virecanādanantaraṃ surasādikaṣāyeṇāsthāpayenmahauṣadhabhadradārumustāvāpena madhusaindhavayuktena, dahyamānaṃ ca nyagrodhādikaṣāyeṇa nistailena ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tataḥ śuddhadehamāmalakarasena haridrāṃ madhusaṃyuktāṃ pāyayet, triphalāviśālādevadārumustakaṣāyaṃ vā, śālakampillakamuṣkakakalkamakṣamātraṃ vā madhumadhuramāmalakarasena haridrāyutaṃ, kuṭajakapittharohītakabibhītakasaptaparṇapuṣpakalkaṃ vā nimbāragvadhasaptaparṇamūrvākuṭajasomavṛkṣapalāśānāṃ vā tvakpatramūlaphalapuṣpakaṣāyāṇi, ete pañca yogāḥ sarvamehānāmapahantāro vyākhyātāḥ ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">viśeṣaścāta <note place="foot" type="variant" n="3">‘viśeṣataścāta ūrdhvaṃ’ iti pā.</note> ūrdhvaṃ- tatrodakamehinaṃ pārijātakaṣāyaṃ pāyayet, ikṣumehinaṃ vaijayantīkaṣāyaṃ, surāmehinaṃ nimbakaṣāyaṃ, sikatāmehinaṃ citrakakaṣāyaṃ, śanairmehinaṃ khadirakaṣāyaṃ, lavaṇamehinaṃ pāṭhā'guruharidrākaṣāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘pāṭhāgurukaṣāyaṃ’ iti pā.</note>, piṣṭamehinaṃ haridrādāruharidrākaṣāyaṃ, sāndramehinaṃ saptaparṇakaṣāyaṃ, śukramehinaṃ dūrvāśaivalaplavahaṭhakarañjakaserukakaṣāyaṃ kakubhacandanakaṣāyaṃ vā, phenamehinaṃ triphalāragvadhamṛdvīkākaṣāyaṃ, madhumadhuramiti; paittikeṣu nīlamehinaṃ śālasārādikaṣāyamaśvatthakaṣāyaṃ vā pāyayet, haridrāmehinaṃ rājavṛkṣakaṣāyaṃ, amlamehinaṃ nyagrodhādikaṣāyaṃ, kṣāramehinaṃ triphalākaṣāyaṃ, mañjiṣṭhāmehinaṃ mañjiṣṭhācandanakaṣāyaṃ, śoṇitamehinaṃ guḍūcītindukāsthikāśmaryakharjūrakaṣāyaṃ madhumiśraṃ; ata ūrdhvamasādhyeṣvapi yogān yāpanārthaṃ vakṣyāmaḥ, tadyathā- sarpirmehinaṃ kuṣṭhakuṭajapāṭhāhiṅgukaṭurohiṇīkalkaṃ guḍūcīcitrakakaṣāyeṇa pāyayet, vasāmehinamagnimanthakaṣāyaṃ śiṃśapākaṣāyaṃ vā, kṣaudramehinaṃ kadarakramukakaṣāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘khadirakramukakaṣāyam’ iti pā.</note>, hastimehinaṃ tindukakapitthaśirīṣapalāśapāṭhāmūrvāduḥsparśākaṣāyaṃ madhumadhuraṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘madhumiśraṃ’ iti pā.</note> hastyaśvaśūkarakharoṣṭrāsthikṣāraṃ ceti; dahyamānamaudakakandakvāthasiddhāṃ yavāgūṃ kṣīrekṣurasamadhurāṃ pāyayet ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">tataḥ priyaṅgvanantāyūthikāpadmātrāyantikālohitikāmbaṣṭhādāḍimatvakśālaparṇīpadmatuṅgakeśara- dhātakībakulaśālmalīśrīveṣṭakamocaraseṣvariṣṭānayaskṛtīrlehānāsavāṃśca kurvīta; śṛṅgāṭakagiloḍyabisamṛṇālakāśakaserukamadhukāmrajambvasanatiniśakakubhakaṭvaṅgarodhrabhallātaka- palāśacarmavṛkṣagirikarṇikāśītaśivaniculadāḍimājakarṇaharivṛkṣarājādanagopaghoṇṭāvikaṅkateṣu vā; yavānnavikārāṃśca seveta; yathoktakaṣāyasiddhāṃ yavāgūṃ cāsmai prayacchet, kaṣāyāṇi vā pātum ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">mahādhanamahitāhāramauṣadhadveṣiṇamīśvaraṃ vā pāṭhābhayācitrakapragāḍhamanalpamākṣikamanyatamamāsavaṃ pāyayet, aṅgāraśūlyopadaṃśaṃ vā mādhvīkamabhīkṣṇaṃ, kṣaudrakapitthamaricānuviddhāni cāsmai pānabhojanānyupaharet, uṣṭrāśvatarakharapurīṣacūrṇāni cāsmai dadyādaśaneṣu; hiṅgusaindhavayuktairyūṣaiḥ sārṣapaiśca rāgairbhojayet; aviruddhāni cāsmai pānabhojanānyupaharedrasagandhavanti ca; pravṛddhamehāstu vyāyāmaniyuddhakrīḍāgajaturagarathapadāticaryāparikramaṇānyastropāstre <note place="foot" type="variant" n="10">‘nyastrāpāstre’ iti pā.</note> vā severan ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">adhanastvabāndhavo vā pādatrāṇātapatravirahito bhaikṣyāśī grāmaikarātravāsī muniriva saṃyatātmā yojanaśatamadhikaṃ vā gacchet, mahādhano vā śyāmākanīvāravṛttirāmalakakapitthatindukāśmantakaphalāhāro mṛgaiḥ saha vaset, tanmūtraśakṛdbhakṣaḥ satatamanuvrajedgāḥ, brāhmaṇo vā śiloñchavṛttirbhūtvā brahmarathamuddharet, kṛṣet satatamitaraḥ khanedvā kūpaṃ, kṛśaṃ tu satataṃ rakṣet ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">bhavati cātra- adhano vaidyasandeśādevaṃ kurvannatandritaḥ | saṃvatsarādantarādvā pramehāt pratimucyate ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne pramehacikitsitaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ ||11||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="12" xml:id="su.4.12">
          <head>pramehapiḍakācikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ pramehapiḍakācikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">śarāvikādyā nava piḍakāḥ prāguktāḥ; tāḥ prāṇavato'lpāstvaṅmāṃsaprāptā mṛdvyo'lparujaḥ kṣiprapākabhedinyaśca sādhyāḥ ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tābhirupadrutaṃ pramehiṇamupacaret | tatra pūrvarūpeṣvapatarpaṇaṃ vanaspatikaṣāyaṃ bastamūtraṃ copadiśet; evamakurvatastasya madhurāhārasya mūtraṃ svedaḥ śleṣmā ca madhurībhavati pramehaścābhivyakto bhavati, tatrobhayataḥ saṃśodhanamāseveta; evamakurvatastasya doṣāḥ pravṛddhā māṃsaśoṇite pradūṣya śophaṃ janayantyupadravān vā kāṃścit, tatroktaḥ pratīkāraḥ sirāmokṣaśca; evamakurvatastasya śopho vṛddho'timātraṃ rujo vidāhamāpadyate, tatra śastrapraṇidhānamuktaṃ vraṇakriyopasevā ca; evamakurvatastasya pūyo'bhyantaramavadāryotsaṅgaṃ mahāntamavakāśaṃ kṛtvā pravṛddho bhavatyasādhyaḥ; tasmādādita eva pramehiṇamupakramet ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">bhallātakabilvāmbupippalīmūlodakīryāvarṣābhūpunarnavācitrakaśaṭīsnuhīvaruṇakapuṣkaradantīpathyā daśapalonmitā yavakolakulatthāṃśca prāsthikān saliladroṇe niṣkvāthya caturbhāgāvaśiṣṭe'vatārya vacātrivṛtkampillakabhārṅgīniculaśuṇṭhīgajapippalīviḍaṅgarodhraśirīṣāṇāṃ bhāgairardhapalikairdhṛtaprasthaṃ vipācayenmehaśvayathukuṣṭhagulmodarārśaḥplīhavidradhipiḍakānāṃ nāśanaṃ nāmnā dhānvantaram ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">durvirecyā hi madhumehino bhavanti medo'bhivyāptaśarīratvāt, tasmāttīkṣṇameteṣāṃ śodhanaṃ kurvīta | piḍakāpīḍitāḥ sopadravāḥ sarva eva pramehā mūtrādimādhurye madhugandhasāmānyāt pāribhāṣikīṃ madhumehākhyāṃ labhante ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">na caitān kathañcidapi svedayet, medobahutvādeteṣāṃ viśīryate dehaḥ svedena ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">rasāyanīnāṃ ca daurbalyānnordhvamuttiṣṭhanti pramehiṇāṃ doṣāḥ, tato madhumehināmadhaḥkāye piḍakāḥ prādurbhavanti ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">apakvānāṃ tu piḍakānāṃ śophavat pratīkāraḥ, pakvānāṃ vraṇavaditi; tailaṃ tu vraṇaropaṇamevādau kurvīta, āragvadhādikaṣāyamutsādanārthe, śālasārādikaṣāyaṃ pariṣecane, pippalyādikaṣāyaṃ pānabhojaneṣu, pāṭhācitrakaśārṅgeṣṭākṣudrābṛhatīsārivāsomavalkasaptaparṇāragvadhakuṭajamūlacūrṇāni madhumiśrāṇi prāśnīyāt ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">śālasārādivargakaṣāyaṃ caturbhāgāvaśiṣṭamavatārya parisrāvya punarupanīya sādhayet, sidhyati cāmalakarodhrapriyaṅgundantīkṛṣṇāyastāmracūrṇānyāvapet, etadanupadagdhaṃ lehībhūtamavatāryānuguptaṃ nidadhyāt, tato yathāyogamupayuñjīta, eṣa lehaḥ sarvamehānāṃ hantā ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">triphalācitrakatrikaṭukaviḍaṅgamustānāṃ nava bhāgāstāvanta eva kṛṣṇāyaścūrṇasya, tatsarvamaikadhyaṃ kṛtvā yathāyogaṃ mātrāṃ sarpirmadhubhyāṃ saṃsṛjyopayuñjīta, etannavāyasam; etena jāṭharyaṃ na bhavati, sanno'gnirāpyāyate, durnāmaśophapāṇḍukuṣṭharogāvipākakāsaśvāsapramehāśca na bhavanti ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">śālasārādiniryūhe caturthāṃśāvaśeṣite | parisrute tataḥ śīte madhu mākṣikamāvapet ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">phāṇitībhāvamāpannaṃ guḍaṃ śodhitameva ca | ślakṣṇapiṣṭāni cūrṇāni pippalyādigaṇasya ca ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">aikadhyamāvapet kumbhe saṃskṛte ghṛtabhāvite | pippalīcūrṇamadhubhiḥ pralipte'ntaḥśucau dṛḍhe ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">ślakṣṇāni tīkṣṇalohasya tatra patrāṇi buddhimān | khadirāṅgārataptāni bahuśaḥ sannipātayet ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">supidhānaṃ tu taṃ kṛtvā yavapalle nidhāpayet | māsāṃstrīṃścaturovā'pi yāvadālohasaṅkṣayāt ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">tato jātarasaṃ taṃ tu prātaḥ prātaryathābalam | niṣeveta yathāyogamāhāraṃ cāsya kalpayet ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">kārśyakṛdbalināmeṣa sannasyāgneḥ prasādhakaḥ | śophanudgulmahṛt kuṣṭhamehapāṇḍvāmayāpahaḥ ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">plīhodaraharaḥ śīghraṃ viṣamajvaranāśanaḥ | abhiṣyandāpaharaṇo lohāriṣṭo mahāguṇaḥ ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">pramehiṇo yadā mūtramapicchilamanāvilam | viśadaṃ tiktakaṭukaṃ tadā''rogyaṃ pracakṣate ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne pramehapiḍakācikitsitaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ ||12||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="13" xml:id="su.4.13">
          <head>madhumehacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto madhumehacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">madhumehitvamāpannaṃ bhiṣagbhiḥ parivarjitam | yogenānena matimān pramehiṇamupācaret ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">māse śukre śucau caiva śailāḥ sūryāṃśutāpitāḥ | jatuprakāśaṃ svarasaṃ śilābhyaḥ prasravanti hi ||4||</seg> śilājatviti vikhyātaṃ sarvavyādhivināśanam |5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">trapvādīnāṃ tu lohānāṃ ṣaṇṇāmanyatamānvayam ||5||</seg> jñeyaṃ svagandhataścāpi ṣaḍyoni prathitaṃ kṣitau |6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">lohādbhavati tadyasmācchilājatu jatuprabham ||6||</seg> tasya lohasya tadvīryaṃ rasaṃ cāpi bibharti tat <note place="foot" type="variant" n="1">‘tat jatuprabhaṃ śilājatu yasmāllohād bhavatyutpadyate tasya lohasya tadannapānādhyāyopadiṣṭaṃ vīryaṃ rasañca tattasmāt tattallohasambhūtatvāditi yāvat| bibharti kāraṇānurūpaṃ kāryamiti kṛtvetyākūtam’ iti hārāṇacandraḥ| ‘tat’ ityatra ‘hi’ iti pā.</note>|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">trapusīsāyasādīni pradhānānyuttarottaram ||7||</seg> yathā tathā prayoge'pi śreṣṭhe śreṣṭhaguṇāḥ smṛtāḥ |8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tatsarvaṃ tiktakaṭukaṃ kaṣāyānurasaṃ saram ||8||</seg> kaṭupākyuṣṇavīryaṃ ca śoṣaṇaṃ chedanaṃ tathā |9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">teṣu yat kṛṣṇamalaghu snigdhaṃ niḥśarkaraṃ ca yat ||9||</seg> gomūtragandhi yaccāpi tat pradhānaṃ pracakṣate |10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">tadbhāvitaṃ sāragaṇairhṛtadoṣo dinodaye ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">pibet sārodakenaiva ślakṣṇapiṣṭaṃ yathābalam | jāṅgalena rasenānnaṃ tasmiñjīrṇe tu bhojayet ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">upayujya tulāmevaṃ girijādamṛtopamāt | vapurvarṇabalopeto madhumehavivarjitaḥ ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">jīvedvarṣaśataṃ pūrṇamajaro'marasannibhaḥ | śataṃ śataṃ tulāyāṃ tu sahasraṃ daśataulike ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">bhallātakavidhānena parihāravidhiḥ smṛtaḥ | mehaṃ kuṣṭhamapasmāramunmādaṃ ślīpadaṃ garam ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">śoṣaṃ śophārśasī gulmaṃ pāṇḍutāṃ viṣamajvaram | apohatyacirātkālācchilājatu niṣevitam ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">na so'sti rogo yaṃ cāpi nihanyānna śilājatu | śarkarāṃ cirasambhūtāṃ bhinatti ca tathā'śmarīm ||16||</seg> bhāvanāloḍane cāsya kartavye bheṣajairhitaiḥ |17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">evaṃ ca mākṣikaṃ dhātuṃ tāpījamamṛtopamam ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">madhuraṃ kāñcanābhāsamamlaṃ vā rajataprabham | piban hanti jarākuṣṭhamehapāṇḍvāmayakṣayān ||18||</seg> tadbhāvitaḥ kapotāṃśca kulatthāṃśca vivarjayet |19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">pañcakarmaguṇātītaṃ śraddhāvantaṃ jijīviṣum ||19||</seg> yogenānena matimān sādhayedapi kuṣṭhinam |20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">vṛkṣāstuvarakā ye syuḥ paścimārṇavabhūmiṣu ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">vīcītaraṅgavikṣepamārutoddhūtapallavāḥ | teṣāṃ phalāni gṛhṇīyāt supakvānyambudāgame ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">majjāṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘tebhyo majjānamādāya’ iti pā.</note> tebhyo'pi saṃhṛtya śoṣayitvā vicūrṇya ca | tilavat pīḍayeddroṇyāṃ srāvayedvā kusumbhavat ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">tattailaṃ saṃhṛtaṃ bhūyaḥ pacedātoyasamkṣayāt | avatārya karīṣe ca pakṣamātraṃ nidhāpayet ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">snigdhaḥ svinno hṛtamalaḥ pakṣādūrdhvaṃ prayatnavān | caturthabhaktāntaritaḥ śuklādau divase śubhe ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">mantrapūtasya tailasya pibenmātrāṃ yathābalam | tatra mantraṃ pravakṣyāmi yenedamabhimantryate ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">‘majjasāra mahāvīrya sarvān dhātūn viśodhaya | śaṅkhacakragadāpāṇistvāmājñāpayate'cyutaḥ’ ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">tenāsyordhvamadhaścāpi doṣā yāntyasakṛttataḥ | asnehalavaṇāṃ sāyaṃ yavāgūṃ śītalāṃ pibet ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">pañcāhaṃ prapibettailamanena vidhinā naraḥ | pakṣaṃ parihareccāpi mudgayūṣaudanāśanaḥ ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">pañcabhirdivasairevaṃ sarvakuṣṭhairvimucyate | tadeva khadirakvāthe triguṇe sādhu sādhitam ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">nihitaṃ pūrvavat pakṣāt <note place="foot" type="variant" n="3">‘nihanti pūrvavat pakvaṃ’ iti pā.</note> pibenmāsamatandritaḥ | tenābhyaktaśarīraśca kurvītāhāramīritam ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">bhinnasvaraṃ raktanetraṃ viśīrṇaṃ kṛmibhakṣitam | anenāśu prayogeṇa sādhayet kuṣṭhinaṃ naram ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">sarpirmadhuyutaṃ pītaṃ tadeva khadirāmbunā | pakṣimāṃsarasāhāraṃ karoti dviśatāyuṣam ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">tadeva nasye pañcāśaddivasānupayojitam | vapuṣmantaṃ śrutidharaṃ karoti triśatāyuṣam ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">śodhayanti naraṃ pītā majjānastasya mātrayā | mahāvīryastuvarakaḥ kuṣṭhamehāpahaḥ paraḥ ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">sāntardhūmastasya majjā tu dagdhaḥ kṣiptastaile saindhavaṃ cāñjanaṃ ca | paillyaṃ hanyādarmanaktāndhyakācān nīlīrogaṃ taimiraṃ cāñjanena ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne madhumehacikitsitaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ ||13||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="14" xml:id="su.4.14">
          <head>udaracikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāta udarāṇāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">aṣṭāvudarāṇi pūrvamuddiṣṭāni | teṣvasādhyaṃ baddhagudaṃ parisrāvi ca; avaśiṣṭāni kṛcchrasādhyāni; sarvāṇyeva pratyākhyāyopakrameta | teṣvādyaścaturvargo bheṣajasādhyaḥ, uttaraḥ śastrasādhyaḥ, kālaprakarṣāt sarvāṇyeva śastrasādhyāni varjayitavyāni vā ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">udarī tu gurvabhiṣyandirūkṣavidāhisnigdhapiśitapariṣekāvagāhān pariharet; śāliṣaṣṭikayavagodhūmanīvārān nityamaśnīyāt ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatra vātodariṇaṃ vidārigandhādisiddhena sarpiṣāsnehayitvā, tilvakavipakvenānulomya, citrāphalatailapragāḍhena vidārigandhādikaṣāyeṇāsthāpayedanuvāsayecca, sālvaṇena copanāhayedudaraṃ, bhojayeccainaṃ vidārigandhādisiddhena kṣīreṇa jāṅgalarasena ca, svedayeccābhīkṣṇam ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">pittodariṇaṃ tu madhuragaṇavipakvena sarpiṣā snehayitvā, śyāmātriphalātrivṛdvipakvenānulomya, śarkarāmadhughṛtapragāḍhena nyagrodhādikaṣāyeṇāsthāpayedanuvāsayecca, pāyasenopanāhayedudaraṃ, bhojayeccainaṃ vidārigandhādisiddhena payasā ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">śleṣmodariṇaṃ tu pippalyādikaṣāyasiddhena sarpiṣopasnehya, snuhīkṣīravipakvenānulomya, trikaṭukamūtrakṣāratailapragāḍhena muṣkakādikaṣāyeṇāsthāpayedanuvāsayecca, śaṇātasīdhātakīkiṇvasarṣapamūlakabījakalkaiścopanāhayedudaraṃ, bhojayeccainaṃ trikaṭukapragāḍhena kulatthayūṣeṇa pāyasena vā, svedayeccābhīkṣṇam ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">dūṣyodariṇaṃ tu pratyākhyāya saptalāśaṅkhinīsvarasasiddhena sarpiṣā viracayenmāsamardhamāsaṃ vā, mahāvṛkṣakṣīrasurāgomūtrasiddhena vā; śuddhakoṣṭhaṃ tu madyenāśvamārakaguñjākākādanīmūlakalkaṃ pāyayet; ikṣukāṇḍāni vā kṛṣṇasarpeṇa daṃśayitvā bhakṣayedvallīphalāni vā, mūlajaṃ kandajaṃ vā viṣamāsevayet, tenāgado bhavatyanyaṃ vā bhāvamāpadyate ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">bhavati cātra- kupitānilamūlatvāt sañcitatvānmalasya <note place="foot" type="variant" n="4">‘sañcayitvāt’ iti pā.</note> ca | sarvodareṣu śaṃsanti bahuśastvanulomanam ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">ata ūrdhvaṃ sāmānyayogān vakṣyāmaḥ | tadyathā- eraṇḍatailamaharaharmāsaṃ dvau vā kevalaṃ mūtrayuktaṃ kṣīrayuktaṃ vā sevetodakavarjī, māhiṣaṃ vā mūtraṃ kṣīreṇa nirāhāraḥsaptarātram, uṣṭrīkṣīrāhāro vā'nnavārivarjī pakṣaṃ, pippalīṃ vā māsaṃ pūrvoktena vidhānenāseveta, saindhavājamodāyuktaṃ vā nikumbhatailam, ārdraśṛṅgaverarasapātraśatasiddhaṃ vā vātaśūle'vacāryaṃ, śṛṅgaverarasavipakvaṃ kṣīramāseveta, cavyaśṛṅgaverakalkaṃ vā payasā saraladevadārucitrakameva vā, muraṅgīśālaparṇīśyāmāpunarnavākalkaṃ vā, jyotiṣkaphalatailaṃ vā kṣīreṇa svarjikāhiṅgumiśraṃ pibet, guḍadvitīyāṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘guḍapragāḍhāṃ’ iti pā.</note> vā harītakīṃ bhakṣayet, snuhīkṣīrabhāvitānāṃ vā pippalīnāṃ sahasraṃ kālena, pathyākṛṣṇācūrṇaṃ vā snuhīkṣīrabhāvitamutkārikāṃ pakvāṃ dāpayet; harītakīcūrṇaṃ prasthamāḍhake ghṛtasyāvāpyāṅgāreṣvabhivilāpya khajenābhimathyānuguptaṃ kṛtvā'rdhamāsaṃ yavapalle vāsayet, tataścoddhṛtya parisrāvya harītakīkvāthāmladadhīnyāvāpya vipacet, tadyathāyogaṃ māsamardhamāsaṃ vā pāyayet; gavye payasi mahāvṛkṣakṣīramāvāpya vipacet, vipakvaṃ cāvatārya śītībhūtaṃ manthānenābhimathya navanītamādāya bhūyo mahāvṛkṣakṣīreṇaiva vipacet, tadyathāyogaṃ māsaṃ māsārdhaṃ vā pāyayet; cavyacitrakadantyativiṣākuṣṭhasārivātriphalājamodaharidrāśaṅkhinītrivṛttrikaṭukānāmardhakārṣikā bhāgā, rājavṛkṣaphalamajjñāmaṣṭau karṣāḥ, mahāvṛkṣakṣīrapale dve, gavāṃ kṣīramūtrayoraṣṭāvaṣṭau palāni, etat sarvaṃ ghṛtaprasthe samāvāpya vipacet, tadyathāyogaṃ māsamardhamāsaṃ vā pāyayet; etāni tilvakaghṛtacaturthāni sarpīṃṣyudaragulmavidradhyaṣṭhīlānāhakuṣṭhonmādāpasmāreṣūpayojyāni virecanārthaṃ; mūtrāsavāriṣṭasurāścābhīkṣṇaṃ mahāvṛkṣakṣīrasambhṛtāḥ seveta; virecanadravyakaṣāyaṃ vā śṛṅgaveradevadārupragāḍham ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">vamanavirecanaśirovirecanadravyāṇāṃ pālikā bhāgāḥ pippalyādivacādiharidrādiparipaṭhitānāṃ ca dravyāṇāṃ ślakṣṇapiṣṭānāṃ yathoktānāṃ ca lavaṇānāṃ tatsarvaṃ mūtragaṇe prakṣipya mahāvṛkṣakṣīraprasthaṃ ca mṛdvagninā'vaghaṭṭayan vipacedapradagdhakalkaṃ, tatsādhusiddhamavatārya śītībhūtamakṣamātrā guṭikā vartayet, tāsāmekāṃ dve tisro vā guṭikā balāpekṣayā māsāṃstrīṃścaturo vā seveta, eṣā''nāhaṃvartikriyā <note place="foot" type="variant" n="8">‘eṣā khalvānāhamūtravartikriyā viśeṣeṇa’ iti pā.</note> viśeṣeṇa mahāvyādhiṣūpayujyate (viśeṣeṇa) koṣṭhajāṃśca kṛmīnapahanti kāsaśvāsakṛmikuṣṭhapratiśyāyārocakāvipākodāvartāṃśca nāśayati ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">madanaphalamajjakuṭajajīmūtakekṣvākudhāmārgavatrivṛttrikaṭukasarṣapalavaṇāni mahāvṛkṣakṣīramūtrayoranyatareṇa piṣṭvā'ṅguṣṭhamātrāṃ vārtiṃ kṛtvodariṇa ānāhe tailalavaṇābhyaktagudasyaikāṃ dve tisro vā pāyau nidadhyāt, eṣā''nāhavartikriyā vātamūtrapurīṣodāvartādhmānānāheṣu vidheyā ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">plīhodariṇaḥ snigdhasvinnasya dadhnā bhuktavato vāmabāhau kūrparābhyantarataḥ sirāṃ vidhyet, vimardayecca pāṇinā plīhānaṃ rudhirasyandanārthaṃ; tataḥ saṃśuddhadehaṃ samudraśuktikākṣāraṃ payasā pāyayeta, hiṅgusauvarcike vā kṣīreṇa, srutena palāśakṣāreṇa vā yavakṣāraṃ, kiṃśukakṣārodakena vā bahuśaḥ srutena yavakṣāraṃ, pārijātakekṣurakāpāmārgakṣāraṃ vā, tailasaṃsṛṣṭaṃ śobhāñjanakayūṣaṃ pippalīsaindhavacitrakayuktaṃ, pūtikarañjakṣāraṃ vā'mlasrutaṃ viḍlavaṇapippalīpragāḍham ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaverayavakṣārasaindhavānāṃ pālikā bhāgāḥ, ghṛtaprasthaṃ tattulyaṃ ca kṣīraṃ tadaikadhyaṃ vipācayet, etat ṣaṭpalakaṃ nāma sarpiḥ plīhāgnisaṅgagulmodarodāvartaśvayathupāṇḍurogakāsaśvāsapratiśyāyordhvavātaviṣamajvarānapahanti | mandāgnirvā hiṅgvādikaṃ cūrṇamupayuñjīta ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">yakṛddālye'pyeṣa eva kriyāvibhāgaḥ | viśeṣatastu dakṣiṇabāhau sirāvyadhaḥ ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">maṇibandhaṃ sakṛnnāmya vāmāṅguṣṭhasamīritām | dahet sirāṃ śareṇāśu plīhno vaidyaḥ praśāntaye ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">baddhagude parisrāviṇi ca snigdhasvinnasyābhyaktasyādho nābhervāmataścaturaṅgulamapahāya romarājyā udaraṃ pāṭayitvā caturaṅgulapramāṇamantrāṇi niṣkṛṣya nirīkṣya baddhagudasyāntrapratirodhakaramaśmānaṃ bālaṃ vā'pohya malajātaṃ vā tato madhusarpirbhyāmabhyajyāntrāṇi yathāsthānaṃ sthāpayitvā bāhyaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘baddhaṃ’ iti pā.</note> vraṇamudarasya sīvyet | parisrāviṇyapyevameva śalyamuddhṛtyāntrasrāvān saṃśodhya <note place="foot" type="variant" n="12">‘anusrāvya’ iti pā.</note>, tacchidramāntraṃ samādhāya kālapipīlikābhirdaṃśayet, daṣṭe ca tāsāṃ kāyānapaharenna śirāṃsi, tataḥ pūrvavat sīvyet, sandhānaṃ ca yathoktaṃ kārayet, yaṣṭīmadhukamiśrayā ca kṛṣṇamṛdā'valipya bandhenopacaret, tato nivātamāgāraṃ praveśyācārikamupadiśet, vāsayeccainaṃ tailadroṇyāṃ sarpirdroṇyāṃ vā payovṛttimiti ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">dakodariṇastu <note place="foot" type="variant" n="15">‘udakodariṇaḥ’ iti pā.</note> vātaharatailābhyaktasyoṣṇodakasvinnasya sthitasyāptaiḥ suparigṛhītasyākakṣāt pariveṣṭitasyādhonābhervāmataścaturaṅgulamapahāya romarājyā vrīhimukhenāṅguṣṭhodarapramāṇamavagāḍhaṃ vidhyet, tatra trapvādīnāmanyatamasya nāḍīṃ dvidvārāṃ pakṣanāḍīṃ vā saṃyojya doṣodakamavasiñcet, tato nāḍīmapahṛtya tailalavaṇenābhyajya vraṇaṃ bandhenopacaret, na caikasminneva divase sarvaṃ doṣodakamapaharet, sahasā hyapahṛte tṛṣṇājvarāṅgamardātīsāraśvāsakāsapādadāhā utpadyerannāpūryate vā bhṛśataramudaramasañjātaprāṇasya, tasmāttatīyacaturthapañcamaṣaṣṭhāṣṭamadaśamadvādaśaṣoḍaśarātrāṇāmanyatamamantarīkṛtya doṣodakamalpālpamavasiñcet; niḥsṛte ca doṣe gāḍhataramāvikakauśeyacarmaṇāmanyatamena pariveṣṭayedudaraṃ, tathā nādhmāpayati vāyuḥ; ṣaṇmāsāṃśca payasā bhojayejjāṅgalarasena vā, tatastrīnmāsānardhodakena payasā phalāmlena jāṅgalarasena vā, avaśiṣṭaṃ māsatrayamannaṃ laghu hitaṃ vā seveta, evaṃ saṃvatsareṇāgado bhavati ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">bhavati cātra- āsthāpane caiva virecane ca pāne tathā''hāravidhikriyāsu | sarvodaribhyaḥ kuśalaiḥ prayojyaṃ kṣīraṃ śṛtaṃ jāṅgalajo raso vā ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne udaracikitsitaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ ||14||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="15" xml:id="su.4.15">
          <head>mūḍhagarbhacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto mūḍhagarbhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">nāto'nyat kaṣṭatamamasti yathā mūḍhagarbhaśalyoddharaṇam; atra hi yoniyakṛtplīhāntravivaragarbhāśayānāṃ madhye karma kartavyaṃ sparśena, utkarṣaṇāpakarṣaṇasthānāpavartanotkartanabhedanacchedanapīḍanarjūkaraṇadāraṇāni caikahastena garbhaṃ garbhiṇīṃ cāhiṃsatā, tasmādadhipatimāpṛcchya paraṃ ca yatnamāsthāyopakrameta ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatra samāsenāṣṭavidhā mūḍhagarbhagatiruddiṣṭā; svabhāvagatā api trayaḥ saṅgā bhavanti- śiraso vaiguṇyādaṃsayorjaghanasya vā ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">jīvati tu garbhe sūtikāgarbhanirharaṇe prayateta | nirhartumaśakye cyāvanān mantrānupaśṛṇuyāt; tān vakṣyāmaḥ ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">‘ihāmṛtaṃ ca somaśca citrabhānuśca bhāmini | uccaiḥśravāśca turago mandire nivasantu te ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">idamamṛtamapāṃ samuddhṛtaṃ vai tava laghu garbhamimaṃ pramuñcatu stri | tadanalapavanārkavāsavāste saha lavaṇāmbudharairdiśantu śāntim ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">muktāḥ paśorvipāśāśca <note place="foot" type="variant" n="1">‘muktāḥ pāśā vipāśāśca muktāḥ sūryenduraśmayaḥ| muktaḥ sarvabhayādgarbha ehyehi māciraṃ svāhā’ iti pā.</note> muktāḥ sūryeṇa raśmayaḥ | muktaḥ sarvabhayādgarbha ehyehi viramāvitaḥ ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">auṣadhāni ca vidadhyādyathoktāni | mṛte cottānāyā ābhugnasakthyā vastrādhārakonnamitakaṭyā dhanvananagavṛttikāśālmalīmṛtsnaghṛtābhyāṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘śālmalīṣu madhye marudeśīyaparvatasthā hi nitarāṃ picchilaniryāsā bhavanti, tadidamucyate-dhanveti| dhanvā marudeśaḥ, mṛtsnamatra picchilo bhāgaḥ| ‘viviktaṃ mṛtsnaṃ ca’ ityojolakṣaṇaṃ ca| tantrāntare'pyuktaṃ-‘hastamabhyajya yoniṃ ca sājyaśālmalipicchayā’ iti hārāṇacandraḥ| ‘dhanvanagavṛttikaśālmalīmṛtsnaghṛtābhyāṃ’ iti hārāṇacandrasammataḥ pāṭhaḥ</note> mrakṣayitvā hastaṃ yonau praveśya garbhamupaharet | tatra sakthibhyāmāgatamanulomamevāñchet, ekasakthnā pratipannasyetarasakthi prasāryāpaharet, sphigdeśenāgatasya sphigdeśaṃ prapīḍyordhvamutkṣipya sakthinī prasāryāpaharet, tiryagāgatasya parighasyeva tiraścīnasya paścādardhamūrdhvamutkṣipya pūrvārdhamapatyapathaṃ pratyārjavamānīyāpaharet, pārśvāpavṛttaśirasamaṃsaṃ prapīḍyordhvamutkṣipya śiro'patyapathamānīyāpaharet, bāhudvayapratipannasyordhvamutpīḍyāṃsau śiro'nulomamānīyāpaharet, dvāvantyāvasādhyau mūḍhagarbhau, evamaśakye śastramavacārayet ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">sacetanaṃ ca śastreṇa na kathañcana dārayet | dāryamāṇo hi jananīmātmānaṃ caiva ghātayet ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">aviṣahye vikāre tu śreyo garbhasya pātanam | na garbhiṇyā viparyāsastasmātprāptaṃ na hāpayet ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tataḥ striyamāśvāsya maṇḍalāgreṇāṅgulīśastreṇa vā śiro vidārya, śiraḥkapālānyāhṛtya, śaṅkunā gṛhītvorasi kakṣāyāṃ vā'paharet; abhinnaśirasamakṣikūṭe gaṇḍe vā, aṃsasaṃsaktasyāṃsadeśe bāhū chittvā, dṛtimivātataṃ vātapūrṇodaraṃ vā vidārya nirasyāntrāṇi śithilībhūtamāharet, jaghanasaktasya vā jaghanakapālānīti ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">kimbahunā- yadyadaṅgaṃ hi garbhasya tasya sajjati tadbhiṣak | samyagvinirharecchittvā rakṣennārīṃ ca yatnataḥ ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">garbhasya gatayaścitrā jāyante'nilakopataḥ | tatrānalpamatirvaidyo varteta vidhipūrvakam ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">nopekṣeta mṛtaṃ garbhaṃ muhūrtamapi paṇḍitaḥ | sa hyāśu jananīṃ hanti nirucchvāsaṃ paśuṃ yathā ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">maṇḍalāgreṇa kartavyaṃ chedyamantarvijānatā | vṛddhipatraṃ hi tīkṣṇāgraṃ nārīṃ hiṃsyāt kadācana ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">athāpatantīmaparāṃ pātayet pūrvavadbhiṣak | hastenāpaharedvā'pi pārśvabhyāṃ paripīḍya vā ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">dhunuyācca muhurnārīṃ pīḍayedvāṃ'sapiṇḍikām <note place="foot" type="variant" n="4">hārāṇacandrastu ‘svedayedvā sapiṇḍikāṃ’ iti paṭhati, ‘sapiṇḍikāmaparāsannihitamāṃsapiṇḍikāsahitāmaparāmityarthaḥ’ iti ca vyākhyāti</note>| tailāktayonerevaṃ tāṃ pātayenmatimān bhiṣak ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">evaṃ nirhṛtaśalyāṃ tu siñceduṣṇena vāriṇā | tato'bhyaktaśarīrāyā yonau snehaṃ nidhāpayet ||19||</seg> evaṃ mṛdvī bhavedyonistacchūlaṃ copaśāmyati |20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">kṛṣṇātanmūlaśuṇṭhyelāhiṅgubhārgīḥ sadīpyakāḥ ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">vacāmativiṣāṃ rāsnāṃ cavyaṃ sañcūrṇya pāyayet | snehena doṣasyandārthaṃ vedanopaśamāya ca ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">kvāthaṃ caiṣāṃ tathā kalkaṃ cūrṇaṃ vā snehavarjitam | śākatvagghiṅgvativiṣāpāṭhākaṭukarohiṇīḥ ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">tathā tejovatīṃ cāpi pāyayet pūrvavadbhiṣak | trirātraṃ pañcasaptāhaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘trirātramevaṃ saptāhaṃ’ iti pā.</note> tataḥ snehaṃ punaḥ pibet ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">pāyayetāsavaṃ naktamariṣṭaṃ vā susaṃskṛtam | śirīṣakakubhābhyāṃ ca toyamācamane hitam ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">upadravāśca ye'nye syustān yathāsvamupācaret | sarvataḥ pariśuddhā ca snigdhapathyālpabhojanā ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">svedābhyaṅgaparā nityaṃ bhavet krodhavivarjitā | payo vātaharaiḥ siddhaṃ daśāhaṃ bhojane hitam ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">rasaṃ daśāhaṃ śeṣe tu yathāyogamupācaret | vyupadravāṃ viśuddhāṃ ca jñātvā ca varavarṇinīm ||27||</seg> ūrdhvaṃ caturbhyo māsebhyo visṛjet parihārataḥ |28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">yonisantarpaṇe'bhyaṅge pāne bastiṣu bhojane ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">balātailamidaṃ cāsyai dadyādanilavāraṇam | balāmūlakaṣāyasya daśamūlīśṛtasya ca ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">yavakolakulatthānāṃ kvāthasya payasastathā | aṣṭāvaṣṭau śubhā bhāgāstailādekastadekataḥ ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">pacedāvāpya madhuraṃ gaṇaṃ saindhavasaṃyutam | tathā'guruṃ sarjarasaṃ saralaṃ devadāru ca ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">mañjiṣṭhāṃ candanaṃ kuṣṭhamelāṃ kālānusārivām | māṃsīṃ śaileyakaṃ patraṃ tagaraṃ sārivāṃ vacām ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">śatāvarīmaśvagandhāṃ śatapuṣpāṃ punarnavām | tat sādhusiddhaṃ sauvarṇe rājate mṛnmaye'pi vā ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">prakṣipya kalaśe samyak svanuguptaṃ nidhāpayet | balātailamidaṃ khyātaṃ sarvavātavikāranut ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">yathābalamato mātrāṃ sūtikāyai pradāpayet | yā ca garbhārthinī nārī kṣīṇaśukraśca yaḥ pumān ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">vātakṣīṇe marmahate mathite'bhihate tathā | bhagne śramābhipanne ca sarvathaivopayujyate ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">etadākṣepakādīn vai vātavyādhīnapohati | hikkāṃ kāsamadhīmanthaṃ gulmaṃ śvāsaṃ ca dustaram ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">ṣaṇmāsānupayujyaitadantravṛddhimapohati | pratyagradhātuḥ puruṣo bhavecca sthirayauvanaḥ ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">rājñāmetaddhi kartavyaṃ rājamātrāśca ye narāḥ | sukhinaḥ sukumārāśca dhaninaścāpi ye narāḥ ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">balākaṣāyapītebhyastilebhyo vā'pyanekaśaḥ | tailamutpādya tatkvāthaśatapākaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘tatkvāthaśatapātaṃ śṛtaṃ’ iti pā.</note> kṛtaṃ śubham ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">nivāte nibhṛtāgāre prayuñjīta yathābalam | jīrṇe'smin payasā snigdhamaśnīyāt ṣaṣṭikaudanam ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">anena vidhinā droṇamupayujyānnamīritam | bhuñjīta dviguṇaṃ kālaṃ balavarṇānvitastataḥ ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">sarvapāpairvinirmuktaḥ śatāyuḥ puruṣo bhavet | śataṃ śataṃ tathotkarṣo droṇe droṇe prakīrtitaḥ ||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">balākalpenātibalāguḍūcyādityaparṇiṣu | saireyake vīratarau śatāvaryāṃ trikaṇṭake ||44||</seg> tailāni madhuke kuryāt prasāriṇyāṃ ca buddhimān |45|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">nīlotpalaṃ varīmūlaṃ gavye kṣīre vipācayet ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">śatapākaṃ tatastena tilatailaṃ pacedbhiṣak | balātailasya kalkāṃstu supiṣṭāṃstatra dāpayet ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">sarveṣāmeva jānīyādupayogaṃ cikitsakaḥ | balātailavadeteṣāṃ guṇāṃścaiva viśeṣataḥ ||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne mūḍhagarbhacikitsitaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ ||15||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="16" xml:id="su.4.16">
          <head>vidradhicikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto vidradhīnāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">uktā vidradhayaḥ ṣaḍye teṣvasādhyastu sarvajaḥ | śeṣeṣvāmeṣu kartavyā tvaritaṃ śophavat kriyā ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">vātaghnamūlakalkaistu ghṛtatailavasāyutaiḥ | sukhoṣṇo bahalo lepaḥ prayojyo vātavidradhau ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">sānūpaudakamāṃsastu kākolyādiḥ satarpaṇaḥ | snehāmlasiddho lavaṇaḥ prayojyaścopanāhane ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">veśavāraiḥ sakṛśaraiḥ payobhiḥ pāyasaistathā | svedayet satataṃ cāpi nirhareccāpi śoṇitam ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">sa cedevamupakrāntaḥ pākāyābhimukho yadi | taṃ pācayitvā śastreṇa bhindyādbhinnaṃ ca śodhayet <note place="foot" type="variant" n="1">‘buddhimān’ iti pā.</note>||7||</seg> <seg type="unit" n="8">pañcamūlakaṣāyeṇa prakṣālya lavaṇottaraiḥ | tailairbhadrādimadhukasaṃyuktaiḥ pratipūrayet ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">vairecanikayuktena traivṛtena viśodhya ca | pṛthakparṇyādisiddhena traivṛtena ca ropayet ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">paittikaṃ śarkarālājāmadhukaiḥ sārivāyutaiḥ | pradihyāt kṣīrapiṣṭairvā payasyośīracandanaiḥ ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">pākyaiḥ śītakaṣāyairvā kṣīrairikṣurasaistathā | jīvanīyaghṛtairvā'pi secayercchkarāyutaiḥ ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">trivṛddharītakīnāṃ ca cūrṇaṃ lihyānmadhudravam | jalaukobhirhareccāsṛk pakvaṃ cāpāṭya buddhimān ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa prakṣālyaudakajena vā | tilaiḥ sayaṣṭīmadhukaiḥ sakṣaudraiḥ sarpiṣā yutaiḥ ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">upadihya pratanunā vāsasā veṣṭayedvraṇam | prapauṇḍarīkamañjiṣṭhāmadhukośīrapadmakaiḥ ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">saharidraiḥ kṛtaṃ sarpiḥ sakṣīraṃ vraṇaropaṇam | kṣīraśuklāpṛthakparṇīsamaṅgārodhracandanaiḥ ||15||</seg> nyagrodhādipravāleṣu teṣāṃ tvakṣvathavā kṛtam |16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">naktamālasya patrāṇi taruṇāni phalāni ca ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">sumanāyāśca patrāṇi paṭolāriṣṭayostathā | dve haridre madhūcchiṣṭaṃ madhukaṃ tiktarohiṇī ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">priyaṅguḥ kuśamūlaṃ ca niculasya tvageva ca | mañjiṣṭhācandanośīramutpalaṃ sārive trivṛt ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">eteṣāṃ kārṣikairbhāgairghṛtaprasthaṃ vipācayet | duṣṭavraṇapraśamanaṃ nāḍīvraṇaviśodhanam ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">sadyaśchinnavraṇānāṃ ca karañjādyamidaṃ śubham | duṣṭavraṇāśca ye kecidye cotsṛṣṭakriyā vraṇāḥ ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">nāḍyo gambhīrikā yāśca sadyaśchinnāstathaiva ca | agnikṣārakṛtāścaiva ye vraṇā dāruṇā api ||21||</seg> karañjādyena haviṣā praśāmyanti <note place="foot" type="variant" n="3">‘praṇaśyanti’ iti pā.</note> na saṃśayaḥ |22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">iṣṭakāsikatāloṣṭagośakṛttuṣapāṃśubhiḥ ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">mūtrairuṣṇaiśca satataṃ svedayecchleṣmavidradhim | kaṣāyapānairvamanairālepairupanāhanaiḥ ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">hareddoṣānabhīkṣṇaṃ cāpyalābvā'sṛk tathaiva ca | āragvadhakaṣāyeṇa pakvaṃ cāpāṭya dhāvayet ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">haridrātrivṛtāśaktutilairmadhusamāyutaiḥ | pūrayitvā vraṇaṃ samyagbadhnīyāt kīrtitaṃ yathā ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">tataḥ kulatthikādantītrivṛcchyāmārkatilvakaiḥ | kuryāttailaṃ sagomūtraṃ hitaṃ tatra sasaindhavam ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">pittavidradhivat sarvāḥ kriyā niravaśeṣataḥ | vidradhyoḥ kuśalaḥ kuryādraktāgantunimittayoḥ ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">varuṇādigaṇakvāthamapakve'bhyantarotthite | ūṣakādipratīvāpaṃ pibet sukhakaraṃ naraḥ ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">anayorvargayoḥ siddhaṃ sarpirvairecanena ca | acirādvidradhiṃ hanti prātaḥ prātarniṣevitam ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">ebhireva gaṇaiścāpi saṃsiddhaṃ snehasaṃyutam | kāryamāsthāpanaṃ kṣipraṃ tathaivāpyanuvāsanam ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">pānālepanabhojyeṣu madhuśigrudrumo'pi vā | dattāvāpo yathādoṣamapakvaṃ hanti vidradhim ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">toyadhānyāmlamūtraistu peyo vā'pi surādibhiḥ | yathādoṣagaṇakvāthaiḥ pibedvā'pi śilājatu ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">pradhānaṃ guggulaṃ cāpi śuṇṭhīṃ ca suradāru ca | snehopanāhau kuryācca sadā cāpyanulomanam ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">yathoddiṣṭāṃ sirāṃ vidhyet kaphaje vidradhau bhiṣak | raktapittānilottheṣu kecidbāhau vadanti tu ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">pakvaṃ vā bahirunnaddhaṃ bhittvā vraṇavadācaret | sruteṣūrdhvamadho vā'pi maireyāmlasurāsavaiḥ ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">peyo varuṇakādistu madhuśigrudrumo'pi vā | śigrumūlajale siddhaṃ sasiddhārthakamodanam ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">yavakolakulatthānāṃ yūṣairbhuñjīta mānavaḥ | prātaḥ prātaśca seveta mātrayā tailvakaṃ ghṛtam ||37||</seg> trivṛtādigaṇakvāthasiddhaṃ vā'pyupaśāntaye |38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">nopagacchedyathāpākaṃ prayateta tathā bhiṣak ||38||</seg> paryāgate vidradhau tu siddhirnaikāntikī smṛtā |39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">pratyākhyāya tu kurvīta majjajāte tu vidradhau ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">snehasvedopapannānāṃ kuryādraktāvasecanam | vidradhyuktāṃ kriyāṃ kuryāt pakve vā'sthi tu bhedayet ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">niḥśalyamatha vijñāya kartavyaṃ vraṇaśodhanam | dhāvettiktakaṣāyeṇa tiktaṃ sarpistathā hitam ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">yadi majjaparisrāvo na nivarteta dehinaḥ | kuryāt saṃśodhanīyāni kaṣāyādīni buddhimān ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">priyaṅgudhātakīrodhrakaṭphalaṃ tinisaindhavam | etaistailaṃ vipaktavyaṃ vidradhivraṇaropaṇam ||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne vidradhicikitsitaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ ||16||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="17" xml:id="su.4.17">
          <head>visarpanāḍīstanarogacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto visarpanāḍīstanarogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg> sādhyā visarpāstraya ādito ye na sannipātakṣatajau hi sādhyau |3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">sādhyeṣu tatpathyagaṇairvidadhyāddhṛtāni sekāṃśca tathopadehān ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">mustāśatāhvāsuradārukuṣṭhavārāhikustumburukṛṣṇagandhāḥ | vātātmake coṣṇagaṇāḥ prayojyāḥ sekeṣu lepeṣu tathā śṛteṣu <note place="foot" type="variant" n="1">‘ghṛteṣu’ iti pā.</note>||4||</seg> <seg type="unit" n="5">yat pañcamūlaṃ khalu kaṇṭakākhyamalpaṃ mahaccāpyatha vallijaṃ ca | taccopayojyaṃ bhiṣajā pradehe seke ghṛte cāpi tathaiva taile ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">kaseruśṛṅgāṭakapadmagundrāḥ saśaivalāḥ sotpalakardamāśca | vastrāntarāḥ pittakṛte visarpe lepā vidheyāḥ saghṛtāḥ suśītāḥ ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">hrīveralāmajjakacandanāni srotojamuktāmaṇigairikāśca | kṣīreṇa piṣṭāḥ saghṛtāḥ suśītā lepāḥ prayojyāstanavaḥ sukhāya ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ payasyā mañjiṣṭhikā padmakacandane ca | sugandhikā ceti sukhāya lepaḥ paitte visarpe bhiṣajā prayojyaḥ ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">nyagrodhavargaiḥ pariṣecanaṃ ca ghṛtaṃ ca kuryāt svarasena tasya | śītaiḥ payobhiśca madhūdakaiśca saśarkarairikṣurasaiśca sekān ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">ghṛtasya gaurīmadhukāravindarodhrāmburājādanagairikeṣu | tatharṣabhe padmakasārivāsu kākolimedākumudotpaleṣu <note place="foot" type="variant" n="5">‘kākolimedāmadhukotpaleṣu’ iti pā.</note>||10||</seg> <seg type="unit" n="11">sacandanāyāṃ madhuśarkarāyāṃ drākṣāsthirāpṛśniśatāhvayāsu | kalkīkṛtāsūdakamatra dattvā nyagrodhavargasya tathā sthirādeḥ ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">gaṇasya bilvādikapañcamūlyāścaturguṇaṃ kṣīramathāpi tadvat | prasthaṃ vipakvaṃ pariṣecanena paittīrnihanyāttu visarpanāḍīḥ ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">visphoṭaduṣṭavraṇaśīrṣarogān pākaṃ tathā''syasya nihanti pānāt | grahārdite śoṣiṇi cāpi bāle ghṛtaṃ hi gauryādikametadiṣṭam ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">ajā'śvavagandhā saralā sakālā saikaiṣikā cāpyathavā'jaśṛṅgī | gomūtrapiṣṭo vihitaḥ pradeho hanyādvisarpaṃ kaphajaṃ sa śīghram ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">kālānusāryāgurucocaguñjārāsnāvacāśītaśivendraparṇyaḥ | pālindimuñjātamahīkadambā hitā visarpeṣu kaphātmakeṣu ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">gaṇastu yojyo varuṇapravṛttaḥ kriyāsu sarvāsu vicakṣaṇena | saṃśodhanaṃ śoṇitamokṣaṇaṃ ca śreṣṭhaṃ visarpeṣu cikitsitaṃ hi ||16||</seg> sarvāṃśca pakvān pariśodhya dhīmān vraṇakrameṇopacaredyathoktam |17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">nāḍī tridoṣaprabhavā na sidhyeccheṣāścatasnaḥ khalu <note place="foot" type="variant" n="8">‘pratiyatnasādhyāḥ’ iti pā.</note> yatnasādhyāḥ ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">tatrānilotthāmupanāhya pūrvamaśeṣataḥ pūyagatiṃ vidārya | tilairapāmārgaphalaiśca piṣṭvā sasaindhavairbandhanamatra kuryāt ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">prakṣālane cāpi sadā vraṇasya yojyaṃ mahadyat khalu pañcamūlam | hiṃsrāṃ haridrāṃ kaṭukāṃ balāṃ ca gojihvikāṃ cāpi sabilvamūlām ||19||</seg> saṃhṛtya tailaṃ vipacedvraṇasya saṃśodhanaṃ pūraṇaropaṇaṃ ca |20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">pittātmikāṃ prāgupanāhya dhīmānutkārikābhiḥ sapayoghṛtābhiḥ ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">nipātya śastraṃ tilanāgadantīyaṣṭyāhvakalkaiḥ paripūrayettām | prakṣālane cāpi sasomanimbā niśā prayojyā kuśalena nityam ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">śyāmātribhaṇḍītriphalāsu siddhaṃ haridrayo rodhrakavṛkṣayośca | ghṛtaṃ sadugdhaṃ vraṇatarpaṇena hanyādgatiṃ koṣṭhagatā'pi yā syāt ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">nāḍīṃ kaphotthāmupanāhya samyak kulatthasiddhārthakaśaktukiṇvaiḥ | mṛdūkṛtāmeṣya gatiṃ viditvā nipātayecchastramaśeṣakārī ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">dadyādvraṇe nimbatilān sadantīn <note place="foot" type="variant" n="10">‘supiṣṭān’ iti pā.</note> surāṣṭrajāsaindhavasamprayuktān | prakṣālane cāpi karañjanimba jātyakṣapīlusvarasāḥ prayojyāḥ ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">suvarcikāsaindhavacitrakeṣu nikumbhatālītalarūpikāsu | phaleṣvapāmārgabhaveṣu caiva kuryāt samūtreṣu hitāya tailam ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">nāḍīṃ tu śalyaprabhavāṃ vidārya nirhṛtya śalyaṃ praviśodhya mārgam | saṃśodhayet kṣaudraghṛtapragāḍhaistilaistato ropaṇamāśu kuryāt ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">kumbhīkakharjūrakapitthabilvavanaspatīnāṃ ca śalāṭuvargaiḥ | kṛtvā kaṣāyaṃ vipacettu tailamāvāpya mustāsaralāpriyaṅgūḥ ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">sugandhikāmocarasāhipuṣpaṃ rodhraṃ vidadhyādapi dhātakīṃ ca | etena śalyaprabhavā tu nāḍī rohedvraṇo vā sukhamāśu caiva ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">kṛśadurbalabhīrūṇāṃ nāḍī marmāśritā ca yā | kṣārasūtreṇa tāṃ cchindyānna tu śastreṇa buddhimān ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">eṣaṇyā gatimanviṣya kṣārasūtrānusāriṇīm | sūcīṃ nidadhyādgatyante tathonnamyāśu nirharet ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">sūtrasyāntaṃ samānīya gāḍhaṃ bandhaṃ samācaret | tataḥ kṣārabalaṃ vīkṣya sūtramanyat praveśayet ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">kṣārāktaṃ matimān vaidyo yāvanna chidyate <note place="foot" type="variant" n="12">‘klidyate’ iti pā.</note> gatiḥ | bhagandare'pyeṣa vidhiḥ kāryo vaidyena jānatā ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">arbudādiṣu cotkṣipya mūle sūtraṃ nidhāpayet | sūcībhiryavavakrābhirācitān vā samantataḥ | mūle sūtreṇa badhnīyācchinne copacaredvraṇam ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">yā dvivraṇīye'bhihitāstu vartyastāḥ sarvanāḍīṣu bhiṣagvidadhyāt | ghoṇṭāphalatvaglavaṇāni lākṣāpūgīphalaṃ cālavaṇaṃ ca patram ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">snuhyarkadugdhena tu kalka eṣa vartīkṛto hantyacireṇa nāḍīḥ | bibhītakāmrāsthivaṭapravālā hareṇukāśaṅkhinibījamasyaḥ ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">vārāhikandaśca tathā pradeyo nāḍīṣu tailena ca miśrayitvā ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">dhattūrajaṃ madanakodravajaṃ ca bījaṃ kośātakī śukanasā mṛgabhojinī ca | aṅkoṭabījakusumaṃ gatiṣu prayojyaṃ lākṣodakāhṛtamalāsu vikṛtya <note place="foot" type="variant" n="14">‘cūrṇamiti kriyāviśeṣaṇāt cūrṇaṃ vikṛtya cūrṇīkṛtvetyarthaḥ’ iti hārāṇacandraḥ</note> cūrṇam ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">tathā ca gomāṃsamasīṃ hitāya koṣṭhāśritasyādarato diśanti | vartīkṛtaṃ mākṣikasamprayuktaṃ nāḍīghnamuktaṃ lavaṇottamaṃ vā ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">duṣṭavraṇe yadvihitaṃ ca tailaṃ tat sarvanāḍīṣu bhiṣagvidadhyāt | cūrṇīkṛtairatha vimiśritamebhireva tailaṃ prayuktamacireṇa gatiṃ nihanti ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">eṣveva mūtrasahiteṣu vidhāya tailaṃ tat sādhitaṃ gatimapohati saptarātrāt | piṇḍītakasya tu varāhavibhāvitasya mūleṣu kandaśakaleṣu ca sauvaheṣu ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">tailaṃ kṛtaṃ gatimapohati śīghrametat kandeṣu cāmaravarāyudhasāhvayeṣu | bhallātakārkamaricairlavaṇottamena siddhaṃ viḍaṅgarajanīdvayacitrakaiśca ||41||</seg> syānmārkavasya ca rasena nihanti tailaṃ nāḍīṃ kaphānilakṛtāmapacīṃ vraṇāṃśca |42|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">stanye gate vikṛtimāśu bhiṣak tu dhātrīṃ pītāṃ ghṛtaṃ pariṇate'hani vāmayettu ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">nimbodakena madhumāgadhikāyutena vāntāgate'hani ca mudgarasāśanā syāt | evaṃ tryahaṃ caturahaṃ ṣaḍahaṃ vamedvā sarpiḥ pibettriphalayā saha saṃyutaṃ vā ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">bhārgīṃ vacāmativiṣāṃ suradāru pāṭhāṃ mustādikaṃ madhurasāṃ kaṭurohiṇīṃ ca | dhātrī pibettu payasaḥ pariśodhanārtha māragvadhādiṣu varaṃ madhunā kaṣāyam ||44||</seg> sāmānyametadupadiṣṭamato viśeṣāddoṣān payonipatitān śamayedyathāsvam |45|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">rogaṃ stanotthitamavekṣya bhiṣagvidadhyā dyadvidradhāvabhihitaṃ bahuśo vidhānam ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">sampacyamānamapi taṃ tu vinopanāhaiḥ sambhojanena khalu pācayituṃ yateta | śīghraṃ stano hi mṛdumāṃsatayopanaddhaḥ sarvaṃ prakothamupayātyavadīryate ca ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">pakve tu dugdhahariṇīḥ parihṛtya nāḍīḥ kṛṣṇaṃ ca cūcukayugaṃ vidadhīta śastram | āme vidāhini tathaiva gate ca pākaṃ dhātryāḥ stanau satatameva ca nirduhīta ||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne visarpanāḍīstanarogacikitsitaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ ||17||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="18" xml:id="su.4.18">
          <head>granthyapacyarbudagalagaṇḍacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto granthyapacyarbudagalagaṇḍacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">granthiṣvathāmeṣu bhiṣagvidadhyācchophakriyāṃ vistaraśo <note place="foot" type="variant" n="1">‘śophakriyāyāṃ vihitaṃ’ iti pā.</note> vidhijñaḥ | rakṣedbalaṃ cāpi narasya nityaṃ tadrakṣitaṃ vyādhibalaṃ nihanti ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tailaṃ pibet sarpiratho dvayaṃ vā dattvā vasāṃ vā trivṛtaṃ vidadhyāt | apehivātādaśamūlasiddhaṃ vaidyaścatuḥsnehamatho dvayaṃ vā ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">hiṃsrā'tha rohiṇyamṛtā'tha bhārgī śyonākabilvāgurukṛṣṇagandhāḥ | gojī ca piṣṭā saha tālapatryā granthau vidheyo'nilaje pralepaḥ ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">svedopanāhān vividhāṃśca kuryāttathā prasiddhānaparāṃśca lepān | vidārya vā pakvamapohya pūyaṃ prakṣālya bilvārkanarendratoyaiḥ ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">tilaiḥ sapañcāṅgulapatramiśraiḥ saṃśodhayet saindhavasamprayuktaiḥ | śuddhaṃ vraṇaṃ vā'pyuparopayettu tailena rāsnāsaralānvitena ||7||</seg> viḍaṅgayaṣṭīmadhukāmṛtābhiḥ siddhena vā kṣīrasamanvitena |8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">jalaukasaḥ pittakṛte hitāstu kṣīrodakābhyāṃ pariṣecanaṃ ca ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">kākolivargasya ca śītalāni pibet kaṣāyāṇi saśarkarāṇi | drākṣārasenekṣurasena vā'pi cūrṇaṃ pibeccāpi harītakīnām ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">madhūkajambvarjunavetasānāṃ tvagbhiḥ pradehānavacārayeta | saśarkarairvā tṛṇaśūnyakandairdihyādabhīkṣṇaṃ muculundajairvā ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">vidārya vā pakvamapohya pūyaṃ dhāvet kaṣāyeṇa vanaspatīnām | tilaiḥ sayaṣṭīmadhukairviśodhya sarpiḥ prayojyaṃ madhurairvipakvam ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">hṛteṣu doṣeṣu yathānupūrvyā granthau bhiṣak śleṣmasamutthite tu | svinnasya vimlāpanameva kuryādaṅguṣṭhalohopalaveṇudaṇḍaiḥ ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">vikaṅkatāragvadhakākaṇantīkākādanītāpasavṛkṣamūlaiḥ | ālepayet piṇḍaphalārkabhārgīkarañjakālāmadanaiśca vidvān ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">amarmajātaṃ śamamaprayāntamapakvamevāpaharedvidārya | dahet sthite cāsṛji siddhakarmā sadyaḥkṣatoktaṃ ca vidhiṃ vidadhyāt ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">yā māṃsakandyaḥ kaṭhinā bṛhatyastāsveṣa yojyaśca vidhirvidhijñaiḥ | śastreṇa vā''pāṭya supakvamāśu prakṣālayet pathyatamaiḥ kaṣāyaiḥ ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">saṃśodhanaistaṃ ca viśodhayettu kṣārottaraiḥ kṣaudraguḍapragāḍhaiḥ | śuddhe ca tailaṃ tvavacāraṇīyaṃ viḍaṅgapāṭhārajanīvipakvam ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">medaḥsamutthe tilakalkadigdhaṃ dattvopariṣṭāddviguṇaṃ paṭāntam | hutāśataptena muhuḥ pramṛjyāllohena dhīmānadahan hitāya ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">pralipya dārvīmatha lākṣayā vā prataptayā svedanamasya kāryam | nipātya vā śastramapohya medo dahet supakvaṃ tvathavā vidārya ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">prakṣālya mūtreṇa tilaiḥ supiṣṭaiḥ suvarcikādyairharitālamiśraiḥ | sasaindhavaiḥ kṣaudraghṛtapragāḍhaiḥ kṣārottarairenamabhipraśodhya ||19||</seg> tailaṃ vidadyāddvikarañjaguñjāvaṃśāvalekheṅgudamūtrasiddham |20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">jīmūtakaiḥ kośavatīphalaiśca dantīdravantītrivṛtāsu caiva ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">sarpiḥ kṛtaṃ hantyapacīṃ pravṛddhāṃ dvidhā pravṛttaṃ tadudāravīryam | nirguṇḍijātībarihiṣṭhayuktaṃ jīmūtakaṃ mākṣikasaindhavāḍhyam ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">abhiprataptaṃ vamanaṃ pragāḍhaṃ duṣṭāpacīṣūttamamādiśanti | kaiḍaryabimbīkaravīrasiddhaṃ tailaṃ hitaṃ mūrdhavirecanaṃ ca ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">śākhoṭakasya svarasena siddhaṃ tailaṃ hitaṃ nasyavirecaneṣu | madhūkasāraśca hito'vapīḍe phalāni śigroḥ kharamañjarervā ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">granthīnamarmaprabhavānapakvānuddhṛtya cāgniṃ vidadhīta paścāt | kṣāreṇa vā'pi pratisārayettu saṃlikhya śastreṇa yathopadeśam ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">pārṣṇiṃ prati dve daśa cāṅgulāni mitvendrabastiṃ parivarjya dhīmān | vidārya matsyāṇḍanibhāni vaidyo niṣkṛṣya jālānyanalaṃ vidadhyāt ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">ā gulphakarṇāt sumitasya jantostasyāṣṭabhāgaṃ khuḍakādvibhajya | ghoṇarjuvedhaḥ surarājabasterhitvā'kṣimātraṃ tvapare vadanti ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">maṇibandhopariṣṭādvā kuryādrekhātrayaṃ bhiṣak | aṅgulyantaritaṃ samyagapacīnāṃ nivṛttaye ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">cūrṇasya kāle pracalākakākagodhāhikūrmaprabhavāṃ masīṃ tu | dadyācca tailena saheṅgudīnāṃ yadvakṣyate ślīpadināṃ ca tailam ||28||</seg> virecanaṃ dhūmamupādadīta bhavecca nityaṃ yavamudgabhojī |29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">karkārukairvārukanārikelapriyālapañcāṅgulabījacūrṇaiḥ ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">vātārbudaṃ kṣīraghṛtāmbusiddhairuṣṇaiḥ satailairupanāhayettu | kuryācca mukhyānyupanāhanāni siddhaiśca māṃsairatha vesavāraiḥ ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">svedaṃ vidadhyāt kuśalastu nāḍyā śṛṅgeṇa raktaṃ bahuśo harecca | vātaghnaniryūhapayomlabhāgaiḥ siddhaṃ śatākhyaṃ trivṛtaṃ pibedvā ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">svedopanāhā mṛdavastu kāryāḥ <note place="foot" type="variant" n="10">‘pathyāḥ’ iti pā.</note> pittārbude kāyavirecanaṃ ca | vighṛṣya codumbaraśākagojīpatrairbhṛśaṃ kṣaudrayutaiḥ pralimpet ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">ślakṣṇīkṛtaiḥ sarjarasapriyaṅgupattaṅgarodhrāñjanayaṣṭikāhvaiḥ | visrāvya cāragvadhagojisomāḥ śyāmā ca yojyā kuśalena lepe ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">śyāmāgirihvāñjanakīraseṣu drākṣārase saptalikārase ca | ghṛtaṃ pibet klītakasamprasiddhaṃ pittārbudī tajjaṭharī ca jantuḥ ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">śuddhasya jantoḥ kaphaje'rbude tu rakte'vasikte tu tato'rbudaṃ tat | dravyāṇi yānyūrdhvamadhaśca doṣān haranti taiḥ kalkakṛtaiḥ pradihyāt ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">kapotapārāvataviḍvimiśraiḥ sakāṃsyanīlaiḥ śukalāṅgalākhyaiḥ | mūtraistu kākādanimūlamiśraiḥ kṣārapradigdhairathavā pradihyāt ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">niṣpāvapiṇyākakulatthakalkairmāṃsapragāḍhairdadhimastuyuktaiḥ | lepaṃ vidadhyāt kṛmayo yathā'tra mūrcchanti muñcantyatha makṣikāśca ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">alpāvaśiṣṭe kṛmibhakṣite <note place="foot" type="variant" n="12">‘kṛmibhiḥ kṛte ca’ iti pā.</note> ca likhettato'gniṃ vidadhīta paścāt | yadalpamūlaṃ traputāmrasīsapaṭṭaiḥ samāveṣṭya tadāyasairvā ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">kṣārāgniśastrāṇyasakṛdvidadhyāt prāṇānahiṃsan bhiṣagapramattaḥ | āsphotajātīkaravīrapatraiḥ kaṣāyamiṣṭaṃ vraṇaśodhanārtham ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">śuddhe ca tailaṃ vidadhīta bhārgīviḍaṅgapāṭhātriphalāvipakvam | yadṛcchayā copagatāni pākaṃ pākakrameṇopacaredvidhijñaḥ ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">medorbudaṃ svinnamatho vidārya viśodhya sīvyedgataraktamāśu | tato haridrāgṛhadhūmarodhrapataṅgacūrṇaiḥ samanaḥśilālaiḥ ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">vraṇaṃ pratigrāhya madhupragāḍhaiḥ karañjatailaṃ vidadhīta śuddhe | saśeṣadoṣāṇi hi yo'rbūdāni karoti tasyāśu punarbhavanti ||42||</seg> tasmādaśeṣāṇi samuddharettu hanyuḥ saśeṣāṇi yathā hi vahniḥ |43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">saṃsvedya gaṇḍaṃ pavanotthamādau nāḍyā'nilaghnauṣadhapatrabhaṅgaiḥ ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">amlaiḥ samūtrairvividhaiḥ payobhiruṣṇaiḥ satailaiḥ piśitaiśca vidvān | visrāvayet svinnamatandritaśca śuddhaṃ vraṇaṃ cāpyupanāhayettu ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">śaṇātasīmūlakaśigrukiṇvapriyālamajjānuyutaistilaistu | kālāmṛtāśigrupunarnavārkagajādināmākarahāṭakuṣṭhaiḥ ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">ekaiṣikāvṛkṣakatilvakaiśca surāmlapiṣṭairasakṛt pradihyāt ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">tailaṃ pibeccāmṛtavallinimbahaṃsāhvayāvṛkṣakapippalībhīḥ | siddhaṃ balābhyāṃ ca sadevadāru hitāya nityaṃ galagaṇḍaroge ||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">svedopanāhaiḥ kaphasambhavaṃ tu saṃsvedya visrāvaṇameva kuryāt | tato'jagandhātiviṣāviśalyāviṣāṇikākuṣṭhaśukāhvayābhiḥ ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">palāśabhasmodakapeṣitābhirdihyāt suguñjābhiraśītalābhiḥ | daśārdhasaṅkhyairlavaṇaiśca yuktaṃ tailaṃ pibenmāgadhikādisiddham ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">pracchardanaṃ mūrdhavirecanaṃ ca dhūmaśca vairecaniko hitastu | pākakramo vā'pi sadā vidheyo vaidyena pākaṅgatayoḥ kathañcit ||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">kaṭutrikakṣaudrayutāḥ samūtrā bhakṣyā yavānnāni rasāśca maudgāḥ | saśṛṅgaverāḥ sapaṭolanimbā hitāya deyā galagaṇḍaroge ||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">medaḥsamutthe tu yathopadiṣṭāṃ vidhyet sirāṃ snigdhatanornarasya | śyāmāsudhālohapurīṣadantīrasāñjanaiścāpi hitaḥ pradehaḥ ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">mūtreṇa vā''loḍya hitāya sāraṃ prātaḥ pibet sālamahīruhāṇām | śastreṇa vā''pāṭya vidārya cainaṃ medaḥ samuddhṛtya hitāya sīvyet ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">majjājyamedomadhubhirdahedvā dagdhe ca sarpirmadhu cāvacāryam | kāsīsatutthe ca tato'tra deye cūrṇīkṛte rocanayā samete ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">tailena cābhyajya hitāya dadyāt sārodbhavaṃ gomayajaṃ ca bhasma | hitaśca nityaṃ triphalākaṣāyo gāḍhaśca bandho yavabhojanaṃ ca ||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne granthyapacyarbudagalagaṇḍacikitsitaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ ||18||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="19" xml:id="su.4.19">
          <head>vṛddhyupadaṃśaślīpadacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto vṛddhyupadaṃśaślīpadacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">antravṛddhyā vinā ṣaḍyā vṛddhayastāsu varjayet | aśvādiyānaṃ vyāyāmaṃ maithunaṃ veganigraham ||3||</seg> atyāsanaṃ caṅkramaṇamupavāsaṃ gurūṇi ca |4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatrādito vātavṛddhau traivṛtasnigdhamāturam ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">svinnaṃ cainaṃ yathānyāyaṃ pāyayeta virecanam | kośāmratilvakairaṇḍaphalatailāni vā naram ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">sakṣīraṃ vā pibenmāsaṃ tailameraṇḍasambhavam | tataḥ kāle'nilaghnānāṃ kvāthaiḥ kalkaiśca buddhimān ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">nirūhayennirūḍhaṃ ca bhuktavantaṃ rasaudanam | yaṣṭīmadhukasiddhena tatastailena yojayet ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">snehopanāhau kuryācca pradehāṃścānilāpahān | vidagdhāṃ pācayitvā vā sevanīṃ parivarjayet ||8||</seg> bhindyāttataḥ prabhinnāyāṃ yathoktaṃ kramamācaret |9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">pittajāyāmapakvāyāṃ pittagranthikramo hitaḥ ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">pakvāṃ vā bhedayedbhinnāṃ śodhayet kṣaudrasarpiṣā | śuddhāyāṃ ca bhiṣagdadyāttailaṃ kalkaṃ ca ropaṇam ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">raktajāyāṃ jalaukobhiḥ śoṇitaṃ nirharedbhiṣak <note place="foot" type="variant" n="1">‘abhīkṣṇaṃ nirharedasṛk’ iti pā.</note>| pibedvirecanaṃ vā'pi śarkarākṣaudrasaṃyutam ||11||</seg> pittagranthikramaṃ kuryādāme pakve ca sarvadā |12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">vṛddhiṃ kaphātmikāmuṣṇairmūtrapiṣṭaiḥ pralepayet ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">pītadārukaṣāyaṃ ca pibenmūtreṇa saṃyutam | vimlāpanādṛte vā'pi śleṣmagrānthikramo hitaḥ ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">pakvāyāṃ ca vibhinnāyāṃ tailaṃ śodhanamiṣyate | sumanāruṣkarāṅkoṭhasaptaparṇeṣu sādhitam ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">medaḥsamutthāṃ saṃsvedya lepayet surasādinā | śirovirekadravyairvā sukhoṣṇairmūtrasaṃyutaiḥ ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">svinnāṃ cāveṣṭya paṭṭena samāśvāsya tu mānavam | rakṣan phale sevanīṃ ca vṛddhipatreṇa dārayet ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">bhedastataḥ samuddhṛtya dadyāt kāsīsasaindhave | badhnīyācca yathoddiṣṭaṃ śuddhe tailaṃ ca dāpayet ||17||</seg> manaḥśilālalavaṇaiḥ siddhamāruṣkareṣu ca |18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">mūtrajāṃ svedayitvā tu vastrapaṭṭena veṣṭayet ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">sevanyāḥ pārśvato'dhastādvidhyed vrīhimukhena tu | athātra dvimukhāṃ nāḍīṃ dattvā visrāvayedbhiṣak ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">mūtraṃ, nāḍīmathoddhṛtya sthagikābandhamācaret | śuddhāyāṃ ropaṇaṃ dadyādvarjayedantrahaitukīm ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">aprāptaphalakoṣāyāṃ vātavṛddhikramo hitaḥ | tatra yā vaṅkṣaṇasthā tāṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘taptayā vaṅkṣaṇasthānaṃ’ iti pā.</note> dahedardhenduvaktrayā ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">samyaṅmārgāvarodhārthaṃ kośaprāptāṃ tu varjayet | tvacaṃ bhittvā'ṅguṣṭhamadhye daheccāṅgaviparyayāt ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">anenaiva vidhānena vṛddhī vātakaphātmike | pradahet prayataḥ kintu snāyucchedo'dhikastayoḥ ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">śaṅkhopari ca karṇānte tyaktvā yatnena sevanīm | vyatyāsādvā sirāṃ vidhyedantravṛddhinivṛttaye ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">upadaṃśeṣu sādhyeṣu snigdhasvinnasya dehinaḥ | sirāṃ vidhyenmeḍhramadhye pātayedvā jalaukasaḥ ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">haredubhayataścāpi doṣānatyarthamucchritān | sadyo'pahṛtadoṣasya rukśophāvupaśāmyataḥ ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">yadi vā durbalo janturna vā prāptaṃ virecanam | nirūheṇa harettasya doṣānatyarthamucchritān ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">prapauṇḍarīkayaṣṭyāhvavarṣābhūkuṣṭhadārubhiḥ | saralāgururāsnābhirvātajaṃ sampralepayet ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">niculairaṇḍabījāni yavagodhūmasaktavaḥ | etaiśca vātajaṃ snigdhaiḥ sukhoṣṇaiḥ sampralepayet ||29||</seg> prapauṇḍarīkapūrvaiśca dravyaiḥ sekaḥ praśasyate |30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">gairikāñjanayaṣṭyāhvasārivośīrapadmakaiḥ ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">sacandanotpalaiḥ snigdhaiḥ paittikaṃ sampralepayet | padmotpalamṛṇālaiśca sasarjārjunavetasaiḥ ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">sarpiḥsnigdhaiḥ samadhukaiḥ paittikaṃ sampralepayet | secayecca ghṛtakṣīraśarkarekṣumadhūdakaiḥ ||32||</seg> athavā'pi suśītena kaṣāyeṇa vaṭādinā |33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">sālāśvakarṇājakarṇadhavatvagbhiḥ kaphotthitam ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">surāpiṣṭābhiruṣṇābhiḥ satailābhiḥ pralepayet | rajanyativiṣāmustāsurasāsuradārubhiḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘saralā’ iti pā.</note>||34||</seg> <seg type="unit" n="35">sapatrapāṭhāpattūrairathavā sampralepayet | surasāragvadhādyośca kvāthābhyāṃ pariṣecayet ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">evaṃ saṃśodhanālepasekaśoṇitamokṣaṇaiḥ | pratikuryāt kriyāyogaiḥ prāksthānoktairhitairapi ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">na yāti ca yathā pākaṃ prayateta tathā bhiṣak | vidagdhaistu sirāsnāyutvaṅmāṃsaiḥ kṣīyate dhvajaḥ ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">śastreṇopacareccāpi pākamāgatamāśu vai | tadā'pohya tilaiḥ sarpiḥkṣaudrayuktaiḥ pralepayet ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">karavīrasya patrāṇi jātyāragvadhayostathā | prakṣālane prayojyāni vaijayantyarkayorapi ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">saurāṣṭrīṃ gairikaṃ tutthaṃ puṣpakāsīsasaindhavam | rodhraṃ rasāñjanaṃ dārvīṃ haritālaṃ manaḥśilām ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">hareṇukaile ca tathā sūkṣmacūrṇāni kārayet | taccūrṇaṃ kṣaudrasaṃyuktamupadaṃśeṣu pūjitam ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">jambvāmrasumanānimbaśvetakāmbojipallavāḥ | śallakībadarībilvapalāśatiniśatvacaḥ ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">kṣīriṇāṃ ca tvaco yojyāḥ kvāthe triphalayā saha | tena kvāthena niyataṃ vraṇaṃ prakṣālayedbhiṣak ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">asminneva kaṣāye tu tailaṃ dhīro vipācayet | gojīviḍaṅgayaṣṭībhiḥ sarvagandhaiśca saṃyutam ||44||</seg> etat sarvopadaṃśeṣu śreṣṭhaṃ ropaṇamiṣyate |45|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">svarjikātutthakāsīsaṃ śaileyaṃ ca rasāñjanam ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">manaḥśilāsamaiścūrṇaṃ vraṇavīsarpanāśanam | gundrāṃ dagdhvā kṛtaṃ bhasma haritālaṃ manaḥśilā ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">upadaṃśabisarpāṇāmetacchāntikaraṃ param | mārkavastriphalā dantī tāmracūrṇamayorajaḥ ||47||</seg> upadaṃśaṃ nihantyeṣa vṛkṣamindrāśaniryathā |48|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">upadaṃśadvaye'pyetāṃ pratyākhyāyācaret kriyām ||48||</seg> tayoreva ca yā yogyā vīkṣya doṣabalābalam |49|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">upadaṃśe viśeṣeṇa śṛṇu bhūyastridoṣaje ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">duṣṭavraṇavidhiṃ kuryāt kuthitaṃ mehanaṃ tyajet | jambvoṣṭhenāgnivarṇena paścāccheṣaṃ dahedbhiṣak ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">samyagdagdhaṃ ca vijñāya madhusarpiḥ prayojayet | śuddhe ca ropaṇaṃ dadyāt kalkaṃ tailaṃ hitaṃ ca yat ||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">snehasvedopapanne tu ślīpade'nilaje bhiṣak | kṛtvā gulphopari sirāṃ vidhyettu caturaṅgule ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">samāpyāyitadehaṃ ca bastibhiḥ samupācaret | māsameraṇḍajaṃ tailaṃ pibenmūtreṇa saṃyutam ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">payasaudanamaśnīyānnāgarakvathitena ca | traivṛtaṃ copayuñjīta śasto dāhastathā'gninā ||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">gulphasyādhaḥ sirāṃ vidhyecchlīpade pittasambhave | pittaghnīṃ ca kriyāṃ kuryāt pittārbudavisarpavat ||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">sirāṃ suviditāṃ vidhyedaṅguṣṭhe ślaiṣmike bhiṣak | madhuyuktāni cābhīkṣṇaṃ kaṣāyāṇi pibennaraḥ ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">pibedvā'pyabhayākalkaṃ mūtreṇānyatamena ca | kaṭukāmamṛtāṃ śuṇṭhīṃ viḍaṅgaṃ dāru citrakam ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">hitaṃ vā lepane nityaṃ bhadradāru sacitrakam | viḍaṅgamaricārkeṣu nāgare citrake'thavā ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">bhadradārvelukākhye ca sarveṣu lavaṇeṣu ca | tailaṃ pakvaṃ pibedvā'pi yavānnaṃ ca hitaṃ sadā ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">pibet sarṣapatailaṃ vā ślīpadānāṃ nivṛttaye | pūtīkarañjapatrāṇāṃ rasaṃ vā'pi yathābalam ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">anenaiva vidhānena putrañjīvakajaṃ rasam | prayuñjīta bhiṣak prājñaḥ kālasātmyavibhāgavit ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">kevukākandaniryāsaṃ lavaṇaṃ tvatha pākimam | rasaṃ dattvā'tha pūrvoktaṃ peyametadbhiṣagjitam ||62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">kākādanīṃ kākajaṅghāṃ bṛhatīṃ kaṇṭakārikām | kadambapuṣpīṃ mandārīṃ lambāṃ śukanasāṃ tathā ||63||</seg> <seg type="unit" n="64">dagdhvā mūtreṇa tadbhasma srāvayet kṣārakalpavat | tatra dadyāt pratīvāpaṃ kākodumbarikārasam ||64||</seg> <seg type="unit" n="65">madanācca phalāt kvāthaṃ śukākhyasvarasaṃ tathā | eṣa kṣārastu pānīyaḥ ślīpadaṃ hanti sevitaḥ ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">apacīṃ galagaṇḍaṃ ca grahaṇīdoṣameva ca | bhaktasyānaśanaṃ caiva hanyāt sarvaviṣāṇi ca ||66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">eṣveva tailaṃ saṃsiddhaṃ nasyābhyaṅgeṣu pūjitama etānevāmayān hanti ye ca duṣṭavraṇā nṛṇām ||67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">dravantīṃ trivṛtāṃ dantīṃ nīlīṃ śyāmāṃ tathaiva ca | saptalāṃ śaṅkhinīṃ caiva dagdhvā mūtreṇa gālayet ||68||</seg> <seg type="unit" n="69">dadyācca triphalākvāthameṣa kṣārastu sādhitaḥ | adho gacchati pītastu pūrvaiścāpyāśiṣaḥ samāḥ ||69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne vṛddhyupadaṃśaślīpadacikitsitaṃ nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ ||19||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="20" xml:id="su.4.20">
          <head>kṣudrarogacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ kṣudrarogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">tatrājagallikāmāmāṃ jalaukobhirupācaret | śuktiśrughnīyavakṣārakalkaiścālepayedbhiṣak ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">śyāmālāṅgalakipāṭhākalkairvā'pi vicakṣaṇaḥ | pakvāṃ vraṇavidhānena yathoktena prasādhayet ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">andhālajīṃ yavaprakhyāṃ panasīṃ kacchapīṃ tathā | pāṣāṇagardabhaṃ caiva pūrvaṃ svedena yojayet ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">manaḥśilātālakuṣṭhadārukalkaiḥ pralepayet | paripākagatān bhittvā vraṇavat samupācaret ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">vivṛtāmindravṛddhāṃ ca gardabhīṃ jālagardabham | irivellīṃ gandhanāmnīṃ kakṣāṃ visphoṭakāṃstathā ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">pittajasya visarpasya kriyayā sādhayedbhiṣak | ropayet sarpiṣā pakvān siddhena madhurauṣadhaiḥ ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">cipya(ppa)muṣṇāmbunā siktamutkṛtya srāvayedbhiṣak | cakratailena cābhyajya sarjacūrṇena cūrṇayet ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">bandhenopacareccainamaśakyaṃ cāgninā dahet | madhurauṣadhasiddhena tatastailena ropayet ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">kunakhe vidhirapyeṣa kāryo hi bhiṣajā bhavet | upācaredanuśayīṃ śleṣmavidradhivadbhiṣak ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">vidārikāṃ samabhyajya svinnāṃ vimlāpya lepayet | nagavṛttikavarṣābhūbilvamūlaiḥ supeṣitaiḥ ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">vraṇabhāvagatāyāṃ vā kṛtvā saṃśodhanakriyām <note place="foot" type="variant" n="3">‘saṃśodhanīṃ kriyām’ iti pā.</note>| ropaṇārthaṃ hitaṃ tailaṃ kaṣāyamadhuraiḥ śṛtam ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">pracchānairvā jalaukobhiḥ srāvyā'pakvā vidārikā | ajakarṇaiḥ sapālāśamūlakalkaiḥ pralepayet ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">pakvāṃ vidārya śastreṇa paṭolapicumardayoḥ | kalkena tilayuktena sarpirmiśreṇa lepayet ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">baddhvā ca kṣīravṛkṣasya kaṣāyaiḥ khadirasya ca | vraṇaṃ prakṣālayecchuddhāṃ tatastāṃ ropayet punaḥ ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">medo'rbudavidhānena sādhayeccharkarārbudam | kacchūṃ vicarcikāṃ pāmāṃ kuṣṭhavat samupācaret ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">lepaśca śasyate sikthaśatāhvāgaurasarṣapaiḥ | vacādārvīsarṣapairvā tailaṃ vā naktamālajam ||18||</seg> sāratailamathābhyaṅge kurvīta kaṭukaiḥ śṛtam |19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">pādadāryāṃ sirāṃ viddhvā svedābhyaṅgau prayojayet ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">madhūcchiṣṭavasāmajjasarjacūrṇaghṛtaiḥ kṛtaḥ | yavāhvagairikonmiśraiḥ pādalepaḥ praśasyate ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">pādau siktvā''ranālena lepanaṃ hyalase hitam | kalkīkṛtairnimbatilakāsīsālaiḥ sasaindhavaiḥ ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">lākṣāraso'bhayā vā'pi kāryaṃ syādraktamokṣaṇam | siddhaṃ rase kaṇṭakāryāstailaṃ vā sārṣapaṃ hitam ||22||</seg> kāsīsarocanaśilācūrṇairvā pratisāraṇam |23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">utkṛtya <note place="foot" type="variant" n="4">‘uddhṛtya’ iti pā.</note> dagdhvā snehena jayet kadarasañjñakam ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">indralupte sirāṃ mūrdhni snigdhasvinnasya mokṣayet | kalkaiḥ samaricairdihyācchilākāsīsatutthakaiḥ ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">kuṭannaṭadārukalkairlepanaṃ vā praśasyate | pracchayitvā'vagāḍhaṃ vā guñjākalkairmuhurmuhuḥ ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">lepayedupaśāntyarthaṃ kuryādvā'pi rasāyanam | mālatīkaravīrāgninaktamālavipācitam ||26||</seg> tailamabhyañjane śastamindraluptāpahaṃ param |27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">arūṃṣikāṃ hṛte rakte secayennimbavāriṇā ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">dihyāt saindhavayuktena vājiviṣṭhārasena tu | haritālaniśānimbakalkairvā sapaṭolajaiḥ ||28||</seg> yaṣṭīnīlotpalairaṇḍamārkavairvā pralepayet | indraluptāpahaṃ tailamabhyaṅge ca praśasyate |30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">sirāṃ dāruṇake viddhvā snigdhasvinnasya mūrdhani ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">avapīḍaṃ śirobastimabhyaṅgaṃ ca prayojayet | kṣālane kodravatṛṇakṣāratoyaṃ praśasyate ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula">upariṣṭāt pravakṣyāmi vidhiṃ palitanāśanam |31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">masūrikāyāṃ kuṣṭhaghnalepanādikriyā hitā ||31||</seg> pittaśleṣmavisarpoktā kriyā vā sampraśasyate |32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">jatumaṇiṃ samutkṛtya maṣakaṃ tilakālakam ||32||</seg> kṣāreṇa pradahedyuktyā vahninā vā śanaiḥ śanaiḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘carmakīlaṃ jatumaṇiṃ maśakaṃ tilakālakam| uddhṛtya śastreṇa dahet kṣārāgnibhyāmaśeṣataḥ||’ iti pā.</note>|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">nyacchevyaṅge sirāmokṣo nīlikāyāṃ ca śasyate ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">yathānyāyaṃ yathābhyāsaṃ lālāṭyādisirāvyadhaḥ | ghṛṣṭvā dihyāttvacaṃ piṣṭvā kṣīriṇāṃ kṣīrasaṃyutām ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">balātibalayaṣṭyāhvarajanīrvā pralepanam | payasyāgurukālīyalepanaṃ vā sagairikam ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">kṣaudrājyayuktayā limpeddaṃṣṭrayā śūkarasya ca | kapittharājādanayoḥ kalkaṃ vā hitamucyate ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">yauvane piḍakāsveṣa viśeṣācchardanaṃ hitam | lepanaṃ ca vacārodhrasaindhavaiḥ sarṣapānvitaiḥ ||37||</seg> kustumburuvacālodhrakuṣṭhairvā lepanaṃ hitam |38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">padminīkaṇṭake roge chardayennimbavāriṇā ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">tenaiva siddhaṃ sakṣaudraṃ sarpiḥpānaṃ pradāpayet | nimbāragvadhayoḥ kalko hita utsādane bhavet ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">parivṛttiṃ ghṛtābhyaktāṃ susvinnāmupanāhayet | tato'bhyajya śanaiścarma cānayet pīḍayenmaṇim ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">praviṣṭe ca maṇau carma svedayedupanāhanaiḥ | trirātraṃ pañcarātraṃ vā vātaghnaiḥ sālvaṇādibhiḥ ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">dadyādvātaharān bastīn snigdhānyannāni bhojayet | vapāṭikāṃ jayedevaṃ yathādoṣaṃ cikitsakaḥ ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">niruddhaprakaśe nāḍīṃ lauhīmubhayatomukhīm | dāravīṃ vā jatukṛtāṃ ghṛtābhyaktāṃ praveśayet ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">pariṣeke vasāmajjaśiśumāravarāhayoḥ | cakratailaṃ tathā yojyaṃ vātaghnadravyasaṃyutam ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">tryahāttryahāt sthūlatarāṃ samyaṅgāḍīṃ praveśayet | sroto vivardhayedevaṃ snigdhamannaṃ ca bhojayet ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">bhittvā vā sevanīṃ muktvā sadyaḥkṣatavadācaret | sanniruddhagudaṃ rogaṃ valmīkaṃ vahnirohiṇīm ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">pratyākhyāya yathāyogaṃ cikitsitamathācaret | visarpoktena vidhinā sādhayedagnirohiṇīm ||47||</seg> sanniruddhagude yojyā niruddhaprakaśakriyā |48|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">śastreṇotkṛtya valmīkaṃ kṣārāgnibhyāṃ prasādhayet ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">vidhānenārbudoktena śodhayitvā ca ropayet | valmīkaṃ tu bhavedyasya nātivṛddhamamarmajam ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">tatra saṃśodhanaṃ kṛtvā śoṇitaṃ mokṣayedbhiṣak | kulatthikāyā mūlaiśca guḍūcyā lavaṇena ca ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">ārevatasya mūlaiśca dantīmūlaistathaiva ca | śyāmāmūlaiḥ sapalalaiḥ śaktumiśraiḥ pralepayet ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">susnigdhaiśca sukhoṣṇaiśca bhiṣak tamupanāhayet | pakvaṃ vā <note place="foot" type="variant" n="6">‘yadā vijānīyāt’ iti pā.</note> tadvijānīyādgatīḥ sarvā yathākramam ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">abhijñāya tataśchittvā pradahenmatimān bhiṣak | saṃśodhya duṣṭamāṃsāni kṣāreṇa pratisārayet ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">vraṇaṃ viśuddhaṃ vijñāya ropayenmatimān bhiṣak | sumanā granthayaścaiva bhallātakamanaḥśile ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">kālānusārī sūkṣmailā candanāguruṇī tathā | etaiḥ siddhaṃ nimbatailaṃ valmīke ropaṇaṃ hitam ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">pāṇipādopariṣṭāttu chidrairbahubhirāvṛtam | valmīkaṃ yat saśophaṃ syādvarjyaṃ tattu vijānatā ||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">dhātryāḥ stanyaṃ śodhayitvā bāle sādhyā'hipūtanā | paṭolapatratriphalārasāñjanavipācitam ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">pītaṃ ghṛtaṃ nāśayati kṛcchrāmapyahipūtanām | triphalākolakhadirakaṣāyaṃ vraṇaropaṇam ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">kāsīsarocanātutthaharitālarasāñjanaiḥ | lepo'mlapiṣṭo badarītvagvā saindhavasaṃyutā ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">kapālatutthajaṃ cūrṇaṃ cūrṇakāle prayojayet | cikitsenmuṣkakacchūṃ cāpyahipūtanapāmavat ||60||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">gudabhraṃśe gudaṃ svinnaṃ snehābhyaktaṃ praveśayet | kārayedgophaṇābandhaṃ madhyacchidreṇa carmaṇā ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">vinirgamārthaṃ vāyośca svedayecca muhurmuhuḥ | kṣīre mahatpañcamūlaṃ mūṣikāṃ cāntravarjitām ||62||</seg> <seg type="unit" n="63">paktvā tasmin pacettailaṃ vātaghnauṣadhasaṃyutam | gudabhraṃśamidaṃ kṛcchraṃ pānābhyaṅgāt prasādhayet ||63||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne kṣudrarogacikitsitaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ ||20||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="21" xml:id="su.4.21">
          <head>śūkarogacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ śūkadoṣacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">saṃlikhya sarṣapīṃ samyak kaṣāyairavacūrṇayet | kaṣāyeṣveva tailaṃ ca kurvīta vraṇaropaṇam ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">aṣṭhīlikāṃ jalaukobhirgrāhayecca <note place="foot" type="variant" n="1">‘grāhayet kuśalo bhiṣak’ iti pā.</note> punaḥ punaḥ | tathā cānupaśāmyantīṃ kaphagranthivaduddharet ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">svedayedgrathitaṃ śaśvannāḍīsvedena buddhimān | sukhoṣṇairupanāhaiśca susnigdhairupanāhayet ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">kumbhīkāṃ pākamāpannāṃ bhindyācchuddhāṃ tu ropayet | tailena triphalālodhratindukāmrātakena tu ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">grāhayitvā jalaukobhiralajīṃ secayettataḥ | kaṣāyaisteṣu siddhaṃ ca tailaṃ ropaṇamiṣyate ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">balātailena koṣṇena mṛditaṃ pariṣecayet | madhuraiḥ sarpiṣā snigdhaiḥ sukhoṣṇairupanāhayet ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">sammūḍhapiḍakāṃ kṣipraṃ jalaukobhirupācaret | bhittvā paryāgatāṃ cāpi lepayet kṣaudrasarpiṣā ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">avamanthe gate pākaṃ bhinne tailaṃ vidhīyate | dhavāśvakarṇapattaṅgasallakītindukīkṛtam ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">kriyāṃ puṣkarikāyāṃ tu śītāṃ sarvāṃ prayojayet | jalaukobhirhareccāsṛk sarpiṣā cāvasecayet ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">sparśahānyāṃ haredraktaṃ pradihyānmadhurairapi | kṣīrekṣurasasarpirbhiḥ secayecca suśītalaiḥ ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">piḍakāmuttamākhyāṃ ca baḍiśenoddharedbhiṣak | uddhṛtya madhusaṃyuktaiḥ kaṣāyairavacūrṇayet ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">rasakriyā vidhātavyā likhite śataponake | pṛthakparṇyādisiddhaṃ ca deyaṃ tailamanantaram ||14||</seg> kriyāṃ kuryādbhiṣak prājñastvakpākasya visarpavat |15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">raktavidradhivaccāpi kriyā śoṇitaje'rbude ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">kaṣāyakalkasarpīṃṣi tailaṃ cūrṇaṃ rasakriyām | śodhanaṃ ropaṇaṃ caiva vīkṣya vīkṣyāvacārayet ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">hitaṃ ca sarpiṣaḥ pānaṃ pathyaṃ cāpi virecanam | hitaḥ śoṇitamokṣaśca yaccāpi laghu bhojanam ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">arbudaṃ māṃsapākaṃ ca vidradhiṃ tilakālakam | pratyākhyāya prakurvīta bhiṣak samyak pratikriyām ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne śūkarogacikitsitaṃ nāmaikaviṃśo'dhyāyaḥ ||21||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="22" xml:id="su.4.22">
          <head>mukharogacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto mukharogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">caturvidhena snehena madhūcchiṣṭayutena ca | vātaje'bhyañjanaṃ kuryānnāḍīsvedaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘kṛtvā nāḍīsvedaṃ’ iti pā.</note> ca buddhimān ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">vidadhyādoṣṭhakope tu sālvaṇaṃ copanāhane | mastiṣke caiva nasye ca tailaṃ vātaharaṃ hitam ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">śrīveṣṭakaṃ sarjarasaṃ suradāru saguggulu | yaṣṭīmadhukacūrṇaṃ tu vidadhyāt pratisāraṇam ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">pittaraktābhighātotthaṃ jalaukobhirupācaret | pittavidradhivaccāpi kriyāṃ kuryādaśeṣataḥ ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">śirovirecanaṃ dhūmaḥ svedaḥ kavala eva ca | hṛte rakte prayoktavyamoṣṭhakope kaphātmake ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">tryūṣaṇaṃ svarjikākṣāro yavakṣāro viḍaṃ tathā | kṣaudrayuktaṃ vidhātavyametacca pratisāraṇam ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">medoje svedite bhinne śodhite jvalano hitaḥ | priyaṅgutriphalālodhraṃ sakṣaudraṃ pratisāraṇam ||9||</seg> etadoṣṭhaprakopānāṃ sādhyānāṃ karma kīrtitam |10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">dantamūlagatānāṃ tu rogāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘sādhyānāṃ’ iti pā.</note> karma vakṣyate ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">śītāde hṛtarakte tu toye nāgarasarṣapān | niṣkvāthya triphalāṃ mustaṃ gaṇḍūṣaḥ sarasāñjanaḥ ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">priyaṅgavaśca mustaṃ ca triphalā ca pralepanam | nasyaṃ ca triphalāsiddhaṃ madhukotpalapadmakaiḥ ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">dantapuppuṭake kāryaṃ taruṇe raktamokṣaṇam | sapañcalavaṇaḥ kṣāraḥ sakṣaudraḥ pratisāraṇam ||13||</seg> hitaḥ śirovirekaśca nasyaṃ snigdhaṃ ca bhojanam |14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">visrāvite dantaveṣṭe vraṇāṃstu pratisārayet ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">rodhrapattaṅgayaṣṭyāhvalākṣācūrṇairmadhūttaraiḥ | gaṇḍūṣe kṣīriṇo yojyāḥ sakṣaudraghṛtaśarkarāḥ ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">kākolyādau daśakṣīrasiddhaṃ sarpiśca nasyataḥ | śauṣire hṛtarakte tu rodhramustarasāñjanaiḥ ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">sakṣaudraiḥ śasyate lepo gaṇḍūṣe kṣīriṇo hitāḥ | sārivotpalayaṣṭyāhvasāvarāgurucandanaiḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘gairikotpalayaṣṭyāhvasārivāgurucandanaiḥ’ iti pā.</note>||17||</seg> <seg type="unit" n="18">kṣīre daśaguṇe siddhaṃ sarpirnasye ca pūjitam | kriyāṃ paridare kuryācchītādoktāṃ vicakṣaṇaḥ ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">saṃśodhyobhayataḥ kāryaṃ śiraścopakuśe tathā | kākodumbarikāgojīpatrairvisrāvayedasṛk ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">kṣaudrayuktaiśca lavaṇaiḥ savyoṣaiḥ pratisārayet | pippalīḥ sarṣapāñ śvetānnāgaraṃ naiculaṃ phalam ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">sukhodakena saṃsṛjya kavalaṃ cāpi dhārayet | ghṛtaṃ madhurakaiḥ siddhaṃ hitaṃ kavalanasyayoḥ ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">śastreṇa <note place="foot" type="variant" n="7">‘vastreṇa’ iti pā.</note> dantavaidarbhe dantamūlāni śodhayet | tataḥ kṣāraṃ prayuñjīta kriyāḥ sarvāśca śītalāḥ ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">uddhṛtyādhikadantaṃ tu tato'gnimavacārayet | kṛmidantakavaccāpi vidhiḥ kāryo vijānatā ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">chittvā'dhimāṃsaṃ sakṣaudrairebhiścūrṇairupācaret | vacātejovatīpāṭhāsvarjikāyāvaśūkajaiḥ ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">kṣaudradvitīyāḥ pippalyaḥ kavalaścātra kīrtitaḥ | paṭolatriphalānimbakaṣāyaścātra dhāvane | hitaḥ śiroviraikaśca dhūmo vairecanaśca yaḥ ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">sāmānyaṃ karma nāḍīnāṃ viśeṣaṃ cātra me śṛṇu | nāḍīvraṇaharaṃ karma dantanāḍīṣu kārayet ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">yaṃ dantamabhijāyeta <note place="foot" type="variant" n="8">‘dantamadhijāyeta’ iti pā.</note> nāḍī taṃ dantamuddharet | chittvā māṃsāni śastreṇa yadi noparijo bhavet ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">śodhayitvā daheccāpi kṣāreṇa jvalanena vā | bhinattyupekṣite dante hanukāsthi gatirdhruvam ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">samūlaṃ daśanaṃ tasmāduddharedbhagnamasthiram | uddhṛte tūttare dante samūle <note place="foot" type="variant" n="9">‘saśūle’ iti pā.</note> sthirabandhane ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">raktātiyogāt pūrvoktā rogā ghorā bhavanti hi | kāṇaḥ sañjāyate janturarditaṃ cāsya jāyate ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">calamapyuttaraṃ dantamato nāpaharedbhiṣak | dhāvane jātimadanasvādukaṇṭakakhādiram ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">kaṣāyaṃ jātimadanakaṭukasvādukaṇṭakaiḥ | yaṣṭyāhvarodhramañjiṣṭhākhadiraiścāpi yat kṛtam ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">tailaṃ saṃśodhanaṃ taddhi hanyāddantagatāṃ gatim | kīrtitā dantamūle tu kriyā danteṣu vakṣyate ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">snehānāṃ kavalāḥ koṣṇāḥ sarpiṣastraivṛtasya vā | niryūhāścānilaghnānāṃ dantaharṣapramardanāḥ ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">snaihikaśca hito dhūmo nasyaṃ snigdhaṃ ca bhojanam | raso rasayavāgvaśca kṣīraṃ santānikā ghṛtam ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">śirobastirhitaścāpi kramo yaścānilāpahaḥ | ahiṃsan dantamūlāni śarkarāmuddharedbhiṣak ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">lākṣācūrṇairmadhuyutaistatastāḥ pratisārayet | dantaharṣakriyāṃ cāpi kuryānniravaśeṣataḥ ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">kapālikā kṛcchratamā tatrāpyeṣā kriyā hitā | jayedvisrāvaṇaiḥ svinnamacalaṃ kṛmidantakam ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">tathā'vapīḍairvātaghnaiḥ snehagaṇḍūṣadhāraṇaiḥ | bhadradārvādivarṣābhūlepaiḥ snigdhaiśca bhojanaiḥ ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">calamuddhṛtya <note place="foot" type="variant" n="10">‘kṛmidantakamityunneyam’ iti hārāṇacandraḥ</note> ca sthānaṃ vidahet suṣirasya ca | tato vidārīyaṣṭyāhvaśṛṅgāṭakakaserukaiḥ ||40||</seg> tailaṃ daśaguṇe kṣīre siddhaṃ nasye hitaṃ bhavet |41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">hanumokṣe samuddiṣṭāṃ kuryāccārditavat kriyām ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">phalānyamlāni śītāmbu rūkṣānnaṃ dantadhāvanam | tathā'tikaṭhinān bhakṣyān dantarogī vivarjayet ||42||</seg> sādhyānāṃ dantarogaṇāṃ cikitsitamudīritam |43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">jihvāgatānāṃ sādhyānāṃ karma vakṣyāmi siddhaye ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">oṣṭhaprakope'nilaje yaduktaṃ prāk cikitsitam | kaṇṭakeṣvanilottheṣu tat kāryaṃ bhiṣajā bhavet ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">pittajeṣu vighṛṣṭeṣu niḥsṛte duṣṭaśoṇite | pratisāraṇagaṇḍūṣaṃ nasyaṃ ca madhuraṃ hitam ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">kaṇṭakeṣu kaphottheṣu likhiteṣvasṛjaḥ kṣaye | pippalyādirmadhuyutaḥ kāryastu pratisāraṇe ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">gṛhṇīyāt kavalāṃścāpi gaurasarṣapasaindhavaiḥ | paṭolanimbavārtākukṣārayūṣaiśca bhojayet ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">upajihvāṃ tu saṃlikhya kṣāreṇa pratisārayet | śirovirekagaṇḍūṣadhūmaiścainamupācaret ||48||</seg> jihvāgatānāṃ karmoktaṃ... |49|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">... tālavyānāṃ pravakṣyate | aṅguṣṭhāṅgulisandaṃśenākṛṣya galaśuṇḍikām ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">chedayenmaṇḍalāgreṇa jihvopari tu saṃsthitām | notkṛṣṭaṃ caiva hīnaṃ ca tribhāgaṃ chedayedbhiṣak ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">atyādānāt sravedraktaṃ tannimittaṃ mriyeta ca | hīnacchedādbhavecchopho lālā nidrā bhramastamaḥ ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">tasmādvaidyaḥ prayatnena dṛṣṭakarmā viśāradaḥ | galaśuṇḍīṃ tu sañchidya kuryāt prāptamimaṃ kramam ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">maricātiviṣāpāṭhāvacākuṣṭhakuṭannaṭaiḥ | kṣaudrayuktaiḥ salavaṇaistatastāṃ pratisārayet ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">vacāmativiṣāṃ pāṭhāṃ rāsnāṃ kaṭukarohiṇīm | niṣkvāthya picumandaṃ ca kavalaṃ tatra yojayet ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">iṅgudīkiṇihīdantīsaralāsuradārubhiḥ | pañcāṅgīṃ kārayet piṣṭairvartiṃ gandhottarāṃ śubhām ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">tato dhūmaṃ pibejjanturdvirahnaḥ kaphanāśanam | kṣārasiddheṣu mudgeṣu yūṣaścāpyaśane hitaḥ ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">tuṇḍikeryadhruṣe kūrme saṅghāte tālupuppuṭe | eṣa eva vidhiḥ kāryo viśeṣaḥ śastrakarmaṇi ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">tālupāke tu kartavyaṃ vidhānaṃ pittanāśanam | snehasvedau tāluśoṣe vidhiścānilanāśanaḥ ||58||</seg> kīrtitaṃ tālujānāṃ tu... |59|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">... kaṇṭhyānāṃ karma vakṣyate | sādhyānāṃ rohiṇīnāṃ tu hitaṃ śoṇitamokṣaṇam ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">chardanaṃ dhūmapānaṃ ca gaṇḍūṣo nasyakarma ca | vātikīṃ tu hṛte rakte lavaṇaiḥ pratisārayet ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">sukhoṣṇan snehagaṇḍūṣān dhārayeccāpyabhīkṣṇaśaḥ | pataṅgaśarkarākṣaudraiḥ paittikīṃ pratisārayet ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">drākṣāparūṣakakvātho hitaśca kavalagrahe | agāradhūmakaṭukaiḥ ślaiṣmikīṃ pratisārayet ||62||</seg> <seg type="unit" n="63">śvetāviḍaṅgadantīṣu tailaṃ siddhaṃ sasaindhavam | nasyakarmaṇi yoktavyaṃ tathā kavaladhāraṇe ||63||</seg> <seg type="unit" n="64">pittavat sādhayedvaidyo rohiṇīṃ raktasambhavām | visrāvya kaṇṭhaśālūkaṃ sādhayettuṇḍikerivat ||64||</seg> <seg type="unit" n="65">ekakālaṃ yavānnaṃ ca bhuñjīta snigdhamalpaśaḥ | upajihvikavaccāpi sādhayedadhijihvikām ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">ekavṛndaṃ tu visrāvya vidhiṃ śodhanamācaret | gilāyuścāpi yo vyādhistaṃ ca śastreṇa sādhayet ||66||</seg> amarmasthaṃ supakvaṃ ca bhedayedgalavidradhim |67|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">vātāt sarvasaraṃ cūrṇairlavaṇaiḥ pratisārayet ||67||</seg> <seg type="unit" n="68">tailaṃ vātaharaiḥ siddhaṃ hitaṃ kavalanasyayoḥ | tato'smai snaihikaṃ dhūmamimaṃ dadyādvicakṣaṇaḥ ||68||</seg> <seg type="unit" n="69">śālarājādanairaṇḍasāraiṅgudamadhūkajāḥ | majjāno gugguludhyāmamāṃsīkālānusārivāḥ | śrīsarjarasaśaileyamadhūcchiṣṭāni cāharet ||69||</seg> <seg type="unit" n="70">tatsarvaṃ sukṛtaṃ cūrṇaṃ snehenāloḍya yuktitaḥ | ṭiṇṭūkavṛntaṃ sakṣaudraṃ matimāṃstena lepayet ||70||</seg> <seg type="unit" n="71">eṣa sarvasare dhūmaḥ praśastaḥ snaihiko mataḥ | kaphaghno mārutaghnaśca mukharogavināśanaḥ ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">pittātmake sarvasare śuddhakāyasya dehinaḥ | sarvaḥ pittaharaḥ kāryo vidhirmadhuraśītalaḥ ||72||</seg> <seg type="unit" n="73">pratisāraṇagaṇḍūṣau dhūmaḥ saṃśodhanāni ca | kaphātmake sarvasare vidhiṃ kuryāt kaphāpaham ||73||</seg> <seg type="unit" n="74">pibedativiṣāṃ pāṭhāṃ mustaṃ ca suradāru ca | rohiṇīṃ kaṭukākhyāṃ ca kuṭajasya phalāni ca ||74||</seg> <seg type="unit" n="75">gavāṃ mūtreṇa manujo bhāgairdharaṇasammitaiḥ | eṣa sarvān kaphakṛtān rogān yogo'pakarṣati ||75||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">kṣīrekṣurasagomūtradadhimastvamlakāñjikaiḥ | vidadhyāt kavalān vīkṣya doṣaṃ tailaghṛtairapi ||76||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">rogāṇāṃ mukhajātānāṃ sādhyānāṃ karma kīrtitam | asādhyā api vakṣyante rogā ye tatra kīrtitāḥ ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">oṣṭhaprakope varjyāḥ syurmāṃsaraktatridoṣajāḥ | dantamūleṣu varjyau tu triliṅgagatisauṣirau ||78||</seg> <seg type="unit" n="79">danteṣu ca na sidhyanti śyāvadālanabhañjanāḥ | jihvāgateṣvalāsastu tālavyeṣvarbudaṃ tathā ||79||</seg> <seg type="unit" n="80">svaraghno valayo vṛndo vidāryalasa eva ca | galauṣṭho māṃsatānaśca śataghnī rohiṇī ca yā ||80||</seg> <seg type="unit" n="81">asādhyāḥ kīrtitā hyete rogā nava daśaiva ca | teṣāṃ cāpi kriyāṃ vaidyaḥ pratyākhyāya samācaret ||81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne mukharogacikitsitaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ ||22||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="23" xml:id="su.4.23">
          <head>śophacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ śophānāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">ṣaḍvidho'vayavasamutthaḥ śopho'bhihito lakṣaṇataḥ pratīkārataśca; sarvasarastu pañcavidhaḥ, tadyathā- vātapittaśleṣmasannipātaviṣanimittaḥ ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatrāpatarpitasyādhvagamanādatimātramabhyavaharato vā piṣṭānnaharitakaśākalavaṇāni kṣīṇasya vā'timātramamlamupasevamānasya mṛtpakvaloṣṭakaṭaśarkarānūpaudakamāṃsasevanādajīrṇino vā grāmyadharmasevanādviruddhāhārasevanāt vā hastyaśvoṣṭrarathapadātisaṅkṣobhaṇādayo sitasya doṣā dhātūn pradūṣya śvayathumāpādayantyakhile śarīre ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatra vātaśvayathuraruṇaḥ kṛṣṇo vā mṛduranavasthitāstodādayaścātra vedanāviśeṣāḥ; pittaśvayathuḥ pītaḥ sarakto vā mṛduḥ śīghrānusāryūṣādayaścātra vedanāviśeṣāḥ; śleṣmaśvayathuḥ pāṇḍuḥ śuklo vā snigdhaḥ kaṭhinaḥ śīto mandānusārī, kaṇḍvādayaścātra vedanāviśeṣāḥ; sannipātaśvayathuḥ sarvavarṇavedanaḥ; viṣanimittastu garopayogādduṣṭatoyasevanāt prakuthitodakāvagāhanāt saviṣasattvadigdhacūrṇenāvacūrṇanādvā saviṣamūtrapurīṣaśukraspṛṣṭānāṃ vā tṛṇakāṣṭhādīnāṃ saṃsparśanāt, sa tu mṛduḥ kṣiprotthāno'valambī calo'calo vā dāhapākarāgaprāyaśca bhavati ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">bhavanti cātra- doṣāḥ śvayathumūrdhvaṃ hi kurvantyāmāśayasthitāḥ | pakvāśayasthā madhye ca varcaḥsthānagatāstvadhaḥ ||6||</seg> kṛtsnaṃ dehamanuprāptāḥ kuryuḥ sarvasaraṃ tathā |7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">śvayathurmadhyadeśe yaḥ sa kaṣṭaḥ sarvagaśca yaḥ ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">ardhāṅge'riṣṭabhūtaśca yaścordhvaṃ parisarpati | śvāsaḥ pipāsā daurbalyaṃ jvaraścchardirarocakaḥ ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">hikkātīsārakāsāśca śūnaṃ saṅkṣapayanti hi | sāmānyato viśeṣācca teṣāṃ vakṣyāmi bheṣajam ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">śophinaḥ sarva eva parihareyuramlalavaṇadadhiguḍavasāpayastailaghṛtapiṣṭamayagurūṇi ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">tatra vātaśvayathau traivṛtameraṇḍatailaṃ vā māsamardhamāsaṃ vā pāyayet, nyagrodhādikakaṣāyasiddhaṃ sarpiḥ pittaśvayathau, āragvadhādisiddhaṃ sarpiḥ śleṣmaśvayathau, sannipātaśvayathau snuhīkṣīrapātraṃ dvādaśabhiramlapātraiḥ pratisaṃsṛjya dantīdravantīpratīvāpaṃ sarpiḥ pācayitvā pāyayet, viṣanimitteṣu kalpeṣu pratīkāraḥ ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">ata ūrdhvaṃ sāmānyacikitsitamupadekṣyāmaḥ- tilvakaghṛtacaturthāni yānyuktānyudareṣu tato'nyatamamupayujyamānaṃ śvayathumapahanti, mūtravartikriyāṃ vā seveta, navāyasaṃ vā'haraharmadhunā, viḍaṅgātiviṣākuṭajaphalabhadradārunāgaramaricacūrṇaṃ vā dharaṇamuṣṇāmbunā, trikaṭukṣārāyaścūrṇāni vā triphalākaṣāyeṇa, mūtraṃ vā tulyakṣīraṃ, harītakīṃ vā tulyaguḍāmupayuñjīta, devadāruśuṇṭhīṃ vā, gugguluṃ vā mūtreṇa varṣābhūkaṣāyānupānaṃ vā, tulyaguḍaṃ śṛṅgaveraṃ vā, varṣābhūkaṣāyaṃ mūlakalkaṃ vā saśṛṅgaveraṃ payo'nupānamaharaharmāsaṃ, vyoṣavarṣābhūkaṣāyasiddhena vā sarpiṣā mudgolumbān bhakṣayet, pippalīpippalīmūlacavyacitrakamayūrakavarṣābhūsiddhaṃ vā kṣīraṃ pibet, sahauṣadhamuraṅgīmūlasiddhaṃ vā, trikaṭukairaṇḍaśyāmāmūlasiddhaṃ vā, varṣābhūśṛṅgaverasahādevadārusiddhaṃ vā, tathā'lābūbibhītakaphalakalkaṃ vā taṇḍulāmbunā; kṣārapippalīmaricaśṛṅgaverānusiddhena ca mudgayūṣeṇālavaṇenālpasnehena bhojayedyavānnaṃ godhūmānnaṃ vā; vṛkṣakārkanaktamālanimbavarṣābhūkvāthaiśca pariṣekaḥ; sarṣapasuvarcalāsaindhavaśārṅgeṣṭābhiśca pradehaḥ kāryaḥ; yathādoṣaṃ ca vamanavirecanāsthāpanāni tīkṣṇānyajasramupaseveta, snehasvedopanāhāṃśca; sirābhiścābhīkṣṇaṃ śoṇitamavasecayedanyatropadravaśophāditi ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">bhavati cātra- piṣṭānnamamlaṃ lavaṇāni madyaṃ mṛdaṃ divāsvapnamajāṅgalaṃ ca | striyo ghṛtaṃ tailapayogurūṇi śophaṃ jighāṃsuḥ parivarjayettu ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne śothacikitsitaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ ||23||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="24" xml:id="su.4.24">
          <head>anāgatabādhāpratiṣedhaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'nāgatābādhāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">utthāyotthāya satataṃ svasthenārogyamicchatā | dhīmatā yadanuṣṭheyaṃ tat sarvaṃ sampravakṣyate ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatrādau dantapavanaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘tatrādito dantakāṣṭhaṃ’ iti pā.</note> dvādaśāṅgulamāyatam | kaniṣṭhikāparīṇāhamṛjvagranthitamavraṇam <note place="foot" type="variant" n="2">‘…granthimathāvraṇam’ iti pā.</note>||4||</seg> <seg type="unit" n="5">ayugmagranthi yaccāpi pratyagraṃ śastabhūmijam | avekṣyartuṃ ca doṣaṃ ca rasaṃ vīryaṃ ca yojayet ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">kaṣāyaṃ madhuraṃ tiktaṃ kaṭukaṃ prātarutthitaḥ | nimbaśca tiktake śreṣṭhaḥ kaṣāye khadirastathā ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">madhūko madhure śreṣṭhaḥ karañjaḥ kaṭuke tathā | kṣaudravyoṣatrivargāktaṃ satailaṃ saindhavena ca ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">cūrṇena tejovatyāśca dantānnityaṃ viśodhayet | ekaikaṃ gharṣayeddantaṃ mṛdunā kūrcakena ca ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">dantaśodhanacūrṇena dantamāṃsānyabādhayan | taddaurgandhyopadehau tu śleṣmāṇaṃ cāpakarṣati ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">vaiśadyamannābhiruciṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘rucimanneṣu vaiśadyaṃ dantajihvauṣṭhatāluṣu|| pāṭavaṃ saumanasyaṃ ca lāghavaṃ copapādayet|| na ca syādgalatālvoṣṭhajihvārogasamudbhavaḥ| sugandhi vadanaṃ ca syāllālāstambhanameva ca| mukhaprasekaśamanaṃ dharmapuṣṭikaraṃ nṛṇām| lāghavaṃ cendriyāṇāṃ syānnityaṃ khādettato naraḥ| pāṭavaṃ ‘vakrasya’ ityadhyāhāraḥ| prasekaḥ thūtkaraṇam’| iti pā.</note> saumanasyaṃ karoti ca | na khādedgalatālvoṣṭhajihvārogasamudbhave ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">athāsyapāke <note place="foot" type="variant" n="4">‘mukhapākaśvāsakāsaśoṣahikkāvamīṣu ca’ iti pā.</note> śvāse ca kāsahikkāvamīṣu ca | durbalo'jīrṇabhaktaśca mūrcchārto madapīḍitaḥ ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">śirorujārtastṛṣitaḥ śrāntaḥ pānaklamānvitaḥ | arditī karṇaśūlī ca dantarogī ca mānavaḥ ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">jihvānirlekhanaṃ raupyaṃ sauvarṇaṃ vārkṣameva ca | tanmalāpaharaṃ śastaṃ mṛdu ślakṣṇaṃ daśāṅgulam ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">mukhavairasyadaurgandhyaśophajāḍyaharaṃ sukham | dantadārḍhyakaraṃ rucyaṃ snehagaṇḍūṣadhāraṇam ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">kṣīravṛkṣakaṣāyairvā kṣīreṇa ca vimiśritaiḥ | bhilloṭakakaṣāyeṇa <note place="foot" type="variant" n="5">bhillo rodhraḥ</note> tathaivāmalakasya vā ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">prakṣālayenmukhaṃ netre svasthaḥ śītodakena vā | nīlikāṃ mukhaśoṣaṃ ca piḍakāṃ vyaṅgameva ca ||16||</seg> raktapittakṛtān rogān sadya eva vināśayet |17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">sukhaṃ laghu nirīkṣeta dṛḍhaṃ paśyati cakṣuṣā ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">mataṃ srotoñjanaṃ śreṣṭhaṃ viśuddhaṃ sindhusambhavam | dāhakaṇḍūmalaghnaṃ ca dṛṣṭikledarujāpaham ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">tejorūpāvahaṃ caiva sahate mārutātapau | na netrarogā jāyante tasmādañjanamācaret ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">bhuktavāñchirasā snātaḥ śrāntaśchardanavāhanaiḥ | rātrau jāgaritaścāpi nāñjyājvarita eva ca ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">karpūrajātīkaṅkolalavaṅgakaṭukāhvayaiḥ | sacūrṇapūgaiḥ sahitaṃ patraṃ tāmbūlajaṃ śubham <note place="foot" type="variant" n="6">‘hitam’ iti pā.</note>||21||</seg> <seg type="unit" n="22">mukhavaiśadyasaugandhyakāntisauṣṭhavakārakam | hanudantasvaramalajihvendriyaviśodhanam ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">prasekaśamanaṃ hṛdyaṃ galāmayavināśanam | pathyaṃ suptotthite bhukte snāte vānte ca mānave ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">raktapittakṣatakṣīṇatṛṣṇāmūrcchāparītinām | rūkṣadurbalamartyānāṃ na hitaṃ cāsyaśoṣiṇām ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">śirogatāṃstathā rogāñchirobhaṅgo'pakarṣati | keśānāṃ mārdavaṃ dairdhyaṃ bahutvaṃ snigdhakṛṣṇatām ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">karoti śirasastṛptiṃ sutvakkamapi cānanam | santarpaṇaṃ cendriyāṇāṃ śirasaḥ pratipūraṇam ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">madhukaṃ kṣīraśuklā ca saralaṃ devadāru ca | kṣudrakaṃ pañcanāmānaṃ samabhāgāni saṃharet ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">teṣāṃ kalkakaṣāyābhyāṃ cakratailaṃ vipācayet | sadaiva śītalaṃ jantormūrdhni tailaṃ pradāpayet ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula">keśaprasādhanī keśyā rajojantumalāpahā |29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">hanumanyāśiraḥkarṇaśūlaghnaṃ karṇapūraṇam ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">abhyaṅgo mārdavakaraḥ kaphavātanirodhanaḥ | dhātūnāṃ puṣṭijanano mṛjāvarṇabalapradaḥ ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">sekaḥ śramaghno'nilahṛdbhagnasandhiprasādhakaḥ | kṣatāgnidagdhābhihatavighṛṣṭānāṃ rujāpahaḥ ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">jalasiktasya vardhante yathā mūle'ṅkurāstaroḥ | tathā dhātuvivṛddhirhi snehasiktasya jāyate ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">sirāmukhai romakūpairdhamanībhiśca tarpayan | śarīrabalamādhatte yuktaḥ sneho'vagāhane ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">tatra prakṛtisātmyartudeśadoṣavikāravit | tailaṃ ghṛtaṃ vā matimān yuñjyādabhyaṅgasekayoḥ ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">kevalaṃ sāmadoṣeṣu na kathañcana yojayet | taruṇajvaryajīrṇī ca nābhyaktavyau kathañcana ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">tathā virikto vāntaśca nirūḍho yaśca mānavaḥ | pūrvayoḥ kṛcchratā vyādherasādhyatvamathāpi vā ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">śeṣāṇāṃ tadahaḥ proktā agnimāndyādayo gadāḥ | santarpaṇasamutthānāṃ rogāṇāṃ naiva kārayet ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">śarīrāyāsajananaṃ karma vyāyāmasañjñitam | tat kṛtvā <note place="foot" type="variant" n="9">‘kṛtvā'nu’ iti pā.</note> tu sukhaṃ dehaṃ vimṛdgīyāt samantataḥ ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">śarīropacayaḥ kāntirgātrāṇāṃ suvibhaktatā | dīptāgnitvamanālasyaṃ sthiratvaṃ lāghavaṃ mṛjā ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">śramaklamapipāsoṣṇaśītādīnāṃ sahiṣṇutā | ārogyaṃ cāpi paramaṃ vyāyāmādupajāyate ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">na cāsti sadṛśaṃ tena kiñcit sthaulyāpakarṣaṇam | na ca vyāyāminaṃ martyamardayantyarayo balāt <note place="foot" type="variant" n="10">‘bhayāt’</note>||41||</seg> <seg type="unit" n="42">na cainaṃ sahasā''kramya jarā samadhirohati | sthirībhavati māṃsaṃ ca vyāyāmābhiratasya ca ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">vyāyāmasvinnagātrasya <note place="foot" type="variant" n="11">‘vyāyāmakṣuṇṇagātrasya’ iti pā.</note> padbhyāmudvartitasya <note place="foot" type="variant" n="12">‘padbhyāmudvartitasya pādāvamarditasya’ iti hārāṇacandraḥ</note> ca | vyādhayo nopasarpanti siṃhaṃ kṣudramṛgā iva ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">vayorūpaguṇairhīnamapi kuryāt sudarśanam | vyāyāmaṃ kurvato nityaṃ viruddhamapi bhojanam ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">vidagdhamavidagdhaṃ vā nirdoṣaṃ paripacyate | vyāyāmo hi sadā pathyo balināṃ snigdhabhojinām ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">sa ca śīte vasante ca teṣāṃ pathyatamaḥ smṛtaḥ | sarveṣvṛtuṣvaharahaḥ pumbhirātmahitaiṣibhiḥ ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">balasyārdhena kartavyo vyāyāmo hantyato'nyathā | hṛdi sthānasthito vāyuryadā vaktraṃ prapadyate ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">vyāyāmaṃ kurvato jantostadbalārdhasya lakṣaṇam | vayobalaśarīrāṇi deśakālāśanāni ca ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">samīkṣya kuryādvyāyāmamanyathā rogamāpnuyāt | kṣayatṛṣṇārucicchardiraktapittabhramaklamāḥ ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">kāsaśoṣajvaraśvāsā ativyāyāmasambhavāḥ | raktapittī kṛśaḥ śoṣī śvāsakāsakṣatāturaḥ ||50||</seg> bhuktavān strīṣu ca kṣīṇastṛḍbhramārtaśca varjayet |51|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">udvartanaṃ vātaharaṃ kaphamedovilāpanam ||51||</seg> sthirīkaraṇamaṅgānāṃ tvakprasādakaraṃ param |52|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">sirāmukhaviviktatvaṃ tvaksthasyāgneśca tejanam ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">uddharṣaṇotsādanābhyāṃ jāyeyātāmasaṃśayam | utsādanādbhavet strīṇāṃ viśeṣāt kāntimadvapuḥ ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">praharṣasaubhāgyamṛjālāghavādiguṇānvitam | uddharṣaṇaṃ tu vijñeyaṃ kaṇḍūkoṭhānilāpaham ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">ūrvoḥ sañjanayatyāśu phenakaḥ sthairyalāghave | kaṇḍūkoṭhānilastambhamalarogāpahaśca saḥ ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">tejanaṃ tvaggatasyāgneḥ sirāmukhavivecanam | uddharṣaṇaṃ tviṣṭikayā kaṇḍūkoṭhavināśanam ||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">nidrādāhaśramaharaṃ svedakaṇḍūtṛṣāpaham | hṛdyaṃ malaharaṃ śreṣṭhaṃ sarvendriyavibodhanam <note place="foot" type="variant" n="15">‘sarvendriyaviśodhanam’ iti pā.</note>||57||</seg> <seg type="unit" n="58">tandrāpāpmopaśamanaṃ tuṣṭidaṃ puṃstvavardhanam | raktaprasādanaṃ cāpi snānamagneśca dīpanam ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">uṣṇena śirasaḥ snānamahitaṃ cakṣuṣaḥ sadā | śītena śirasaḥ snānaṃ cakṣuṣyamiti nirdiśet ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">śleṣmamārutakope tu jñātvā vyādhibalābalam | kāmamuṣṇaṃ śiraḥsnānaṃ bhaiṣajyārthaṃ <note place="foot" type="variant" n="16">‘bhaiṣajyamiti nirdiśet’ iti pā.</note> samācaret ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">atiśītāmbu śīte ca śleṣmamārutakopanam | atyuṣṇamuṣṇakāle ca pittaśoṇitakopanam ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">taccātisārajvaritakarṇaśūlānilārtiṣu | ādhmānārocakājīrṇabhuktavatsu ca garhitam ||62||</seg> <seg type="unit" n="63">saubhāgyadaṃ varṇakaraṃ prītyojobalavardhanam | svedadaurgandhyavaivarṇyaśramaghnamanulepanam ||63||</seg> snānaṃ yeṣāṃ niṣiddhaṃ tu teṣāmapyanulepanam |64|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">rakṣoghnamatha caujasyaṃ saubhāgyakaramuttamam ||64||</seg> sumanombararatnānāṃ dhāraṇaṃ prītivardhanam |65|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">mukhālepāddṛḍhaṃ cakṣuḥ pīnagaṇḍaṃ tathā''nanam ||65||</seg> avyaṅgapiḍakaṃ kāntaṃ bhavatyambujasannibham |66|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">pakṣmalaṃ viśadaṃ kāntamamalojjvalamaṇḍalam ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">netramañjanasaṃyogādbhaveccāmalatārakam | yaśasyaṃ svargyamāyuṣyaṃ dhanadhānyavivardhanam ||67||</seg> devatātithiviprāṇāṃ pūjanaṃ gotravardhanam |68|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">āhāraḥ prīṇanaḥ sadyo balakṛddehadhārakaḥ ||68||</seg> āyustejaḥsamutsāhasmṛtyojognivivardhanaḥ |69|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">pādaprakṣālanaṃ pādamalarogaśramāpaham ||69||</seg> cakṣuḥprasādanaṃ vṛṣyaṃ rakṣoghnaṃ prītivardhanam |70|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">nidrākaro dehasukhaścakṣuṣyaḥ śramasuptinut ||70||</seg> pādatvaṅmṛdukārī ca pādābhyaṅgaḥ sadā hitaḥ |71|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">pādarogaharaṃ vṛṣyaṃ <note place="foot" type="variant" n="19">‘vṛṣyamāyuṣyaṃ cakṣuṣe hitam’ iti pā.</note> rakṣoghnaṃ prītivardhanam ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">sukhapracāramojasyaṃ sadā pādatradhāraṇam | anārogyamanāyuṣyaṃ cakṣuṣorupaghātakṛt ||72||</seg> <seg type="unit" n="73">pādābhyāmanupānadbhyāṃ sadā caṅkramaṇaṃ nṛṇām | pāpmopaśamanaṃ keśanakharomāpamārjanam ||73||</seg> <seg type="unit" n="74">harṣalāghavasaubhāgyakaramutsāhavardhanam | bāṇavāraṃ <note place="foot" type="variant" n="20">‘vārabāṇaṃ’ iti pā.</note> mṛjāvarṇatejobalavivardhanam ||74||</seg></ab>
          <ab type="mula">pavitraṃ keśyamuṣṇīṣaṃ vātātaparajopaham |75|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">varṣānilarajogharmahimādīnāṃ nivāraṇam ||75||</seg> varṇyaṃ cakṣuṣyamaujasyaṃ śaṅkaraṃ chatradhāraṇam |76|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">śunaḥ sarīsṛpavyālaviṣāṇibhyo bhayāpaham ||76||</seg> <seg type="unit" n="77">śramaskhalanadoṣaghnaṃ sthavire ca praśasyate | sattvotsāhabalasthairyadhairyavīryavivardhanam ||77||</seg> avaṣṭambhakaraṃ cāpi bhayaghnaṃ <note place="foot" type="variant" n="22">‘rakṣoghnaṃ’ iti pā.</note> daṇḍadhāraṇam |78|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">āsyā varṇakaphasthaulyasaukumāryakarī sukhā ||78||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">adhvā varṇakaphasthaulyasaukumāryavināśanaḥ | atyadhvā viparīto'smājjarādaurbalyakṛcca saḥ ||79||</seg> <seg type="unit" n="80">yattu caṅkramaṇaṃ nātidehapīḍākaraṃ bhavet | tadāyurbalamedhāgnipradamindriyabodhanam ||80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">śramānilaharaṃ vṛṣyaṃ puṣṭinidrādhṛtipradam | sukhaṃ śayyāsanaṃ, duḥkhaṃ viparītaguṇaṃ matam ||81||</seg> <seg type="unit" n="82">bālavyajanamaujasyaṃ makṣikādīnapohati | śoṣadāhaśramasvedamūrcchāghno vyajanānilaḥ ||82||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">prītinidrākaraṃ vṛṣyaṃ kaphavātaśramāpaham | saṃvāhanaṃ māṃsaraktatvakprasādakaraṃ sukham ||83||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">pravātaṃ raukṣyavaivarṇyastambhakṛddāhapaktinut | svedamūrcchāpipāsāghnamapravātamato'nyathā ||84||</seg> <seg type="unit" n="85">sukhaṃ vātaṃ praseveta grīṣme śaradi mānavaḥ | nivātaṃ hyāyuṣe sevyamārogyāya ca sarvadā ||85||</seg> <seg type="unit" n="86">ātapaḥ pittatṛṣṇāgnisvedamūrcchābhramāsrakṛt | dāhavaivarṇyakārī ca chāyā caitānapohati ||86||</seg> <seg type="unit" n="87">agnirvātakaphastambhaśītavepathunāśanaḥ | āmābhiṣyandajaraṇo raktapittapradūṣaṇaḥ ||87||</seg> <seg type="unit" n="88">puṣṭivarṇabalotsāhamagnidīptimatandritām | karoti dhātusāmyaṃ ca nidrā kāle niṣevitā ||88||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">tatrādita eva nīcanakharomṇā śucinā śuklavāsasā laghūṣṇīṣacchatropānatkena daṇḍapāṇinā kāle hitamitamadhurapūrvābhibhāṣiṇā bandhubhūtena bhūtānāṃ guruvṛddhānumatena susahāyenānanyamanasā khalūpacaritavyaṃ, tadapi na rātrau, na keśāsthikaṇṭakāśmatuṣabhasmotkarakapālāṅgārāmedhyasnānabalibhūmiṣu, na viṣamendrakīlacatuṣpathaśvabhrāṇāmupariṣṭāt ||89||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">na rājadviṣṭaparuṣapaiśunyānṛtāni vadet, na devabrāhmaṇapitṛparivādāṃśca; na narendradviṣṭonmattapatitakṣudranīcānupāsīta ||90||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">vṛkṣaparvataprapātaviṣamavalmīkaduṣṭavājikuñjarādyadhirohaṇāni pariharet, pūrṇanadīsamudrāviditapalvalaśvabhrakūpāvataraṇāni, bhinnaśūnyāgāraśmaśānavijanāraṇyavāsāgnisambhramavyālabhujaṅgakīṭasevāśca, grāmāghātakalahaśastrasannipātavyālasarīsṛpaśṛṅgisannikarṣāṃśca ||91||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="92">nāgnigogurubrāhmaṇapreṅkhādampatyantareṇa yāyāt | na śavamanuyāyāt | devagobrāhmaṇacaityadhvajarogipatitapāpakāriṇāṃ ca chāyāṃ nākrameta | nāstaṃ gacchantamudyantaṃ vā''dityaṃ vīkṣeta | gāṃ dhāpayantīṃ dhayantīṃ paraśasyaṃ vā carantīṃ na kasmaicidācakṣīta, na colkāpātotpātendradhanūṃṣi | nāgniṃ mukhenopadhamet | nāpo bhūmiṃ vā pāṇipādenābhihanyāt ||92||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">na vegān dhārayed vātamūtrapurīṣādīnām | na bahirvegān grāmanagaradevatāyatanaśmaśānacatuṣpathasalilāśayapathi sannikṛṣṭānutsṛjenna prakāśaṃ na vāyvagnisalilasomārkagogurupratimukham ||93||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">na bhūmiṃ vilikhet, nāsaṃvṛtamukhaḥ sadasi jṛmbhodgārakāsaśvāsakṣavathūnutsṛjet, na paryaṅkikāvaṣṭambhapādaprasāraṇāni gurusannidhau kuryāt ||94||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">na bālakarṇanāsāsrotodaśanākṣivivarāṇyabhikuṣṇīyāt <note place="foot" type="variant" n="31">‘…ṇyabhinikuṣṇīyāt’ iti pā.</note>, na vījayet keśamukhanakhavastragātrāṇi, na gātranakhavaktravāditraṃ kuryāt, na kāṣṭhaloṣṭatṛṇādīnabhihanyācchindyādbhindyādvā ||95||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">na prativātātapaṃ seveta, na bhuktamātro'gnimupāsīta, notkaṭakālpakāṣṭhāsanamadhyāsīta, na grīvāṃ viṣamaṃ dhārayet, na viṣamakāyaḥ kriyāṃ bhajeta bhuñjīta vā, na pratatamīkṣeta viśeṣājjyotirbhāskarasūkṣmacalabhrāntāni, na bhāraṃ śirasā vahet, na svapnajāgaraṇaśayanāsanasthānacaṅkramaṇayānavāhanapradhāvanalaṅghanaplavanaprataraṇahāsyabhāṣyavyavāyavyāyāmādīnucitānapyatiseveta ||96||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">ucitādapyahitāt kramaśo viramet, hitamanucitamapyāseveta kramaśaḥ, na caikāntataḥ pādahīnāt ||97||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">nāvākśirāḥ śayīta, na bhinnapātre bhuñjīta, na vinā pātreṇa, nāñjalipuṭenāpaḥ pibet, kāle hitamitasnigdhamadhuraprāyamāhāraṃ vaidyapratyavekṣitamaśnīyāt, grāmagaṇagaṇikāpaṇikaśatrusatraśaṭhapatitabhojanāni pariharet, śeṣāṇyapi cāniṣṭarūparasagandhasparśaśabdamānasāni, anyānyevaṅguṇānyapi sambhramadattāni, (tānyapi) makṣikābālopahatāni <note place="foot" type="variant" n="33">‘makṣikāvyālopahatāni’ iti pā.</note>, nāprakṣālitapādo bhuñjīta na mūtroccārapīḍito na sandhyayornānupāśrito nātītakālaṃ hīnamatimātraṃ (noddhṛtasnehaṃ) ceti ||98||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">na bhuñjītoddhṛtasnehaṃ naṣṭaṃ paryuṣitaṃ payaḥ | na naktaṃ dadhi bhuñjīta na cāpyaghṛtaśarkaram ||99||</seg> <seg type="unit" n="100">nāmudgayūṣaṃ nākṣaudraṃ noṣṇaṃ nāmalakairvinā | anyathā janayet kuṣṭhavisarpādīn gadān bahūn | nātmānamudake paśyenna nagnaḥ praviśejjalam ||100||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">dyūtamadyātisevāpratibhūtvasākṣitvasamāhvānagoṣṭhīvāditrāṇi na seveta, srajaṃ chatropānahau kanakamatītavāsāṃsi na cānyairdhṛtāni dhārayet, brāhmaṇamagniṃ gāṃ ca nocchiṣṭaḥ spṛśet ||101||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">bhavanti cātra- yasmin yasminnṛtau ye ye doṣāḥ kupyanti dehinām | teṣu teṣu pradātavyā rasāste te vijānatā ||102||</seg> <seg type="unit" n="103">varṣāsu na pibettoyaṃ pibeccharadi mātrayā | varṣāsu caturo māsān mātrāvadudakaṃ pibet ||103||</seg> <seg type="unit" n="104">uṣṇaṃ haime vasante ca kāmaṃ grīṣme tu śītalam | hemante ca vasante ca sīdhvariṣṭau pibennaraḥ ||104||</seg> <seg type="unit" n="105">śṛtaśītaṃ payo grīṣme prāvṛṭkāle rasaṃ pibet | yūṣaṃ varṣati, tasyānte prapibecchītalaṃ jalam ||105||</seg> <seg type="unit" n="106">svastha evamato'nyastu doṣāhāragatānugaḥ | snehaṃ saindhavacūrṇena pippalībhiśca saṃyutam ||106||</seg> pibedagnivivṛddhyarthaṃ na ca vegān vidhārayet |107|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="107">agnidīptikaraṃ nṝṇāṃ rogāṇāṃ śamanaṃ prati ||107||</seg> <seg type="unit" n="108">prāvṛṭśaradvasanteṣu samyak snehādimācaret | kaphe pracchardanaṃ pitte vireko bastirīraṇe ||108||</seg> <seg type="unit" n="109">śasyate triṣvapi sadā vyāyāmo doṣanāśanaḥ | bhuktaṃ viruddhamapyannaṃ vyāyāmānna praduṣyati ||109||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="110">utsargamaithunāhāraśodhane syāttu tanmanāḥ | neccheddoṣacayāt <note place="foot" type="variant" n="40">‘necchedrogabhayāt’ iti pā.</note> prājñaḥ pīḍāṃ vā kāyamānasīm ||110||</seg> <seg type="unit" n="111">atistrīsamprayogācca rakṣedātmānamātmavān | śūlakāsajvaraśvāsakārśyapāṇḍvāmayakṣayāḥ <note place="foot" type="variant" n="41">‘... kārśyārśaḥpāṇḍutākṣayāḥ’ iti pā.</note>||111||</seg> <seg type="unit" n="112">ativyavāyājjāyante rogāścākṣepakādayaḥ | āyuṣmanto mandajarā vapurvarṇabalānvitāḥ ||112||</seg> <seg type="unit" n="113">sthiropacitamāṃsāśca bhavanti strīṣu saṃyatāḥ | tribhistribhirahobhirvā samīyāt pramadāṃ naraḥ ||113||</seg> <seg type="unit" n="114">sarveṣvṛtuṣu, gharmeṣu pakṣāt pakṣādvrajedbudhaḥ | rajasvalāmakāmāṃ ca malināmapriyāṃ tathā ||114||</seg> <seg type="unit" n="115">varṇavṛddhāṃ vayovṛddhāṃ tathā vyādhiprapīḍitām | hīnāṅgīṃ garbhiṇīṃ dveṣyāṃ yonidoṣasamanvitām ||115||</seg> <seg type="unit" n="116">sagotrāṃ gurupatnīṃ ca tathā pravrajitāmapi | sandhyāparvasvagamyāṃ ca nopeyāt pramadāṃ naraḥ ||116||</seg> <seg type="unit" n="117">gosarge cārdharātre ca tathā madhyandineṣu ca | lajjāsamāvahe deśe vivṛte'śuddha eva ca ||117||</seg> <seg type="unit" n="118">kṣudhito vyādhitaścaiva kṣubdhacittaśca mānavaḥ | vātaviṇmūtravegī ca pipāsuratidurbalaḥ ||118||</seg> <seg type="unit" n="119">tiryagyonāvayonau ca prāptaśukravidhāraṇam | duṣṭayonau visargaṃ tu balavānapi varjayet ||119||</seg> <seg type="unit" n="120">retasaścātimātraṃ tu mūrdhāvaraṇameva ca | sthitāvuttānaśayane viśeṣeṇaiva garhitam ||120||</seg> <seg type="unit" n="121">krīḍāyāmapi medhāvī hitārthī parivarjayet | rajasvalāṃ prāptavato narasyāniyatātmanaḥ ||121||</seg> <seg type="unit" n="122">dṛṣṭyāyustejasāṃ hāniradharmaśca tato bhavet | liṅginīṃ gurupatnīṃ ca sagotrāmatha parvasu ||122||</seg> <seg type="unit" n="123">vṛddhāṃ ca sandhyayoścāpi gacchato jīvitakṣayaḥ | garbhiṇyā garbhapīḍā syād vyādhitāyāṃ balakṣayaḥ ||123||</seg> <seg type="unit" n="124">hīnāṅgīṃ malināṃ dveṣyāṃ kāmaṃ vandhyāmasaṃvṛte | deśe'śuddhe ca śukrasya manasaśca kṣayo bhavet ||124||</seg> <seg type="unit" n="125">kṣudhitaḥ kṣubdhacittaśca madhyāhne tṛṣito'balaḥ | sthitaśca hāniṃ śukrasya vāyoḥ kopaṃ ca vindati ||125||</seg> <seg type="unit" n="126">atiprasaṅgādbhavati śoṣaḥ śukrakṣayāvahaḥ | vyādhitasya rujā plīhni mṛtyurmūrcchā ca jāyate ||126||</seg> <seg type="unit" n="127">pratyūṣasyardharātre ca vātapitta prakupyataḥ | tiryagyonāvayonau ca duṣṭayonau tathaiva ca ||127||</seg> <seg type="unit" n="128">upadaṃśastathā vāyoḥ kopaḥ śukrasya ca kṣayaḥ | uccārite mūtrite ca retasaśca <note place="foot" type="variant" n="42">‘retasyapi vidhārite’ iti pā.</note> vidhāraṇe ||128||</seg> <seg type="unit" n="129">uttāne ca bhavecchīdhraṃ śukrāśmaryāstu sambhavaḥ | sarvaṃ pariharettasmādetallokadvaye'hitam ||129||</seg> śukraṃ copasthitaṃ mohānna sandhāryaṃ kathañcana |130|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="130">vayorūpaguṇopetāṃ tulyaśīlāṃ kulānvitām <note place="foot" type="variant" n="47">‘guṇānvitān’ iti pā.</note>||130||</seg> <seg type="unit" n="131">abhikāmo'bhikāmāṃ tu hṛṣṭo hṛṣṭāmalaṅkṛtām | seveta pramadāṃ yuktyā vājīkaraṇabṛṃhitaḥ ||131||</seg> <seg type="unit" n="132">bhakṣyāḥ saśarkarāḥ kṣīraṃ sasitaṃ rasa eva ca | snānaṃ savyajanaṃ svapno vyavāyānte hitāni tu <note place="foot" type="variant" n="48">‘snānaṃ saśarkaraṃ kṣīraṃ raso bhakṣyāśca gauḍikāḥ| vyajanaṃ svapnasevā ca vyavāyānte hitāni tu’ iti pā.</note>||132||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="133">mukhamātraṃ samāsena sadvṛttasyaitadīritam | ārogyamāyurartho vā nāsadbhiḥ prāpyate nṛbhiḥ <note place="foot" type="variant" n="49">‘hārāṇacandreṇa tvayaṃ śloko 101 aṅkasyānantaraṃ paṭhitaḥ</note>||133||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne'nāgatābādhacikitsitaṃ nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ ||24||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="25" xml:id="su.4.25">
          <head>miśrakacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto miśrakacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">pālyāmayāstu visrāvyā ityuktaṃ prāṅnibodha tān | paripoṭastathotpāta unmantho duḥkhavardhanaḥ ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">pañcamaḥ parilehī ca karṇapālyāṃ gadāḥ smṛtāḥ | saukumāryāccirotsṛṣṭe sahasā'bhipravardhite ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">karṇaśopho bhavet pālyāṃ sarujaḥ paripoṭavān | kṛṣṇāruṇanibhaḥ stabdhaḥ sa vātāt paripoṭakaḥ ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">gurvābharaṇasaṃyogāttāḍanāddharṣaṇādapi | śophaḥ pālyāṃ bhavecchyāvo dāhapākarunānvitaḥ ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">rakto vā raktapittābhyāmutpātaḥ sa gado mataḥ | balādvardhayataḥ karṇaṃ pālyāṃ vāyuḥ prakupyati ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">gṛhītvā sakaphaṃ kuryācchophaṃ tadvarṇavedanam <note place="foot" type="variant" n="1">‘stabdhamavedanam’ iti pā.</note>| unmanthakaḥ sakaṇḍūko vikāraḥ kaphavātajaḥ ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">vardhamāne yadā karṇe kaṇḍūdāharuganvitaḥ | śopho bhavati pākaśca tvakstho'sau duḥkhavardhanaḥ ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">kaphāsṛkkṛmayaḥ kuryuḥ sarṣapābhā vikāriṇīḥ | srāviṇīḥ piḍakāḥ pālyāṃ kaṇḍūdāharuganvitāḥ ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">kaphāsṛkkṛmisambhūtaḥ sa visarpannitastataḥ | lihyāt saśaṣkulīṃ pālīṃ parilehīti sa smṛtaḥ ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">pālyāmayā hyamī ghorā narasyāpratikāriṇaḥ | mithyāhārabihārasya pāliṃ hiṃsyurupekṣitāḥ ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tasmādāśu bhiṣak teṣu snehādikramamācaret | tathā'bhyaṅgaparīṣekapradehāsṛgvimokṣaṇam ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">sāmānyato viśeṣācca vakṣyāmyabhyañjanaṃ prati | kharamañjariyaṣṭyāhvasaindhavāmaradārubhiḥ ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">supiṣṭaiḥ sāśvagandhaiśca mūlakāvalgujaiḥ phalaiḥ | sarpistailavasāmajjamadhūcchiṣṭāni pācayet ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">sakṣīrāṇyatha taiḥ pāliṃ pradihyāt paripoṭake | mañjiṣṭhātilayaṣṭyāhvasārivotpalapadmakaiḥ ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">sarodhraiḥ sakadambaiśca balājambvāmrapallavaiḥ | siddhaṃ dhānyāmlasaṃyuktaṃ tailamutpātanāśanam ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">tālapatryaśvagandhārkabākucīphalasaindhavaiḥ | tailaṃ kulīragodhābhyāṃ vasayā saha pācitam ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">saralālāṅgalībhyāṃ ca hitamunmanthanāśanam | tathā'śmantakajambvāmrapatrakvāthena secanam ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">prapauṇḍarīkamadhukamañjiṣṭhārajanīdvayaiḥ | cūrṇairudvartanaiḥ pālīṃ tailāktāmavacūrṇayet ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">lākṣāviḍaṅgakalkena tailaṃ paktvā'vacārayet | svinnāṃ gomayapiṇḍena pradihyāt parilehike ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">piṣṭairviḍaṅgairathavā trivṛcchyāmārkasaṃyutaiḥ | karañjeṅgudibījairvā kuṭajāragvadhāyutaiḥ ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">sarvairvā sārṣapaṃ tailaṃ siddhaṃ maricasaṃyutam | sanimbapatrairabhyaṅge madhūcchiṣṭānvitaṃ hitam ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">pālīṣu vyādhiyuktāsu tanvīṣu kaṭhināsu ca | puṣṭyarthaṃ mārdavārthaṃ ca kuryādabhyañjanaṃ tvidam ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">lopākānūpamajjānaṃ vasāṃ tailaṃ navaṃ ghṛtam | paceddaśaguṇaṃ kṣīramāvāpya madhuraṃ gaṇam ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">apāmārgāśvagandhe ca tathā lākṣārasaṃ śubham | tatsiddhaṃ paripūtaṃ ca svanuguptaṃ nidhāpayet ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">tenābhyañjyāt sadā pālīṃ susvinnāmatimarditām | etena pālyo vardhante nirujo nirupadravāḥ ||27||</seg> mṛdvyaḥ puṣṭāḥ samāḥ snigdhā jāyante bhūṣaṇakṣamāḥ |28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">nīlīdalaṃ bhṛṅgarajo'rjunatvak piṇḍītakaṃ kṛṣṇamayorajaśca | bījodbhavaṃ sāhacaraṃ ca puṣpaṃ pathyākṣadhātrīsahitaṃ vicūrṇya ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">ekīkṛtaṃ sarvamidaṃ pramāya paṅkena tulyaṃ nalinībhavena | saṃyojya pakṣaṃ kalaśe nidhāya lauhe ghaṭe <note place="foot" type="variant" n="2">‘dṛḍhe’ iti pā.</note> sadmani sāpidhāne ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">anena tailaṃ vipacedvimiśraṃ rasena bhṛṅgatriphalābha <note place="foot" type="variant" n="3">‘vipacedvidhijñaḥ’ iti pā.</note> vena | āsannapāke ca parīkṣaṇārthaṃ patraṃ balākābhavamākṣipecca ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">bhavedyadā tadbhramarāṅganīlaṃ tadā vipakvaṃ vinidhāya pātre | kṛṣṇāyase māsamavasthitaṃ tadabhyaṅgayogāt palitāni hanyāt ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">sairīyajambvarjunakāśmarījaṃ puṣpaṃ tilānmārkavacūtabīje | punarnave kardamakaṇṭakāryau kāsīsapiṇḍītakabījasāram ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">phalatrayaṃ loharajo'ñjanaṃ ca yaṣṭyāhvayaṃ nīrajasārive ca | piṣṭvā'tha sarvaṃ saha modayantyā sārāmbhasā bījakasambhavena ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">sārāmbhasaḥ saptabhireva paścāt prasthaiḥ samāloḍya daśāhaguptam | lauhe supātre vinidhāya tailamakṣodbhavaṃ tacca pacet prayatnāt ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">pakvaṃ ca lauhe'bhinave nidhāya nasyaṃ vidadhyāt pariśuddhakāyaḥ | abhyaṅgayogaiśca niyujyamānaṃ bhuñjīta māṣān kṛśarāmatho vā ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">māsopariṣṭāddhanakuñcitāgrāḥ keśā bhavanti bhramarāñjanābhāḥ | keśāstathā'nye khalatau bhaveyurjarā na cainaṃ sahasā'bhyupaiti ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">balaṃ paraṃ sambhavatīndriyāṇāṃ bhavecca vaktraṃ valibhirvimuktam | nākāmine'narthini nākṛtāya naivāraye tailamidaṃ pradeyam ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">lākṣā <note place="foot" type="variant" n="6">lākṣāmanohvagajarodhratālaṃ pattaṅgaraktākanakābhidhānāḥ| saurāṣṭrikā pāṇḍu vaṭasya patraṃ kālīyakaṃ padmakapadmamadhyam||38|| gorocanākuṅkumagairikāni niśādvayaṃ pāradacandane ca| kṣaudrotthamajjājyavasāpayāṃsi sasvāduvargāmayavarṇakāni||39|| kṣīradgumāṇāṃ kvathanena piṣṭvā sampācitaṃ tāmramaye kaṭāhe| abhyaṅgayogena niṣevyamāṇaṃ vyaṅgaṃ samastān piḍakāṃśca sarpiḥ| vakre pravṛddhāmati nīlikāṃ ca tūrṇaṃ nihanyāttilakālakāṃśca| valīvimuktaṃ dṛḍhapīnagaṇḍaṃ kuryācca vakraṃ kamalānukāri||41|| ṭī. manovhā manaḥśilā, gajaṃ nāgakesaraṃ, tālaṃ haritālaṃ pattaṅgaṃ raktacandanabhedaḥ, raktā mañjiṣṭhā, kanakābhidhānā suvarṇakṣīriketi prasiddhā, saurāṣṭikā tuvaramṛttikā, kālīyakaṃ pītacandanaṃ, padmakaṃ padmakāṣṭhaṃ, padmamadhyaṃ padmavarāṭakaṃ, pāradaḥ śambhuretaḥ, candane ca ekaṃ sitamaparaṃ raktaṃ, kṣaudrotthaṃ madhūcchiṣṭaṃ, vasāmajjāsarpiṣkāni kalkabhāgenaiva, payo dugdhaṃ tacca ghṛtasamaṃ deyaṃ, svāduvargaḥ kākolyādiḥ, āmayaḥ kuṣṭhaṃ| varṇakaḥ kampillakaḥ, kaṅkuṣṭhakamapare, anye suvarṇamāhuḥ, āragvadhakalkamapare| kṣīradrumāṇāṃ kvathaneneti vaṭādīnāṃ triguṇena kvāthena athavā caturguṇenetyarthaḥ| ayaṃ pāṭho'sauśruto'pi jejjaṭenoktatvādasmadvṛddhaiḥ paṭhitatvānmayā'pi paṭhitāḥ’ iti pā.</note> rodhraṃ dve haridre śilāle kuṣṭhaṃ nāgaṃ gairikā varṇakāśca | mañjiṣṭhogrā syāt surāṣṭrodbhavā ca pattaṅgaṃ vai rocanā cāñjanaṃ ca ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">hemāṅgatvak pāṇḍupatraṃ vaṭasya kālīyaṃ syāt padmakaṃ padmamadhyam | raktaṃ śvetaṃ candanaṃ pāradaṃ ca kākolyādiḥ kṣīrapiṣṭaśca vargaḥ ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">medo majjā sikthakaṃ goghṛtaṃ ca dugdhaṃ kvāthaḥ kṣīriṇāṃ ca drumāṇām | etat sarvaṃ pakvamaikadhyatastu vaktrābhyaṅge sarpiruktaṃ pradhānam ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">hanyād vyaṅgaṃ nīlikāṃ cātivṛddhāṃ vaktre jātāḥ sphoṭikāścāpi kāścit | padmākāraṃ nirvalīkaṃ ca vaktraṃ kuryādetat pīnagaṇḍaṃ manojñam ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">rājñāmetadyoṣitāṃ cāpi nityaṃ kuryādvaidyastatsamānāṃ nṛṇāṃ ca | kuṣṭhaghnaṃ vai sarpiretat pradhānaṃ yeṣāṃ pāde santi vaipādikāśca ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">harītakīcūrṇamariṣṭapatraṃ cūtatvacaṃ dāḍimapuṣpavṛntam | patraṃ ca dadyānmadayantikāyā lepo'ṅgarāgo naradevayogyaḥ ||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne miśrakacikitsitaṃ nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ ||25||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="26" xml:id="su.4.26">
          <head>kṣīṇabalīyavājīkaraṇam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ kṣīṇabalīyaṃ vājīkaraṇacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">kalyasyodagravayaso vājīkaraṇasevinaḥ | sarveṣvṛtuṣvaharaharvyavāyo na nivāritaḥ ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">sthavirāṇāṃ riraṃsūnāṃ strīṇāṃ vāllabhyamicchatām | yoṣitprasaṅgāt kṣīṇānāṃ klībānāmalparetasām ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">vilāsināmarthavatāṃ rūpayauvanaśālinām | nṛṇāṃ ca bahubhāryāṇāṃ yogā vājīkarā hitāḥ ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">sevamāno yadaucityādvājīvātyarthavegavān | nārīstarpayate tena vājīkaraṇamucyate ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">bhojanāni vicitrāṇi pānāni vividhāni ca | vācaḥ śrotrānugāminyastvacaḥ sparśasukhāstathā ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">yāminī sendutilakā kāminī navayauvanā | gītaṃ śrotramanohāri tāmbūlaṃ madirāḥ srajaḥ ||8||</seg> gandhā manojñā rūpāṇi citrāṇyupavanāni ca | manasaścāpratīghāto vājīkurvanti mānavam |10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">taistairbhāvairahṛdyaistu riraṃsormanasi kṣate ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">dveṣyastrīsamprayogācca klaibyaṃ tanmānasaṃ smṛtam | kaṭukāmloṣṇalavaṇairatimātropasevitaiḥ ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">saumyadhātukṣayo dṛṣṭaḥ klaibyaṃ tadaparaṃ smṛtam | ativyavāyaśīlo yo na ca vājīkriyārataḥ ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">dhvajabhaṅgamavāpnoti tacchukrakṣayahetukam | mahatā meḍhrarogeṇa marmacchedena vā punaḥ ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">klaibyametaccaturthaṃ syānnṛṇāṃ puṃstvopaghātajam | janmaprabhṛti yaḥ klībaḥ klaibyaṃ tat sahajaṃ smṛtam ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">balinaḥ kṣubdhamanaso nirodhād brahmacaryataḥ | ṣaṣṭhaṃ klaibyaṃ mataṃ tattu kharaśukranimittajam <note place="foot" type="variant" n="1">‘sthiraśukranimittajam’ iti pā.</note>||14||</seg> <seg type="unit" n="15">asādhyaṃ sahajaṃ klaibyaṃ marmacchedācca yadbhavet | sādhyānāmitareṣāṃ tu kāryo hetuviparyayaḥ ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">vidhirvājīkaro yastu taṃ pravakṣyāmyataḥ param | tilamāṣavidārīṇāṃ śālīnāṃ cūrṇameva vā ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">pauṇḍrakekṣurasairārdraṃ marditaṃ saindhavānvitam | varāhamedasā yuktāṃ ghṛtenotkārikāṃ pacet ||17||</seg> tāṃ bhakṣayitvā puruṣo <note place="foot" type="variant" n="4">‘gacchettu puruṣaḥ ṣaṣṭimaṅganāḥ’ iti pā.</note> gacchettu pramadāśatam |18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">bastāṇḍasiddhe payasi bhāvitānasakṛttilān ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">śiśumāravasāpakvāḥ śaṣkulyastistailaiḥ kṛtāḥ | yaḥ khādet sa pumān gacchet strīṇāṃ śatamapūrvavat ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">pippalīlavaṇopete bastāṇḍe kṣīrasarpiṣi | sādhite bhakṣayedyastu sa gacchet pramadāśatam ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">pippalīmāṣaśālīnāṃ yavagodhūmayostathā | cūrṇabhāgaiḥ samaistaistu ghṛte pūpalikāṃ pacet ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">tāṃ bhakṣayitvā pītvā tu śarkarāmadhuraṃ payaḥ | naraścaṭakavadgaccheddaśavārānnirantaram ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">vidāryāḥ sukṛtaṃ cūrṇaṃ svarasenaiva bhāvitam | sarpirmadhuyutaṃ līḍhvā daśa strīradhigacchati <note place="foot" type="variant" n="5">‘strīradhirohati’ iti pā.</note>||23||</seg> <seg type="unit" n="24">evamāmalakaṃ cūrṇaṃ svarasenaiva bhāvitam | śarkarāmadhusarpirbhiryuktaṃ līḍhvā payaḥ pibet ||24||</seg> etenāśītivarṣo'pi yuveva parihṛṣyati |25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">pippalīlavaṇopete bastāṇḍe ghṛtasādhite ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">śiśumārasya vā khādette tu vājīkare bhṛśam | kulīrakūrmanakrāṇāmaṇḍānyevaṃ tu bhakṣayet ||26||</seg> mahiṣarṣabhabastānāṃ pibecchukrāṇi vā naraḥ |27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">aśvatthaphalamūlatvakśuṅgāsiddhaṃ payo naraḥ ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">pītvā saśarkarākṣaudraṃ kuliṅga iva hṛṣyati | vidārimūlakalkaṃ tu śṛtena <note place="foot" type="variant" n="8">‘ghṛtena’ iti pā.</note> payasā naraḥ ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">uḍumbarasamaṃ pītvā vṛddho'pi taruṇāyate | māṣāṇāṃ palamekaṃ tu saṃyuktaṃ kṣaudrasarpiṣā ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">avalihya payaḥ pītvā tena vājī bhavennaraḥ | kṣīrapakvāṃstu godhūmānātmaguptāphalaiḥ saha ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">śītān ghṛtayutān khādettataḥ paścāt payaḥ pibet | nakramūṣikamaṇḍūkacaṭakāṇḍakṛtaṃ ghṛtam ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">pādābhyaṅgena kurute balaṃ bhūmiṃ tu na spṛśet | yāvat spṛśati no bhūmiṃ tāvadgacchennirantaram ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">svayaṅguptekṣurakayoḥ phalacūrṇaṃ saśarkaram | dhāroṣṇena naraḥ pītvā payasā na kṣayaṃ vrajet ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">uccaṭācūrṇamapyevaṃ kṣīreṇottamamiṣyate | śatāvaryuccaṭācūrṇaṃ peyamevaṃ balārthinā | svayaṅguptāphalairyuktaṃ māṣasūpaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘māṣayūṣaṃ iti pā.</note> pibennaraḥ ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">guptāphalaṃ gokṣurakācca bījaṃ tathoccaṭāṃ gopayasā vipācya | khajāhataṃ śarkarayā ca yuktaṃ pītvā naro hṛṣyati sarvarātram ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">māṣān vidārīmapi soccaṭāṃ ca kṣīre gavāṃ kṣaudraghṛtopapannām | pītvā naraḥ śarkarayā suyuktāṃ kuliṅgavaddhṛṣyati sarvarātram ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">gṛṣṭīnāṃ vṛddhavatsānāṃ māṣaparṇabhṛtāṃ gavām | yat kṣīraṃ tat praśaṃsanti balakāmeṣu jantuṣu ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">kṣīramāṃsagaṇāḥ sarve kākolyādiśca pūjitaḥ | vājīkaraṇahetorhi tasmāttattu prayojayet ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">ete vājīkarā yogāḥ prītyapatyabalapradāḥ | sevyā viśuddhopacitadehaiḥ kālādyapekṣayā ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">iti suśrutasaṃhitāyāṃ kṣīṇabalīyavājīkaraṇacikitsitaṃ nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ ||26||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="27" xml:id="su.4.27">
          <head>sarvopaghātaśamanīyarasāyanam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ sarvopaghātaśamanīyaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘sarvabādhāśamanīyaṃ’ iti pā.</note> rasāyanaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">pūrve vayasi madhye vā manuṣyasya rasāyanam | prayuñjīta bhiṣak prājñaḥ snigdhaśuddhatanoḥ sadā ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">nāviśuddhaśarīrasya yukto rāsāyano vidhiḥ | na bhāti vāsasi kliṣṭe raṅgayoga ivāhitaḥ ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">śarīrasyopaghātā ye doṣajā mānasāstathā | upadiṣṭāḥ pradeśeṣu teṣāṃ vakṣyāmi vāraṇam ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">śītodakaṃ payaḥ kṣaudraṃ sarpirityekaśo dviśaḥ | triśaḥ samastamathavā prāk pītaṃ sthāpayedvayaḥ ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tatra viḍaṅgataṇḍulacūrṇamāhṛtya yaṣṭīmadhukamadhuyuktaṃ yathābalaṃ śītatoyenopayuñjīta śītatoyaṃ cānupibedevamaharaharmāsaṃ, tadeva madhuyuktaṃ bhallātakakvāthena vā, madhudrākṣākvāthayuktaṃ vā, madhvāmalakarasābhyāṃ vā, guḍūcīkvāthena vā, evamete pañca prayogā bhavanti; jīrṇe mudgāmalakayūṣeṇālavaṇenālpasnehena ghṛtavantamodanamaśnīyāt; ete khalvarśāṃsi kṣapayanti, kṛmīnupaghnanti, grahaṇadhāraṇaśaktiṃ janayanti, māse māse ca prayoge varṣaśataṃ varṣaśatamāyuṣo'bhivṛddhirbhavati ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">viḍaṅgataṇḍulānāṃ droṇaṃ piṣṭapacane piṣṭavadupasvedya <note place="foot" type="variant" n="4">‘piṣṭavadutsvedya’ iti pā.</note> vigatakaṣāyaṃ svinnamavatārya dṛṣadi piṣṭamāyase dṛḍhe kumbhe madhūdakottaraṃ prāvṛṣi bhasmarāśāvantargṛhe caturo māsānnidadhyāt, varṣāvigame coddhṛtyopasaṃskṛtaśarīraḥ sahasrasampātābhihutaṃ kṛtvā prātaḥ- prātaryathābalamupayuñjīta, jīrṇe mudgāmalakayūṣeṇālavaṇena <note place="foot" type="variant" n="5">‘alavaṇenālpasnehena’ iti pā.</note> ghṛtavantamodanamaśnīyāt, pāṃśuśayyāyāṃ śayīta, tasya māsādūrdhvaṃ sarvāṅgebhyaḥ kṛmayo niṣkrāmanti, tānaṇutailenābhyaktasya vaṃśavidalenāpaharet, dvitīye pipīlikāstṛtīye yūkāstathaivāpaharet, caturthe dantanakharomāṇyavaśīryante; pañcame praśastaguṇalakṣaṇāni jāyante, amānuṣaṃ cādityaprakāśaṃ vapuradhigacchati, dūrācchravaṇāni darśanā nicāsya bhavanti, rajastamasī cāpohya sattvamadhitiṣṭhati, śrutanigādyapūrvotpādī gajabalo'śvajavaḥ punaryuvā'ṣṭau varṣaśatānyāyuravāpnoti; tasyāṇutailamabhyaṅgārthe, ajakarṇakaṣāyamutsādanārthe, sośīraṃ kūpodakaṃ snānārthe, candanamupalepanārthe, bhallātakavidhānavadāhāraḥ parihāraśca ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">kāśmaryāṇāṃ niṣkulīkṛtānāmeṣa eva kalpaḥ pāṃśuśayyābhojanavarjaṃ; atra hi payasā śṛtena bhoktavyaṃ, samānamanyat pūrveṇāśiṣaśca | śoṇitapittanimitteṣu vikāreṣveteṣāmupayogaḥ ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">yathoktamāgāraṃ praviśya balāmūlārdhapalaṃ palaṃ vā payasā''loḍya pibet, jīrṇe payaḥ sarpirodana ityāhāraḥ, evaṃ dvādaśarātramupayujya dvādaśa varṣāṇi vayastiṣṭhati; evaṃ divasaśatamupayujya varṣaśataṃ vayastiṣṭhati | evamevātibalānāgabalāvidārīśatāvarīṇāmupayogaḥ | viśeṣatastvatibalāmudakena, nāgabalācūrṇaṃ madhunā, vidārīcūrṇaṃ kṣīreṇa, śatāvarīmapyevaṃ, pūrveṇānyat samānamāśiṣaśca samāḥ | etāstvauṣadhayo balakāmānāṃ śoṣiṇāṃ raktapittopasṛṣṭānāṃ śoṇitaṃ chardayatāṃ viricyamānānāṃ copadiśyante ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">vārāhīmūlatulācūrṇaṃ kṛtvā tato mātrāṃ madhuyuktāṃ payasā''loḍya pibet, jīrṇe payaḥ sarpirodana ityāhāraḥ, pratiṣedho'tra pūrvavat <note place="foot" type="variant" n="6">‘cūrṇakṣayāt’ iti pā.</note>; prayogamimamupasevamāno varṣaśatamāyuravāpnoti strīṣu cākṣayatām, etenaiva cūrṇena payo'vacūrṇya śṛtaśītamabhimathyājyamutpādya madhuyutamupayuñjīta sāyamprātarekakālaṃ vā, jīrṇe payaḥ sarpirodana ityāhāraḥ, evaṃ māsamupayujya varṣaśatāyurbhavati <note place="foot" type="variant" n="7">‘triṇi varṣaśatānyarogo jīvati iti pā.</note>||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">cakṣuḥkāmaḥ prāṇakāmo vā bījakasārāgnimanthamūlaṃ niṣkvāthya māṣaprasthaṃ sādhayet, tasmin sidhyati citrakamūlānāmakṣamātraṃ kalkaṃ dadyādāmalakarasacaturthabhāgaṃ, tataḥ svinnamavatārya sahasrasampātābhihutaṃ kṛtvā śītībhūtaṃ madhusarpirbhyāṃ saṃsṛjyopayuñjīta yathābalaṃ, yathāsātmyaṃ ca lavaṇaṃ pariharan bhakṣayet | jīrṇe mudgāmalakayūṣeṇālavaṇena ghṛtavantamodanamaśnīyāt payasā vā māsatrayam; evamābhyāṃ prayogābhyāṃ cakṣuḥ sauparṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">sauparṇavat’ iti pā.</note> bhavatyanalpabalaḥ strīṣu cākṣayo varṣaśatāyurbhavatīti ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">bhavati cātra- payasā saha siddhāni naraḥ śaṇaphalāni yaḥ | bhakṣayet payasā sārdhaṃ vayastasya na śīryate ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne sarvopaghātaśamanīyaṃ rasāyanacikitsitaṃ nāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ ||27||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="28" xml:id="su.4.28">
          <head>medhāyuḥkāmīyarasāyanam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto medhāyuṣkāmīyaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘medhāyuṣkāmīyamadhyāyaṃ’ iti pā.</note> rasāyanacikitsitaṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘rasāyanaṃ’ iti pā.</note> vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">medhāyuḥkāmaḥ śvetāvalgujaphalānyātapapariśuṣkāṇyādāya sūkṣmacūrṇāni kṛtvā guḍena sahāloḍya snehakumbhe saptarātraṃ dhānyarāśau nidadhyāt, saptarātrāduddhṛtya hṛtadoṣasya yathābalaṃ piṇḍaṃ prayacchedanudite sūrye, uṣṇodakaṃ cānupibet; bhallātakavidhānavaccāgārapraveśaḥ, jīrṇauṣadhaścāparāhṇe himābhiradbhiḥ pariṣiktagātraḥ śālīnāṃ ṣaṣṭikānāṃ ca payasā śarkarāmadhureṇaudanamaśnīyāt; evaṃ ṣaṇmāsānupayujya vigatapāpmā balavarṇopetaḥ śrutanigādī smṛtimānarogo varṣaśatāyurbhavati | kuṣṭhinaṃ pāṇḍurogiṇamudariṇaṃ vā kṛṣṇāyā gormūtreṇāloḍyārdhapalikaṃ piṇḍaṃ vigatalauhitye savitari pāyayet, parāhṇe cālavaṇenāmalakayūṣeṇa sarpiṣmantamodanamaśnīyāt, evaṃ māsamupayujya smṛtimānarogo varṣaśatāyurbhavati | eṣa evopayogaścitrakamūlānāṃ rajanyāśca; citrakamūle viśeṣo dvipalikaṃ piṇḍaṃ paraṃ pramāṇaṃ, śeṣaṃ pūrvavat ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">hṛtadoṣa eva pratisaṃsṛṣṭabhakto yathākramamāgāraṃ praviśya maṇḍūkaparṇīsvarasamādāya sahasrasampātābhihutaṃ kṛtvā yathābalaṃ payasā''loḍya pibet payo'nupānaṃ vā, tasyāṃ jīrṇāyāṃ yavānnaṃ payasopayuñjīta; tilairvā saha bhakṣayettrīn māsān payo'nupānaṃ, jīrṇe payaḥ sarpirodana ityāhāraḥ; evamupayuñjāno brahmavarcasī śrutanigādī bhavati varṣaśatamāyuravāpnoti | trirātropoṣitaśca trirātramenāṃ bhakṣayet, trirātrādūrdhvaṃ payaḥ sarpiriti copayuñjīta | bilvamātraṃ piṇḍaṃ vā payasā''loḍya pibet, evaṃ dvādaśarātramupayujya medhāvī varṣaśatāyurbhavati ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">hṛtadoṣa evāgāraṃ praviśya pratisaṃsṛṣṭabhakto brāhmīsvarasamādāya sahasrasampātābhihutaṃ kṛtvā yathābalamupayuñjīta, jīrṇauṣadhaścāparāhṇe yavāgūmalavaṇāṃ pibet, kṣīrasātmyo vā payasā bhuñjīta, evaṃ saptarātramupayujya brahmavarcasī medhāvī bhavati, dvitīyaṃ saptarātramupayujya granthamīpsitamutpādayati naṣṭaṃ cāsya prādurbhavati, tṛtīyaṃ saptarātramupayujya dviruccāritaṃ śatamapyavadhārayati, evamekaviṃśatirātramupayujyālakṣmīrapakrāmati; mūrtimatī cainaṃ vāgdevyanupraviśati, sarvāścainaṃ śrutaya upatiṣṭhanti, śrutadharaḥ pañcavarṣaśatāyurbhavati ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">brāhmīsvarasaprasthadvaye ghṛtaprasthaṃ viḍaṅgataṇḍulānāṃ kuḍavaṃ dve dve pale vacāmṛtayordvādaśa harītakyāmalakabibhītakāni ślakṣṇapiṣṭānyāvāpyaikadhyaṃ sādhayitvā svanuguptaṃ nidadhyāt, tataḥ pūrvavidhānena mātrāṃ yathābalamupayuñjīta, jīrṇe payaḥ sarpirodana ityāhāraḥ, pūrvavaccātra parīhāraḥ, etenordhvamadhastiryak kṛmayo niṣkrāmanti, alakṣmīrapakrāmati, puṣkaravarṇaḥ sthiravayāḥ śrutanigādī trivarṣaśatāyurbhavati; etadeva kuṣṭhaviṣamajvarāpasmāronmādaviṣabhūtagraheṣvanyeṣu ca mahāvyādhiṣu saṃśodhanamādiśanti ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">hṛtadoṣa evāgāraṃ praviśya haimavatyā vacāyāḥ piṇḍamāmalakamātramabhihutaṃ payasā''loḍya pibet, jīrṇe payaḥ sarpirodana ityāhāraḥ, evaṃ dvādaśarātra mupayuñjīta, tato'sya śrotraṃ vivriyate, dvirabhyāsāt smṛtimān bhavati, trirabhyāsācchrutamādatte, caturdvādaśarātramupayujya sarvaṃ tarati kilbiṣaṃ, tārkṣyadarśanamutpadyate, śatāyuśca bhavati | dve dve pale ita rasyā vacāyā niṣkvāthya pibet payasā, samānaṃ bhojanaṃ, samāḥ pūrveṇāśiṣaśca ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">vacāśatapākaṃ vā sarpirdroṇamupayujya pañcavarṣaśatāyurbhavati, galagaṇḍāpacīślīpadasvarabhedāṃścāpahantīti ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi āyuṣkāmarasāyanam | mantrauṣadhasamāyuktaṃ saṃvatsaraphalapradam ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">bilvasya cūrṇaṃ puṣye tu hutaṃ vārān sahasraśaḥ | śrīsūktena naraḥ kalye sasuvarṇaṃ dine dine ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">sarpirmadhuyutaṃ lihyādalakṣmīnāśanaṃ param | tvacaṃ vihāya bilvasya mūlakvāthaṃ dine dine ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">prāśnīyāt payasā sārdhaṃ snātvā hutvā samāhitaḥ | daśasāhasramāyuṣyaṃ smṛtaṃ yuktarathaṃ bhavet ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">hutvā bisānāṃ kvāthaṃ tu madhulājaiśca saṃyutam | amoghaṃ śatasāhasraṃ yuktaṃ yuktarathaṃ smṛtam ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">suvarṇaṃ padmabījāni madhu lājāḥ priyaṅgavaḥ | gavyena payasā pītamalakṣmīṃ pratiṣedhayet ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">nīlotpaladalakvātho gavyena payasā śṛtaḥ | sasuvarṇastilaiḥ sārdhamalakṣmīnāśanaḥ smṛtaḥ ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">gavyaṃ payaḥ suvarṇaṃ ca madhūcchiṣṭaṃ ca mākṣikam | pītaṃ śatasahasrābhihutaṃ yuktarathaṃ smṛtam ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">vacāghṛtasuvarṇaṃ ca bilvacūrṇamiti trayam | medhyamāyuṣyamārogyapuṣṭisaubhāgyavardhanam ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">vāsāmūlatulākvāthe tailamāvāpya sādhitam | hutvā sahasramaśnīyānmedhyamāyuṣyamucyate ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">yāvakāṃstāvakān khādedabhibhūya yavāṃstathā | pippalīmadhusaṃyuktān śikṣā caraṇavadbhavet ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">madhvāmalakacūrṇāni suvarṇamiti ca trayam | prāśyāriṣṭagṛhīto'pi mucyate prāṇasaṃśayāt ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">śatāvarīghṛtaṃ samyagupayuktaṃ dine dine | sakṣaudraṃ sasuvarṇaṃ ca narendraṃ sthāpayedvaśe ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">gocandanā mohanikā madhukaṃ mākṣikaṃ madhu | suvarṇamiti saṃyogaḥ peyaḥ saubhāgyamicchatā ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">padmanīlotpalakvāthe <note place="foot" type="variant" n="6">‘padminīphalaniḥkvāthe’ iti pā.</note> yaṣṭīmadhukasaṃyute | sarpirāsāditaṃ gavyaṃ sasuvarṇaṃ sadā pibet ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">payaścānupibet siddhaṃ teṣāmeva samudbhave | alakṣmīghnaṃ sadā''yuṣyaṃ rājyāya subhagāya ca ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">yatra nodīrito mantro yogeṣveteṣu sādhane | śabditā tatra sarvatra gāyatrī tripadā bhavet ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">pāpmānaṃ nāśayantyetā dadyuścauṣadhayaḥ śriyam | kuryurnāgabalaṃ cāpi manuṣyamamaropamam ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">satatādhyayanaṃ vādaḥ paratantrāvalokanam | tadvidyācāryasevā ca buddhimedhākaro gu(ga)ṇaḥ ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">āyuṣyaṃ bhojanaṃ jīrṇe vegānāṃ cāvidhāraṇam | brahmacaryamahiṃsā ca sāhasānāṃ ca varjanam ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne medhāyuṣkāmīyaṃ rasāyanaṃ nāmāṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ ||28||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="29" xml:id="su.4.29">
          <head>svabhāvavyādhipratiṣedhanīyarasāyanam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ svabhāvavyādhipratiṣedhanīyaṃ rasāyanaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">brahmādayo'sṛjan pūrvamamṛtaṃ somasañjñitam | jarāmṛtyuvināśāya vidhānaṃ tasya vakṣyate ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">eka eva khalu bhagavān somaḥ sthānanāmākṛtivīryaviśeṣaiścaturviṃśatidhā bhidyate ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">tadyathā- aṃśumān muñjavāṃścaiva candramā rajataprabhaḥ | dūrvāsomaḥ kanīyāṃśca śvetākṣaḥ kanakaprabhaḥ ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">pratānavāṃstālavṛntaḥ karavīroṃ'śavānapi | svayamprabho mahāsomo yaścāpi garuḍāhṛtaḥ ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">gāyatrastraiṣṭubhaḥ pāṅkto jāgataḥ śākvarastathā | agniṣṭomo raivataśca yathokta iti sañjñitaḥ ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">gāyatryā tripadā yukto yaścoḍupatirucyate | ete somāḥ samākhyātā vedoktairnāmabhiḥ śubhaiḥ ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">sarveṣāmeva caiteṣāmeko vidhirupāsane | sarve tulyaguṇāścaiva vidhānaṃ teṣu vakṣyate ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">ato'nyatamaṃ somamupayuyukṣuḥ sarvopakaraṇaparicārakopetaḥ praśaste deśe trivṛtamāgāraṃ kārayitvā hṛtadoṣaḥ pratisaṃsṛṣṭabhaktaḥ praśasteṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu aṃśumantamādāyādhvarakalpenāhṛtamabhiṣutamabhihutaṃ cāntarāgāre kṛtamaṅgalasvastivācanaḥ somakandaṃ suvarṇasūcyā vidārya payo gṛhṇīyāt sauvarṇe (rājate vā <note place="foot" type="variant" n="2">‘rājate vāṃ’ iti keṣucitpustakeṣu nopalabhyate</note> ) pātre'ñjalimātraṃ, tataḥ sakṛdevopayuñjīta nākhādayan, tata upaspṛśya śeṣamapsvavasādya yamaniyamābhyāmātmānaṃ saṃyojya vāgyato'bhyantarataḥ suhṛdbhirupāsyamāno viharet ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">rasāyanaṃ pītavāṃstu nivāte tanmanāḥ śuciḥ | āsīta tiṣṭhet krāmecca na kathañcana saṃviśet ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">sāyaṃ vā bhuktavānupaśrutaśāntiḥ kuśaśayyāyāṃ kṛṣṇājinottarāyāṃ suhṛdbhirupāsyamānaḥ śayīta, tṛṣito vā śītodakamātrāṃ pibet (aśanāyito <note place="foot" type="variant" n="3">‘aśanāyito vā kṣīraṃ’ iti keṣucitpustakeṣu nopalabhyate</note> vā kṣāraṃ); tataḥ prātarutthāyopaśrutaśāntiḥ kṛtamaṅgalo gāṃ spṛṣṭvā tathaivāsīta, tasya jīrṇe some chardirutpadyate, tataḥ śoṇitāktaṃ kṛmivyāmiśraṃ charditavate sāyaṃ śṛtaśītaṃ kṣīraṃ vitaret; tatastṛtīye'hani kṛmivyāmiśramatisāryate, sa tenāniṣṭapratigrahabhuktaprabhṛtibhirviśeṣairvinirmuktaḥ śuddhatanurbhavati, tataḥ sāyaṃ snātāya pūrvavadeva kṣīraṃ vitaret, kṣaumavastrāstṛtāyāṃ cainaṃ śayyāyāṃ śāyayet; tataścaturthe'hani tasya śvayathurutpadyate, tataḥ sarvāṅgebhyaḥ kṛmayo niṣkrāmanti, tadahaśca śayyāyāṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘pāṃśuśayyāyāṃ’ iti pā.</note> pāṃśubhiravakīryamāṇaḥ śayīta, tataḥ sāyaṃ pūrvavadeva kṣīraṃ vitaret; evaṃ pañcamaṣaṣṭhayordivasayorvarteta, kevalamubhayakālamasmai kṣīraṃ vitaret; tataḥ saptame'hani nirmāṃsastvagasthibhūtaḥ kevalaṃ somaparigrahādevocchvasiti, tadahaśca kṣīreṇa sukhoṣṇena pariṣicya tilamadhukacandanānuliptadehaṃ payaḥ pāyayet; tato'ṣṭame'hani prātareva kṣīrapariṣiktaṃ candanapradigdhagātraṃ payaḥ pāyayitvā pāṃśuśayyāṃ samutsṛjya kṣaumavastrāstṛtāyāṃ śayyāyāṃ śāyayet, tato'sya māṃsamāpyāyyate, tvak cāvadalati, dantanakharomāṇi cāsya patanti, tasya navamadivasāt prabhṛtyaṇutailābhyaṅgaḥ somavalkakaṣāyapariṣekaḥ; tato daśame'hanyetadeva vitaret, tato'sya tvak sthiratāmupaiti; evamekādaśadvādaśayorvarteta; tatastrayodaśāt prabhṛti somavalkakaṣāyapariṣekaḥ, evamāṣoḍaśādvarteta; tataḥ saptadaśāṣṭādaśayordivasayordaśanā jāyante śikhariṇaḥ snigdhavajravaidūryasphaṭikaprakāśāḥ samāḥ sthirāḥ sahiṣṇavaḥ, tadā prabhṛti cānavaiḥ śālitaṇḍulaiḥ kṣīrayavāgūmupaseveta yāvat pañcarviśatiriti; tato'smai dadyācchālyodanaṃ mṛdūbhayakālaṃ payasā, tato'sya nakhā jāyante vidrumendragopakataruṇādityaprakāśāḥ, sthirāḥ snigdhā lakṣaṇasampannāḥ keśāśca sūkṣmā jāyante, tvak ca nīlotpalātasīpuṣpavaidūryaprakāśā; ūrdhvaṃ ca māsāt keśān vāpayet, vāpayitvā cośīracandanakṛṣṇatilakalkaiḥ śiraḥ pradihyāt payasā vā snāpayet; tato'syānantaraṃ saptarātrāt keśā jāyante bhramarāñjananibhāḥ kuñcitāḥ sthirāḥ snigdhāḥ; tatastrirātrāt <note place="foot" type="variant" n="5">‘tato gate māse sapañcarātre’ iti pā.</note> prathamāvasathaparisarānniṣkramya muhūrtaṃ sthitvā punarevāntaḥ praviśet, tato'sya balātailamabhyaṅgārthe'vacāryaṃ, yavapiṣṭamudvartanārthe, sukhoṣṇaṃ ca payaḥ pariṣekārthe, ajakarṇakaṣāyamutsādanārthe, sośīraṃ kūpodakaṃ snānārthe, candanamanulepārthe, āmalakarasavimiśrāścāsya yūṣasūpavikalpāḥ, kṣīramadhukasiddhaṃ ca kṛṣṇatilamavacāraṇārthe, evaṃ daśarātraṃ; tato'nyaddaśarātraṃ dvitīye parisare varteta; tatastṛtīye parisare sthirīkurvannātmānamanyaddaśarātramāsīta, kiñcidātapapavanān vā seveta, punaścāntaḥ praviśet, na cātmānamādarśe'psu vā nirīkṣeta rūpaśālitvāt; tato'nyaddaśarātraṃ krodhādīn pariharet <note place="foot" type="variant" n="6">‘pariharet| anyadekaviṃśatirātraprayogavikalpaḥ| evaṃ sarveṣāmupayogaḥ’ iti pā.</note>, evaṃ sarveṣāmupayogavikalpaḥ | viśeṣatastu vallīpratānakṣupakādayaḥ somā brāhmaṇakṣatriyavaiśyairbhakṣayitavyāḥ | teṣāṃ tu pramāṇamardhacatuṣkamuṣṭayaḥ ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">aṃśumantaṃ sauvarṇe pātre'bhiṣuṇuyāt, candramasaṃ rājate; tāvupayujyāṣṭaguṇamaiśvaryamavāpyeśānaṃ devamanupraviśati, śeṣāṃstu tāmramaye mṛnmaye vā rohite vā carmaṇi vitate; śūdravarjaṃ tribhirvarṇaiḥ somā upayoktavyāḥ | tataścaturthe māse paurṇamāsyāṃ śucau deśe brāhmaṇānarcayitvā kṛtamaṅgalo niṣkramya yathoktaṃ vrajediti ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">oṣadhīnāṃ patiṃ somamupayujya vicakṣaṇaḥ | daśavarṣasahasrāṇi navāṃ dhārayate tanum ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">nāgnirna toyaṃ na viṣaṃ na śastraṃ nāstrameva ca | tasyālamāyuḥkṣapaṇe samarthāni bhavanti hi ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">bhadrāṇāṃ ṣaṣṭivarṣāṇāṃ prasrutānāmanekadhā | kuñjarāṇāṃ sahasrasya balaṃ samadhigacchati ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">kṣīrodaṃ śakrasadanamuttarāṃśca kurūnapi | yatrecchati sa gantuṃ vā tatrāpratihatā gatiḥ ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">kandarpa iva rūpeṇa kāntyā candra ivāparaḥ | prahlādayati bhūtānāṃ manāṃsi sa mahādyutiḥ ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">sāṅgopāṅgāṃśca nikhilān vedān vindati tattvataḥ | caratyamoghasaṅkalpo devavaccākhilaṃ jagat ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">sarveṣāmeva somānāṃ patrāṇi daśa pañca ca | tāni śukle ca kṛṣṇe ca jāyante nipatanti ca ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">ekaikaṃ jāyate patraṃ somasyāharahastadā | śuklasya paurṇamāsyāṃ tu bhavet pañcadaśacchadaḥ ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">śīryate patramekaikaṃ divase divase punaḥ | kṛṣṇapakṣakṣaye cāpi latā bhavati kevalā ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">aṃśumānājyagandhastu kandavān rajataprabhaḥ | kadalyākārakandastu muñjavāṃllaśunacchadaḥ ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">candramāḥ kanakābhāso jale carati sarvadā | garuḍāhṛtanāmā ca śvetākṣaścāpi pāṇḍurau ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">sarpanirmokasadṛśau tau vṛkṣāgrāvalambinau | tathā'nye <note place="foot" type="variant" n="10">‘tathā'nte’ iti pā.</note> maṇḍalaiścitraiścitritā iva bhānti te ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">sarva eva tu vijñeyāḥ somāḥ pañcadaśacchadāḥ | kṣīrakandalatāvantaḥ patrairnānāvidhaiḥ smṛtāḥ ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">himavatyarbude sahye mahendre malaye tathā | śrīparvate devagirau girau devasahe tathā ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">pāriyātre ca vindhye ca devasunde hade tathā | uttareṇa vitastāyāḥ pravṛddhā ye mahīdharāḥ ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">pañca teṣāmadho madhye sindhunāmā mahānadaḥ | haṭhavat plavate tatra candramāḥ somasattamaḥ ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">tasyoddeśeṣu cāpyasti muñjavānaṃśumānapi | kāśmīreṣu saro divyaṃ nāmnā kṣudrakamānasam ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">gāyatrastraiṣṭubhaḥ pāṅkto jāgataḥ śākvarastathā <note place="foot" type="variant" n="11">‘śāṅkarastathā’ iti pā.</note>| atra santyapare cāpi somāḥ somasamaprabhāḥ ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">yaiścātra mandabhāgyaiste bhiṣajaścāpamānitāḥ | na tān paśyantyadharmiṣṭhāḥ kṛtaghnāścāpi mānavāḥ | bheṣajadveṣiṇaścāpi brāhmaṇadveṣiṇastathā ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne svabhāvavyādhipratiṣedhanīyaṃ rasāyanacikitsitaṃ nāmaikonatriṃśo'dhyāyaḥ ||29||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="30" xml:id="su.4.30">
          <head>nivṛttasaṃtāpīyarasāyanam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto nivṛttasantāpīyaṃ rasāyanaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘rasāyanacikitsitaṃ’ iti pā.</note> vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">yathā nivṛttasantāpā modante divi devatāḥ | tathauṣadhīrimāḥ prāpya modante bhuvi mānavāḥ ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">atha khalu sapta puruṣā rasāyanaṃ nopayuñjīran; tadyathā- anātmavānalaso daridraḥ pramādī vyasanī pāpakṛd bheṣajāpamānī ceti | saptabhireva kāraṇairna sampadyate; tadyathā- ajñānādanārambhādasthiracittatvāddāridryādanāyattatvādadharmādauṣadhālābhācceti <note place="foot" type="variant" n="2">‘…danāyatanādanāyāsādau...’ iti pā.</note>||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">athauṣadhīrvyākhyāsyāmaḥ- tatrājagarī, śvetakāpotī, kṛṣṇakāpotī, gonasī, vārāhī, kanyā, chatrā, aticchatrā, kareṇuḥ, ajā, cakrakā, ādityaparṇī, brahmasuvarcalā, śrāvaṇī, mahāśrāvaṇī, golomī, ajalomī, mahāvegavatī, cetyaṣṭādaśa somasamavīryā mahauṣadhayo vyākhyātāḥ | tāsāṃ somavat kriyāśīḥstutayaḥ śāstre'bhihitāḥ | tāsāmāgāre'bhihutānāṃ yāḥ kṣīravatyastāsāṃ kṣīrakuḍavaṃ sakṛdevopayuñjīta <note place="foot" type="variant" n="3">‘tāsāmabhihutānāṃ yāḥ kṣīravatyastāsāṃ kṣīrakuḍavamāgāre sakṛdevopayuñjīta’ iti pā.</note>, yāstvakṣīrā mūlavatyastāsāṃ pradeśinīpramāṇāni trīṇi kāṇḍāni pramāṇamupayoge, śvetakāpotī samūlapatrā <note place="foot" type="variant" n="4">‘samūlaphalavṛntā’ iti pā.</note> bhakṣayitavyā, gonasyajagarīkṛṣṇakāpotīnāṃ sanakhamuṣṭiṃ khaṇḍaśaḥ kalpayitvā kṣīreṇa vipācya parisrāvyābhighāritamabhihutaṃ ca sakṛdevopayuñjīta, cakrakāyāḥ payaḥ sakṛdeva, brahmasuvarcalā saptarātramupayoktavyā bhakṣyakalpena, śeṣāṇāṃ pañca pañca palāni kṣīrāḍhakakvathitāni prasthe'vaśiṣṭe'vatārya parisrāvya sakṛdevopayuñjīta | somavadāhāravihārau vyākhyātau, kevalaṃ navanītamabhyaṅgārthe, śeṣaṃ somavadānirgamāditi ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">bhavanti cātra- yuvānaṃ siṃhavikrāntaṃ kāntaṃ śrutanigādinam | kuryuretāḥ krameṇaiva dvisahasrāyuṣaṃ naram ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">aṅgadī kuṇḍalī maulī divyasrakcandanāmbaraḥ | caratyamoghasaṅkalpo nabhasyambudadurgame ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">vrajanti pakṣiṇo yena jalalambāśca toyadāḥ | gatiḥ sauṣadhisiddhasya somasiddhe gatiḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘somasiddhagatiḥ’ iti pā.</note> parā ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">atha vakṣyāmi vijñānamauṣadhīnāṃ pṛthak pṛthak | maṇḍalaiḥ kapilaiścitraiḥ sarpābhā pañcaparṇinī ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">pañcāratnipramāṇā ca vijñeyā'jagarī budhaiḥ | niṣpatrā kanakābhāsā mūle dvyaṅgulasammitā ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">sarpākārā lohitāntā śvetakāpotirucyate | dviparṇinīṃ mūlabhavāmaruṇāṃ kṛṣṇamaṇḍalām ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">dvyaratnimātrāṃ jānīyādgonasīṃ gonasākṛtim | sakṣīrāṃ romaśāṃ mṛdvīṃ rasenekṣurasopamām ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">evaṃrūparasāṃ cāpi kṛṣṇakāpotimādiśet | kṛṣṇasarpasvarūpeṇa vārāhī kandasambhavā ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">ekapatrā mahāvīryā bhinnāñjanasamaprabhā | chatrāticchatrake vidyādrakṣoghne kandasambhave ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">jarāmṛtyunivāriṇyau śvetakāpotisaṃsthite | kāntairdvādaśabhiḥ patrairmayūrāṅgaruhopamaiḥ ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">kandajā kāñcanakṣīrī kanyā nāma mahauṣadhī | kareṇuḥ subahukṣīrā kandena gajarūpiṇī ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">hastikarṇapalāśasya tulyaparṇā dviparṇinī | ajāstanābhakandā tu sakṣīrā kṣuparūpiṇī ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">ajā mahauṣadhī jñeyā śaṅkhakundendupāṇḍurā | śvetāṃ vicitrakusumāṃ kākādanyā samāṃ kṣupām ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">cakrakāmoṣadhīṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘takrakāṃ’ iti ‘nakrakāṃ’ iti ca pā.</note> vidyājjarāmṛtyunivāriṇīm | mūlinī pañcabhiḥ patraiḥ suraktāṃśukakomalaiḥ ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">ādityaparṇinī jñeyā sadā''dityānuvartinī | kanakābhā jalānteṣu sarvataḥ parisarpati ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">sakṣīrā padminīprakhyā devī brahmasuvarcalā | aratnimātrakṣupakā patraidrvyaṅgulasammitaiḥ ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">puṣpairnīlotpalākāraiḥ phalaiścāñjanasannibhaiḥ | śrāvaṇī mahatī jñeyā kanakābhā payasvinī ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">śrāvaṇī pāṇḍurābhāsā mahāśrāvaṇilakṣaṇā | golomī cājalomī ca romaśe kandasambhave ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">haṃsapādīva vicchinnaiḥ patrairmūlasamudbhavaiḥ | athavā śaṅkhapuṣpyā ca samānā sarvarūpataḥ ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">vegena mahatā''viṣṭā sarpanirmokasannibhā | eṣā vegavatī nāma jāyate hyambudakṣaye ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">saptādau sarparūpiṇyo hyauṣadhyo yāḥ prakīrtitāḥ | tāsāmuddharaṇaṃ kāryaṃ mantreṇānena sarvadā ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">mahendrarāmakṛṣṇānāṃ brāhmaṇānāṃ gavāmapi | tapasā tejasā vā'pi praśāmyadhvaṃ śivāya vai ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">mantreṇānena matimān sarvā evābhimantrayet | aśraddadhānairalasaiḥ kṛtaghnaiḥ pāpakarmabhiḥ ||28||</seg> naivāsādayituṃ śakyāḥ somāḥ somasamāstathā |29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">pītāvaśeṣamamṛtaṃ devairbrahmapurogamaiḥ ||29||</seg> nihitaṃ somavīryāsu some cāpyoṣadhīpatau |30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">devasunde hradavare tathā sindhau mahānade ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">dṛśyate ca jalānteṣu medhyā brahmasuvarcalā | ādityaparṇinī jñeyā tathaiva himasaṅkṣaye ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">dṛśyate'jagarī nityaṃ gonasī cāmbudāgame | kāśmīreṣu saro divyaṃ nāmnā kṣudrakamānasam ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">kareṇustatra kanyā ca chatrāticchatrake tathā | golomī cājalomī ca mahatī śrāvaṇī tathā ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">vasante kṛṣṇasarpākhyā gonasī ca pradṛśyate | kauśikīṃ saritaṃ tīrtvā sañjayantyāstu pūrvataḥ ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">kṣitipradeśo valmīkairācito yojanatrayam | vijñeyā tatra kāpotī śvetā valmīkamūrdhasu ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">malaye nalasetau ca vegavatyauṣadhī dhruvā | kārtikyāṃ paurṇamāsyāṃ ca bhakṣayettāmupoṣitaḥ <note place="foot" type="variant" n="11">‘dṛśyate nātra saṃśayaḥ’ iti pā.</note>||36||</seg> <seg type="unit" n="37">somavaccātra varteta phalaṃ tāvacca kīrtitam | sarvā viceyāstvoṣadhyaḥ somāścāpyarbude girau ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">sa śṛṅgairdevacaritairambudānīkabhedibhiḥ | vyāptastīrthaiśca vikhyātaiḥ siddharṣisurasevitaiḥ ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">guhābhirbhīmarūpābhiḥ siṃhonnāditakukṣibhiḥ | gajāloḍitatoyābhirāpagābhiḥ samantataḥ | vividhairdhātubhiścitraiḥ sarvatraivopaśobhitaḥ ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">nadīṣu śaileṣu saraḥsu cāpi puṇyeṣvaraṇyeṣu tathā''śrameṣu | sarvatra sarvāḥ parimārgitavyāḥ sarvatra bhūmirhi vasūni dhatte ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne nivṛttasantāpīyaṃ rasāyanaṃ nāma triṃśo'dhyāyaḥ ||30||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="31" xml:id="su.4.31">
          <head>snehopayaugikacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ snehopayaugikacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">snehasāro'yaṃ puruṣaḥ, prāṇāśca snehabhūyiṣṭhāḥ snehasādhyāśca bhavanti | sneho hi pānānuvāsanamastiṣkaśirobastyuttarabastinasyakarṇapūraṇagātrābhyaṅgabhojaneṣūpayojyaḥ ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatra dviyoniścaturvikalpo'bhihitaḥ snehaḥ snehaguṇāśca | tatra jaṅgamebhyo gavyaṃ ghṛtaṃ pradhānaṃ, sthāvarebhyastilatailaṃ pradhānamiti ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">ata ūrdhvaṃ yathāprayojanaṃ yathāpradhānaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘yathāvidhānaṃ’ iti pā.</note> ca sthāvarasnehānupadekṣyāmaḥ- tatra tilvakairaṇḍakośāmradantīdravantīsaptalāśaṅkhinīpalāśaviṣāṇikāgavākṣīkampillakaśampākanīlinīsnehā virecayanti, jīmūtakakuṭajakṛtavedhanekṣvākudhāmārgavamadanasnehā vāmayanti, viḍaṅgakharamañjarīmadhuśigrusūryavallīpīlusiddhārthakajyotiṣmatīsnehāḥ śiro virecayanti, karañjapūtīkakṛtamālamātuluṅgeṅgudīkirātatiktakasnehā duṣṭavraṇeṣūpayujyante, tuvarakakapitthakampillakabhallātakapaṭolasnehā mahāvyādhiṣu, trapusairvārukakarkārukatumbīkūṣmāṇḍasnehā mūtrasaṅgeṣu, kapotavaṅkāvalgujaharītakīsnehāḥ śarkarāśmarīṣu, kusumbhasarṣapātasīpicumardātimuktakabhāṇḍīkaṭutumbīkaṭabhīsnehāḥ prameheṣu, tālanārikelapanasamocapriyālabilvamadhūkaśleṣmātakāmrātakaphalasnehāḥ pittasaṃsṛṣṭe vāyau, bibhītakabhallātakapiṇḍītakasnehāḥ kṛṣṇīkaraṇe, śravaṇakaṅgukaṭuṇṭukasnehāḥ pāṇḍūkaraṇe, saralapītadāruśiṃśapāgurusārasnehā dadrukuṣṭhakiṭibheṣu, sarva eva snehā vātamupaghnanti, tailaguṇāśca samāsena vyākhyātāḥ ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">ata ūrdhvaṃ kaṣāyasnehapākakramamupadekṣyāmaḥ | tatra kecidāhuḥ- tvakpatraphalamūlādīnāṃ bhāgastaccaturguṇaṃ jalaṃ caturbhāgāvaśeṣaṃ niṣkvāthyāpaharedityeṣa kaṣāyapākakalpaḥ; snehaprasṛteṣu ṣaṭsu caturguṇaṃ dravamāvāpya caturaścākṣasamān bheṣajapiṇḍānityeṣa <note place="foot" type="variant" n="4">‘piṣṭabheṣajapiṇḍān’ iti pā.</note> snehapākakalpaḥ | etattu na samyak; kasmāt? āgamāsiddhatvāt ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">palakuḍavādīnāmato mānaṃ tu vyākhyāsyāmaḥ- tatra dvādaśa dhānyamāṣā madhyamāḥ suvarṇamāṣakaḥ, te ṣoḍaśa suvarṇam; athavā madhyamaniṣpāvā ekonaviṃśatirdharaṇaṃ, tānyardhatṛtīyāni karṣaḥ; tataścordhvaṃ caturguṇamabhivardhayantaḥ palakuḍavaprasthāḍhakadroṇā ityabhiniṣpadyante, tulā punaḥ palaśataṃ, tāḥ punarviṃśatirbhāraḥ; śuṣkāṇāmidaṃ mānam, ārdradravāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘ārdrāṇāṃ’ iti pā.</note> ca dviguṇamiti ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tatrānyatamaparimāṇasammitānāṃ yathāyogaṃ tvakpatraphalamūlādīnāmātapapariśoṣitānāṃ chedyāni khaṇḍaśaśchedayitvā bhedyānyaṇuśo bhedayitvā'vakuṭyāṣṭaguṇena ṣoḍaśaguṇena vā'mbhasā'bhiṣicya sthālyāṃ caturbhāgāvaśiṣṭaṃ kvāthayitvā'paharedityeṣa kaṣāyapākakalpaḥ | snehāccaturguṇo dravaḥ, snehacaturthāṃśo bheṣajakalkaḥ, tadaikadhyaṃ saṃsṛjya vipacedityeṣa snehapākakalpaḥ | athavā tatrodakadroṇe tvakpatraphalamūlādīnāṃ tulāmāvāpya caturbhāgāvaśiṣṭaṃ niṣkvāthyāpaharedityeṣa kaṣāyapākakalpaḥ; snehakuḍave bheṣajapalaṃ piṣṭaṃ kalkaṃ caturguṇaṃ dravamāvāpya vipacedityeṣa snehapākakalpaḥ ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">bhavataścātra- snehabheṣajatoyānāṃ pramāṇaṃ yatra neritam | tatrāyaṃ vidhirāstheyo nirdiṣṭe tadvadeva tu ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">anukte dravakārye tu sarvatra salilaṃ matam | kalkakvāthāvanirdeśe gaṇāttasmāt prayojayet ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">ata ūrdhvaṃ snehapākakramamupadekṣyāmaḥ | sa tu trividhaḥ; tadyathā- mṛduḥ, madhyamaḥ, khara iti | tatra snehauṣadhivivekamātraṃ yatra bheṣajaṃ sa mṛduriti, madhūcchiṣṭamiva viśadamavilepi yatra bheṣajaṃ sa madhyamaḥ, kṛṣṇamavasannamīṣadviśadaṃ cikkaṇaṃ ca yatra bheṣajaṃ sa khara iti; ata ūrdhvaṃ dagdhasneho bhavati, taṃ punaḥ sādhu sādhayet | tatra pānābhyavahārayormṛduḥ, nasyābhyaṅgayormadhyamaḥ, bastikarṇapūraṇayostu khara iti ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">bhavataścātra- śabdasyoparame prāpte phenasyopaśame tathā | gandhavarṇarasādīnāṃ sampattau siddhimādiśet ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">ghṛtasyaivaṃ vipakvasya jānīyāt kuśalo bhiṣak | pheno'timātraṃ tailasya śeṣaṃ ghṛtavadādiśet ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">ata ūrdhvaṃ snehapānakramamupadekṣyāmaḥ- atha khalu laghukoṣṭhāyāturāya kṛtamaṅgalasvastivācanāyodayagiriśikharasaṃsthite prataptakanakanikarapītalohite savitari yathābalaṃ tailasya ghṛtasya vā mātrāṃ pātuṃ prayacchet | pītamātre coṣṇodakenopaspṛśya sopānatko yathāsukhaṃ viharet ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">rūkṣakṣataviṣārtānāṃ vātapittavikāriṇām | hīnamedhāsmṛtīnāṃ ca sarpiḥpānaṃ praśasyate ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">kṛmikoṣṭhānilāviṣṭāḥ pravṛddhakaphamedasaḥ | pibeyustailasātmyāśca tailaṃ dārḍhyārthinaśca ye ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">vyāyāmakarśitāḥ śuṣkaretoraktā mahārujaḥ | mahāgnimārutaprāṇā vasāyogyā narāḥ smṛtāḥ ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">krūrāśayāḥ kleśasahā vātārtā dīptavahnayaḥ | majjānamāpnuyuḥ sarve sarpirvā svauṣadhānvitam ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">kevalaṃ paittike sarpirvātike lavaṇānvitam | deyaṃ bahukaphe cāpi vyoṣakṣārasamāyutam ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">doṣāṇāmalpabhūyastvaṃ saṃsargaṃ samavekṣya ca | yuñjyāttriṣaṣṭidhābhinnaiḥ samāsavyāsato rasaiḥ ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">snehasātmyaḥ kleśasahaḥ kāle nātyuṣṇaśītale | acchameva pibet snehamacchapānaṃ hi pūjitam ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">śītakāle divā snehamuṣṇakāle pibenniśi | vātapittādhiko rātrau vātaśleṣmādhiko divā ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">vātapittādhikasyoṣṇe tṛṇmūrcchonmādakārakaḥ | śīte vātakaphārtasya gauravāruciśūlakṛt ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">snehapītasya cettṛṣṇā pibeduṣṇodakaṃ naraḥ | evaṃ cānupaśāmyantyāṃ snehamuṣṇāmbunā vamet ||24||</seg> dihyācchītaiḥ śiraḥ śītaṃ toyaṃ cāpyavagāhayet |25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">yā mātrā parijīryeta caturbhāgagate'hani ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">sā mātrā dīpayatyagnimalpadoṣe ca pūjitā | yā mātrā parijīryeta tathā'rdhadivase gate ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">sā vṛṣyā bṛṃhaṇī yā ca madhyadoṣe ca pūjitā | yā mātrā parijīryeta caturbhāgāvaśeṣite ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">snehanīyā ca sā mātrā bahudoṣe ca pūjitā | yā mātrā parijīryettu tathā pariṇate'hani ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">glānimūrcchāmadān hitvā sā mātrā pūjitā bhavet ahorātrādasanduṣṭā yā mātrā parījīryati ||29||</seg> sā tu kuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśinī |30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">yathāgni prathamāṃ mātrāṃ pāyayeta vicakṣaṇaḥ ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">pīto hyatibahuḥ sneho janayet prāṇasaṃśayam | mithyācārādbahutvādvā yasya sneho na jīryati ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">viṣṭabhya cāpi jīryettaṃ vāriṇoṣṇena vāmayet | tataḥ snehaṃ punardadyāllaghukoṣṭhāya dehine | jīrṇājīrṇaviśaṅkāyāṃ snehasyoṣṇodakaṃ pibet ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">tenodgāro bhavecchuddho bhaktaṃ prati rucistathā | syuḥ pacyamāne tṛḍdāhabhramasādāratiklamāḥ ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">pariṣicyādbhiruṣṇābhirjīrṇasnehaṃ tato naram | yavāgūṃ pāyayeccoṣṇāṃ kāmaṃ klinnālpataṇḍulām ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">deyau yūṣarasau vā'pi sugandhī snehavarjitau | kṛtau vā'tyalpasarpiṣkau vilepī vā <note place="foot" type="variant" n="12">‘yavāgūrvā’ iti pā.</note> vidhīyate ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">pibettryahaṃ caturahaṃ pañcāhaṃ ṣaḍahaṃ tathā | saptarātrāt paraṃ snehaḥ sātmyībhavati sevitaḥ ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">sukumāraṃ kṛśaṃ vṛddhaṃ śiśuṃ snehadviṣaṃ tathā | tṛṣṇārtamuṣṇakāle ca saha bhaktena pāyayet ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">pippalyo lavaṇaṃ snehāścatvāro dadhimastukaḥ | pītamaikadhyametaddhi sadyaḥsnehanamucyate ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">bhṛṣṭā māṃsarase snigdhā yavāgūḥ sūpakalpitā | prakṣudrā <note place="foot" type="variant" n="13">‘sakṣudrā’ iti pā.</note> pīyamānā tu sadyaḥsnehanamucyate ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">sarpiṣmatī payaḥsiddhā yavāgūḥ svalpataṇḍulā | sukhoṣṇā sevyamānā tu sadyaḥsnehanamucyate ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">pippalyo lavaṇaṃ sarpistilapiṣṭaṃ varāhajā | vasā ca pītamaikadhyaṃ sadyaḥsnehanamucyate ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">śarkarācūrṇasaṃsṛṣṭe dohanasthe ghṛte tu gām | dugdhvā kṣīraṃ pibedrūkṣaḥ sadyaḥsnehanamucyate ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">yavakolakulatthānāṃ kvātho māgadhikānvitaḥ | payo dadhi surā ceti ghṛtamapyaṣṭamaṃ bhavet <note place="foot" type="variant" n="14">‘yavakolakulatthānāṃ kvātho bhāgatrayānvitaḥ| payodadhisurākṣīraghṛtabhāgaiḥ samanvitaḥ’ iti pā.</note>||43||</seg> <seg type="unit" n="44">siddhametairghṛtaṃ pītaṃ sadyaḥsnehanamuttamam | rājñe rājasamebhyo vā deyametaddhṛtottamam ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">balahīneṣu vṛddheṣu mṛdvagnistrīhatātmasu | alpadoṣeṣu yojyāḥ syurye yogāḥ samyagīritāḥ ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">vivarjayet snehapānamajīrṇī taruṇajvarī <note place="foot" type="variant" n="15">‘codarī jvarī’ iti pā.</note>| durbalo'rocakī sthūlo mūrcchārto madapīḍitaḥ ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">chardyarditaḥ pipāsārtaḥ śrāntaḥ pānaklamānvitaḥ | dattabastirviriktaśca vānto yaścāpi mānavaḥ ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">akāle durdine caiva na ca snehaṃ pibennaraḥ | akāle ca prasūtā strī snehapānaṃ vivarjayet ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">snehapānādbhavantyeṣāṃ nṝṇāṃ nānāvidhā gadāḥ | gadā vā kṛcchratāṃ yānti na sidhyantyathavā punaḥ ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">garbhāśaye'vaśeṣāḥ syū raktakledamalāstataḥ | snehaṃ jahyānniṣeveta pācanaṃ rūkṣameva ca ||50||</seg> daśarātrāttataḥ snehaṃ yathāvadavacārayet |51|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">purīṣaṃ grathitaṃ rūkṣaṃ kṛcchrādannaṃ vipacyate ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">uro vidahate vāyuḥ koṣṭhādupari dhāvati | durvarṇo durbalaścaiva rūkṣo bhavati mānavaḥ ||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">susnigdhā tvagviṭśaithilyaṃ dīpto'gnirmṛdugātratā | glānirlāghavamaṅgānāmadhastāt snehadarśanam | samyaksnigdhasya liṅgāni snehodvegastathaiva ca ||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">bhaktadveṣo mukhasrāvo gudadāhaḥ pravāhikā | purīṣātipravṛttiśca bhṛśasnigdhasya lakṣaṇam ||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">rūkṣasya snehanaṃ snehairatisnigdhasya rūkṣaṇam | śyāmākakoradūṣānnatakrapiṇyākaśaktubhiḥ ||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">dīptāntaragniḥ pariśuddhakoṣṭhaḥ pratyagradhāturbalavarṇayuktaḥ | dṛḍhendriyo mandajaraḥ śatāyuḥ snehopasevī <note place="foot" type="variant" n="16">‘snehopayogī’ iti pā.</note> puruṣo bhavettu ||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">sneho hito durbalavahnidehasandhukṣaṇe vyādhinipīḍitasya | balānvitau bhojanadoṣajātaiḥ pramardituṃ tau sahasā na sādhyau ||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne snehopayaugikacikitsitaṃ nāmaikatriṃśattamo'dhyāyaḥ ||31||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="32" xml:id="su.4.32">
          <head>svedāvacāraṇīyacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ svedāvacāraṇīyaṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">caturvidhaḥ svedaḥ; tadyathā- tāpasveda, ūṣmasveda, upanāhasvedo, dravasveda iti; atra sarvasvedavikalpāvarodhaḥ ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatra tāpasvedaḥ pāṇikāṃsyakandukakapālavālukāvastraiḥ prayujyate, śayānasya cāṅgatāpo bahuśaḥ khādirāṅgārairiti <note place="foot" type="variant" n="1">‘khādirāṅgārataptaiḥ’ iti pā.</note>||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">ūṣmasvedastu kapālapāṣāṇeṣṭakālohapiṇḍānagnivarṇānadbhirāsiñcedamladravyairvā, tairārdrālaktakapariveṣṭitairaṅgapradeśaṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘ārdrālaktakapariveṣṭitamaṅgapradeśaṃ’ iti pā.</note> svedayet | māṃsarasapayodadhisnehadhānyāmlavātaharapatrabhaṅgakvāthapūrṇāṃ vā kumbhīmanutaptāṃ prāvṛtyoṣmāṇaṃ gṛhṇīyāt | pārśvacchidreṇa vā kumbhenādhomukhena tasyā mukhamabhisandhāya tasmiñchidre hastiśuṇḍākārāṃ nāḍīṃ praṇidhāya taṃ svedayet ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">sukhopaviṣṭaṃ svabhyaktaṃ guruprāvaraṇāvṛtam | hastiśuṇḍikayā nāḍyā svedayedvātarogiṇam | sukhā sarvāṅgagā hyeṣā na ca kliśnāti mānavam ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">vyāmārdhamātrā trirvakrā hastihastasamākṛtiḥ | svedanārthe hitā nāḍī kailiñjī hastiśuṇḍikā ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">puruṣāyāmamātrāṃ ca bhūmimutkīrya khādiraiḥ | kāṣṭhairdagdhvā tathā''bhyukṣya kṣīradhānyāmlavāribhiḥ ||8||</seg> patrabhaṅgairavacchādya śayānaṃ svedayettataḥ |9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">pūrvavat svedayeddagdhvā bhasmāpohyāpi vā śilām ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">pūrvavat kuṭīṃ vā caturdvārāṃ kṛtvā tasyāmupaviṣṭasyāntaścaturdvāre'ṅgārānupasandhāya taṃ svedayet ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">kośadhānyāni <note place="foot" type="variant" n="3">‘dhānyāni’ iti pā.</note> vā samyagupasvedyāstīrya kiliñje'nyasmin vā tatpratirūpake śayānaṃ prāvṛtya svedayet; evaṃ pāṃśugośakṛttuṣabusapalāloṣmabhiḥ svedayet ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">upanāhasvedastu vātaharamūlakalkairamlapiṣṭairlavaṇapragāḍhaiḥ susnigdhaiḥ sukhoṣṇaiḥ pradihya svedayet | evaṃ kākolyādibhirelādibhiḥ surasādibhistilātasīsarṣapakalkaiḥ kṛśarāpāyasotkārikābhirveśavāraiḥ sālvaṇairvā tanuvastrāvanaddhaiḥ svedayet ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">dravasvedastu vātaharadravyakvāthapūrṇe koṣṇakaṭāhe <note place="foot" type="variant" n="4">‘koṣṭhe kaṭāhe’ iti pā.</note> droṇyāṃ vā'vagāhya svedayet, evaṃ payomāṃsarasayūṣatailadhānyāmlaghṛtavasāmūtreṣvavagāheta; etaireva sukhoṣṇaiḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘etaireva sukhoṣṇairvā pariṣiñcet’ iti pā.</note> kaṣāyaiśca pariṣiñcediti ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">tatra tāpoṣmasvedau viśeṣataḥ śleṣmaghnau, upanāhasvedo vātaghnaḥ, anyatarasmin pittasaṃsṛṣṭe dravasveda iti ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">kaphamedonvite vāyau nivātātapaguruprāvaraṇaniyuddhādhvavyāyāmabhāraharaṇāmarṣaiḥ svedamutpādayediti ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">bhavanti cātra- caturvidho yo'bhihito dvidhā svedaḥ prayujyate | sarvasminneva dehe tu dehasyāvayave tathā ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">yeṣāṃ nasyaṃ vidhātavyaṃ bastiścaiva hi dehinām | śodhanīyāśca ye kecit pūrvaṃ svedyāstu te matāḥ ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">paścāt svedyā hṛte śalye mūḍhagarbhā'nupadravā | samyak prajātā kāle yā paścāt svedyā vijānatā ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">svedyaḥ pūrvaṃ ca paścācca bhagandaryarśasastathā | aśmaryā cāturo jantuḥ śeṣāñchāstre pracakṣmahe ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">nānabhyakte nāpi cāsnigdhadehe svedo yojyaḥ svedavidbhiḥ kathañcit | dṛṣṭaṃ loke kāṣṭhamasnigdhamāśu gacchedbhaṅgaṃ svedayogairgṛhītam ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">snehaklinnā dhātusaṃsthāśca doṣāḥ svasthānasthā ye ca mārgeṣu līnāḥ | samyak svedairyojitaiste dravatvaṃ prāptāḥ koṣṭhaṃ śodhanairyāntyaśeṣam <note place="foot" type="variant" n="7">‘yānti dehādaśeṣāt’ iti pā.</note>||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">agnerdīptiṃ mārdavaṃ tvakprasādaṃ bhaktaśraddhāṃ srotasāṃ nirmalatvam | kuryāt svedo hanti nidrāṃ satandrāṃ sandhīn stabdhāṃśceṣṭayedāśu yuktaḥ ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">svedāsrāvo vyādhihānirlaghutvaṃ śītārthitvaṃ mārdavaṃ cāturasya | samyaksvinne lakṣaṇaṃ prāhuretanmithyāsvinne vyatyayenaitadeva ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">svinne'tyarthaṃ sandhipīḍā vidāhaḥ sphoṭotpattiḥ pittaraktaprakopaḥ | mūrcchā bhrāntirdāhatṛṣṇe klamaśca kuryāttūrṇaṃ tatra śītaṃ vidhānam ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">pāṇḍurmehī pittaraktī kṣayārtaḥ kṣāmo'jīrṇī codarārto <note place="foot" type="variant" n="8">‘kodarātoṃ’ iti pā.</note> viṣārtaḥ | tṛḍcchardyārto garbhiṇī pītamadyo naite <note place="foot" type="variant" n="9">‘svedāsādhyo durbalo bhīrureva’ iti pā.</note> svedyā yaśca martyo'tisārī | svedādeṣāṃ yānti dehā vināśaṃ nosādhyatvaṃ yānti caiṣāṃ vikārāḥ ||25||</seg> svedaiḥ sādhyo durbalo'jīrṇabhaktaḥ syātāṃ ceddvau svedanīyau tatastau |26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">eteṣāṃ svedasādhyā ye vyādhayasteṣu buddhimān | mṛdūn svedān prayuñjīta tathā hṛnmuṣkadṛṣṭiṣu ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">sarvān svedānnivāte ca jīrṇānnasyāvacārayet | snehābhyaktaśarīrasya śītairācchādya cakṣuṣī ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">svidyamānasya ca muhurhṛdayaṃ śītalaiḥ spṛśet | samyaksvinnaṃ vimṛditaṃ snātamuṣṇāmbubhiḥ śanaiḥ ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">svabhyaktaṃ prāvṛtāṅgaṃ ca nivātaśaraṇasthitam | bhojayedanabhiṣyandi sarvaṃ cācāramādiśet ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne svedāvacāraṇīyaṃ cikitsitaṃ nāma dvātriṃśo'dhyāyaḥ ||32||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="33" xml:id="su.4.33">
          <head>vamanavirecanasādhyopadravacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto vamanavirecanasādhyopadravacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">doṣāḥ kṣīṇā bṛṃhayitavyāḥ, kupitāḥ praśamayitavyāḥ, vṛddhā nirhartavyāḥ, samāḥ paripālyā iti siddhāntaḥ ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">prādhānyena vamanavirecane vartete nirharaṇe doṣāṇām | tasmāttayorvidhānamucyamānamupadhāraya ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">athāturaṃ snigdhaṃ svinnamabhiṣyandibhirāhārairanavabaddhadoṣamavalokya śvo vamanaṃ pāyayitā'smīti sambhojayettīkṣṇāgniṃ balavantaṃ bahudoṣaṃ mahāvyādhiparītaṃ vamanasātmyaṃ ca ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">bhavati cātra- peśalairvividhairannairdoṣānutkleśya dehinaḥ | snigdhasvinnāya vamanaṃ dattaṃ samyak pravartate ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">athāparedyuḥ pūrvāhṇe sādhāraṇe kāle vamanadravyakaṣāyakalkacūrṇasnehānāmanyatamasya mātrāṃ pāyayitvā vāmayedyathāyogaṃ koṣṭhaviśeṣamavekṣya; asātmyabībhatsadurgandhadurdarśanāni ca vamanāni vidadhyāt, ato viparītāni virecanāni; tatra sukumāraṃ kṛśaṃ bālaṃ vṛddhaṃ bhīruṃ vā vamanasādhyeṣu vikāreṣu kṣīradadhitakrayavāgūnāmanyatamamākaṇṭhaṃ pāyayet, pītauṣadhaṃ ca pāṇibhiragnitaptaiḥ pratāpyamānaṃ muhūrtamupekṣeta; tasya ca svedaprādurbhāveṇa śithilatāmāpannaṃ svebhyaḥ sthānebhyaḥ pracalitaṃ kukṣimanusṛtaṃ jānīyāt, tataḥ pravṛttahṛllāsaṃ jñātvā jānumātrāsanopaviṣṭamāptairlalāṭe pṛṣṭhe pārśvayoḥ kaṇṭhe ca pāṇibhiḥ suparigṛhītamaṅgulīgandharvahastotpalanālānāmanyatamena kaṇṭhamabhispṛśantaṃ vāmayettāvadyāvat samyagvāntaliṅgānīti ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">bhavataścātra- kaphaprasekaṃ hṛdayāviśuddhiṃ kaṇḍūṃ ca duścharditaliṅgamāhuḥ | pittātiyogaṃ ca visañjñatāṃ ca hṛtkaṇṭhapīḍāmapi cātivānte ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">pitte kaphasyānu sukhaṃ pravṛtte śuddheṣu hṛtkaṇṭhaśiraḥsu cāpi | laghau ca dehe kaphasaṃsrave ca sthite suvāntaṃ puruṣaṃ vyavasyet ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">samyagvāntaṃ cainamabhisamīkṣya snehanavirecanaśamanānāṃ dhūmānāmanyatamaṃ sāmarthyataḥ pāyayitvā''cārikamādiśet ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">bhavanti cātra- tato'parāhṇe śuciśuddhadehamuṣṇābhiradbhiḥ pariṣiktagātram | kulatthamudgāḍhakijāṅgalānāṃ yūṣai rasairvā'pyupabhojayettu ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">kāsopalepasvarabhedanidrātandrāsyadaurgandhyaviṣopasargāḥ | kaphaprasekagrahaṇīpradoṣā na santi jantorvamataḥ kadācit ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">chinne tarau puṣpaphalaprarohā yathā vināśaṃ sahasā vrajanti | tathā hṛte śleṣmaṇi śodhanena tajjā vikārāḥ praśamaṃ prayānti ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">na vāmayettaimirikordhvavātagulmodaraplīhakṛmiśramārtān <note place="foot" type="variant" n="9">‘…vamiśramārtān’ iti pā.</note>| sthūlakṣatakṣīṇakṛśātivṛddhamūtrāturān kevalavātarogān ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">svaropaghātādhyayanaprasaktaduśchardiduḥkoṣṭhatṛḍārtabālān | ūrdhvāsrapittikṣudhitātirūkṣagarbhiṇyudāvartinirūhitāṃśca ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">avamyavamanādrogāḥ kṛcchratāṃ yānti dehinām | asādhyatāṃ vā gacchanti naite vāmyāstataḥ smṛtāḥ ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">ete'pyajīrṇavyathitā vāmyā ye ca viṣāturāḥ | atīva colbaṇakaphāste ca syurmadhukāmbunā ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">vāmyāstu- viṣaśoṣastanyadoṣamandāgnyunmādāpasmāraślīpadārbudavidārikāmedomehagarajvarārucyapacyāmātīsārahṛdroga- cittavibhramavisarpavidradhyajīrṇamukhaprasekahṛllāsaśvāsakāsapīnasapūtīnāsakaṇṭhauṣṭhavaktrapāka- karṇasrāvādhijihvopajihvikāgalaśuṇḍikādhaḥśoṇitapittinaḥ kaphasthānajeṣu vikāreṣvanye ca kaphavyādhiparītā iti ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">virecanamapi snigdhasvinnāya vāntāya ca deyam; avāntasya hi samyagvirīktasyāpi sato'dhaḥ srastaḥ śleṣmā grahaṇīṃ chādayati, gauravamāpādayati, pravāhikāṃ vā janayati ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">athāturaṃ śvo virecanaṃ pāyayitā'smīti pūrvāhṇe laghu bhojayet, phalāmlamuṣṇodakaṃ cainamanupāyayet | athāpare'hani vigataśleṣmadhātumāturopakramaṇīyādavekṣyāturamathāsmai auṣadhamātrāṃ pātuṃ prayacchet ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">tatra mṛduḥ, krūro, madhyama iti trividhaḥ koṣṭho bhavati | tatra bahupitto mṛduḥ, sa dugdhenāpi viricyate; bahuvātaśleṣmā krūraḥ, sa durvirecyaḥ; samadoṣo madhyamaḥ, sa sādhāraṇa iti | tatra mṛdau mātrā mṛdvī, tīkṣṇā krūre, madhye madhyā kartavyeti | pītauṣadhaśca tanmanāḥ śayyābhyāśe virecyate ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">virecanaṃ pītavāṃstu na vegān dhārayedbudhaḥ | nivātaśāyī śītāmbu na spṛśenna pravāhayet ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">yathā ca vamane prasekauṣadhakaphapittānilāḥ krameṇa gacchanti, evaṃ virecane mūtrapurīṣapittauṣadhakaphā iti ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">bhavanti cātra- hṛtkukṣyaśuddhiḥ paridāhakaṇḍūviṇmūtrasaṅgāśca na sadvirikte | mūrcchāgudabhraṃśakaphātiyogāḥ śūlodgamaścātiviriktaliṅgam ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">gateṣu doṣeṣu kaphānviteṣu nābhyā <note place="foot" type="variant" n="10">‘glānyā’ iti pā.</note> laghutve manasaśca tuṣṭau | gate'nile cāpyanulomabhāvaṃ samyagviriktaṃ manujaṃ vyavasyet ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">mandāgnimakṣīṇamasadvirīktaṃ na pāyayetāhani tatra peyām | kṣīṇaṃ tṛṣārtaṃ suvirecitaṃ ca tanvīṃ sukhoṣṇāṃ laghu pāyayecca ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">buddheḥ prasādaṃ balamindriyāṇāṃ dhātusthiratvaṃ balamagnidīptim | cirācca pākaṃ vayasaḥ karoti virecanaṃ samyagupāsyamānam ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">yathaudakānāmudake'panīte carasthirāṇāṃ bhavati praṇāśaḥ | pitte hṛte tvevamupadravāṇāṃ pittātmakānāṃ bhavati praṇāśaḥ ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">mandāgnyatisnehitabālavṛddhasthūlāḥ kṣatakṣīṇabhayopataptāḥ | śrāntastṛṣārto'parijīrṇabhakto garbhiṇyadho gacchati yasya cāsṛk ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">navapraviśyāyamadātyayī ca navajvarī yā ca navaprasṛtā | śalyārditāścāpyavirecanīyāḥ snehādibhirye tvanupaskṛtāśca ||30||</seg> atyarthapittābhiparītadehān virecayettānapi mandamandam |31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">virecanairyānti narā vināśamajñaprayuktairavirecanīyāḥ ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">virecyāstu- jvaragarārucyarśo'rbudodaragranthividgādhipāṇḍurogāpasmārahṛdrogavātaraktabhagandaracchardiyonirogavisarpa- gulmapakvāśayarugvibandhavisūcikālasakamūtrāghātakuṣṭhavisphoṭakapramehānāhaplīhaśophavṛddhiśastrakṣatakṣārāgnidagdha- duṣṭavraṇākṣipākakācatimirābhiṣyandaśiraḥkarṇākṣināsāsyagudameḍhradāhordhvaraktapittakṛmikoṣṭhinaḥ pittasthānajeṣvanyeṣu ca vikāreṣvanye ca paittikavyādhiparītā iti ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">saratvasaukṣmyataikṣṇyauṣṇyavikāśitvairvirecanam | vamanaṃ tu hareddoṣaṃ prakṛtyā gatamanyathā ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">yātyadho doṣamādāya pacyamānaṃ virecanam | guṇotkarṣādvrajatyūrdhvamapakvaṃ vamanaṃ punaḥ ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">mṛdukoṣṭhasya dīptāgneratitīkṣṇaṃ virecanam | na samyaṅgirhareddoṣānativegapradhāvitam <note place="foot" type="variant" n="12">‘ati vegapradhāvitān’ iti pā.</note>||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">pītaṃ yadauṣadhaṃ prātarbhuktapākasame kṣaṇe | paktiṃ gacchati doṣāṃśca nirharettat praśasyate ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">durbalasya calān doṣānalpānalpān punaḥ punaḥ | haret prabhūtānalpāṃstu śamayet pracyutānapi ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">hareddoṣāṃścalān pakvān balino durbalasya vā | calā hyupekṣitā doṣāḥ kleśayeyuściraṃ naram ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">mandāgniṃ krūrakoṣṭhaṃ ca sakṣāralavaṇairghṛtaiḥ | sandhukṣitāgniṃ snigdhaṃ ca svinnaṃ caiva virecayet ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">snigdhasvinnasya bhaiṣajyairdoṣastūtkleśito balāt | nilīyate na mārgeṣu snigdhe bhāṇḍa ivodakam ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">na cātisnehapītastu pibet snehavirecanam | doṣāḥ pracalitāḥ <note place="foot" type="variant" n="17">‘pracyāvitāḥ’ iti pā.</note> sthānādbhūyaḥ śliṣyanti vartmasu ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">viṣābhighātapiḍakāśophapāṇḍuvisarpiṇaḥ | nātisnigdhā viśodhyāḥ syustathā kuṣṭhipramehiṇaḥ ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">virūkṣya snehasātmyaṃ tu bhūyaḥ saṃsnehya śodhayet | tena doṣā hṛtāstasya bhavanti balavardhanāḥ ||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">prāgapītaṃ naraṃ śodhyaṃ pāyayetauṣadhaṃ mṛdu | tato vijñātakoṣṭhasya kāryaṃ saṃśodhanaṃ punaḥ ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">sukhaṃ dṛṣṭaphalaṃ hṛdyamalpamātraṃ mahāguṇam | vyāpatsvalpātyayaṃ cāpi pibennṛpatirauṣadham ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">snehasvedāvanabhyasya yastu saṃśodhanaṃ pibet | dāru śuṣkamivānāme dehastasya viśīryate ||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">snehasvedapracalitā rasaiḥ snigdhairudīritāḥ | doṣāḥ koṣṭhagatā jantoḥ sukhā hartuṃ viśodhanaiḥ ||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne vamanavirecanasādhyopadravacikitsitaṃ nāma trayastriṃśo'dhyāyaḥ ||33||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="34" xml:id="su.4.34">
          <head>vamanavirecanavyāpaccikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto vamanavirecanavyāpaccikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">vaidyāturanimittaṃ vamanaṃ virecanaṃ ca pañcadaśadhā vyāpadyate | tatra vamanasyādho gatirūrdhvaṃ virecanasyeti pṛthak; sāmānyamubhayoḥ- sāvaśeṣauṣadhatvaṃ, jīrṇauṣadhatvaṃ, hīnadoṣāpahṛtatvaṃ, vātaśūlam, ayogo, atiyogo, jīvādānam, ādhmānaṃ, parikartikā, parisrāvaḥ, pravāhikā, hṛdayopasaraṇaṃ, vibandha, aṅgapragraha iti ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatra bubhukṣāpīḍitasyātitīkṣaṇāgnermṛdukoṣṭhasya cāvatiṣṭhamānaṃ durvamasya vā guṇasāmānyabhāvādvamanamadho gacchati, tatrepsitānavāptirdoṣotkleśaśca <note place="foot" type="variant" n="1">‘doṣotkarṣaśca’ iti pā.</note>; tamāśu snehayitvā bhūyastīkṣṇatarairvāmayet ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">apariśuddhāmāśayasyotkliṣṭaśleṣmaṇaḥ saśeṣānnasya vā'hṛdyamatiprabhūtaṃ vā virecanaṃ pītamūrdhvaṃ gacchati, tatrepsitānavāptirdoṣokleśaśca <note place="foot" type="variant" n="3">‘doṣotkarṣaśca’ iti pā.</note>; tatrāśuddhāmāśayamulbaṇaśleṣmāṇamāśu vāmayitvā bhūyastīkṣṇatarairvirecayet, āmānvaye tvāmavat saṃvidhānam, ahṛdye'tiprabhūte ca hṛdyaṃ pramāṇayuktaṃ ca; ata ūrdhvamuttiṣṭhatyauṣadhe na tṛtīyaṃ pāyayet, tatastvenaṃ madhughṛtaphāṇitayuktairlehairvirecayet ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">doṣavigrathitamalpamauṣadhamavasthitamūrdhvabhāgikramadhobhāgikaṃ vā na sraṃsayati doṣān, tatra tṛṣṇā pārśvaśūlaṃ chardirmūrcchā parvabhedo hṛllāso'ratirudgārāviśuddhiśca bhavati; tamuṣṇābhiradbhirāśu vāmayedūrdhvabhāgike, adhobhāgike'pi ca sāvaśeṣauṣadhamatipradhāvitadoṣamatibalamasamyagviriktalakṣaṇamapyevaṃ vāmayet ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">krūrakoṣṭhasyātitīkṣṇāgneralpamauṣadhamalpaguṇaṃ vā bhaktavat pākamupaiti, tatra samudīrṇā doṣā yathākālamanirhrīyamāṇā vyādhivibhramaṃ balavibhraṃśaṃ cāpādayanti, tamanalpamamandamauṣadhaṃ ca pāyayet ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">asnigdhasvinnenālpaguṇaṃ vā bheṣajamupayuktamalpān doṣān hanti; tatra vamane doṣaśeṣo gauravamutkleśaṃ hṛdayāviśuddhiṃ vyādhivṛddhiṃ ca karoti, tatra taṃ yathāyogaṃ pāyayitvā vāmayeddṛḍhataraṃ; virecane tu gudaparikartanamādhmānaṃ śirogauravamaniḥsaraṇaṃ vā vāyorvyādhivṛddhiṃ ca karoti; tamupapādya bhūyaḥ snehasvedābhyāṃ virecayeddṛḍhataraṃ, dṛḍhaṃ bahupracalitadoṣaṃ vā tṛtīye divase'lpaguṇaṃ ceti ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">asnigdhasvinnena rūkṣauṣadhamupayuktamabrahmacāriṇā vā vāyuṃ kopayati, tatra vāyuḥ prakupitaḥ pārśvapṛṣṭhaśroṇimanyāmarmaśūlaṃ mūrcchāṃ bhramaṃ madaṃ sañjñānāśaṃ ca karoti, taṃ vātaśūlamityācakṣate; tamabhyajya dhānyasvedena svedayitvā yaṣṭīmadhukavipakvena tailenānuvāsayet ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">snehasvedābhyāmavibhāvitaśarīreṇālpamauṣadhamalpaguṇaṃ vā pītamūrdhvamadho vā nābhyeti doṣāṃścotkleśya taiḥ saha balakṣayamāpādayati, tatrādhmānaṃ hṛdayagrahastṛṣṇā mūrcchā dāhaśca bhavati, tamayogamityācakṣate; tamāśu vāmayenmadanaphalalavaṇāmbubhirvirecayettīkṣṇataraiḥ kaṣāyaiśca | durvāntasya tu samutkliṣṭā doṣā vyāpya śarīraṃ kaṇḍūśvayathukuṣṭhapiḍakājvarāṅgamardanistodanāni kurvanti, tatastānaśeṣānmahauṣadhenāpaharet | asnigdhasvinnasya durviriktasyādhonābheḥ stabdhapūrṇodaratā śūlaṃ vātapurīṣasaṅgaḥ kaṇḍūmaṇḍalaprādurbhāvo vā bhavati, tamāsthāpya punaḥ saṃsnehya virecayettīkṣṇena | nātipravartamāne tiṣṭhati vā duṣṭasaṃśodhane tatsantejanārthamuṣṇodakaṃ pāyayet, pāṇitāpaiśca pārśvodaramupasvedayet, tataḥ pravartante doṣāḥ | anupravṛtte cālpadoṣe jīrṇauṣadhaṃ bahudoṣamahaḥśeṣaṃ balaṃ cāvekṣya bhūyo mātrāṃ vidadhyāt | apravṛttadoṣaṃ daśarātrādūrdhvamupasaṃskṛtadehaṃ snehasvedābhyāṃ bhūyaḥ śodhayet | durvirecyamāsthāpya punaḥ saṃsnehya virecayet | hrībhayalobhairvegāghātaśīlāḥ prāyaśaḥ striyo rājasamīpasthā vaṇijaḥ śrotriyāśca bhavanti, tasmādete durvirecyāḥ, bahuvātatvāt; ata eva tānatisnigdhān svedopapannāñ śodhayet ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">snigdhasvinnasyātimātramatimṛdukoṣṭhasya vā'titīkṣṇamadhikaṃ vā dattamauṣadhamatiyogaṃ kuryāt | tatra vamanātiyoge pittātipravṛttirbalavisraṃso vātakopaśca balavān bhavati, taṃ ghṛtenābhyajyāvagāhya śītāsvapsu śarkarāmadhumiśrairlehairupacaredyathāsvaṃ; virecanātiyoge kaphasyātipravṛttiruttarakālaṃ ca saraktasya, tatrāpi balavisraṃso vātakopaśca balavān bhavati, tamatiśītāmbubhiḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘tamabhyajyātiśītāmbubhiḥ’ iti pā.</note> pariṣicyāvagāhya vā śītaistaṇḍulāmbubhirmadhumiśraiśchardayet, picchābastiṃ cāsmai dadyāt, kṣīrasarpiṣā cainamanuvāsayet, priyaṅgvādiṃ cāsmai taṇḍulāmbunā pātuṃ prayacchet, kṣīrarasayoścānyatareṇa bhojayet ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tasminneva vamanātiyoge pravṛddhe śoṇitaṃ ṣṭhīvati rchdayati vā, tatra jihvāniḥsaraṇamapasaraṇamakṣṇorvyāvṛttirhanusaṃhananaṃ tṛṣṇā hikkā jvaro vaisañjñyamityupadravā bhavanti; tamajāsṛkcandanośīrāñjanalājacūrṇaiḥ saśarkarodakairmanthaṃ pāyayet, phalarasairvā saghṛtakṣaudraśarkaraiḥ śuṅgābhirvā vaṭādīnāṃ peyāṃ siddhāṃ sakṣaudrāṃ varcogrāhibhirvā, payasā jāṅgalarasena vā bhojayet, atisrutaśoṇitavidhānenopacaret; jihvāmatisarpitāṃ kaṭukalavaṇacūrṇapraghṛṣṭāṃ tiladrākṣāpraliptāṃ vā'ntaḥ pīḍayet, antaḥpraviṣṭāyāmamlamanye tasya purastāt khādayeyuḥ; vyāvṛtte cākṣiṇī ghṛtābhyakte pīḍayet, hanusaṃhanane vātaśleṣmaharaṃ nasyaṃ svedāṃśca vidadhyāt, tṛṣṇādiṣu ca yathāsvaṃ pratikurvīta, visañjñe veṇuvīṇāgītasvanaṃ śrāvayet ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">virecanātiyoge ca sacandrakaṃ salilamadhaḥ sravati tato māṃsadhāvanaprakāśamuttarakālaṃ jīvaśoṇitaṃ ca, tato gudaniḥsaraṇaṃ vepathurvamanātiyogopadravāścāsya bhavanti; tamapi niḥsrutaśoṇitavidhānenopacaret, niḥsarpitagudasya gudamabhyajya parisvedyāntaḥ pīḍayet kṣudrarogacikitsitaṃ vā vīkṣeta, vepathau vātavyādhividhānaṃ kurvīta, jihvāniḥsaraṇādiṣūktaḥ pratīkāraḥ, atipravṛtte vā jīvaśoṇite kāśmarīphalabadarīdūrvośīraiḥ śṛtena payasā ghṛtamaṇḍāñjanayuktena suśītenāsthāpayet, nyagrodhādikaṣāyekṣurasaghṛtaśoṇitasaṃsṛṣṭaiścainaṃ bastibhirupācaret, śoṇitaṣṭhīvane raktapittaraktātīsārakriyāścāsya vidadhyāt, nyagrodhādiṃ cāsya vidadhyāt pānabhojaneṣu ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">jīvaśoṇitaraktapittayośca jijñāsārthaṃ tasmin picuṃ plotaṃ vā kṣipet, yadyuṣṇodakaprakṣālitamapi vastraṃ rañjayati tajjīvaśoṇitamavagantavyaṃ; sabhaktaṃ ca śune dadyācchaktusammiśraṃ vā, sa yadyupabhuñjīta tajjīvaśoṇitamavagantavyam; anyathā raktapittamiti ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">saśeṣānnena bahudoṣeṇa rūkṣeṇānilaprāyakoṣṭhenānuṣṇamasnigdhaṃ vā pītamauṣadhamādhmāpayati, tatrānilamūtrapurīṣasaṅgaḥ samunnaddhodaratā pārśvabhaṅgo gudabastinistodanaṃ bhaktāruciśca bhavati, taṃ cādhmānamityācakṣate; tamupasvedyānāhavartidīpanabastikriyābhirupacaret ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">kṣāmeṇātimṛdukoṣṭhena mandāgninā rūkṣeṇa vā'titīkṣṇoṣṇātilavaṇamatirūkṣaṃ vā pītamauṣadhaṃ pittānilau pradūṣya parikartikāmāpādayati, tatra gudanābhimeḍhrabastiśiraḥsu sadāhaṃ parikartanamanilasaṅgo vāyuviṣṭambho bhaktāruciśca bhavati; tatra picchābastiryaṣṭīmadhukakṛṣṇatilakalkamadhughṛtayuktaḥ, śītāmbupariṣiktaṃ cainaṃ payasā bhuktavantaṃ ghṛtamaṇḍena yaṣṭīmadhukasiddhena tailena vā'nuvāsayet ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">krūrakoṣṭhasyātiprabhūtadoṣasya mṛdvauṣadhamavacāritaṃ samutkliśya doṣānna niḥśeṣānapaharati, tataste doṣāḥ parisrāvamāpādayanti, tatra daurbalyodaraviṣṭambhārucigātrasadanāni bhavanti, savedanau cāsya pittaśleṣmāṇau parisravataḥ, taṃ parisrāvamityācakṣate; tamajakarṇadhavatiniśapalāśabalākaṣāyairmadhusaṃyuktairāsthāpayet, upaśāntadoṣaṃ snigdhaṃ ca bhūyaḥ saṃśodhayet ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">atirūkṣe'tisnigdhe vā bheṣajamavacāritamaprāptaṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘bheṣajenāvacāritenāprāptayorvā vātavarcasorudīraṇena vegāghātena vā pravāhikā bhavati’ iti pā.</note> vātavarca udīrayati vegāghātena vā, tadā pravāhikā bhavati; tatra savātaṃ sadāhaṃ saśūlaṃ guru picchilaṃ śvetaṃ kṛṣṇaṃ saraktaṃ vā bhṛśaṃ pravāhamāṇaḥ kaphamupaviśati; tāṃ parisrāvavidhānenopacaret ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">yastūrdhvamadho vā bheṣajavegaṃ pravṛttamajñatvādvinihanti tasyopasaraṇaṃ hṛdi kurvanti doṣāḥ, tatra pradhānamarmasantāpādvedanābhiratyarthaṃ pīḍyamāno dantān kiṭakiṭāyate udgatākṣo <note place="foot" type="variant" n="11">‘udgatāsyaḥ’ iti pā.</note> jihvāṃ khādati pratāmyatyacetāśca bhavati, taṃ parivarjayanti mūrkhāḥ; tamabhyajya dhānyasvedena svedayet, yaṣṭimadhukasiddhena ca tailenānuvāsayet, śirovirecanaṃ cāsmai tīkṣṇaṃ vidadhyāt, tato yaṣṭimadhukamiśreṇa taṇḍulāmbunā chardayet, yathādoṣocchrāyeṇa cainaṃ bastibhirupācaret ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">yastūrdhvamadho vā pravṛttadoṣaḥ śītāgāramudakamanilamanyadvā seveta, tasya doṣāḥ srotaḥsvavalīyamānā ghanībhāvamāpannā <note place="foot" type="variant" n="12">‘ghanatāmāpannā’ iti pā.</note> vātamūtraśakṛdgrahamāpādya vibadhyante <note place="foot" type="variant" n="13">‘vibadhnanti’ iti pā.</note>, tasyāṭopo dāho jvaro vedanāśca tīvrā bhavanti; tamāśu vāmayitvā prāptakālāṃ kriyāṃ kurvīta; adhobhāge tvadhobhāgadoṣaharadravyaṃ saindhavāmlamūtrasaṃsṛṣṭaṃ virecanāya pāyayet, āsthāpanamanuvāsanaṃ ca yathādoṣaṃ vidadhyāt, yathādoṣamāhārakramaṃ ca; ubhayatobhāge tūpadravaviśeṣān yathāsvaṃ pratikurvīta ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">yā tu virecane gudaparikartikā tadvamane kaṇṭhakṣaṇanaṃ, yadadhaḥ parisravaṇaṃ sa ūrdhvabhāge śleṣmaprasekaḥ, yā tvadhaḥ pravāhikā sā tūrdhvaṃ śuṣkodgārā iti ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">bhavati cātra- yāstvetā vyāpadaḥ proktā daśa pañca ca tattvataḥ | etā virekātiyogaduryogāyogajāḥ smṛtāḥ ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne vamanavirecanavyāpaccikitsitaṃ nāma catustriṃśo'dhyāyaḥ ||34||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="35" xml:id="su.4.35">
          <head>netrabastipramāṇapravibhāgacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto netrabastipramāṇapravibhāgacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">tatra snehādīnāṃ karmaṇāṃ bastikarma pradhānatamamāhurācāryāḥ | kasmāt? anekakarmakaratvādbasteḥ; iha khalu bastirnānāvidhadravyasaṃyogāddoṣāṇāṃ saṃśodhanasaṃśamanasaṅgrahaṇāni karoti, kṣīṇaśukraṃ vājīkaroti, kṛśaṃ bṛṃhayati, sthūlaṃ karśayati, cakṣuḥ prīṇayati, valīpalitamapahanti, vayaḥ sthāpayati ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">śarīropacayaṃ varṇaṃ balamārogyamāyuṣaḥ | kurute parivṛddhiṃ ca bastiḥ samyagupāsitaḥ ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tathā jvarātīsāratimirapratiśyāyaśirorogādhimanthārditākṣepakapakṣāghātaikāṅgasarvāṅgarogādhmānodara- yoniśūlaśarkarāśūlavṛddhyupadaṃśānāhamūtrakṛcchragulmavātaśoṇitavātamūtrapurīṣodāvarta- śukrārtavastanyanāśahṛddhanumanyāgrahaśarkarāśmarīmūḍhagarbhaprabhṛtiṣu <note place="foot" type="variant" n="2">‘…manyāgrahārśośmarī...’ iti pā.</note> cātyarthamupayujyate ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">bhavati cātra- bastirvāte ca pitte ca kaphe rakte ca śasyate | saṃsarge sannipāte ca bastireva hitaḥ sadā ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tatra sāṃvatsarikāṣṭadviraṣṭavarṣāṇāṃ ṣaḍaṣṭadaśāṅgulapramāṇāni kaniṣṭhikānāmikāmadhyamāṅgulipariṇāhānyagre'dhyardhāṅguladvyaṅgulārdhatṛtīyāṅgulasanniviṣṭakarṇikāni kaṅkaśyenabarhiṇapakṣanāḍītulyapraveśāni mudgamāṣakalāyamātrasrotāṃsi vidadhyānnetrāṇi | teṣu cāsthāpanadravyapramāṇamāturahastasammitena prasṛtena sammitau prasṛtau dvau catvāro'ṣṭau ca vidheyāḥ ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">varṣāntareṣu <note place="foot" type="variant" n="3">‘varṣottareṣu’ iti pā.</note> netrāṇāṃ bastimānasya caiva hi | vayobalaśarīrāṇi samīkṣyotkarṣayedvidhim <note place="foot" type="variant" n="4">‘samīkṣya vardhayedvidhim’ iti pā.</note>||8||</seg> <seg type="unit" n="9">pañcaviṃśaterūrdhvaṃ dvādaśāṅgulaṃ, mūle'ṅguṣṭhodaraparīṇāham, agre kaniṣṭhikodaraparīṇāham, agre tryaṅgulasanniviṣṭakarṇikaṃ, gṛdhrapakṣanāḍītulyapraveśaṃ, kolāsthimātrachidraṃ, klinnakalāyamātrachidramityeke; sarvāṇi mūle bastinibandhanārthaṃ dvikarṇikāni | āsthāpanadravyapramāṇaṃ tu vihitaṃ dvādaśaprasṛtāḥ | saptatestūrdhvaṃ netrapramāṇametadeva, dravyapramāṇaṃ tu dviraṣṭavarṣavat ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">mṛdurbastiḥ prayoktavyo viśeṣādbālavṛddhayoḥ | tayostīkṣṇaḥ prayuktastu bastirhiṃsyād balāyuṣī ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">(vraṇanetramaṣṭāṅgulaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘hārāṇacandrastu amuṃ pāṭhaṃ na paṭhati</note> mudgavāhisrotaḥ; vraṇamavekṣya yathāsvaṃ snehakaṣāye vidadhīta) ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tatra netrāṇi suvarṇarajatatāmrāyorītidantaśṛṅgamaṇitarusāramayāni ślakṣṇāni dṛḍhāni gopucchākṛtīnyṛjūni guṭikāmukhāni ca ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">bastayaśca bandhyā <note place="foot" type="variant" n="10">‘bastayaścāvṛddhānāṃ’ iti pā.</note> mṛdavo nātibahalā dṛḍhāḥ pramāṇavanto gomahiṣavarāhājorabhrāṇām ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">netrālābhe hitā nāḍī nalavaṃśāsthisambhavā | bastyalābhe hitaṃ carma sūkṣmaṃ vā tāntavaṃ ghanam ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">bastiṃ nirupadigdhaṃ tu śuddhaṃ suparimārjitam | mṛdvanuddhatahīnaṃ ca muhuḥ snehavimarditam ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">netramūle pratiṣṭhāpya nyubjaṃ tu vivṛtānanam | baddhvā lohena taptena carmasrotasi nirdahet ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">parivartya tato bastiṃ baddhvā guptaṃ nidhāpayet | āsthāpanaṃ ca tailaṃ ca yathāvattena dāpayet ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">tatra dvividho bastiḥ- nairūhikaḥ, snaihikaśca | āsthāpanaṃ, nirūha ityanarthāntaraṃ; tasya vikalpo mādhutailikaḥ; tasya paryāyaśabdo yāpano, yuktarathaḥ, siddhabastiriti | sa doṣanirharaṇāccharīranīrohaṇādvā nirūhaḥ, vayaḥsthāpanādāyuḥsthāpanādvā āsthāpanam | mādhutailikavidhānaṃ ca nirūhopakramacikitsite vakṣyāmaḥ | yathāpramāṇaguṇavihitaḥ <note place="foot" type="variant" n="12">‘yathāpramāṇavihitaḥ’ iti, ‘yathāpramāṇagaṇavihita’ iti ca pā.</note> snehabastivikalpo'nuvāsanaḥ pādāva(pa)kṛṣṭaḥ | anuvasannapi na duṣyatyanudivasaṃ vā dīyata ityanuvāsanaḥ | tasyāpi vikalpo'rdhārdhamātrāvakṛṣṭo'parihāryo mātrābastiriti <note place="foot" type="variant" n="13">‘ardhārdhamātrāvaśiṣṭaḥ’ iti pā.</note>||18||</seg></ab>
          <ab type="mula">nirūhaḥ śodhano lekhī snaihiko bṛṃhaṇo mataḥ |19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">nirūhaśodhitānmārgān samyak sneho'nugacchati | apetasarvadoṣāsu nāḍīṣviva vahajjalam ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">sarvadoṣaharaścāsau śarīrasya ca jīvanaḥ | tasmādviśuddhadehasya snehabastirvidhīyate ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">tatronmādabhayaśokapipāsārocakājīrṇārśaḥpāṇḍurogabhramamadamūrcchācchardikuṣṭhamehodarasthaulya- śvāsakāsakaṇṭhaśoṣaśophopasṛṣṭakṣatakṣīṇacatustrimāsagarbhiṇīdurbalāgnyasahā bālavṛddhau ca vātarogādṛte kṣīṇā nānuvāsyā nāsthāpayitavyāḥ ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">udarī ca pramehī ca kuṣṭhī sthūlaśca mānavaḥ | avaśyaṃ sthāpanīyāste nānuvāsyāḥ kathañcana ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">asādhyatā vikārāṇāṃ syādeṣāmanuvāsanāt | asādhyatve'pi bhūyiṣṭhaṃ gātrāṇāṃ sadanaṃ bhavet ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">pakvāśaye tathā śroṇyāṃ nābhyadhastācca sarvataḥ | samyakpraṇihito bastiḥ sthāneṣveteṣu tiṣṭhati ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">pakvāśayādbastivīryaṃ khairdehamanusarpati | vṛkṣamūle niṣiktānāmapāṃ vīryamiva drumam ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">sa cāpi sahasā bastiḥ kevalaḥ samalo'pi vā | pratyeti vīryaṃ tvanilairapānādyairvinīyate ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">vīryeṇa bastirādatte doṣānāpādamastakāt(n) | pakvāśayastho'mbarago bhūmerarko rasāniva ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">sa kaṭīpṛṣṭhakoṣṭhasthān vīryeṇāloḍya sañcayān | utkhātamūlān harati doṣāṇāṃ sādhuyojitaḥ ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">doṣatrayasya yasmācca prakope vāyurīśvaraḥ | tasmāttasyātivṛddhasya śarīramabhinighnataḥ ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">vāyorviṣahate vegaṃ nānyā basteṛute kriyā | pavanāviddhatoyasya velā vegamivodadheḥ ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">śarīropacayaṃ varṇaṃ balamārogyamāyuṣaḥ | kurute parivṛddhiṃ ca bastiḥ samyagupāsitaḥ ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">ata ūrdhvaṃ vyāpado vakṣyāmaḥ | tatra netraṃ vicalitaṃ, vivartitaṃ, pārśvāvapīḍitam, atyutkṣiptam, avasannaṃ, tiryakprakṣiptamiti ṣaṭ praṇidhānadoṣāḥ; atisthūlaṃ, karkaśam, avanataṃ, aṇubhinnaṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘aṇu, bhinnaṃ’, iti pā.</note>, sannikṛṣṭaviprakṛṣṭakarṇikaṃ, sūkṣmāticchidram, atidīrgham, atihrasvam <note place="foot" type="variant" n="16">‘atihrasvamityekādaśa’ iti pā.</note>, asrimadityekādaśa netradoṣāḥ; bahalatā, alpatā, sacchidratā <note place="foot" type="variant" n="17">‘bhinnatā’ iti pā.</note>, prastīrṇatā, durbaddhateti pañca bastidoṣāḥ; atipīḍitatā, śithilapīḍitatā, bhūyo bhūyo'vapīḍanaṃ, kālātikrama iti catvāraḥ pīḍanadoṣāḥ; āmatā, hīnatā, atimātratā, atiśītatā, atyuṣṇatā, atitīkṣṇatā, atimṛdutā, atisnigdhatā, atirūkṣatā, atisāndratā, atidravatā, ityekādaśa dravyadoṣāḥ; avākśīrṣocchīrṣanyubjottānasaṅkucitadehasthitadakṣiṇapārśvaśāyinaḥ pradānamiti sapta śayyādoṣāḥ; evametāścatuścatvāriṃśadvyāpado vaidyanimittāḥ | āturanimittāḥ pañcadaśa āturopadravacikitsite vakṣyante | snehastvaṣṭabhiḥ kāraṇaiḥ pratihato na pratyāgacchati tribhirdoṣaiḥ, aśanābhibhūto, malavyāmiśro, dūrānupraviṣṭo, asvinnasya, anuṣṇo, alpambhuktavato, alpaśceti vaidyāturanimittā bhavanti | ayogastūbhayoḥ, ādhmānaṃ, parikartikā, parisrāvaḥ, pravāhikā, hṛdayopasaraṇam, aṅgapragraho, atiyogo, jīvādānamiti nava vyāpado vaidyanimittā bhavanti ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">bhavati cātra- ṣaṭsaptatiḥ samāsena vyāpadaḥ parikīrtitāḥ | tāsāṃ vakṣyāmi vijñānaṃ siddhiṃ ca tadanantaram ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne netrabastipramāṇapravibhāgacikitsitaṃ nāma pañcatriṃśo'dhyāyaḥ ||35||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="36" xml:id="su.4.36">
          <head>netrabastivyāpaccikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto netrabastivyāpaccikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">atha netre vicalite tathā caiva vivartite | gude kṣataṃ rujā vā syāttatra sadyaḥkṣatakriyāḥ ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">atyutkṣipte'vasanne ca netre pāyau bhavedrujā | vidhiratrāpi pittaghnaḥ kāryaḥ snehaiśca secanam ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">tiryakpraṇihite netre tathā pārśvāvapīḍite | mukhasyāvaraṇādbastirna samyak pratipadyate | ṛju netraṃ vidheyaṃ syāttatra samyagvijānatā ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">atisthūle karkaśe ca netre'strimati <note place="foot" type="variant" n="1">‘cāvanate tathā’ iti pā.</note> gharṣaṇāt | gude bhavet kṣataṃ ruk ca sādhanaṃ tasya pūrvavat ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">āsannakarṇike <note place="foot" type="variant" n="2">‘nikṛṣṭakarṇike’ iti pā.</note> netre bhinne'ṇau vā'pyapārthakaḥ | avaseko bhavedbastestasmāddoṣān vivarjayet ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">prakṛṣṭakarṇike raktaṃ gudamarmaprapīḍanāt | kṣaratyatrāpi pittaghno vidhirbastiśca picchilaḥ ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">hrasve tvaṇusrotasi ca kleśo bastiśca pūrvavat | pratyāgacchaṃstataḥkuryādrogān bastivighātajān ||9||</seg> dīrghe mahāsrotasi ca jñeyamatyavapīḍavat |10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">prastīrṇe bahale cāpi bastau durbaddhadoṣavat ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">bastāvalpe'lpatā vā'pi dravyasyālpā guṇā matāḥ | durbaddhe cāṇubhinne <note place="foot" type="variant" n="6">‘caiva bhinne’ iti pā.</note> ca vijñeyaṃ bhinnanetravat ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">atiprapīḍito bastiḥ prayātyāmāśayaṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘krāmatyāmāśaya iti pā.</note> tataḥ | vāterito nāsikābhyāṃ mukhato vā prapadyate ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">tatra tūrṇaṃ galāpīḍaṃ kuryāccāpyavadhūnanam | śiraḥkāyavirekau ca tīkṣṇau sekāṃśca śītalān ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">śanaiḥ prapīḍito bastiḥ pakvādhānaṃ na gacchati | na ca sampādayatyarthaṃ tasmādyuktaṃ prapīḍayet ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">bhūyo bhūyo'vapīḍena vāyurantaḥ prapīḍyate | tenādhmānaṃ rujaścogrā yathāsvaṃ tatra bastayaḥ ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">kālātikramaṇāt kleśo vyādhiścābhipravardhate | tatra vyādhibalaghnaṃ tu bhūyo bastiṃ nidhāpayet ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">gudopadehaśophau tu sneho'pakvaḥ karoti hi | tatra saṃśodhano bastirhitaṃ cāpi virecanam ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">hīnamātrāvubhau bastī nātikāryakarau matau | atimātrau tathā''nāhaklamātīsārakārakau ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">mūrcchāṃ dāhamatīsāraṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘chardimatīsāraṃ’ iti pā.</note> pittaṃ cātyuṣṇatīkṣṇakau | mṛduśītāvubhau vātavibandhādhmānakārakau ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">tatra hīnādiṣu hitaḥ pratyanīkaḥ kriyāvidhiḥ | gudabastyupadehaṃ tu kuryāt sāndro nirūhaṇaḥ ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">pravāhikāṃ vā janayettanuralpaguṇāvahaḥ | tatra sāndre tanuṃ bastiṃ tanau sāndraṃ ca dāpayet ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">snigdho'tijāḍyakṛdrūkṣaḥ stambhādhmānakṛducyate | bastiṃ rūkṣamatisnigdhe snigdhaṃ rūkṣe ca dāpayet ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">atipīḍitavaddoṣān viddhi <note place="foot" type="variant" n="10">‘vidhiṃ’ iti pā.</note> cāpyavaśīrṣake | ucchīrṣake samunnāhaṃ bastiḥ kuryācca mehanam ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">tatrottaro hito bastiḥ susvinnasya <note place="foot" type="variant" n="11">‘susnigdhasya’ iti pā.</note> sukhāvahaḥ | nyubjasya bastirnāpnoti pakvādhānaṃ vimārgagaḥ ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">hṛdgudaṃ bādhate cātra vāyuḥ koṣṭhamathāpi ca | uttānasyāvṛte mārge bastirnāntaḥ prapadyate ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">netrasaṃvejanabhrānto vāyuścāntaḥ prakupyati | dehe saṅkucite dattaḥ sakthnorapyubhayostathā ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">na samyaganilāviṣṭo bastiḥ pratyeti dehinaḥ | sthitasya bastirdattastu kṣipramāyātyavāṅmukhaḥ ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">na cāśayaṃ tarpayati tasmānnārthakaro hi saḥ | nāpnoti bastirdattastu kṛtsnaṃ pakvāśayaṃ punaḥ ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">dakṣiṇāśritapārśvasya vāmapārśvānugo yataḥ <note place="foot" type="variant" n="12">‘hi saḥ’ iti pā.</note>| nyubjādīnāṃ pradānaṃ ca basternaiva praśasyate ||29||</seg> paścādanilakopo'tra <note place="foot" type="variant" n="13">‘yasyāpyanilakopo'tra’ iti pā.</note> yathāsvaṃ tatra kārayet |30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">vyāpadaḥ snehabastestu vakṣyante taccikitsite <note place="foot" type="variant" n="15">‘taccikitsitam’ iti pā.</note>||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">ayogādyāstu vakṣyāmi vyāpadaḥ sacikitsitāḥ | anuṣṇo'lpauṣadho hīno bastirnaiti prayojitaḥ ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">viṣṭambhādhmānaśūlaiśca tamayogaṃ pracakṣate | tatra tīkṣṇo hito bastistīkṣṇaṃ cāpi virecanam ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">saśeṣānne'thavā bhukte bahudoṣe ca yojitaḥ | atyāśitasyātibahurbastirmandoṣṇa eva ca ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">anuṣṇalavaṇasneho hyatimātro'thavā punaḥ | tathā bahupurīṣaṃ ca kṣipramādhmāpayennaram ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">hṛtkaṭīpārśvapṛṣṭheṣu śūlaṃ tatrātidāruṇam | tatra tīkṣṇataro bastirhitaṃ cāpyanuvāsanam ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">atitīkṣṇotilavaṇo rūkṣo bastiḥ prayojitaḥ | sapittaṃ kopayedvāyuṃ kuryācca parikartikām ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">nābhibastigudaṃ tatra chinattīvātidehinaḥ | picchābastirhitastasya snehaśca madhuraiḥ śṛtaḥ ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">atyamlalavaṇastīkṣṇaḥ parisrāvāya kalpate | daurbalyamaṅgasādaśca jāyate tatra dehinaḥ ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">parisravettataḥ pittaṃ dāhaṃ sañjanayedgude | picchābastirhitastatra bastiḥ kṣīraghṛtena ca ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">pravāhikā bhavettīkṣṇānnirūhāt sānuvāsanāt | sadāhaśūlaṃ kṛcchreṇa kaphāsṛgupaveśyate ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">picchābastirhitastatra payasā caiva bhojanam | sarpirmadhurakaiḥ siddhaṃ tailaṃ cāpyanuvāsanam ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">atitīkṣṇo nirūho vā savāte cānuvāsanaḥ | hṛdayasyopasaraṇaṃ kurute cāṅgapīḍanam ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">doṣaistatra rujastāstā mado mūrcchā'ṅgagauravam | sarvadoṣaharaṃ bastiṃ śodhanaṃ tatra dāpayet ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">rūkṣasya bahuvātasya tathā duḥśāyitasya ca | bastiraṅgagrahaṃ kuryādrūkṣo mṛdvalpabheṣajaḥ ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">tatrāṅgasādaḥ prastambho jṛmbhodveṣṭanavepakāḥ | parvabhedaśca tatreṣṭāḥ svedābhyañjanabastayaḥ ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">atyuṣṇatīkṣṇo'tibahurdatto'tisveditasya ca | alpadoṣasya vā bastiratiyogāya kalpate ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">virecanātiyogena samānaṃ tasya lakṣaṇam | picchābastiprayogaśca tatra śītaḥ sukhāvahaḥ ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">atiyogāt paraṃ yatra jīvādānaṃ viriktavat | deyastatra hitaścāpsu picchābastiḥ saśoṇitaḥ ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">navaitā vyāpado yāstu nirūhaṃ pratyudāhṛtāḥ | snehabastiṣvapi hi tā vijñeyāḥ kuśalairiha ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">ityuktā vyāpadaḥ sarvāḥ salakṣaṇacikitsitāḥ | bhiṣajā ca tathā kāryaṃ yathaitā na bhavanti hi ||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">pakṣādvireko vāntasya tataścāpi <note place="foot" type="variant" n="17">‘tataḥ pakṣānnirūhaṇam’ iti pā.</note> nirūhaṇam | sadyo nirūḍho'nuvāsyaḥ saptarātrādvirecitaḥ ||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne netrabastivyāpaccikitsitaṃ nāma ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ ||36||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="37" xml:id="su.4.37">
          <head>anuvāsanottarabasticikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'nuvāsanottarabasticikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">virecanāt saptarātre gate jātabalāya vai | kṛtānnāyānuvāsyāya samyagdeyo'nuvāsanaḥ ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">yathāvayo nirūhāṇāṃ yā mātrāḥ parikīrtitāḥ | pādāvakṛṣṭāstāḥ kāryāḥ snehabastiṣu dehinām ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">utsṛṣṭānilaviṇmūtre nare bastiṃ vidhāpayet | etairhi vihataḥ sneho naivāntaḥ pratipadyate ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">snehabastirvidheyastu nāviśuddhasya dehinaḥ | snehavīryaṃ tathā datte dehaṃ cānuvisarpati ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi tailānīha yathākramam | pānānvāsananasyeṣu yāni hanyurgadān bahūn ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">śaṭīpuṣkarakṛṣṇāhvāmadanāmaradārubhiḥ | śatāhvākuṣṭhayaṣṭyāhvavacābilvahutāśanaiḥ ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">supiṣṭairdviguṇakṣīraṃ tailaṃ toyacaturguṇam | paktvā bastau vidhātavyaṃ mūḍhavātānulomanam ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">arśāṃsi grahaṇīdoṣamānāhaṃ viṣamajvaram | kaṭyūrupṛṣṭhakoṣṭhasthān vātarogāṃśca nāśayet ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">vacāpuṣkarakuṣṭhailāmadanāmarasindhujaiḥ | kākolīdvayayaṣṭyāhvamedāyugmanarādhipaiḥ ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">pāṭhājīvakajīvantībhārgīcandanakaṭphalaiḥ | saralāgurubilvāmbuvājigandhāgnivṛddhibhiḥ ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">viḍaṅgāragvadhaśyāmātrivṛnmāgadhikardhibhiḥ | piṣṭaistailaṃ pacet kṣīrapañcamūlarasānvitam ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">gulmānāhāgniṣaṅgārśograhaṇīmūtrasaṅginām | anvāsanavidhau yuktaṃ śasyate'nilarogiṇām ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">citrakātiviṣāpāṭhādantībilvavacāmiṣaiḥ | saralāṃśumatīrāsnānīlinīcaturaṅgulaiḥ ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">cavyājamodakākolīmedāyugmasuradrumaiḥ | jīvakarṣabhavarṣābhūbastagandhāśatāhvayaiḥ ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">reṇvaśvagandhāmañjiṣṭhāśaṭīpuṣkarataskaraiḥ | sakṣīraṃ vipacettailaṃ mārutāmayanāśanam ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">gṛdhrasīkhañjakubjāḍhyamūtrodāvartarogiṇām | śasyate'lpabalāgnīnāṃ bastāvāśu niyojitam ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">bhūtikairaṇḍavarṣābhūrāsnāvṛṣakarohiṣaiḥ | daśamūlasahābhārgīṣaḍgranthāmaradārubhiḥ ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">balānāgabalāmūrvāvājigandhāmṛtādvayaiḥ | sahācaravarīviśvākākanāsāvidāribhiḥ ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">yavamāṣātasīkolakulatthaiḥ kvathitaiḥ śṛtam | jīvanīyapratīvāpaṃ tailaṃ kṣīracaturguṇam ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">jaṅghorutrikapārśvāṃsabāhumanyāśiraḥsthitān | hanyādvātavikārāṃstu bastiyogairniṣevitam ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">jīvantyatibalāmedākākolīdvayajīvakaiḥ | ṛṣabhātiviṣākṛṣṇākākanāsāvacāmaraiḥ ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">rāsnāmadanayaṣṭyāhvasaralābhīrucandanaiḥ | svayaṅguptāśaṭīśṛṅgīkalasīsārivādvayaiḥ ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">piṣṭaistailaghṛtaṃ pakvaṃ kṣīreṇāṣṭaguṇena tu | taccānuvāsane deyaṃ śukrāgnibalavardhanam ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">bṛṃhaṇaṃ vātapittaghnaṃ gulmānāhaharaṃ param | nasye pāne ca saṃyuktamūrdhvajatrugadāpaham ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">madhukośīrakāśmaryakaṭukotpalacandanaiḥ | śyāmāpadmakajīmūtaśakrāhvātiviṣāmbubhiḥ ||27||</seg> <seg type="unit" n="18">tailapādaṃ pacet sarpiḥ payasā'ṣṭaguṇena ca | nyagrodhādigaṇakvāthayuktaṃ bastiṣu yojitam ||18||</seg> <seg type="unit" n="29">dāhāsṛgdaravīsarpavātaśoṇitavidradhīn | pittaraktajvarādyāṃśca hanyāt pittakṛtān gadān ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">mṛṇālotpalaśālūkasārivādvayakeśaraiḥ | candanadvayabhūnimbapadmabījakaserukaiḥ ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">paṭolakaṭukāraktāgundrāparpaṭavāsakaiḥ | piṣṭaistailaghṛtaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘tailamidaṃ’ iti pā.</note> pakvaṃ tṛṇamūlarasena ca ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">kṣīradviguṇasaṃyuktaṃ bastikarmaṇi yojitam | nasye'bhyañjanapāne vā hanyāt pittagadān bahūn ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">triphalātiviṣāmūrvātrivṛccitrakavāsakaiḥ | nimbāragvadhaṣaḍgranthāsaptaparṇaniśādvayaiḥ ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">guḍūcīndrasurākṛṣṇākuṣṭhasarṣapanāgaraiḥ | tailamebhiḥ samaiḥ pakvaṃ surasādirasāplutam ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">pānābhyañjanagaṇḍūṣanasyabastiṣu yojitam | sthūlatālasyakaṇḍvādīn jayetkaphakṛtān gadān ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">pāṭhājamodāśārṅgeṣṭāpippalīdvayanāgaraiḥ | saralāgurukālīyabhārgīcavyāmaradrumaiḥ ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">maricailābhayākaṭvīśaṭīgranthikakaṭphalaiḥ | tailameraṇḍatailaṃ vā pakvamebhiḥ samāyutam <note place="foot" type="variant" n="6">‘samairyutam’ iti pā.</note>||37||</seg> <seg type="unit" n="38">vallīkaṇṭakamūlābhyāṃ kvāthena dviguṇena ca | hanyādanvāsanairdattaṃ sarvān kaphakṛtān gadān ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">viḍaṅgodīcyasindhūtthaśaṭīpuṣkaracitrakaiḥ | kaṭphalātiviṣābhārṅgīvacākuṣṭhasurāhvayaiḥ ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">medāmadanayaṣṭyāhvaśyāmāniculanāgaraiḥ | śatāhvānīlinīrāsnākalasīvṛṣareṇubhiḥ ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">bilvājamodakṛṣṇāhvādantīcavyanarādhipaiḥ | tailameraṇḍatailaṃ vā muṣkakādirasāplutam ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">plīhodāvartavātāsṛggulmānāhakaphāmayān | pramehaśarkarārśāṃsi hanyādāśvanuvāsanaiḥ ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">aśuddhamapi vātena kevalenātipīḍitam | ahorātrasya kāleṣu sarveṣvevānuvāsayet ||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">rūkṣasya bahuvātasya dvau trīnapyanuvāsanān | dattvā snigdhatanuṃ jñātvā tataḥ paścānnirūhayet ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">asnigdhamapi vātena kevalenātipīḍitam | snehapragāḍhairmatimānnirūhaiḥ samupācaret ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">atha samyaṅnirūḍhaṃ tu vātādiṣvanuvāsayet | bilvayaṣṭyāhvamadanaphalatailairyathākramam ||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">rātrau bastiṃ na dadyāttu doṣotkleśo hi rātrijaḥ | snehavīryayutaḥ kuryādādhmānaṃ gauravaṃ jvaram ||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">ahni sthānasthite doṣe vahnau cānnarasānvite | sphuṭasrotomukhe dehe snehaujaḥ parisarpati ||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">pitte'dhike kaphe kṣīṇe rūkṣe vātarugardite | nare rātrau tu dātavyaṃ kāle coṣṇe'nuvāsanam ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">uṣṇe pittādhike vā'pi divā dāhādayo gadāḥ | sambhavanti yatastasmāt <note place="foot" type="variant" n="8">‘tatastvenaṃ’ iti pā.</note> pradoṣe yojayedbhiṣak ||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">śīte vasante ca divā grīṣmaprāvṛḍghanātyaye | snehyo dinānte pānoktān doṣān parijihīrṣatā ||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">ahorātrasya kāleṣu sarveṣvevānilādhikam | tīvrāyāṃ ruji jīrṇānnaṃ bhojayitvā'nuvāsayet ||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">na cābhuktavataḥ snehaḥ praṇidheyaḥ kathañcana | śuddhatvācchūnyakoṣṭhasya sneha ūrdhvaṃ samutpatet ||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">sadā'nuvāsayeccāpi bhojayitvā''rdrapāṇinam | jvaraṃ vidagdhabhuktasya kuryāt snehaḥ prayojitaḥ ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">na cātisnigdhamaśanaṃ bhojayitvā'nuvāsayet | madaṃ mūrcchāṃ ca janayed dvidhā snehaḥ prayojitaḥ ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">rūkṣaṃ bhuktavato hyannaṃ balaṃ varṇaṃ ca hāpayet | yuktasnehamato jantuṃ bhojayitvā'nuvāsayet ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">yūṣakṣīrarasaistasmādyathāvyādhi samīkṣya vā | yathocitāt pādahīnaṃ bhojayitvā'nuvāsayet ||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">athānuvāsyaṃ svabhyaktamuṣṇāmbusveditaṃ śanaiḥ | bhojayitvā yathāśāstraṃ kṛtacaṅkramaṇaṃ tataḥ ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">visṛjya ca śakṛnmūtraṃ yojayet snehabastinā | praṇidhānavidhānaṃ tu nirūhe sampravakṣyate ||59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">tataḥ praṇihitasneha uttāno vākśataṃ bhavet | prasāritaiḥ sarvagātraistathā vīryaṃ visarpati ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">tāḍayettalayorenaṃ trīṃstrīn vārāñchanaiḥ śanaiḥ | sphicoścainaṃ tataḥ śayyāṃ trīn vārānutkṣipettataḥ ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">evaṃ praṇihite bastau mandāyāso'tha mandavāk | svāstīrṇe śayane kāmamāsītācārike rataḥ ||62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">sa tu saindhavacūrṇena śatāhvena <note place="foot" type="variant" n="11">‘śatapuṣpāsamanvitaḥ’ iti pā.</note> ca yojitaḥ | deyaḥ sukhoṣṇaśca tathā nireti sahasā sukham ||63||</seg> <seg type="unit" n="64">yasyānuvāsano dattaḥ sakṛdanvakṣamāvrajet | atyauṣṇyādatitaikṣṇyādvā vāyunā vā prapīḍitaḥ ||64||</seg> <seg type="unit" n="65">savāto'dhikamātro vā gurutvādvā sabheṣajaḥ | tasyānyo'lpataro deyo na hi snihyatyatiṣṭhati ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">viṣṭabdhānilaviṇmūtraḥ snehahīne'nuvāsane <note place="foot" type="variant" n="12">‘snehahīno'nuvāsanaḥ’ iti pā.</note>| dāhaklamapravāhārtikaraścātyanuvāsanaḥ ||66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">sānilaḥ sapurīṣaśca snehaḥ pratyeti yasya tu | oṣacoṣau vinā śīghraṃ sa samyaganuvāsitaḥ ||67||</seg> <seg type="unit" n="68">jīrṇānnamatha sāyāhne snehe pratyāgate punaḥ | laghvannaṃ bhojayet kāmaṃ dīptāgnistu naro yadi ||68||</seg> <seg type="unit" n="69">prātaruṣṇodakaṃ deyaṃ <note place="foot" type="variant" n="14">‘peyaṃ’ iti pā.</note> dhānyanāgarasādhitam | tenāsya dīpyate vahnirbhaktākāṅkṣā ca jāyate ||69||</seg></ab>
          <ab type="mula">snehabastikrameṣvevaṃ vidhimāhurmanīṣiṇaḥ |70|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">anena vidhinā ṣaḍ vā sapta vā'ṣṭau navaiva vā ||70||</seg> vidheyā bastayasteṣāmantarā tu nirūhaṇam |71|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">dattastu prathamo bastiḥ snehayedbastivaṅkṣaṇau ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">samyagdatto dvitīyastu mūrdhasthamanilaṃ jayet | janayedbalavarṇau ca tṛtīyastu prayojitaḥ ||72||</seg> <seg type="unit" n="73">rasaṃ caturtho raktaṃ tu pañcamaḥ snehayettathā | ṣaṣṭhastu snehayenmāṃsaṃ medaḥ saptama eva ca ||73||</seg> <seg type="unit" n="74">aṣṭamo navamaścāsthi majjānaṃ ca yathākramam | evaṃ śukragatān doṣān dviguṇaḥ sādhu sādhayet ||74||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">aṣṭādaśāṣṭādaśakān bastīnāṃ yo niṣevate | yathoktena vidhānena parihārakrameṇa ca ||75||</seg> <seg type="unit" n="76">sa kuñjarabalo'śvasya javaistulyo'maraprabhaḥ | vītapāpmā śrutadharaḥ sahasrāyurnaro bhavet ||76||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">snehabastiṃ nirūhaṃ vā naikamevātiśīlayet | snehādagnivadhotkleśau nirūhāt pavanādbhayam ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">tasmānnirūḍho'nuvāsyo nirūhyaścānuvāsitaḥ | naivaṃ pittakaphotkleśau syātāṃ na pavanādbhayam ||78||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">rūkṣāya bahuvātāya snehabastiṃ dine dine | dadyādvaidyastato'nyeṣāmagnyābādhabhayāttryahāt ||79||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">sneho'lpamātro rūkṣāṇāṃ dīrghakālamanatyayaḥ | tathā nirūhaḥ snigdhānāmalpamātraḥ praśasyate ||80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi vyāpadaḥ snehabastijāḥ | balavanto yadā doṣāḥ koṣṭhe syuranilādayaḥ ||81||</seg> <seg type="unit" n="82">alpavīryaṃ tadā snehamabhibhūya pṛthagvidhān | kurvantyupadravān snehaḥ, sa cāpi na nivartate ||82||</seg> <seg type="unit" n="83">tatra vātābhibhūte tu snehe mukhakaṣāyatā | jṛmbhā vātarujastāstā vepathurviṣamajvaraḥ ||83||</seg> <seg type="unit" n="84">pittābhibhūte snehe tu mukhasya kaṭutā bhavet | dāhastṛṣṇā <note place="foot" type="variant" n="18">‘dāhaḥ śopho jvaraḥ’ iti pā.</note> jvaraḥ svedo netramūtrāṅgapītatā ||84||</seg> <seg type="unit" n="85">śleṣmābhibhūte snehe tu praseko madhurāsyatā | gauravaṃ chardirucchvāsaḥ kṛcchrācchītajvaro'ruciḥ ||85||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">tatra doṣābhibhūte tu snehe bastiṃ nidhāpayet | yathāsvaṃ doṣaśamanānyupayojyāni yāni ca ||86||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">atyāśite'nnābhibhavāt sneho naiti yadā tadā | gururāmāśayaḥ śūlaṃ vāyoścāpratisañcaraḥ ||87||</seg> <seg type="unit" n="88">hṛtpīḍā mukhavairasyaṃ śvāso mūrcchā bhramo'ruciḥ | tatrāpatarpaṇasyānte dīpano vidhiriṣyate ||88||</seg> <seg type="unit" n="89">aśuddhasya malonmiśraḥ sneho naiti yadā punaḥ | tadā'ṅgasadanādhmāne śvāsaḥ śūlaṃ ca jāyate ||89||</seg> <seg type="unit" n="90">pakvāśayagurutvaṃ ca tatra dadyānnirūhaṇam | tīkṣṇaṃ tīkṣṇauṣadhaireva siddhaṃ cāpyanuvāsanam ||90||</seg> <seg type="unit" n="91">śuddhasya dūrānusṛte snehe snehasya darśanam | gātreṣu sarvendriyāṇāmupalepā'vasādanam ||91||</seg> <seg type="unit" n="92">snehagandhi mukhaṃ cāpi kāsaśvāsāvarocakaḥ | atipīḍitavattatra siddhirāsthāpanaṃ tathā ||92||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">asvinnasyāviśuddhasya sneho'lpaḥ samprayojitaḥ | śīto mṛduśca nābhyeti tato mandaṃ pravāhate <note place="foot" type="variant" n="20">‘pravartate’ iti pā.</note>||93||</seg> <seg type="unit" n="94">vibandhagauravādhmānaśūlāḥ pakvāśayaṃ prati | tatrāsthāpanamevāśu prayojyaṃ sānuvāsanam ||94||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">alpaṃ bhuktavato'lpo hi sneho mandaguṇastathā | datto naiti klamotkleśau bhṛśaṃ cāratimāvahet ||95||</seg> <seg type="unit" n="96">tatrāpyāsthāpanaṃ kāryaṃ śodhanīyena bastinā | (anvāsanaṃ ca snehena śodhanīyena śasyate <note place="foot" type="variant" n="21">ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate</note> ) ||96||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">ahorātrādapi snehaḥ pratyāgacchanna duṣyati | kuryādbastiguṇāṃścāpi jīrṇastvalpaguṇo bhavet ||97||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">yasya nopadravaṃ kuryāt snehabastiraniḥsṛtaḥ | sarvo'lpovā''vṛto raukṣyādupekṣyaḥ sa vijānatā ||98||</seg></ab>
          <ab type="mula">anāyāntaṃ tvahorātrāt snehaṃ saṃśodhanairharet |99|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">snehabastāvanāyāte nānyaḥ sneho vidhīyate ||99||</seg></ab>
          <ab type="mula">ityuktā vyāpadaḥ sarvā salakṣaṇacikitsitāḥ |100|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="100">basteruttarasañjñasya vidhiṃ vakṣyāmyataḥ param ||100||</seg> <seg type="unit" n="101">caturdaśāṅgulaṃ netramāturāṅgulasammitam | mālatīpuṣpavṛntāgraṃ <note place="foot" type="variant" n="22">‘mālatīpuṣpavṛntāmaṃ tacchidracchidrameva ca’ iti pā.</note> chidraṃ sarṣapanirgamam ||101||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">snehapramāṇaṃ paramaṃ prakuñcaścātra kīrtitaḥ | pañcaviṃśādadho mātrāṃ vidadhyādbuddhikalpitām ||102||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="103">niviṣṭakarṇikaṃ madhye, nārīṇāṃ caturaṅgule | mūtrasrotaḥparīṇāhaṃ mudgavāhi daśāṅgulam ||103||</seg> meḍhrāyāmasamaṃ kecidicchanti khalu tadvidaḥ |104|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="104">tāsāmapatyamārge tu nidadhyāccaturaṅgulam ||104||</seg> <seg type="unit" n="105">dvyaṅgulaṃ mūtramārge tu kanyānāṃ tvekamaṅgulam | vidheyaṃ cāṅgulaṃ tāsāṃ vidhivaddhakṣyate yathā ||105||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="106">snehasya prasṛtaṃ cātra svāṅgulīmūlasammitam | deyaṃ pramāṇaṃ paramamarvāg buddhivikalpitam ||106||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="107">aurabhraḥ śaukaro vā'pi bastirājaśca pūjitaḥ | tadalābhe prayuñjīta galacarma tu pakṣiṇām ||107||</seg> (tasyālābhe dṛteḥ pādo mṛducarma tato'pi vā <note place="foot" type="variant" n="25">ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate</note> ) |108|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="108">athāturamupasnigdhaṃ svinnaṃ praśithilāśayam ||108||</seg> <seg type="unit" n="109">yavāgūṃ saghṛtakṣīrāṃ pītavantaṃ yathābalam | niṣaṇṇamājānusame pīṭhe sopāśraye samam ||109||</seg> <seg type="unit" n="110">svabhyaktabastimūrdhānaṃ tailenoṣṇena mānavam | tataḥ samaṃ sthāpayitvā nālamasya praharṣitam ||110||</seg> <seg type="unit" n="111">pūrvaṃ śalākayā'nviṣya tato netramanantaram | śanaiḥ śanairghṛtābhyaktaṃ vidadhyālāni ṣaṭ ||111||</seg> <seg type="unit" n="112">meḍhrayāmasamaṃ kecidicchanti praṇidhānakam | tato'vapīḍayedbastiṃ śanairnetraṃ ca nirharet ||112||</seg> <seg type="unit" n="113">tataḥ pratyāgatasnehamaparāhṇe vicakṣaṇaḥ | bhojayet payasā mātrāṃ yūṣeṇātha rasena vā ||113||</seg> anena vidhinā dadyādbastīṃstrīṃścaturo'pi vā |114|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="114">ūrdhvajānvai striyai dadyāduttānāyai vicakṣaṇaḥ ||114||</seg> <seg type="unit" n="115">samyak prapīḍayedyoniṃ <note place="foot" type="variant" n="26">‘kanyetarasye kanyāyai’ iti pā.</note> dadyāt sumṛdupīḍitam | trikarṇikena netreṇa dadyādyonimukhaṃ prati ||115||</seg></ab>
          <ab type="mula">garbhāśayaviśuddhyarthaṃ snehena dviguṇena tu |116|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="116">kvāthapramāṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="28">ayaṃ śloko hārāṇacandreṇa na paṭhitaḥ</note> prasṛtaṃ, striyā dviprasṛtaṃ bhavet ||116||</seg> kanyetarasyāḥ, kanyāyāstadvadbastipramāṇakam |117|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="117">apratyāgacchati bhiṣag bastāvuttarasañjñite ||117||</seg> <seg type="unit" n="118">bhūyo bastiṃ nidadhyāttu saṃyuktaṃ śodhanairgaṇaiḥ | gude vartiṃ nidadhyādvā śodhanadravyasambhṛtām ||118||</seg> <seg type="unit" n="119">praveśayedvā matimān bastidvāramathaiṣaṇīm | pīḍayedvā'pyadho nābherbalenottaramuṣṭinā ||119||</seg> <seg type="unit" n="120">āragvadhasya patraistu nirguṇḍyāḥ svarasena ca | kuryādgomūtrapiṣṭeṣu vartīrvā'pi sasaindhavāḥ ||120||</seg> <seg type="unit" n="121">mudgailāsarṣapasamāḥ pravibhajya vayāṃsi tu | basterāgamanārthāya tā nidadhyācchalākayā ||121||</seg> <seg type="unit" n="122">āgāradhūmabṛhatīpippalīphalasaindhavaiḥ | kṛtā vā śuktagomūtrasurāpiṣṭaiḥ sanāgaraiḥ ||122||</seg> anuvāsanasiddhiṃ ca vīkṣya karma prayojayet |123|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="123">śarkarāmadhumiśreṇa śītena madhukāmbunā ||123||</seg> <seg type="unit" n="124">dahyamāne tadā bastau dadyādbastiṃ vicakṣaṇaḥ | kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa payasā śītalena ca ||124||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="125">śukraṃ duṣṭaṃ śoṇitaṃ cāṅganānāṃ puṣpodrekaṃ tasya nāśaṃ ca kaṣṭam | mūtrāghātānmūtradoṣān pravṛddhān yonivyādhiṃ saṃsthitiṃ cāparāyāḥ ||125||</seg> <seg type="unit" n="126">śukrotsekaṃ śarkarāmaśmarīṃ ca śūlaṃ bastau vaṅkṣaṇe mehane ca | ghorānanyān bastijāṃścāpi rogān hitvā mehānuttaro hanti bastiḥ ||126||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="127">samyagdattasya liṅgāni vyāpadaḥ krama eva ca | basteruttarasañjñasya samānaṃ snehabastinā ||127||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne'nuvāsanottarabasticikitsitaṃ nāma saptatriṃśo'dhyāyaḥ ||37||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="38" xml:id="su.4.38">
          <head>nirūhakramacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto nirūhakramacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">athānuvāsitamāsthāpayet; svabhyaktasvinnaśarīramutsṛṣṭabahirvegamavāte śucau veśmani madhyāhne pratatāyāṃ śayyāyāmadhaḥsuparigrahāyāṃ śroṇipradeśaprativyūḍhāyāmanupadhānāyāṃ vāmapārśvaśāyinamākuñcitadakṣiṇasakthimitaraprasāritasakthiṃ sumanasaṃ jīrṇānnaṃ vāgyataṃ suniṣaṇṇadehaṃ viditvā, tato vāmapādasyopari netraṃ kṛtvetarapādāṅguṣṭhāṅgulibhyāṃ karṇikāmupari niṣpīḍya, savyapāṇikaniṣṭhikānāmikābhyāṃ bastermukhārdhaṃ saṅkocya, madhyamāpradeśinyaṅguṣṭhairardhaṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘ardhāsyaṃ vivṛtaṃ kṛtvā’ iti pā.</note> tu vivṛtāsyaṃ kṛtvā, bastāvauṣadhaṃ prakṣipya, dakṣiṇahastāṅguṣṭhena pradeśinīmadhyamābhyāṃ cānusiktamanāyatamabudbudamasaṅkucitamavātamauṣadhāsannamupasaṅgṛhya <note place="foot" type="variant" n="3">‘auṣadhāntamupasaṅgṛhya’ iti pā.</note>, punarupari taditareṇa gṛhītvā dakṣiṇenāvasiñcet, tataḥ sūtreṇaivauṣadhānte dvistrirvā''veṣṭya badhnīyāt, atha dakṣiṇenottānena pāṇinā bastiṃ gṛhītvā vāmahastamadhyamāṅgulipradeśinībhyāṃ netramupasaṅgṛhyāṅguṣṭhena netradvāraṃ pidhāya, ghṛtābhyaktāgranetraṃ ghṛtāktamupādāya prayacchedanupṛṣṭhavaṃśaṃ samamunmukhamākarṇikaṃ netraṃ praṇidhatsveti brūyāt ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">bastiṃ savye kare kṛtvā dakṣiṇenāvapīḍayet | ekenaivāvapīḍena na drutaṃ na vilambitam ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">tato netramapanīya triṃśanmātrāḥ pīḍanakālādupekṣyottiṣṭhetyāturaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘pīḍanakālādupekṣyāturamupaveśayet’ iti pā.</note> brūyāt | athāturamupaveśayedutkuṭukaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘utkaṭakaṃ’ iti ‘utkaṭikaṃ’ iti ca pā.</note> bastyāgamanārtham | nirūhapratyāgamanakālastu muhūrto bhavati ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">anena vidhinā bastiṃ dadyādbastiviśāradaḥ | dvitīyaṃ vā tṛtīyaṃ vā caturthaṃ vā yathārthataḥ ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula">samyaṅnirūḍhaliṅge tu prāpte bastiṃ nivārayet |7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">viśeṣāt sukumārāṇāṃ hīna eva kramo hitaḥ ||7||</seg> api hīnakramaṃ kuryānna tu kuryādatikramam |8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">yasya syādbastiralpo'lpavego <note place="foot" type="variant" n="8">‘… ratyalpavego’ iti pā.</note> hīnamalānilaḥ ||8||</seg> durnirūḍhaḥ sa vijñeyo mūtrārtyarucijāḍyavān |9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">yānyeva prāṅmayoktāni liṅgānyativirecite ||9||</seg> tānyevātinirūḍhe'pi vijñeyāni vipaścitā |10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">yasya krameṇa gacchanti viṭpittakaphavāyavaḥ ||10||</seg> lāghavaṃ copajāyeta sunirūḍhaṃ tamādiśet |11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">sunirūḍhaṃ tato jantuṃ snātavantaṃ tu bhojayet <note place="foot" type="variant" n="10">‘sunirūḍhaṃ tataḥ snātaṃ yathāsvaṃ pratibhojayet’ iti pā.</note>||11||</seg> <seg type="unit" n="12">pittaśleṣmānilāviṣṭaṃ kṣīrayūṣarasaiḥ kramāt | sarvaṃ vā jāṅgalarasairbhojayedavikāribhiḥ ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">tribhāgahīnamardhaṃ vā hīnamātramathāpi vā | yathāgnidoṣaṃ mātreyaṃ bhojanasya vidhīyate ||13||</seg> anantaraṃ tato yuñjyādyathāsvaṃ snehabastinā |14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">viviktatā manastuṣṭiḥ snigdhatā vyādhinigrahaḥ ||14||</seg> āsthāpanasnehabastyoḥ samyagdāne tu lakṣaṇam |15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">tadahastasya pavanādbhayaṃ balavadiṣyate ||15||</seg> rasaudanastena śastastadahaścānuvāsanam |16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">paścādagnibalaṃ matvā pavanasya ca ceṣṭitam ||16||</seg> annopastambhite koṣṭhe snehabastirvidhīyate |17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">anāyāntaṃ muhūrtāttu nirūhaṃ śodhanairharet ||17||</seg> tīkṣṇairnirūhairmatimān kṣāramūtrāmlasaṃyutaiḥ |18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">viguṇānilaviṣṭabdhaṃ ciraṃ tiṣṭhannirūhaṇam ||18||</seg> śūlāratijvarānāhānmaraṇaṃ vā pravartayet |19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">na tu bhuktavato deyamāsthāpanamiti sthitiḥ ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">visūcikāṃ vā janayecchardiṃ vā'pi sudāruṇām | kopayet sarvadoṣān vā tasmāddadyādabhojine ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">jīrṇānnasyāśaye doṣāḥ puṃsaḥ pravyaktimāgatāḥ | niḥśeṣāḥ sukhamāyānti bhojanenāprapīḍitāḥ ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">navā''sthāpanavikṣiptamannamagniḥ pradhāvati | tasmādāsthāpanaṃ deyaṃ nirāhārāya jānatā ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">āvasthikaṃ kramaṃ cāpi buddhvā kāryaṃ nirūhaṇam | male'pakṛṣṭe doṣāṇāṃ balavattvaṃ na vidyate ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">kṣīrāṇyamlāni mūtrāṇi snehāḥ kvāthā rasāstathā | lavaṇāni phalaṃ kṣaudraṃ śatāhvā sarṣapaṃ vacā ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">elā trikaṭukaṃ rāsnā saralo devadāru ca | rajanī madhukaṃ hiṅgu kuṣṭhaṃ saṃśodhanāni ca ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">kaṭukā śarkarā mustamuśīraṃ candanaṃ śaṭī | mañjiṣṭhā madanaṃ caṇḍā trāyamāṇā rasāñjanam ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">bilvamadhyaṃ yavānī ca phalinī śakrajā yavāḥ | kākolī kṣīrakākolī jīvakarṣabhakāvubhau ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">tathā medā mahāmedā ṛddhirvṛddhirmadhūlikā | nirūheṣu yathālābhameṣa vargo vidhīyate ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">svasthe kvāthasya catvāro bhāgāḥ snehasya pañcamaḥ | kruddhe'nile caturthastu <note place="foot" type="variant" n="12">‘catvāraḥ snehabhāgastu pañcamaḥ’ iti pā.</note> ṣaṣṭhaḥ pitte kaphe'ṣṭamaḥ ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">sarveṣu cāṣṭamo bhāgaḥ kalkānāṃ lavaṇaṃ punaḥ | kṣaudraṃ mūtraṃ phalaṃ kṣīramamlaṃ māṃsarasaṃ tathā ||30||</seg> yuktyā prakalpayeddhīmān nirūhe ... |31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">... kalpanā tviyam ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">kalkasnehakaṣāyāṇāmavivekādbhiṣagvaraiḥ | basteḥ <note place="foot" type="variant" n="14">‘bastistu kalpitaḥ samyak tasyādānaṃ yathārthakṛta’ iti pā.| ‘ādānam upayogaḥ’, iti hārāṇacandraḥ</note> sukalpanā proktā tasya dānaṃ yathārthakṛt ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">dattvā''dau saindhavasyākṣaṃ madhunaḥ prasṛtadvayam | pātre talena mathnīyāttadvat snehaṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘mathnīyādanusnehaṃ’ iti pā.</note> śanaiḥ śanaiḥ ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">samyak sumathite dadyāt phalakalkamataḥ param | tato yathocitān kalkān bhāgaiḥ svaiḥ ślakṣṇapeṣitān ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">gambhīre bhājane'nyasminmathnīyāttaṃ khajena ca | yathā vā sādhu manyeta na sāndro na tanuḥ samaḥ ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">rasakṣīrāmlamūtrāṇāṃ doṣāvasthāmavekṣya tu | kaṣāyaprasṛtān pañca supūtāṃstatra dāpayet ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">ata ūrdhvaṃ dvādaśaprasṛtān <note place="foot" type="variant" n="16">‘dvādaśaprasṛtibastiṃ’ iti pā.</note> vakṣyāmaḥ | dattvā''dau saindhavasyākṣaṃ madhunaḥ prasṛtidvayam | vinirmathya tato dadyāt snehasya prasṛtitrayam ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">ekībhūte tataḥ snehe kalkasya prasṛtiṃ kṣipet | sammūrcchite kaṣāyaṃ tu catuḥprasṛtisammitam ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">vitarecca tadāvāpamante dviprasṛtonmitam | evaṃ prakalpito bastirdvādaśaprasṛto bhavet ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">jyeṣṭhāyāḥ khalu mātrāyāḥ pramāṇamidamīritam | apahrāse bhiṣakkuryāttadvat prasṛtihāpanam ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">yathāvayo nirūhāṇāṃ kalpaneyamudāhṛtā | saindhavādidravāntānāṃ siddhikāmairbhiṣagvaraiḥ ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">ata ūrdhvaṃ pravakṣyante bastayo'tra vibhāgaśaḥ | yathādoṣaṃ prayuktā ye hanyurnānāvidhān gadān ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">śampākorubuvarṣābhūvājigandhāniśācchadaiḥ | pañcamūlībalārāsnāguḍūcīsuradārubhiḥ ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">kvathitaiḥ pālikairebhirmadanāṣṭakasaṃyutaiḥ | kalkairmāgadhikāmbhodahapuṣāmisisaindhavaiḥ ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">vatsāhvayapriyaṅgūgrāyaṣṭyāhvayarasāñjanaiḥ | dadyādāsthāpanaṃ koṣṇaṃ kṣaudrādyairabhisaṃskṛtam ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">pṛṣṭhorutrikaśūlāśmaviṇmūtrānilasaṅginām | grahaṇīmārutārśoghnaṃ raktamāṃsabalapradam ||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">guḍūcītriphalārāsnādaśamūlabalāpalaiḥ | kvathitaiḥ ślakṣṇapiṣṭaistu priyaṅgughanasaindhavaiḥ <note place="foot" type="variant" n="21">‘priyaṅgvañjanasaindhavaiḥ’ iti pā.</note>||47||</seg> <seg type="unit" n="48">śatapuṣpāvacākṛṣṇāyavānīkuṣṭhabilvajaiḥ | saguḍairakṣamātraistu madanārdhapalānvitaiḥ ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">kṣaudratailaghṛtakṣīraśuktakāñjikamastubhiḥ | samāloḍya ca mūtreṇa dadyādāsthāpanaṃ param ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">tejovarṇabalotsāhavīryāgniprāṇavardhanam | sarvamārutarogaghnaṃ vayaḥsthāpanamuttamam ||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">kuśādipañcamūlābdatriphalotpalavāsakaiḥ | sārivośīramañjiṣṭhārāsnāreṇuparūṣakaiḥ ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">pālikaiḥ kvathitaiḥ samyag dravyairebhiśca peṣitaiḥ | śṛṅgāṭakātmaguptebhakesarāgurucandanaiḥ ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">vidārīmisimañjiṣṭhāśyāmendrayavasindhujaiḥ | phalapadmakayaṣṭhyāhvaiḥ kṣaudrakṣīraghṛtāplutaiḥ ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">dattamāsthāpanaṃ śītamamlahīnaistathā dravaiḥ | dāhāsṛgdarapittāsṛkpittagulmajvarāñjayet ||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">rodhracandanamañjiṣṭhārāsnānantābalardhibhiḥ | sārivāvṛṣakāśmaryamedāmadhukapadmakaiḥ ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">sthirāditṛṇamūlaiśca kvāthaḥ karṣatrayonmitaiḥ | piṣṭairjīvakakākolīyugardhimadhukotpalaiḥ ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">prapauṇḍarīkajīvantīmedāreṇuparūṣakaiḥ | abhīrumisisindhūtthavatsakośīrapadmakaiḥ ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">kaseruśarkarāyuktaiḥ sarpirmadhupayaḥplutaiḥ | dravaistīkṣṇāmlavarjyaiśca datto bastiḥ suśītalaḥ ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">gulmāsṛgdarahṛtpāṇḍurogān saviṣamajvarān | asṛkpittātisārau ca hanyātpittakṛtān gadān ||59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">bhadrānimbakulatthārkakośātakyamṛtāmaraiḥ | sārivābṛhatīpāṭhāmūrvāragvadhavatsakaiḥ ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">kvāthaḥ, kalkastu kartavyo vacāmadanasarṣapaiḥ <note place="foot" type="variant" n="24">‘balāmadanasarṣapaiḥ’ iti pā.</note>| saindhavāmarakuṣṭhailāpippalībilvanāgaraiḥ ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">kaṭutailamadhukṣāramūtratailāmlasaṃyutaiḥ | kāryamāsthāpanaṃ tūrṇaṃ kāmalāpāṇḍumehinām ||62||</seg> <seg type="unit" n="63">medasvināmanagnīnāṃ kapharogāśanadviṣām | galagaṇḍagaraglāniślīpadodararogiṇām ||63||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">daśamūlīniśābilvapaṭolatriphalāmaraiḥ | kvathitaiḥ kalkapiṣṭaistu mustasaindhavadārubhiḥ ||64||</seg> <seg type="unit" n="65">pāṭhāmāgadhikendrāhvaistailakṣāramadhuplutaiḥ | kuryādāsthāpanaṃ samyaṅmūtrāmlaphalayojitaiḥ ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">kaphapāṇḍugadālasyamūtramārutasaṅginām | āmāṭopāpacīśleṣmagulmakrimivikāriṇām ||66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">vṛṣāśmabhedavarṣābhūdhānyagandharvahastakaiḥ | daśamūlabalāmūrvāyavakolaniśācchadaiḥ ||67||</seg> <seg type="unit" n="68">kulatthabilvabhūnimbaiḥ kvathitaiḥ palasammitaiḥ | kalkairmadanayaṣṭyāhvaṣaḍgranthāmarasarṣapaiḥ ||68||</seg> <seg type="unit" n="69">pippalīmūlasindhūtthayavānīmisivatsakaiḥ | kṣaudrekṣukṣīragomūtrasarpistailarasāplutaiḥ ||69||</seg> <seg type="unit" n="70">tūrṇamāsthāpanaṃ kāryaṃ saṃsṛṣṭabahurogiṇām | gṛdhrasīśarkarāṣṭhīlātūnīgulmagadāpaham ||70||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">rāsnāragvadhavarṣābhūkaṭukośīravāridaiḥ | trāyamāṇāmṛtāraktāpañcamūlībibhītakaiḥ ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">sabalaiḥ pālikaiḥ kvāthaḥ kalkastu madanānvitaiḥ | yaṣṭyāhvamisisindhūtthaphalinīndrayavāhvayaiḥ ||72||</seg> <seg type="unit" n="73">rasāñjanarasakṣaudradrākṣāsauvīrasaṃyutaiḥ | yukto bastiḥ sukhoṣṇo'yaṃ māṃsaśukrabalaujasām ||73||</seg> <seg type="unit" n="74">āyuṣo'gneśca saṃskartā hanti cāśu gadānimān | gulmāsṛgdaravīsarpamūtrakṛcchrakṣatakṣayān ||74||</seg> <seg type="unit" n="75">viṣamajvaramarśāṃsi <note place="foot" type="variant" n="27">‘viṣamajvaraśūlārśograhaṇīvātakuṇḍalān’ iti pā.</note> grahaṇīṃ vātakuṇḍalīm | jānujaṅghāśirobastigrahodāvartamārutān ||75||</seg> <seg type="unit" n="76">vātāsṛkśarkarāṣṭhīlākukṣiśūlodarārucīḥ | raktapittakaphonmādapramehādhmānahṛdgrahān ||76||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">vātaghnauṣadhaniṣkvāthāḥ saindhavatrivṛtāyutāḥ | sāmlāḥ sukhoṣṇā yojyāḥ syurbastayaḥ kupite'nile ||77||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">nyagrodhādigaṇakvāthāḥ kākolyādisamāyutāḥ | vidheyā bastayaḥ pitte sasarpiṣkāḥ saśarkarāḥ ||78||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">āragvadhādiniṣkvāthāḥ pippalyādisamāyutāḥ | sakṣaudramūtrā deyāḥ syurbastayaḥ kupite kaphe ||79||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">śarkarekṣurasakṣīraghṛtayuktāḥ suśītalāḥ | kṣīravṛkṣakaṣāyāḍhyā bastayaḥ śoṇite hitāḥ ||80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">śodhanadravyaniṣkvāthāstatkalkasnehasaindhavaiḥ | yuktāḥ khajena mathitabastayaḥ śodhanāḥ smṛtāḥ ||81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">triphalākvāthagomūtrakṣaudrakṣārasamāyutāḥ | ūṣakādipratīvāpā bastayo lekhanāḥ smṛtāḥ ||82||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">bṛṃhaṇadravyaniṣkvāthāḥ kalkairmadhurakairyutāḥ | sarpirmāṃsarasopetā bastayo bṛṃhaṇāḥ smṛtāḥ ||83||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">caṭakāṇḍoccaṭākvāthāḥ sakṣīraghṛtaśarkarāḥ | ātmaguptāphalāvāpāḥ smṛtā vājīkarā nṛṇām ||84||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">badaryairāvatīśeluśālmalīdhanvanāṅkurāḥ | kṣīrasiddhāḥ kṣaudrayutāḥ sāsrāḥ picchilasañjñitāḥ ||85||</seg> <seg type="unit" n="86">vārāhamāhiṣaurabhrabaiḍālaiṇeyakaukkuṭam | sadyaskamasṛgājaṃ <note place="foot" type="variant" n="29">‘sadyaskamusṛgaṇḍaṃ vā’ iti pā.</note> vā deyaṃ picchilabastiṣu ||86||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">priyaṅgvādigaṇakvāthā ambaṣṭhādyena saṃyutāḥ | sakṣaudrāḥ saghṛtāścaiva grāhiṇo bastayaḥ smṛtāḥ ||87||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">eteṣveva ca yogeṣu snehāḥ siddhāḥ pṛthak pṛthak | samasteṣvathavā samyagvidheyāḥ snehabastayaḥ ||88||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">vandhyānāṃ śatapākena śodhitānāṃ yathākramam | balātailena deyāḥ syurbastayastraivṛtena ca ||89||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">narasyottamasattvasya tīkṣṇaṃ bastiṃ nidhāpayet | madhyamaṃ madhyasattvasya viparītasya vai mṛdum ||90||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">evaṃ kālaṃ balaṃ doṣaṃ vikāraṃ ca vikāravit | bastidravyabalaṃ caiva vīkṣya bastīn prayojayet ||91||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="92">dadyādutkleśanaṃ pūrvaṃ madhye doṣaharaṃ punaḥ | paścāt saṃśamanīyaṃ ca dadyādbastiṃ vicakṣaṇaḥ ||92||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">eraṇḍabījaṃ madhukaṃ pippalī saindhavaṃ vacā | hapuṣāphalakalkaśca bastirutkleśanaḥ smṛtaḥ ||93||</seg> <seg type="unit" n="94">śatāhvā madhukaṃ bījaṃ kauṭajaṃ phalameva ca | sakāñjikaḥ sagomūtro bastirdoṣaharaḥ smṛtaḥ ||94||</seg> <seg type="unit" n="95">priyaṅgurmadhukaṃ mustā tathaiva ca rasāñjanam | sakṣīraḥ śasyate bastirdoṣāṇāṃ śamanaḥ paraḥ ||95||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">nṛpāṇāṃ tatsamānānāṃ tathā sumahatāmapi | nārīṇāṃ sukumārāṇāṃ śiśusthavirayorapi ||96||</seg> <seg type="unit" n="97">doṣanirharaṇārthāya balavarṇodayāya ca | samāsenopadekṣyāmi vidhānaṃ mādhutailikam ||97||</seg> <seg type="unit" n="98">yānastrībhojyapāneṣu niyamaścātra nocyate | phalaṃ ca vipulaṃ dṛṣṭaṃ vyāpadāṃ cāpyasambhavaḥ ||98||</seg> <seg type="unit" n="99">yojyastvataḥ sukhenaiva nirūhakramamicchatā | yadecchati tadaivaiṣa prayoktavyo vipaścitā ||99||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="100">madhutaile same syātāṃ kvāthaścairaṇḍamūlajaḥ | palārdhaṃ śatapuṣpāyāstato'rdhaṃ saindhavasya ca ||100||</seg> <seg type="unit" n="101">phalenaikena saṃyuktaḥ khajena ca viloḍitaḥ | deyaḥ sukhoṣṇo bhiṣajā mādhutailikasañjñitaḥ ||101||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">vacāmadhukatailaṃ ca kvāthaḥ sarasasaindhavaḥ | pippalīphalasaṃyukto bastiryuktarathaḥ smṛtaḥ ||102||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="103">suradāru varā rāsnā śatapuṣpā vacā madhu | hiṅgusaindhavasaṃyukto bastirdoṣaharaḥ smṛtaḥ ||103||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="104">pañcamūlīkaṣāyaṃ ca tailaṃ māgadhikā madhu | bastireṣa vidhātavyaḥ saśatāhvaḥ sasaindhavaḥ ||104||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">yavakolakulatthānāṃ kvātho māgadhikā madhu | sasaindhavaḥ sayaṣṭyāhvaḥ siddhabastiriti smṛtaḥ ||105||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="106">mustāpāṭhāmṛtātiktābalārāsnāpunarnavāḥ | mañjiṣṭhāragvadhośīratrāyamāṇākhyagokṣurān ||106||</seg> <seg type="unit" n="107">pālikān pañcamūlālpasahitānmadanāṣṭakam | jalāḍhake pacet kvāthaṃ pādaśeṣaṃ punaḥ pacet ||107||</seg> <seg type="unit" n="108">kṣīrārdhāḍhakasaṃyuktamākṣīrāt <note place="foot" type="variant" n="33">‘kṣīraprasthena saṃyuktaṃ kṣīraśeṣaṃ parisrutam’ iti pā.</note> suparisrutam | pādena jāṅgalarasastathā madhughṛtaṃ samam ||108||</seg> <seg type="unit" n="109">śatāhvāphalinīyaṣṭīvatsakaiḥ sarasāñjanaiḥ | kārṣikaiḥ saindhavonmiśraiḥ kalkairbastiḥ prayojitaḥ ||109||</seg> <seg type="unit" n="110">vātāsṛṅmehaśophārśogulmamūtravibandhanut | visarpajvaraviḍbhaṅgaraktapittavināśanaḥ ||110||</seg> <seg type="unit" n="111">balyaḥ sañjīvano vṛṣyaścakṣuṣyaḥ śūlanāśanaḥ | yāpanānāmayaṃ rājā bastirmustādiko mataḥ ||111||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="112">avekṣya bheṣajaṃ buddhyā vikāraṃ ca vikāravit | bījenānena śāstrajñaḥ kuryādbastiśatānyapi ||112||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="113">ajīrṇe na prayuñjīta divāsvapnaṃ ca varjayat | āhārācārikaṃ śeṣamanyat <note place="foot" type="variant" n="34">‘śeṣamanyadyuktaṃ’ iti pā.</note> kāmaṃ samācaret ||113||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="114">yasmānmadhu ca tailaṃ ca prādhānyena <note place="foot" type="variant" n="35">‘prādhānyenātra vartate’ iti pā.</note> pradīyate | mādhutailika ityevaṃ bhiṣagbhirbastirucyate ||114||</seg> <seg type="unit" n="115">ratheṣvapi ca yukteṣu hastyaśve cāpi kalpite | yasmānna pratiṣiddho'yamato yuktarathaḥ smṛtaḥ ||115||</seg> <seg type="unit" n="116">balopacayavarṇānāṃ yasmād vyādhiśatasya ca | bhavatyetena siddhistu siddhabastirato mataḥ ||116||</seg> <seg type="unit" n="117">sukhināmalpadoṣāṇāṃ nityaṃ snigdhāśca ye narāḥ | mṛdukoṣṭhāśca ye teṣāṃ vidheyā mādhutailikāḥ ||117||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="118">mṛdutvāt pādahīnatvādakṛtsnavidhisevanāt | ekabastipradānācca siddhabastiṣvayantraṇā ||118||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne nirūhakramacikitsitaṃ nāmāṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ ||38||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="39" xml:id="su.4.39">
          <head>āturopadravacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāta āturopadravacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">snehapītasya vāntasya viriktasya srutāsṛjaḥ | nirūḍhasya ca kāyāgnirmando bhavati dehinaḥ ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">so'nnairatyarthagurubhirupayuktaiḥ praśāmyati | alpo mahadbhirbahubhiśchādito'gnirivendhanaiḥ ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">sa cālpairlaghubhiścānnairupayuktairvivardhate | kāṣṭhairaṇubhiralpaiśca sandhukṣita ivānalaḥ ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula">hṛtadoṣapramāṇena sadā''hāravidhiḥ smṛtaḥ |6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">trīṇi cātra pramāṇāni prastho'rdhāḍhakamāḍhakam ||6||</seg> tatrāvaraṃ prasthamātraṃ dve śeṣe madhyamottame |7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">prasthe parisrute deyā yavāgūḥ svalpataṇḍulā ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">dve caivārdhāḍhake deye tisraścāpyāḍhake gate | vilepīmucitādbhaktāccaturthāṃśakṛtāṃ tataḥ ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">dadyāduktena vidhinā klinnasikthāmapicchilām | asnigdhalavaṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘asnigdhalavaṇāṃ svacchamudgayūṣayutāṃ’ iti pā.</note> svacchamudgayūṣayutaṃ tataḥ ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">aṃśadvayapramāṇena dadyāt susvinnamodanam | tatastu kṛtasañjñena hṛdyenendriyabodhinā ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">trīnaṃśān vitaredbhoktumāturāyaudanaṃ mṛdu | tato yathocitaṃ bhaktaṃ bhoktumasmai vicakṣaṇaḥ ||11||</seg> lāvaiṇahariṇādīnāṃ rasairdadyāt susaṃskṛtaiḥ |12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">hīnamadhyottameṣveṣu virekeṣu prakīrtitaḥ ||12||</seg> ekadvitriguṇaḥ samyagāhārasya kramastvayam |13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">kaphapittādhikānmadyanityān hīnaviśodhitān ||13||</seg> peyā'bhiṣyandayetteṣāṃ tarpaṇādikramo hitaḥ |14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">vedanālābhaniyamaśokavaicittyahetubhiḥ ||14||</seg> narānupoṣitāṃścāpi viriktavadupācaret |15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">āḍhakārdhāḍhakaprasthasaṅkhyā hyeṣā virecane ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">śleṣmāntatvādvirekasya na tāmicchati tadvidaḥ | eko virekaḥ śleṣmānto na dvitīyo'sti kaścana ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">balaṃ yattrividhaṃ proktamatastatra kramastridhā | tatrānukramamekaṃ tu balasthaḥ sakṛdācaret ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">dvirācarenmadhyabalastrīn vārān durbalastathā | kecidevaṃ kramaṃ prāhurmandamadhyottamāgniṣu ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">saṃsargeṇa vivṛddhe'gnau doṣakopabhayādbhajet | prāk svādutiktau snigdhāmlalavaṇān kaṭukaṃ tataḥ ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">svādvamlalavaṇān bhūyaḥ svādutiktāvataḥ param | snigdharūkṣān rasāṃścaiva vyatyāsāt svasthavattataḥ ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">kevalaṃ snehapīto vā vānto yaścāpi kevalam | sa saptarātraṃ manujo bhuñjīta laghu bhojanam ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">kṛtaḥ sirāvyadho yasya kṛtaṃ yasya ca śodhanam | sa nā pariharenmāsaṃ yāvadvā balavān bhavet ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">tryahaṃ tryahaṃ pariharedekaikaṃ bastimāturaḥ <note place="foot" type="variant" n="8">‘ekaikasmin pariharedvastau bastau tryahaṃ tryaham’ iti pā.</note>| tṛtīye tu parīhāre yathāyogaṃ samācaret ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">tailapūrṇāmamṛdbhāṇḍasadharmāṇo vraṇāturāḥ | snigdhaśuddhākṣirogārtā jvarātīsāriṇaśca ye ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">krudhyataḥ kupitaṃ pittaṃ kuryāttāṃstānupadravān | āyāsyataḥ śocato vā cittaṃ vibhramamṛcchati ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">maithunopagamāddhorān vyādhīnāpnoti durmatiḥ | ākṣepakaṃ pakṣaghātamaṅgapragrahameva ca ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">guhyapradeśe śvayathuṃ kāsaśvāsau ca dāruṇau | rudhiraṃ śukravaccāpi sarajaskaṃ pravartate ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">labhate ca divāsvapnāttāṃstān vyādhīn kaphātmakān | plīhodaraṃ pratiśyāyaṃ pāṇḍutāṃ śvayathuṃ jvaram ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">mohaṃ sadanamaṅgānāmavipākaṃ tathā'rucim | tamasā cābhibhūtastu svapnamevābhinandati ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">uccaiḥ sambhāṣaṇādvāyuḥ śirasyāpādayedrujam | āndhyaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘āndhyaṃ bādhiryamaghratvaṃ jaḍatāṃ mūkatāṃ tathā’ iti pā.</note> jāḍyamajighratvaṃ bādhiryaṃ mūkatāṃ tathā ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">hanumokṣamadhīmanthamarditaṃ ca sudāruṇam | netrastambhaṃ nimeṣaṃ vā tṛṣṇāṃ kāsaṃ prajāgaram ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">labhate dantacālaṃ ca tāṃstāṃścānyānupadravān | yānayānena labhate chardimūrcchābhramaklamān ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">tathaivāṅgagrahaṃ ghoramindriyāṇāṃ ca vibhramam | cirāsanāttathā sthānācchroṇyāṃ bhavati vedanā ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">aticaṅkramaṇādvāyurjaṅghayoḥ kurute rujaḥ | sakthipraśoṣaṃ śophaṃ vā pādaharṣamathāpi vā ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">śītasambhogatoyānāṃ sevā mārutavṛddhaye | tato'ṅgamardaviṣṭambhaśūlādhmānapravepakāḥ ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">vātātapābhyāṃ vaivarṇyaṃ jvaraṃ cāpi samāpnuyāt | viruddhādhyaśanānmṛtyuṃ vyādhiṃ vā ghoramṛcchati ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">asātmyabhojanaṃ hanyādbalavarṇamasaṃśayam | anātmavantaḥ paśuvadbhuñjate ye'pramāṇataḥ | rogānīkasya te mūlamajīrṇaṃ prāpnuvanti hi ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">vyāpadāṃ kāraṇaṃ vīkṣya vyāpatsvetāsu buddhimān | prayatetāturārogye pratyanīkena hetunā ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">viriktavāntairhariṇaiṇalāvakāḥ śaśaśca sevyaḥ samayūratittirīḥ | saṣaṣṭikāścaiva purāṇaśālayastathaiva mudgā laghu yacca kīrtitam ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne āturopadravacikitsitaṃ nāmaikonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||39||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="40" xml:id="su.4.40">
          <head>dhūmanasyakavalagrahacikitsitam</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto dhūmanasyakavalagrahacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">dhūmaḥ pañcavidho bhavati; tadyathā- prāyogikaḥ, snaihiko, vairecanikaḥ, kāsaghno, vāmanīyaśceti ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatrailādinā kuṣṭhatagaravarjyena ślakṣṇapiṣṭena dvādaśāṅgulaṃ śarakāṇḍamaṅgulipariṇāhaṃ kṣaumeṇāṣṭāṅgulaṃ veṣṭayitvā lepayedeṣā vartiḥ prāyogike <note place="foot" type="variant" n="2">‘prāyogikī’ iti pā.</note>, snehaphalasāramadhūcchiṣṭasarjarasagugguluprabhṛtibhiḥ snehamiśraiḥ snaihike, śirovirecanadravyairvairecane, bṛhatīkaṇṭakārikātrikaṭukāsamardahiṅgviṅgudītvaṅmanaḥśilācchinnaruhākarkaṭaśṛṅgīprabhṛtibhiḥ kāsaharaiśca kāsaghne, snāyucarmakhuraśṛṅgakarkaṭakāsthiśuṣkamatsyavallūrakṛmiprabhṛtibhirvāmanīyaiśca vāmanīye ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatra bastinetradravyairdhūmanetradravyāṇi vyākhyātāni bhavanti | dhūmanetraṃ tu kaniṣṭhikāpariṇāhamagre kalāyamātrasroto mūle'ṅguṣṭhapariṇāhaṃ dhūmavartipraveśasroto'ṅgulānyaṣṭacatvāriṃśat prāyogike, dvātriṃśat snehane, caturviṃśatirvairecane, ṣoḍaśāṅgulaṃ kāsaghne vāmanīye ca | ete'pi kolāsthimātracchidre bhavataḥ | vraṇanetramaṣṭāṅgulaṃ vraṇadhūpanārthaṃ kalāyaparimaṇḍalaṃ kulatthavāhisrota iti ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">atha sukhopaviṣṭaḥ sumanā ṛjvadhodṛṣṭiratandritaḥ snehāktadīptāgrāṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘snehāktāṃ pradīptāgrāṃ’ iti pā.</note> vartiṃ netrasrotasi praṇidhāya dhūmaṃ pibet ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">mukhena taṃ pibet pūrvaṃ nāsikābhyāṃ tataḥ pibet | mukhapītaṃ mukhenaiva vamet pītaṃ ca nāsayā ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">mukhena dhūmamādāya nāsikābhyāṃ na nirharet | tena hi pratilomena dṛṣṭistatra nihanyate ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">viśeṣatastu prāyogikaṃ ghrāṇenādadīta, snaihikaṃ mukhanāsābhyāṃ, nāsikayā vairecanikaṃ, mukhenaivetarau ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">tatra prāyogike vartiṃ vyapagataśarakāṇḍāṃ nivātātapaśuṣkāmaṅgāreṣvavadīpya netramūlasrotasi prayujya dhūmamāhareti brūyāt; evaṃ snehanaṃ vairecanikaṃ ca kuryāditi | itarayorvyapetadhūmāṅgāre <note place="foot" type="variant" n="6">‘...vyapetadhūmodgāre’ iti pā.</note> sthire samāhite śarāve prakṣipya vartiṃ mūlacchidreṇānyena śarāveṇa pidhāya tasmin chidre netramūlaṃ saṃyojya dhūmamāseveta, praśānte dhūme vartimavaśiṣṭāṃ prakṣipya punarapi dhūmaṃ pāyayedādoṣaviśuddheḥ; eṣa dhūmapānopāyavidhiḥ ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tatra śokaśramabhayāmarṣauṣṇyaviṣaraktapittamadamūrcchādāhapipāsāpāṇḍurogatāluśoṣacchardiśiro'bhighātodgārāpatarpita- timirapramehodarādhmānordhvavātārtā bālavṛddhadurbalaviriktāsthāpitajāgaritagarbhiṇīrūkṣakṣīṇakṣatoraska- madhughṛtadadhidugdhamatsyamadyayavāgūpītālpakaphāśca na dhūmamāseveran ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">akālapītaḥ kurute bhramaṃ mūrcchāṃ śirorujam | ghrāṇaśrotrākṣijihvānāmupaghātaṃ ca dāruṇam ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">ādyāstu trayo dhūmā dvādaśasu kāleṣūpādeyāḥ | tadyathā- kṣutadantaprakṣālananasyasnānabhojanadivāsvapnamaithunacchardimūtroccārahasitaruṣitaśastrakarmānteṣviti | tatra vibhāgo- mūtroccārakṣavathuhasitaruṣitamaithunānteṣu snaihikaḥ, snānacchardanadivāsvapnānteṣu vairecanikaḥ, dantaprakṣālanasya snānabhojanaśastrakarmānteṣu prāyogika iti ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">tatra snaihiko vātaṃ śamayati, snehādupalepācca; vairecanaḥ śleṣmāṇamutkleśyāpakarṣati, raukṣyāttaikṣṇyādauṣṇyādvaiśadyācca; prāyogikaḥ śleṣmāṇamutkleśayatyutkliṣṭaṃ cāpakarṣati śamayati vātaṃ sādhāraṇatvāt pūrvābhyāmiti ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">bhavati cātra- naro dhūmopayogācca prasannendriyavāṅmanāḥ | dṛḍhakeśadvijaśmaśruḥ sugandhiviśadānanaḥ ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">tathā kāsaśvāsārocakāsyopalepasvarabhedamukhāsrāvakṣavathuvamathukrathatandrānidrāhanumanyāstambhāḥ pīnasaśirorogakarṇākṣiśūlā vātakaphanimittāścāsya mukharogā na bhavanti ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">tasya yogāyogātiyogā vijñātavyāḥ | tatra yogo rogapraśamanaḥ, ayogo rogāpraśamanaḥ, tālugalaśoṣaparidāhapipāsāmūrcchābhramamadakarṇakṣveḍadṛṣṭināsārogadaurbalyānyatiyogo <note place="foot" type="variant" n="7">‘dṛṣṭirāgadaurbalyāni’ iti pā.</note> janayati ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">prāyogikaṃ trīṃstrīnucchvāsānādadīta mukhanāsikābhyāṃ ca paryāyāṃstrīṃścaturo veti, snaihikaṃ yāvadaśrupavṛttiḥ, vairecanikamādoṣadarśanāt, tilataṇḍulayavāgūpītena pātavyo vāmanīyaḥ, grāsāntareṣu kāsaghna iti ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">vraṇadhūmaṃ śarāvasampuṭopanītena netreṇa vraṇamānayet, dhūmapānādvedanopaśamo vraṇavaiśadyamāsrāvopaśamaśca bhavati ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">vidhireṣa samāsena dhūmasyābhihito mayā | nasyasyātaḥ pravakṣyāmi vidhiṃ niravaśeṣataḥ ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">auṣadhamauṣadhasiddho vā sneho nāsikābhyāṃ dīyata iti nasyam | taddvividhaṃ śirovirecanaṃ, snehanaṃ ca | taddvividhamapi pañcadhā | tadyathā- nasyaṃ, śirovirecanaṃ, pratimarśo, avapīḍaḥ, pradhamanaṃ ca | teṣu nasyaṃ pradhānaṃ śirovirecanaṃ ca; nasyavikalpaḥ pratimarśaḥ, śirovirecanavikalpo'vapīḍaḥ pradhamanaṃ ca; tato nasyaśabdaḥ pañcadhā niyamitaḥ ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">tatra yaḥ snehanārthaṃ śūnyaśirasāṃ grīvāskandhorasāṃ ca balajananārthaṃ dṛṣṭiprasādajananārthaṃ vā sneho vidhīyate tasmin vaiśeṣiko nasyaśabdaḥ | tattu deyaṃ vātābhibhūte śirasi dantakeśaśmaśruprapātadāruṇakarṇaśūlakarṇakṣveḍatimirasvaropaghāta- nāsārogāsyaśoṣāvabāhukākālajavalīpalitaprādurbhāvadāruṇaprabodheṣu vātapaittikeṣu mukharogeṣvanyeṣu ca vātapittaharadravyasiddhena sneheneti ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">śirovirecanaṃ śleṣmaṇā'bhivyāptatālukaṇṭhaśirasāmarocakaśirogauravaśūlapīnasārdhāvabhedaka- kṛmipratiśyāyāpasmāragandhājñāneṣvanyeṣucordhvajatrugateṣu kaphajeṣu vikāreṣu śirovirecanadravyaistatsiddhena vā sneheneti ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">tatraitaddvividhamapyabhuktavato'nnakāle pūrvāhṇe śleṣmarogiṇāṃ, madhyāhne pittarogiṇāṃ, aparāhṇe vātarogiṇām ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">atha puruṣāya śirovirecanīyāya tyaktamūtrapurīṣāya bhuktavate vyabhre kāle dantakāṣṭhadhūmapānābhyāṃ viśuddhavaktrasrotase pāṇitāpaparisvinnamṛditagalakapolalalāṭapradeśāya vātātaparajohīne veśmanyuttānaśāyine prasāritakaracaraṇāya kiñcit pravilambitaśirase vastrācchāditanetrāya vāmahastapradeśinyagronnāmitanāsāgrāya viśuddhasrotasi dakṣiṇahastena snehamuṣṇāmbunā prataptaṃ rajatasuvarṇatāmramaṇimṛtpātraśuktīnāmanyatamasthaṃ śuktyā <note place="foot" type="variant" n="9">‘pranāḍyā’ iti pā.</note> picunā vā sukhoṣṇaṃ snehamadrutamāsiñcedavyavacchinnadhāraṃ yathā netre na prāpnoti ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">snehe'vasicyamāne tu śiro naiva prakampayet | na kupyenna prabhāṣecca na kṣuyānna hasettathā ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">etairhi vihataḥ sneho na samyak pratipadyate | tataḥ kāsapratiśyāyaśiro'kṣigadasambhavaḥ ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">tasya pramāṇamaṣṭau bindavaḥ pradeśinīparvadvayaniḥsṛtāḥ prathamā mātrā, dvitīyā śuktiḥ, tṛtīyā pāṇiśuktiḥ, ityetāstisro mātrā yathābalaṃ prayojyāḥ ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">snehanasyaṃ nopagiletkathañcidapi buddhimān ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">śṛṅgāṭakamabhiplāvya nireti vadanādyathā | kaphotkleśabhayāccainaṃ niṣṭhīvedavidhārayan ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">datte ca punarapi saṃsvedya galakapolādīn dhūmamāseveta, bhojayeccainamabhiṣyandi, tato'syācārikamādiśet; rajodhūmasnehātapamadyadravapānaśiraḥsnānātiyānakrodhādīni ca pariharet ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">tasya yogātiyogāyogānāmidaṃ vijñānaṃ bhavati ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">lāghavaṃ śiraso yoge sukhasvapnaprabodhanam | vikāropaśamaḥ śuddhirindriyāṇāṃ manaḥsukham ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">kaphaprasekaḥ śiraso gurutendriyavibhramaḥ | lakṣaṇaṃ mūrdhnyatisnigdhe rūkṣaṃ tatrāvacārayet ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">ayoge vātavaiguṇyamindriyāṇāṃ ca rūkṣatā | rogāśāntiśca tatreṣṭaṃ bhūyo nasyaṃ prayojayet ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">catvāro bindavaḥ ṣaḍ vā tathā'ṣṭau vā yathābalam | śirovirekasnehasya pramāṇamabhinirdiśet ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">nasye trīṇyupadiṣṭāni lakṣaṇāni prayogataḥ | śuddha(ddhi)hīnātisañjñāni viśeṣācchāstracintakaiḥ ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">lāghavaṃ śirasaḥ śuddhiḥ srotasāṃ vyādhinirjayaḥ | cittondriyaprasādaśca śirasaḥ śuddhilakṣaṇam ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">kaṇḍūpadehau gurutā srotasāṃ kaphasaṃsravaḥ | mūrdhni hīnaviśuddhe tu lakṣaṇaṃ parikīrtitam ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">mastuluṅgāgamo vātavṛddhirindriyavibhramaḥ | śūnyatā śirasaścāpi mūrdhni gāḍhavirecite ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">hīnātiśuddhe śirasi kaphavātaghnamācaret | samyagviśuddhe śirasi sarpirnasyaṃ niṣecayet ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">(ekāntaraṃ dvyantaraṃ vā saptāhaṃ vā punaḥ punaḥ | ekaviṃśatirātraṃ vā yāvadvā sādhu manyate ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">mārutenābhibhūtasya vā'tyantaṃ yasya dehinaḥ | dvikālaṃ cāpi dātavyaṃ nasyaṃ tasya vijānatā <note place="foot" type="variant" n="12">ślokadvayaṃ hastalikhitapustake na paṭhyate</note> ) ||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">avapīḍastu śirovirecanavadabhiṣyaṇṇasarpadaṣṭavisañjñebhyo dadyācchirovirecanadravyāṇāmanyatamamavapiṣyāvapīḍya <note place="foot" type="variant" n="13">‘anyatamamāsādya’ iti pā.</note> ca, śarkarekṣurasakṣīraghṛtamāṃsarasānāmanyatamaṃ kṣīṇānāṃ śoṇitapitte ca vidadhyāt ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">kṛśadurbalabhīrūṇāṃ sukumārasya yoṣitām | śṛtāḥ snehāḥ śiraḥśuddhyai kalkastebhyo <note place="foot" type="variant" n="14">‘kalko'nyebhyastathā hitaḥ’ iti pā.</note> yathā hitaḥ ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">cetovikārakṛmiviṣābhipannānāṃ cūrṇaṃ pradhamet ||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">nasyena parihartavyo bhuktavānapatarpito'tyarthataruṇapratiśyāyī garbhiṇī pītasnehodakamadyadravo'jīrṇī dattabastiḥ kruddho garārtastṛṣitaḥ śokābhibhūtaḥ śrānto bālo vṛddho vegāvarodhitaḥ <note place="foot" type="variant" n="15">‘vegāvarodhanaḥ’ iti pā.</note> śiraḥsnātukāmaśceti; anārtave cābhre nasyadhūmau pariharet ||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">tatra hīnātimātrātiśītoṣṇasahasāpradānādatipravilambitaśirasa ucchiṅghato vicalato'bhyavaharato vā pratiṣiddhapradānācca vyāpado bhavanti tṛṣṇodgārādayo doṣanimittāḥ kṣayajāśca ||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">bhavataścātra- nasye śirovireke ca vyāpado dvividhāḥ smṛtāḥ | doṣotkleśāt kṣayāccaiva vijñeyāstā yathākramam ||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">doṣokleśanimittāstu jayecchamanaśodhanaiḥ | atha kṣayanimittāsu yathāsvaṃ bṛṃhaṇaṃ hitam ||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">pratimarśaścaturdaśasu kāleṣūpādeyaḥ; tadyathā- talpotthitena, prakṣālitadantena, gṛhānnirgacchatā, vyāyāmavyavāyādhvapariśrāntena, mūtroccārakavalāñjanānte, bhuktavatā, charditavatā, divāsvapnotthitena, sāyaṃ ceti ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">tatra talpotthitenāsevitaḥ pratimarśo rātrāvupacitaṃ nāsāsrotogataṃ malamupahanti manaḥprasādaṃ ca karoti, prakṣālitadantenāsevito dantānāṃ dṛḍhatāṃ vadanasaugandhyaṃ cāpādayati, gṛhānnirgacchatā sevito nāsāsrotasaḥ klinnatayā rajodhūmo vā na bādhate, vyāyāmamaithunādhvapariśrāntenāsevitaḥ śramamupahanti, mūtroccārānte sevito dṛṣṭergurutvamapanayati, kavalāñjanānte sevito dṛṣṭiṃ prasādayati, bhuktavatā sevitaḥ srotasāṃ viśuddhiṃ laghutāṃ cāpādayati, vāntenāsevitaḥ srotovilagnaṃ śleṣmāṇamapohya bhaktākāṅkṣāmāpādayati, divāsvapnotthitenāsevito nidrāśeṣaṃ gurutvaṃ malaṃ cāpohya cittaikāgryaṃ janayati, sāyaṃ cāsevitaḥ sukhanidrāprabodhaṃ ceti ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">īṣaducchiṅghataḥ sneho yāvadvaktraṃ prapadyate | nasye niṣiktaṃ taṃ vidyāt pratimarśaṃ pramāṇataḥ ||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">nasyena rogāḥ śāmyanti narāṇāmūrdhvajatrujāḥ | indriyāṇāṃ ca vaimalyaṃ kuryādāsyaṃ sugandhi ca ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">hanudantaśirogrīvātrikabāhūrasāṃ balam | valīpalitakhālityavyaṅgānāṃ cāpyasambhavam ||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">tailaṃ kaphe savāte syāt kevale pavane vasām | dadyātsarpiḥ sadā pitte majjānaṃ ca samārute ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">caturvidhasya snehasya vidhirevaṃ prakīrtitaḥ | śleṣmasthānāvirodhitvātteṣu tailaṃ vidhīyate ||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">ataḥ paraṃ pravakṣyāmi kavalagrahaṇe vidhim | caturdhā kavalaḥ snehī prasādī śodhiropaṇau ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">snigdhoṣṇaiḥ snaihiko vāte, svāduśītaiḥ prasādanaḥ | pitte, kaṭvamlalavaṇai rūkṣoṣṇaiḥ śodhanaḥ kaphe ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">kaṣāyatiktamadhuraiḥ kaṭūṣṇai ropaṇo vraṇe | caturvidhasya caivāsya viśeṣo'yaṃ prakīrtitaḥ ||60||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">tatra trikaṭukavacāsarṣapaharītakīkalkamāloḍya tailaśuktasurāmūtrakṣāramadhūnāmanyatamena salavaṇamabhiprataptamupasvinnamṛditagalakapolalalāṭapradeśo dhārayet ||61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">sukhaṃ sañcāryate yā tu mātrā sa (sā) kavalaḥ smṛtaḥ | asañcāryā tu yā mātrā gaṇḍūṣaḥ sa prakīrtitaḥ ||62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">tāvacca dhārayitavyo'nanyamanasonnatadehena yāvaddoṣaparipūrṇakapolatvaṃ nāsāsrotonayanapariplāvaśca bhavati tadā vimoktavyaḥ, punaścānyo grahītavya iti ||63||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">evaṃ snehapayaḥkṣaudrarasamūtrāmlasambhṛtāḥ | kaṣāyoṣṇodakābhyāṃ ca kavalā doṣato hitāḥ ||64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">vyādherapacayastuṣṭirvaiśadyaṃ vaktralāghavam | indriyāṇāṃ prasādaśca kavale śuddhilakṣaṇam ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">hīne jāḍyakaphotkleśāvarasajñānameva ca | atiyogānmukhe pākaḥ śoṣatṛṣṇāruciklamāḥ ||66||</seg> śodhanīye viśeṣeṇa bhavantyeva na saṃśayaḥ |67|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">tilā nīlotpalaṃ sarpiḥ śarkarā kṣīrameva ca ||67||</seg> <seg type="unit" n="68">sakṣaudro dagdhavaktrasya gaṇḍūṣo dāhanāśanaḥ | kavalasya vidhirhyeṣa samāsena prakīrtitaḥ ||68||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">vibhajya bheṣajaṃ buddhyā kurvīta pratisāraṇam | kalko rasakriyā kṣaudraṃ cūrṇaṃ ceti caturvidham ||69||</seg> aṅgulyagrapraṇītaṃ tu yathāsvaṃ mukharogiṇām |70|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">tasmin yogamayogaṃ ca kavaloktaṃ vibhāvayet ||70||</seg> <seg type="unit" n="71">tāneva śamayed vyādhīn kavalo yānapohati | doṣaghnamanabhiṣyandi bhojayecca tathā naram ||71||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne dhūmanasyakavalagrahacikitsitaṃ nāma catvāriṃśo'dhyāyaḥ ||40||</seg> iti bhagavatā śrīdhanvantariṇopadiṣṭāyāṃ tacchiṣyeṇa maharṣiṇā suśrutena viracitāyāṃ suśrutasaṃhitāyāṃ caturthaṃ cikitsāsthānaṃ samāptam|</ab>
        </div>
      </div>
      <div type="sthana" n="5" xml:id="su.5">
        <head>Kalpasthāna</head>
        <div type="adhyaya" n="1" xml:id="su.5.1">
          <head>annapānarakṣākalpaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'nnapānarakṣākalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">dhanvantariḥ kāśipatistapodharmabhṛtāṃ varaḥ | suśrutaprabhṛtīñchiṣyāñchaśāsāhataśāsanaḥ ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">ripavo vikramākrāntā ye ca sve kṛtyatāṃ gatāḥ | sisṛkṣavaḥ krodhaviṣaṃ vivaraṃ prāpya tādṛśam ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">viṣairnihanyurnipuṇaṃ nṛpatiṃ duṣṭacetasaḥ | striyo vā vividhān yogān kadācitsubhagecchayā ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">viṣakanyopayogādvā kṣaṇājjahyādasūnnaraḥ | tasmādvaidyena satataṃ viṣādrakṣyo narādhipaḥ ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">yasmācca ceto'nityatvamaśvavat prathitaṃ nṛṇām | na viśvasyāttato rājā kadācidapi kasyacit ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">kulīnaṃ dhārmikaṃ snigdhaṃ subhṛtaṃ santatotthitam | alubdhamaśaṭhaṃ bhaktaṃ kṛtajñaṃ priyadarśanam ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">krodhapāruṣyamātsaryamāyālasyavivarjitam | jitendriyaṃ kṣamāvantaṃ śuciṃ śīladayānvitam ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">medhāvinamasaṃśrāntamanuraktaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">`asambhrāntaṃ’ iti pā.</note> hitaiṣiṇam | paṭuṃ pragalbhaṃ nipuṇaṃ dakṣamālasyavarjitam <note place="foot" type="variant" n="2">`dakṣaṃ vyasanavarjitam’ iti pā.</note>||10||</seg> <seg type="unit" n="11">pūrvoktaiśca guṇairyuktaṃ nityaṃ sannihitāgadam | mahānase prayuñjīta vaidyaṃ tadvidyapūjitam ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">praśastadigdeśakṛtaṃ śucibhāṇḍaṃ mahacchuci | sajālakaṃ gavākṣāḍhyamāptavarganiṣevitam ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">vikakṣasṛṣṭasaṃsṛṣṭaṃ savitānaṃ kṛtārcanam | parīkṣitastrīpuruṣaṃ bhaveccāpi mahānasam ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula">tatrādhyakṣaṃ niyuñjīta prāyo vaidyaguṇānvitam |14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">śucayo dakṣiṇā dakṣā vinītāḥ priyadarśanāḥ ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">saṃvibhaktāḥ sumanaso nīcakeśanakhāḥ sthirāḥ | snātā dṛḍhaṃ saṃyaminaḥ kṛtoṣṇīṣāḥ susaṃyatāḥ ||15||</seg> tasya cājñāvidheyāḥ syurvividhāḥ parikarmiṇaḥ |16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">āhārasthitayaścāpi bhavanti prāṇino yataḥ ||16||</seg> tasmānmahānase vaidyaḥ pramādarahito bhavet |17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">māhānasikavoḍhāraḥ saupaudanikapaupikāḥ ||17||</seg> bhaveyurvaidyavaśagā ye cāpyanye'tra kecana |18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">iṅgitajño manuṣyāṇāṃ vākceṣṭāmukhavaikṛtaiḥ ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">vidyādviṣasya dātāramebhirliṅgaiśca buddhimān | na dadātyuttaraṃ pṛṣṭo vivakṣan mohameti ca ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">apārthaṃ bahu saṅkīrṇaṃ bhāṣate cāpi mūḍhavat | sphoṭayatyaṅgulīrbhūmimakasmādvilikheddhaset ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">vepathurjāyate tasya trastaścānyo'nyamīkṣate | kṣāmo <note place="foot" type="variant" n="4">`dhyāmaḥ’ iti pā.</note> vivarṇavaktraśca nakhaiḥ kiñcicchinattyapi ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">ālabhetāsakṛddīnaḥ kareṇa ca śiroruhān | niryiyāsurapadvārairvīkṣate ca punaḥ punaḥ ||22||</seg> vartate viparītaṃ tu viṣadātā vicetanaḥ |23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">kecidbhayāt pārthivasya tvaritā vā tadājñayā ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">asatāmapi santo'pi ceṣṭāṃ kurvanti mānavāḥ | tasmāt parīkṣaṇaṃ kāryaṃ bhṛtyānāmādṛtairnṛpaiḥ ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">anne pāne dantakāṣṭhe tathā'bhyaṅge'valekhane | utsādane kaṣāye ca pariṣeke'nulepane ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">srakṣu vastreṣu śayyāsu kavacābharaṇeṣu ca | pādukāpādapīṭheṣu pṛṣṭheṣu gajavājinām ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">viṣajuṣṭeṣu cānyeṣu nasyadhūmāñjanādiṣu | lakṣaṇāni pravakṣyāmi cikitsāmapyanantaram ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">nṛpabhaktādbaliṃ nyastaṃ saviṣaṃ bhakṣayanti ye | tatraiva te vinaśyanti makṣikāvāyasādayaḥ ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">hutabhuk tena cānnena bhṛśaṃ caṭacaṭāyate | mayūrakaṇṭhapratimo jāyate cāpi duḥsahaḥ ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">bhinnārcistīkṣṇadhūmaśca nacirāccopaśāmyati | cakorasyākṣivairāgyaṃ jāyate kṣiprameva tu ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">dṛṣṭvā'nnaṃ viṣasaṃsṛṣṭaṃ mriyante jīvajīvakāḥ | kokilaḥ svaravaikṛtyaṃ krauñcastu madamṛcchati ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">hṛṣyenmayūra udvignaḥ krośataḥ śukasārike | haṃsaḥ kṣveḍati cātyarthaṃ bhṛṅgarājastu kūjati ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">pṛṣato visṛjatyaśruṃ viṣṭhāṃ muñcati markaṭaḥ | sannikṛṣṭāṃstataḥ kuryādrājñastān mṛgapakṣiṇaḥ ||33||</seg> veśmano'tha vibhūṣārthaṃ rakṣārthaṃ cātmanaḥ sadā |34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">upakṣiptasya cānnasya bāṣpeṇordhvaṃ prasarpatā ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">hṛtpīḍā bhrāntanetratvaṃ śiroduḥkhaṃ ca jāyate | tatra nasyāñjane kuṣṭhaṃ lāmajjaṃ naladaṃ madhu ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">kuryācchirīṣarajanīcandanaiśca pralepanam | hṛdi candanalepastu tathā sukhamavāpnuyāt ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">pāṇiprāptaṃ pāṇidāhaṃ nakhaśātaṃ karoti ca | atra pralepaḥ śyāmendragopāsomotpalāni ca ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">sa cet pramādānmohādvā tadannamupasevate | aṣṭhīlāvattato jihvā bhavatyarasavedinī ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">tudyate dahyate cāpi śleṣmā cāsyāt prasicyate | tatra bāṣperitaṃ karma yacca syāddāntakāṣṭhikam ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">mūrcchāṃ chardimatīsāramādhmānaṃ dāhavepathū | indriyāṇāṃ ca vaikṛtyaṃ kuryādāmāśayaṃ gatam ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">tatrāśu madanālābubimbīkośātakīphalaiḥ | chardanaṃ dadhyudaśvidbhyāmathavā taṇḍulāmbunā ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">dāhaṃ mūrcchāmatīsāraṃ tṛṣṇāmindriyavaikṛtam | āṭopaṃ pāṇḍutāṃ kārśyaṃ kuryāt pakvāśayaṃ gatam ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">virecanaṃ sasarpiṣkaṃ tatroktaṃ nīlinīphalam | dadhnā dūṣīviṣāriśca peyo vā madhusaṃyutaḥ ||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">dravadravyeṣu sarveṣu kṣīramadyodakādiṣu | bhavanti vividhā rājyaḥ phenabudbudajanma ca ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">chāyāścātra na dṛśyante dṛśyante yadi vā punaḥ | bhavanti yamalāśchidrāstanvyo vā vikṛtāstathā ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">śākasūpānnamāṃsāni klinnāni virasāni ca | sadyaḥ paryuṣitānīva vigandhāni bhavanti ca ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">gandhavarṇarasairhīnāḥ sarve bhakṣyāḥ phalāni ca | pakvānyāśu viśīryante pākamāmāni yānti ca ||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">viśīryate kūrcakastu dantakāṣṭhagate viṣe | jihvādantauṣṭhamāṃsānāṃ śvayathuścopajāyate ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">athāsya dhātakīpuṣpapathyājambūphalāsthibhiḥ | sakṣaudraiḥ pracchite śophe kartavyaṃ pratisāraṇam ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">athavā'ṅkoṭhamūlāni tvacaḥ saptacchadasya vā | śirīṣamāṣakā vā'pi sakṣaudrāḥ pratisāraṇam ||50||</seg></ab>
          <ab type="mula">jihvānirlekhakavalau dantakāṣṭhavadādiśet |51|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">picchilo bahulo'bhyaṅgo vivarṇo vā viṣānvitaḥ ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">sphoṭajanmarujāsrāvatvakpākaḥ svedanaṃ jvaraḥ | daraṇaṃ cāpi māṃsānāmabhyaṅge viṣasaṃyute ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">tatra śītāmbusiktasya kartavyamanulepanam | candanaṃ tagaraṃ kuṣṭhamuśīraṃ veṇupatrikā ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">somavallyamṛtā śvetā padmaṃ kālīyakaṃ tvacam | kapittharasamūtrābhyāṃ pānametacca yujyate ||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">utsādane parīṣeke kaṣāye cānulepane | śayyāvastratanutreṣu jñeyamabhyaṅgalakṣaṇaiḥ ||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">keśaśātaḥ śiroduḥkhaṃ khebhyaśca rudhirāgamaḥ | granthijanmottamāṅgeṣu viṣajuṣṭe'valekhane ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">pralepo bahuśastatra bhāvitāḥ kṛṣṇamṛttikāḥ | ṛṣyapittaghṛtaśyāmāpālindītaṇḍulīyakaiḥ ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">gomayasvaraso vā'pi hito vā mālatīrasaḥ | raso mūṣikaparṇyā vā dhūmo vā'gārasambhavaḥ ||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">śiro'bhyaṅgaḥ śirastrāṇaṃ snānamuṣṇīṣameva ca | srajaśca viṣasaṃsṛṣṭāḥ sādhayedavalekhanāt ||59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">mukhālepe mukhaṃ śyāvaṃ yuktamabhyaṅgalakṣaṇaiḥ | padminīkaṇṭakaprakhyaiḥ kaṇṭakaiścopacīyate ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">tatra kṣaudraghṛtaṃ pānaṃ pralepaścandanaṃ ghṛtam | payasyā madhukaṃ phañjī bandhujīvaḥ punarnavā ||61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">asvāsthyaṃ kuñjarādīnāṃ lālāsrāvo'kṣiraktatā | sphikpāyumeḍhramuṣkeṣu yātuśca sphoṭasambhavaḥ ||62||</seg> tatrābhyaṅgavadeveṣṭā yātṛvāhanayoḥ kriyā |63|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">śoṇitāgamanaṃ khebhyaḥ śirorukkaphasaṃsravaḥ ||63||</seg> <seg type="unit" n="64">nasyadhūmagate liṅgamindriyāṇāṃ ca vaikṛtam | tatra dugdhairgavādīnāṃ sarpiḥ sātiviṣaiḥ śṛtam ||64||</seg> pāne nasye ca saśvetaṃ hitaṃ samadayantikam |65|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">gandhahānirvivarṇatvaṃ puṣpāṇāṃ mlānatā bhavet ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">jighrataśca śiroduḥkhaṃ vāripūrṇe ca locane | tatra bāṣperitaṃ karma mukhālepe ca yat smṛtam ||66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">karṇatailagate śrotravaiguṇyaṃ śophavedane | karṇasrāvaśca tatrāśu kartavyaṃ pratipūraṇam ||67||</seg> <seg type="unit" n="68">svaraso bahuputrāyāḥ saghṛtaḥ kṣaudrasaṃyutaḥ | somavalkarasaścāpi suśīto hita iṣyate ||68||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">aśrūpadeho dāhaśca vedanā dṛṣṭivibhramaḥ | añjane viṣasaṃsṛṣṭe bhavedāndhyamathāpi ca ||69||</seg> <seg type="unit" n="70">tatra sadyo ghṛtaṃ peyaṃ tarpaṇaṃ ca samāgadham | añjanaṃ meṣaśṛṅgasya niryāso varuṇasya ca ||70||</seg> <seg type="unit" n="71">muṣkakasyājakarṇasya pheno gopittasaṃyutaḥ | kapitthameṣaśṛṅgyośca puṣpaṃ bhallātakasya vā ||71||</seg> ekaikaṃ kārayet puṣpaṃ bandhūkāṅkoṭayorapi |72|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">śophaḥ srāvastathā svāpaḥ pādayoḥ sphoṭajanma ca ||72||</seg> <seg type="unit" n="73">bhavanti viṣajuṣṭābhyāṃ pādukābhyāmasaṃśayam | upānatpādapīṭhāni pādukāvat prasādhayet ||73||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">bhūṣaṇāni hatārcīṃṣi na vibhānti yathā purā | svāni sthānāni hanyuśca dāhapākāvadāraṇaiḥ ||74||</seg> pādukābhūṣaṇeṣūktamabhyaṅgavidhimācaret |75|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">viṣopasargo bāṣpādirbhūṣaṇānto ya īritaḥ ||75||</seg> <seg type="unit" n="76">samīkṣyopadravāṃstasya vidadhīta cikitsitam | mahāsugandhimagadaṃ yaṃ pravakṣyāmi taṃ bhiṣak ||76||</seg> <seg type="unit" n="77">pānālepananasyeṣu vidadhītāñjaneṣu ca | virecanāni tīkṣṇāni kuryāt pracchardanāni ca ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">sirāśca vyadhayet kṣipraṃ prāptaṃ visrāvaṇaṃ yadi | mūṣikā'jaruhā vā'pi haste baddhā tu bhūpateḥ ||78||</seg> karoti nirviṣaṃ sarvamannaṃ viṣasamāyutam |79|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">hṛdayāvaraṇaṃ nityaṃ kuryācca mitramadhyagaḥ ||79||</seg> <seg type="unit" n="80">pibeddhṛtamajeyākhyamamṛtākhyaṃ ca buddhimān | sarpirdadhi payaḥ kṣaudraṃ pibedvā śītalaṃ jalam ||80||</seg> <seg type="unit" n="81">mayūrānnakulān godhāḥ pṛṣatān hariṇānapi | satataṃ bhakṣayeccapi rasāṃsteṣāṃ pibedapi ||81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">godhānakulamāṃseṣu hariṇasya ca buddhimān | dadyāt supiṣṭāṃ pālindīṃ madhukaṃ śarkarāṃ tathā ||82||</seg> <seg type="unit" n="83">śarkarātiviṣe deye māyūre samahauṣadhe | pārṣate cāpi deyāḥ syuḥ pippalyaḥ samahauṣadhāḥ ||83||</seg> <seg type="unit" n="84">sakṣaudraḥ saghṛtaścaiva śimbīyūṣo hitaḥ sadā | viṣaghnāni ca seveta bhakṣyabhojyāni buddhimān ||84||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">pippalīmadhukakṣaudraśarkarekṣurasāmbubhiḥ | chardayedguptahṛdayo bhakṣitaṃ yadi vai viṣam ||85||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne'nnapānarakṣākalpo nāma prathamo'dhyāyaḥ ||1||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="2" xml:id="su.5.2">
          <head>sthāvaraviṣavijñānīyakalpaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ sthāvaraviṣavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva dvividhaṃ viṣamucyate | daśādhiṣṭhānamādyaṃ tu dvitīyaṃ ṣoḍaśāśrayam ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">mūlaṃ patraṃ phalaṃ puṣpaṃ tvak kṣīraṃ sāra eva ca | niryāso dhātavaścaiva kandaśca daśamaḥ smṛtaḥ ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatra, klītakāśvamāraguñjāsugandhagargarakakaraghāṭavidyucchikhāvijayānītyaṣṭau mūlaviṣāṇi; viṣapatrikālambāvaradārukarambhamahākarambhāṇi pañca patraviṣāṇi; kumudvatīveṇukākarambhamahākarambhakarkoṭakareṇukakhadyotakacarmarībhagandhāsarpaghātinandanasārapākānīti dvādaśa phalaviṣāṇi; vetrakādambavallījakarambhamahākarambhāṇi pañca puṣpaviṣāṇi; antrapācakakartarīyasaurīyakakaraghāṭakarambhanandananārācakāni sapta tvaksāraniryāsaviṣāṇi; kumudaghnīsnuhījālakṣīrīṇi trīṇi kṣīraviṣāṇi; phenāśma(bhasma) haritālaṃ ca dve dhātuviṣe; kālakūṭavatsanābhasarṣapapālakakardamakavairāṭakamustakaśṛṅgīviṣaprapuṇḍarīkamūlakahālāhalamahāviṣakarkaṭakānīti trayodaśa kandaviṣāṇi; ityevaṃ pañcapañcāśat sthāvaraviṣāṇi bhavanti ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">catvāri vatsanābhāni mustake dve prakīrtite | ṣaṭ caiva sarṣapāṇyāhuḥ śeṣāṇyekaikameva tu ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">udveṣṭanaṃ mūlaviṣaiḥ pralāpo moha eva ca | jṛmbhāṅgodveṣṭanaśvāsā jñeyāḥ patraviṣeṇa tu ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">muṣkaśophaḥ phalaviṣairdāho'nnadveṣa eva ca | bhavet puṣpaviṣaiśchardirādhmānaṃ moha eva ca ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">tvaksāraniryāsaviṣairupayuktairbhavanti hi | āsyadaurgandhyapāruṣyaśirorukkaphasaṃsravāḥ ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">phenāgamaḥ kṣīraviṣairviḍbhedo gurujihvatā | hṛtpīḍanaṃ dhātuviṣairmūrcchā dāhaśca tāluni ||10||</seg> prāyeṇa kālaghātīni viṣāṇyetāni nirdiśet |11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">kandajāni tu tīkṣṇāni teṣāṃ vakṣyāmi vistaram ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">sparśājñānaṃ kālakūṭe vepathuḥ stambha eva ca | grīvāstambho vatsanābhe pītaviṇmūtranetratā ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">sarṣape vātavaiguṇyamānāho granthijanma ca | grīvādaurbalyavāksaṅgau pālake'numatāviha ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">prasekaḥ kardamākhyena viḍbhedo netrapītatā | vairāṭakenāṅgaduḥkhaṃ śirorogaśca jāyate ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">gātrastambho vepathuśca jāyate mustakena tu | śṛṅgīviṣeṇāṅgasādadāhodaravivṛddhayaḥ ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">puṇḍarīkeṇa raktatvamakṣṇorvṛddhistathodare | vaivarṇyaṃ mūlakaiśchardirhikkāśophapramūḍhatāḥ ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">cireṇocchvasiti śyāvo naro hālāhalena vai | mahāviṣeṇa hṛdaye granthiśūlodgamau bhṛśam ||17||</seg> karkaṭenotpatatyūrdhvaṃ hasan dantān daśatyapi |18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">kandajānyugravīryāṇi pratyuktāni trayodaśa ||18||</seg> sarvāṇi kuśalairjñeyānyetāni daśabhirguṇaiḥ |19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">rūkṣamuṣṇaṃ tathā tīkṣṇaṃ sūkṣmamāśuvyavāyi ca ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">vikāśi viśadaṃ caiva laghvapāki ca tat smṛtam | tadraukṣyāt kopayedvāyumauṣṇyāt pittaṃ saśoṇitam ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">matiṃ ca mohayettaikṣṇyānmarmabandhān chinatti ca | śarīrāvayavān saukṣmyāt praviśedvikaroti ca ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">āśutvādāśu taddhanti vyavāyāt prakṛtiṃ bhajet | kṣapayecca vikāśitvāddoṣāndhātūnmalānapi ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">vaiśadyādatiricyeta duścikitsyaṃ ca lāghavāt | durharaṃ cāvipākitvāttasmāt kleśayate ciram ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">sthāvaraṃ jaṅgamaṃ yacca kṛtrimaṃ cāpi yadviṣam | sadyo vyāpādayettattu jñeyaṃ daśaguṇānvitam ||24||</seg> yat sthāvaraṃ jaṅgamakṛtrimaṃ vā dehādaśeṣaṃ yadanirgataṃ tat |25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">jīrṇaṃ viṣaghnauṣadhibhirhataṃ vā dāvāgnivātātapaśoṣitaṃ vā ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">svabhāvato vā guṇaviprahīnaṃ viṣaṃ hi dūṣīviṣatāmupaiti | vīryālpabhāvānna nipātayettat kaphāvṛtaṃ varṣagaṇānubandhi ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">tenārdito bhinnapurīṣavarṇo vigandhavairasyamukhaḥ pipāsī | mūrcchan vaman gadgadavāgviṣaṇṇo bhavecca duṣyodaraliṅgajuṣṭaḥ ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">āmāśayasthe kaphavātarogī pakvāśayasthe'nilapittarogī | bhavennaro dhvastaśiroruhāṅgo vilūnapakṣastu yathā vihaṅgaḥ ||28||</seg> sthitaṃ rasādiṣvathavā yathoktān karoti dhātuprabhavān vikārān | kopaṃ ca śītāniladurdineṣu yātyāśu,... |30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">...pūrvaṃ śṛṇu tatra rūpam ||29||</seg> nidrā gurutvaṃ ca vijṛmbhaṇaṃ ca viśleṣaharṣāvathavā'ṅgamardaḥ |30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">tataḥ karotyannamadāvipākāvarocakaṃ maṇḍalakoṭhamohān ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">dhātukṣayaṃ pādakarāsyaśophaṃ dakodaraṃ chardimathātisāram | vaivarṇyamūrcchāviṣamajvarān vā kuryāt pravṛddhāṃ prabalāṃ tṛṣāṃ vā ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">unmādamanyajjanayettathā'nyadānāhamanyat kṣapayecca śukram | gādgadyamanyajjanayecca kuṣṭhaṃ tāṃstān vikārāścaṃ bahuprakārān ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">dūṣitaṃ deśakālānnadivāsvapnairabhīkṣṇaśaḥ | yasmāddūṣayate dhātūn tasmāddūṣīviṣaṃ smṛtam ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">sthāvarasyopayuktasya vege tu prathame nṛṇām | śyāvā jihvā bhavetstabdhā mūrcchā śvāsaśca jāyate ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">dvitīye vepathuḥ sādo dāhaḥ kaṇṭharujastathā | viṣamāmāśayaprāptaṃ kurute hṛdi vedanām ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">tāluśoṣaṃ tṛtīye tu śūlaṃ cāmāśaye bhṛśam | durvarṇe harite śūne jāyete cāsya locane ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">pakvāmāśayayostodo hikkā kāso'ntrakūjanam | caturthe jāyate vege śirasaścātigauravam ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">kaphapraseko vaivarṇyaṃ parvabhedaśca pañcame | sarvadoṣaprakopaśca pakvādhāne ca vedanā ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">ṣaṣṭhe prajñāpraṇāśaśca bhṛśaṃ cāpyatisāryate | skandhapṛṣṭhakaṭībhaṅgaḥ sannirodhaśca saptame ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">prathame viṣavege tu vāntaṃ śītāmbusecitam | agadaṃ madhusarpirbhyāṃ pāyayeta samāyutam ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">dvitīye pūrvavadvāntaṃ pāyayettu virecanam | tṛtīye'gadapānaṃ tu hitaṃ nasyaṃ tathā'ñjanam ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">caturthe snehasammiśraṃ pāyayetāgadaṃ bhiṣak | pañcame kṣaudramadhukakvāthayuktaṃ pradāpayet ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">ṣaṣṭhe'tīsāravat siddhiravapīḍaśca saptame | mūrdhni kākapadaṃ kṛtvā sāsṛgvā piśitaṃ kṣipet ||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">vegāntare tvanyatame kṛte karmaṇi śītalām | yavāgūṃ saghṛtakṣaudrāmimāṃ dadyādviṣāpahām ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">koṣātakyo'gnikaḥ pāṭhāsūryavallyamṛtābhayāḥ | śirīṣaḥ kiṇihī śelurgiryāhvā rajanīdvayam ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">punarnave hareṇuśca trikaṭuḥ sārive balā | eṣāṃ yavāgūrniṣkvāthe kṛtā hanti viṣadvayam ||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">madhukaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ bhadradāru hareṇavaḥ | punnāgailailavālūni nāgapuṣpotpalaṃ sitā ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">viḍaṅgaṃ candanaṃ patraṃ priyaṅgurdhyāmakaṃ tathā | haridre dve bṛhatyau ca sārive ca sthirā sahā ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">kalkaireṣāṃ ghṛtaṃ siddhamajeyamiti viśrutam | viṣāṇi hanti sarvāṇi śīghramevājitaṃ kvacit ||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">dūṣīviṣārtaṃ susvinnamūrdhvaṃ cādhaśca śodhitam | pāyayetāgadaṃ nityamimaṃ dūṣīviṣāpaham ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">pippalyo dhyāmakaṃ māṃsī śāvaraḥ paripelavam | suvarcikā sasūkṣmailā toyaṃ kanakagairikam ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">kṣaudrayukto'gado hyeṣa dūṣīviṣamapohati | nāmnā dūṣīviṣāristu na cānyatrāpi vāryate ||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">jvare dāhe ca hikkāyāmānāhe śukrasaṅkṣaye | śophe'tisāre mūrcchāyāṃ hṛdroge jaṭhare'pi ca ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">unmāde vepathau caiva ye cānye syurupadravāḥ | yathāsvaṃ teṣu kurvīta viṣaghnairauṣadhaiḥ kriyām ||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">sādhyamātmavataḥ sadyo yāpyaṃ saṃvatsarotthitam | dūṣīviṣamasādhyaṃ tu kṣīṇasyāhitasevinaḥ ||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne sthāvaraviṣavijñānīyo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ ||2||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="3" xml:id="su.5.3">
          <head>jaṅgamaviṣavijñānīyakalpaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto jaṅgamaviṣavijñānīyaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">`jaṅgamaviṣavijñānīyamadhyāyaṃ’ iti pā.</note> kalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">jaṅgamasya viṣasyoktānyadhiṣṭhānāni ṣoḍaśa | samāsena mayā yāni vistarasteṣu vakṣyate ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">tatra, dṛṣṭiniḥśvāsadaṃṣṭrānakhamūtrapurīṣaśukralālārtavamukhasandaṃśa- viśardhitatuṇḍāsthipittaśūkaśavānīti <note place="foot" type="variant" n="2">`...gudāsthi...’ iti pā.</note>||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatra, dṛṣṭiniḥśvāsaviṣā divyāḥ sarpāḥ, bhaumāstu daṃṣṭrāviṣāḥ, mārjāraśvavānaramakaramaṇḍūkapākamatsyagodhāśambūkapracalākagṛhagodhikācatuṣpādakīṭāstathā'nye daṃṣṭrānakhaviṣāḥ, cipiṭapicciṭakakaṣāyavāsikasarṣapakatoṭakavarcaḥkīṭakauṇḍinyakāḥ śakṛnmūtraviṣāḥ, mūṣikāḥ śukraviṣāḥ, lūtā lālāmūtrapurīṣamukhasandaṃśanakhaśukrārtavaviṣāḥ <note place="foot" type="variant" n="4">`lālānakhaśukramūtrapurīṣārtavamukhasandaṃśaviṣāḥ’ iti pā.</note>, vṛścikaviśvambharavaraṭīrājīvamatsyocciṭiṅgāḥ samudravṛścikāścāla(ra)viṣāḥ, citraśiraḥsarāvakurdiśatadārukārimedakasārikāmukhā mukhasandaṃśaviśardhitamūtrapurīṣaviṣāḥ, makṣikākaṇabhajalāyukā mukhasandaṃśaviṣāḥ, viṣahatāsthi sarpakaṇṭakavaraṭīmatsyāsthi cetyasthiviṣāṇi, śakulīmatsyaraktarājivarakī(ṭī)matsyāśca pittaviṣāḥ, sūkṣmatuṇḍocciṭiṅgavaraṭīśatapadīśūkavalabhikāśṛṅgibhramarāḥ śūkatuṇḍaviṣāḥ, kīṭasarpadehā gatāsavaḥ śavaviṣāḥ; śeṣāstvanuktā mukhasandaṃśaviṣeṣveva gaṇayitavyāḥ ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">bhavanti cātra- rājño'rideśe ripavastṛṇāmbumārgānnadhūmaśvasanān viṣeṇa | sandūṣayantyebhiratipraduṣṭān vijñāya liṅgairabhiśodhayettān ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">duṣṭaṃ jalaṃ picchilamugragandhi phenānvitaṃ rājibhirāvṛtaṃ ca | maṇḍūkamatsyaṃ mriyate vihaṅgā mattāśca sānūpacarā bhramanti ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">majjanti ye cātra narāśvanāgāste chardimohajvaradāhaśophān | ṛ(ga)cchanti teṣāmapahṛtya doṣān <note place="foot" type="variant" n="8">`rogān’ iti pā.</note> duṣṭaṃ jalaṃ śodhayituṃ yateta ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">dhavāśvakarṇāsanapāribhadrān sapāṭalān siddhakamokṣakau ca | dagdhvā sarājadrumasomavalkāṃstadbhasma śītaṃ vitaret saraḥsu ||9||</seg> bhasmāñjaliṃ cāpi ghaṭe nidhāya viśodhayedīpsitamevamambhaḥ |10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">kṣitipradeśaṃ viṣadūṣitaṃ tu śilātalaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">`śilāsthalī’ iti pā.</note> tīrthamatheriṇaṃ vā ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">spṛśanti gātreṇa tu yena yena govājināgoṣṭrakharā narā vā | tacchūnatāṃ yātyatha dahyate ca viśīryate romanakhaṃ tathaiva ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">tatrāpyanantāṃ saha sarvagandhaiḥ piṣṭvā surābhirviniyojya mārgam | siñcet payobhiḥ sumṛdanvataistaṃ viḍaṅgapāṭhākaṭabhījalairvā ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tṛṇeṣu bhakteṣu ca dūṣiteṣu sīdanti mūrcchanti vamanti cānye | viḍbhedamṛcchantyathavā mriyante teṣāṃ cikitsāṃ praṇayedyathoktām ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">viṣāpahairvā'pyagadairvilipya vādyāni citrāṇyapi vādayeta | tāraḥ sutāraḥ sasurendragopaḥ sarvaiśca tulyaḥ kuruvindabhāgaḥ ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">pittena yuktaḥ kapilānvayena vādyapralepo vihitaḥ praśastaḥ | vādyasya śabdena hi yānti nāśaṃ viṣāṇi ghorāṇyapi yāni santi <note place="foot" type="variant" n="10">`tatra’ iti pā.</note>||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">dhūme'nile vā viṣasamprayukte khagāḥ śramārtāḥ prapatanti bhūmau | kāsapratiśyāyaśirorujaśca bhavanti tīvrā nayanāmayāśca ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">lākṣāharidrātiviṣābhayābdahareṇukailādalavakrakuṣṭham | priyaṅgukāṃ cāpyanale nidhāya dhūmānilau cāpi viśodhayeta ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">prajāmimāmātmayonerbrahmaṇaḥ sṛjataḥ kila | akarodasuro vighnaṃ kaiṭabho nāma darpitaḥ ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">tasya kruddhasya vai vaktrādbrahmaṇastejaso nidheḥ | krodho vigrahavān bhūtvā nipapātātidāruṇaḥ ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">sa taṃ dadāha garjantamantakābhaṃ mahābalam | tato'suraṃ ghātayitvā tattejo'vardhatādbhutam ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">tato viṣādo devānāmabhavattaṃ nirīkṣya vai | viṣādajananatvācca viṣamityabhidhīyate ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">tataḥ sṛṣṭvā prajāḥ śeṣaṃ tadā taṃ krodhamīśvaraḥ | vinyastavān sa bhūteṣu sthāvareṣu careṣu ca ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">yathā'vyaktarasaṃ toyamantarīkṣānmahīgatam | teṣu teṣu pradeśeṣu rasaṃ taṃ taṃ niyacchati ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">evameva viṣaṃ yadyaddravyaṃ vyāpyāvatiṣṭhate | svabhāvādeva taṃ tasya rasaṃ samanuvartate ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">viṣe yasmādguṇāḥ sarve tīkṣṇāḥ prāyeṇa santi hi | viṣaṃ sarvamato jñeyaṃ sarvadoṣaprakopaṇam ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">te tu vṛttiṃ prakupitā jahati svāṃ viṣārditāḥ | nopayāti viṣaṃ pākamataḥ prāṇān ruṇaddhi ca ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">śleṣmaṇā''vṛtamārgatvāducchvāso'sya nirudhyate | visañjñaḥ sati jīve'pi tasmāttiṣṭhati mānavaḥ ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">śukravat sarvasarpāṇāṃ viṣaṃ sarvaśarīragam | kruddhānāmeti cāṅgebhyaḥ śukraṃ nirmanthanādiva ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">teṣāṃ baḍiśavaddaṃṣṭrāstāsu sajjati cāgatam | anudvṛttā viṣaṃ tasmānna muñcanti ca bhoginaḥ ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">yasmādatyarthamuṣṇaṃ ca tīkṣṇaṃ ca paṭhitaṃ viṣam | ataḥ sarvaviṣeṣūktaḥ pariṣekastu śītalaḥ ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">mandaṃ kīṭeṣu nātyuṣṇaṃ bahuvātakaphaṃ viṣam | ataḥ kīṭaviṣe cāpi svedo na pratiṣidhyate ||31||</seg> kīṭairdaṣṭānugraviṣaiḥ sarpavat samupācaret |32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">svabhāvādeva tiṣṭhettu prahārādaṃśayorviṣam ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">vyāpya sāvayavaṃ dehaṃ digdhaviddhāhidaṣṭayoḥ | laulyādviṣānvitaṃ māṃsaṃ yaḥ khādenmṛtamātrayoḥ ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">yathāviṣaṃ sa rogeṇa kliśyate mriyate'pi vā | ataścāpyanayormāṃsamabhakṣyaṃ mṛtamātrayoḥ ||34||</seg> muhūrtāttadupādeyaṃ prahārādaṃśavarjitam |35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">savātaṃ gṛhadhūmābhaṃ purīṣaṃ yo'tisāryate ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">ādhmāto'tyarthamuṣṇāsro vivarṇaḥ sādapīḍitaḥ | udvamatyatha phenaṃ ca viṣapītaṃ tamādiśet ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">na cāsya hṛdayaṃ vahnirviṣajuṣṭaṃ dahatyapi | taddhi sthānaṃ cetanāyāḥ svabhāvādvyāpya tiṣṭhati ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">aśvatthadevāyatanaśmaśānavalmīkasandhyāsu catuṣpatheṣu | yāmye sapitrye parivarjanīyā ṛkṣe narā marmasu ye ca daṣṭāḥ ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">darvīkarāṇāṃ viṣamāśughāti sarvāṇi coṣṇe dviguṇībhavanti | ajīrṇapittātapapīḍiteṣu bālapramehiṣvatha garbhiṇīṣu ||39||</seg> vṛddhāturakṣīṇabubhukṣiteṣu rūkṣeṣu bhīruṣvatha durdineṣu |40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">śastrakṣate yasya na raktameti rājyo latābhiśca na sambhavanti ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">śītābhiradbhiśca na romaharṣo viṣābhibhūtaṃ parivarjayettam | jihvā sitā yasya ca keśaśāto nāsāvabhaṅgaśca sakaṇṭhabhaṅgaḥ ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">kṛṣṇaḥ saraktaḥ śvayathuśca daṃśe hanvoḥ sthiratvaṃ ca sa varjanīyaḥ | vartirghanā yasya nireti vaktrādraktaṃ sravedūrdhvamadhaśca yasya ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">daṃṣṭrānipātāḥ sakalāśca yasya taṃ cāpi vaidyaḥ parivarjayettu | unmattamatyarthamupadrutaṃ vā hīnasvaraṃ vā'pyathavā vivarṇam ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">sāriṣṭamatyarthamaveginaṃ ca jahyānnaraṃ tatra na karma kuryāt ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne jaṅgamaviṣavijñānīyo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ ||3||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="4" xml:id="su.5.4">
          <head>sarpadaṣṭaviṣavijñānīyakalpaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ sarpadaṣṭaviṣavijñānīyaṃ kalpaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">`adhyāyaṃ’ iti pā.</note> vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">dhanvantariṃ mahāprājñaṃ sarvaśāstraviśāradam | pādayorupasaṅgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">sarpasaṅkhyāṃ vibhāgaṃ ca daṣṭalakṣaṇameva ca | jñānaṃ ca viṣavegānāṃ bhagavan ! vaktumarhasi ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tasya tadvacanaṃ śrutvā prābravīdbhiṣajāṃ varaḥ | asaṅkhyā vāsukiśreṣṭhā <note place="foot" type="variant" n="2">`vāsukimukhā’ iti pā.</note> vikhyātāstakṣakādayaḥ ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">mahīdharāśca nāgendrā hutāgnisamatejasaḥ | ye cāpyajasraṃ garjanti varṣanti ca tapanti ca ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">sasāgaragiridvīpā yairiyaṃ dhāryate mahī | kruddhā niḥśvāsadṛṣṭibhyāṃ ye hanyurakhilaṃ jagat ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">namastebhyo'sti no teṣāṃ kāryaṃ kiñciccikitsayā | ye tu daṃṣṭrāviṣā bhaumā ye daśanti ca mānuṣān ||8||</seg> teṣāṃ saṅkhyāṃ pravakṣyāmi yathāvadanupūrvaśaḥ |9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">aśītistveva sarpāṇāṃ bhidyate pañcadhā tu sā ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">darvīkarā maṇḍalino rājimantastathaiva ca | nirviṣā vaikarañjāśca trividhāste punaḥ smṛtāḥ ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">darvīkarā maṇḍalino rājimantaśca pannagāḥ | teṣu darvīkarā jñeyā viṃśatiḥ ṣaṭ ca pannagāḥ <note place="foot" type="variant" n="3">`rājimantastathaiva ca’ iti pā.</note>||11||</seg> <seg type="unit" n="12">dvāviṃśatirmaṇḍalino rājimantastathā daśa | nirviṣā dvādaśa jñeyā vaikarañjāstrayastathā ||12||</seg> vaikarañjodbhavāḥ sapta citrā <note place="foot" type="variant" n="4">`citramaṇḍalirājilāḥ’ iti pā.</note> maṇḍalirājilāḥ |13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">pādābhimṛṣṭā duṣṭā vā kruddhā grāsārthino'pi vā ||13||</seg> te daśanti mahākrodhāstrividhaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">`taddhi trividhamucyate’ iti pā.</note> bhīmadarśanāḥ |14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">sarpitaṃ raditaṃ cāpi tṛtīyamatha nirviṣam | sarpāṅgābhihataṃ kecidicchanti khalu tadvidaḥ ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">padāni yatra dantānāmekaṃ dve vā bahūni vā | nimagnānyalparaktāni yānyudvṛtya karoti hi ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">cañcumālakayuktāni vaikṛtyakaraṇāni ca | saṅkṣiptāni saśophāni vidyāttat sarpitaṃ bhiṣak ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">rājyaḥ salohitā yatra nīlāḥ pītāḥ sitāstathā | vijñeyaṃ raditaṃ tattu <note place="foot" type="variant" n="7">`tvakṣu’ iti pā.</note> jñeyamalpaviṣaṃ ca tat ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">aśophamalpaduṣṭāsṛk prakṛtisthasya dehinaḥ | padaṃ padāni vā vidyādaviṣaṃ taccikitsakaḥ ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">sarpaspṛṣṭasya bhīrorhi bhayena kupito'nilaḥ | kasyacit kurute śophaṃ sarpāṅgābhihataṃ tu tat ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">vyādhitodvignadaṣṭāni jñeyānyalpaviṣāṇi tu | tathā'tivṛddhabālābhidaṣṭamalpaviṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">`tathā'tivṛddhātibāladaṣṭaṃ’ iti pā.</note> smṛtam ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">suparṇadevabrahmarṣiyakṣasiddhaniṣevite | viṣaghnauṣadhiyukte ca deśe na kramate viṣam ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">rathāṅgalāṅgalacchatrasvastikāṅkuśadhāriṇaḥ | jñeyā darvīkarāḥ sarpāḥ phaṇinaḥ śīghragāminaḥ ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">maṇḍalairvividhaiścitrāḥ pṛthavo mandagāminaḥ | jñeyā maṇḍalinaḥ sarpā jvalanārkasamaprabhāḥ <note place="foot" type="variant" n="9">`jvalanārkasamā viṣe’ iti pā.</note>||23||</seg> <seg type="unit" n="24">snigdhā vividhavarṇābhistiryagūrdhvaṃ ca rājibhiḥ | citritā iva ye bhānti rājimantastu te smṛtāḥ ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">muktārūpyaprabhā ye ca kapilā ye ca pannagāḥ | sugandhayaḥ suvarṇābhāste jātyā brāhmaṇāḥ smṛtāḥ ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">kṣatriyāḥ snigdhavarṇāstu pannagā bhṛśakopanāḥ | sūryacandrākṛticchatralakṣma teṣāṃ tathā'mbujam ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">kṛṣṇā vajranibhā <note place="foot" type="variant" n="10">`vajraprabhā’ iti pā.</note> ye ca lohitā varṇatastathā | dhūmrāḥ pārāvatābhāśca vaiśyāste pannagāḥ smṛtāḥ ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">mahiṣadvīpivarṇābhāstathaiva paruṣatvacaḥ | bhinnavarṇāśca ye kecicchūdrāste parikīrtitāḥ ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">kopayantyanilaṃ jantoḥ phaṇinaḥ sarva eva tu | pittaṃ maṇḍalinaścāpi kaphaṃ cānekarājayaḥ ||29||</seg> apatyamasavarṇābhyāṃ dvidoṣakaralakṣaṇam | jñeyau doṣaiśca dampatyo... |31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">...rviśeṣaścātra vakṣyate ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">rajanyāḥ paścime yāme sarpāścitrāścaranti hi | śeṣeṣūktā maṇḍalino divā darvīkarāḥ smṛtāḥ ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">darvīkarāstu taruṇā vṛddhā maṇḍalinastathā | rājimanto vayomadhyā jāyante mṛtyuhetavaḥ ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">nakulākulitā bālā vāriviprahatāḥ kṛśāḥ | vṛddhā muktatvaco bhītāḥ sarpāstvalpaviṣāḥ smṛtāḥ ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula">tatra, darvīkarāḥ- kṛṣṇasarpo, mahākṛṣṇaḥ, kṛṣṇodaraḥ śvetakapoto, mahākapoto, balāhako, mahāsarpaḥ, śaṅkhakapālo <note place="foot" type="variant" n="11">`śaṅkhakāmalo’ iti pā.</note>, lohitākṣo, gavedhukaḥ, parisarpaḥ, khaṇḍaphaṇaḥ, kakudaḥ, padmo, mahāpadmo, darbhapuṣpo, dadhimukhaḥ, puṇḍarīko, bhrūkuṭīmukho, viṣkiraḥ, puṣpābhikīrṇo, girisarpaḥ, ṛjusarpaḥ, śvetodaro, mahāśirā, alagarda, āśīviṣa iti (1); maṇḍalinastu- ādarśamaṇḍalaḥ, śvetamaṇḍalo, raktamaṇḍalaḥ, citramaṇḍalaḥ, pṛṣato, rodhrapuṣpo, milindako, gonaso, vṛddhagonasaḥ, panaso, mahāpanaso, veṇupatrakaḥ, śiśuko madanaḥ, pālindiraḥ, piṅgalaḥ <note place="foot" type="variant" n="12">`piṅgalatantukaḥ’ iti pā.</note>, tantukaḥ puṣpapāṇḍuḥ, ṣaḍaṅgo, agniko babhruḥ, kaṣāyaḥ, kaluṣaḥ pārāvato, hastābharaṇaḥ, citrakaḥ, eṇīpada iti (2); rājimantastu- puṇḍarīko rājicitro, aṅgularājiḥ, bindurājiḥ, kardamakaḥ, tṛṇaśoṣakaḥ, sarṣapakaḥ śvetahanuḥ, darbhapuṣpaścakrako, godhūmakaḥ, kikkisāda iti (3); nirviṣāstu- galagolī, śūkapatro, ajagaro, divyako, varṣāhikaḥ, puṣpaśakalī, jyotīrathaḥ, kṣīrikāpuṣpako, ahipatāko, andhāhiko, gaurāhiko, vṛkṣeśaya iti (4); vaikarañjāstu trayāṇāṃ darvīkarādīnāṃ vyatikarājjātāḥ, tadyathā- mākuliḥ, poṭagalaḥ, snigdharājiriti | tatra, kṛṣṇasarpeṇa gonasyāṃ vaiparītyena vā jāto mākuliḥ; rājilena gonasyāṃ vaiparītyena vā jātaḥ poṭagalaḥ; kṛṣṇasarpeṇa rājimatyāṃ vaiparītyena vā jātaḥ snigdharājiriti | teṣāmādyasya pitṛvadviṣotkarṣo, dvayormātṛvadityeke (5) |34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">trayāṇāṃ vaikarañjānāṃ punardivyelakarodhrapuṣpakarājicitrakapoṭagalapuṣpābhikīrṇadarbhapuṣpavellitakāḥ sapta; teṣāmādyāstrayo rājilavat, śeṣā maṇḍalivat, evameteṣāṃ sarpāṇāmaśītirvyākhyātā ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">tatra mahānetrajihvāsyaśirasaḥ pumāṃsaḥ, sūkṣmanetrajihvāsyaśirasaḥ striyaḥ, ubhayalakṣaṇā mandaviṣā akrodhā napuṃsakā iti ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">tatra sarveṣāṃ sarpāṇāṃ sāmānyata eva daṣṭalakṣaṇaṃ vakṣyāmaḥ | kiṃ kāraṇaṃ? viṣaṃ hi niśitanistriṃśāśanihutavahadeśyamāśukāri muhartamapyupekṣitamāturamatipātayati, na cāvakāśo'sti vāksamūhamupasartuṃ pratyekamapi daṣṭalakṣaṇe'bhihite sarvatra <note place="foot" type="variant" n="14">`sarvatraividhyaṃ’ iti pā.</note> traividhyaṃ bhavati, tasmāt traividhyameva vakṣyāmaḥ; etaddhyāturahitamasammohakaraṃ ca, api cātraiva sarvasarpavyañjanāvarodhaḥ ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">tatra, darvīkaraviṣeṇa tvaṅnayananakhadaśanavadanamūtrapurīṣadaṃśakṛṣṇatvaṃ raukṣyaṃ śiraso gauravaṃ sandhivedanā kaṭīpṛṣṭhagrīvādaurbalyaṃ jṛmbhaṇaṃ vepathuḥ svarāvasādo ghurghurako jaḍatā śuṣkodgāraḥ kāsaśvāsau hikkā vāyorūrdhvagamanaṃ śūlodveṣṭanaṃ tṛṣṇā lālāsrāvaḥ phenāgamanaṃ sroto'varodhastāstāśca vātavedanā bhavanti; maṇḍaliviṣeṇa tvagādīnāṃ pītatvaṃ śītābhilāṣaḥ paridhūpanaṃ dāhastṛṣṇā mado mūrcchā jvaraḥ śoṇitāgamanamūrdhvamadhaśca māṃsānāmavaśātanaṃ śvayathurdaṃśakothaḥ pītarūpadarśanamāśukopastāstāśca pittavedanā bhavanti; rājimadviṣeṇa śuklatvaṃ tvagādīnāṃ śītajvaro romaharṣaḥ stabdhatvaṃ gātrāṇāmādaṃśaśophaḥ sāndrakaphaprasekaśchardirabhīkṣṇamakṣṇoḥ kaṇḍūḥ kaṇṭhe śvayathurghurghuraka ucchvāsanirodhastamaḥpraveśastāstāśca kaphavedanā bhavanti ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">puruṣābhidaṣṭa ūrdhvaṃ prekṣate, adhastāt striyā sirāścottiṣṭhanti lalāṭe, napuṃsakābhidaṣṭastiryakprekṣī bhavati, garbhiṇyā pāṇḍumukhodhmātaśca, sūtikayā kukṣiśūlārtaḥ sarudhiraṃ mehatyupajihvikā cāsya bhavati, grāsārthinā'nnaṃ kāṅkṣati, vṛddhena cirānmandāśca vegāḥ, bālenāśu mṛdavaśca, nirviṣeṇāviṣaliṅgaṃ, andhāhikenāndhatvamityeke, grasanāt ajagaraḥ śarīraprāṇaharo na viṣāt | tatra sadyaḥprāṇaharāhidaṣṭaḥ patati śāstrāśanihata iva bhūmau, srastāṅgaḥ svapiti ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">tatra sarveṣāṃ sarpāṇāṃ viṣasya sapta vegā bhavanti | tatra, darvīkarāṇāṃ prathame vege viṣaṃ śoṇitaṃ dūṣayati, tat praduṣṭaṃ kṛṣṇatāmupaiti, tena kārṣṇyaṃ pipīlikāparisarpaṇamiva cāṅge bhavati; dvitīye māṃsaṃ dūṣayati, tenātyarthaṃ kṛṣṇatā śopho granthayaścāṅge bhavanti; tṛtīye medo dūṣayati, tena daṃśakledaḥ śirogauravaṃ <note place="foot" type="variant" n="16">`śirograhaṇaṃ’ iti pā.</note> svedaścakṣurgrahaṇaṃ ca; caturthe koṣṭhamanupraviśya kaphapradhānān doṣān dūṣayati, tena tandrāprasekasandhiviśleṣā bhavanti; pañcame'sthīnyanupraviśati prāṇamagniṃ ca dūṣayati, tena parvabhedo hikkā dāhaśca bhavati; ṣaṣṭhe majjānamanupraviśati grahaṇīṃ cātyarthaṃ dūṣayati, tena gātrāṇāṃ gauravamatīsāro hṛtpīḍā mūrcchā ca bhavati; saptame śukramanupraviśati vyānaṃ cātyarthaṃ kopayati kaphaṃ ca sūkṣmasrotobhyaḥ pracyāvayati, tena śleṣmavartiprādurbhāvaḥ kaṭīpṛṣṭhabhaṅgaḥ sarvaceṣṭāvighāto lālāsvedayoratipravṛttirucchvāsanirodhaśca bhavati | maṇḍalināṃ prathame vege viṣaṃ śoṇitaṃ dūṣayati, tat praduṣṭaṃ pītatāmupaiti, tatra paridāhaḥ pītāvabhāsatā cāṅgānāṃ bhavati; dvitīye māṃsaṃ dūṣayati, tenātyarthaṃ pītatā paridāho daṃśe śvayathuśca bhavati; tṛtīye medo dūṣayati, tena pūrvavaccakṣurgrahaṇaṃ tṛṣṇā daṃśakledaḥ svedaśca; caturthe koṣṭhamanupraviśya jvaramāpādayati; pañcame paridāhaṃ sarvagātreṣu karoti, ṣaṣṭhasaptamayoḥ pūrvavat | rājimatāṃ prathame vege viṣaṃ śoṇitaṃ dūṣayati tat praduṣṭaṃ pāṇḍutāmupaiti, tena romaharṣaḥ śuklāvabhāsaśca puruṣo bhavati; dvitīye māṃsaṃ dūṣayati, tena pāṇḍutā'tyarthaṃ jāḍyaṃ śiraḥśophaśca bhavati; tṛtīye medo dūṣayati, tena cakṣurgrahaṇaṃ daṃśakledaḥ svedo ghrāṇākṣisrāvaśca bhavati; caturthe koṣṭhamanupraviśya manyāstambhaṃ śirogauravaṃ cāpādayati; pañcame vāksaṅgaṃ śītajvaraṃ ca karoti; ṣaṣṭhasaptamayoḥ pūrvavaditi ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">bhavanti cātra- dhātvantareṣu yāḥ sapta kalāḥ samparikīrtitāḥ | tāsvekaikāmatikramya vegaṃ prakurute viṣam ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">yenāntareṇa tu kalāṃ kālakalpaṃ bhinatti hi | samīraṇenohyamānaṃ tattu vegāntaraṃ smṛtam ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">śūnāṅgaḥ prathame vege paśurdhyāyati duḥkhitaḥ | lālāsrāvo dvitīye tu kṛṣṇāṅgaḥ <note place="foot" type="variant" n="18">`hṛṣṭāṅgaḥ’ iti pā.</note> pīḍyate hṛdi ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">tṛtīye ca śiroduḥkhaṃ kaṇṭhagrīvaṃ ca bhajyate | caturthe vepate mūḍhaḥ khādan dantān jahātyasūn ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">kecidvegatrayaṃ prāhurantaṃ caiteṣu tadvidaḥ | dhyāyati prathame vege pakṣī muhyatyataḥ param ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">dvitīye vihvalaḥ proktastṛtīye <note place="foot" type="variant" n="19">`pakṣī kūjan maraṇamṛcchati’ iti pā.</note> mṛtyumṛcchati | kecidekaṃ vihaṅgeṣu viṣavegamuśanti hi | mārjāranakulādīnāṃ viṣaṃ nātipravartate <note place="foot" type="variant" n="20">`nātiprasarpati’ iti pā.</note>||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne sarpadaṣṭaviṣavijñānīyaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ ||4||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="5" xml:id="su.5.5">
          <head>sarpadaṣṭaviṣacikitsitakalpaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ sarpadaṣṭaviṣacikitsitaṃ kalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">sarvairevāditaḥ sarpaiḥ śākhādaṣṭasya dehinaḥ | daṃśasyopari badhnīyādariṣṭāścaturaṅgule ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">plotacarmāntavalkānāṃ mṛdunā'nyatamena vai | na gacchati viṣaṃ dehamariṣṭābhirnivāritam ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">daheddaṃśamathotkṛtya yatra bandho na jāyate | ācūṣaṇacchedadāhāḥ sarvatraiva tu pūjitāḥ ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">pratipūrya mukhaṃ vastrairhitamācūṣaṇaṃ bhavet | sa daṣṭavyo'thavā <note place="foot" type="variant" n="1">`sandaṣṭavya’ iti pā.</note> sarpo loṣṭo vā'pi hi tatkṣaṇam ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">atha maṇḍalinā daṣṭaṃ na kathañcana dāhayet | sa pittabāhulyaviṣāddaṃśo dāhādvisarpate ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ariṣṭāmapi mantraiśca badhnīyānmantrakovidaḥ | sā tu rajjvādibhirbaddhā viṣapratikarī matā ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">devabrahmarṣibhiḥ proktā mantrāḥ satyatapomayāḥ | bhavanti nānyathā kṣipraṃ viṣaṃ hanyuḥ sudustaram ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">viṣaṃ tejomayairmantraiḥ satyabrahmatapomayaiḥ | yathā nivāryate kṣipraṃ prayuktairna tathauṣadhaiḥ ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">mantrāṇāṃ grahaṇaṃ kāryaṃ strīmāṃsamadhuvarjinā | mitāhāreṇa <note place="foot" type="variant" n="3">`jitāhāreṇa’ iti pā.</note> śucinā kuśāstaraṇaśāyinā ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">gandhamālyopahāraiśca balibhiścāpi devatāḥ | pūjayenmantrasiddhyarthaṃ japahomaiśca yatnataḥ ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">mantrāstvavidhinā proktā hīnā vā svaravarṇataḥ | yasmānna siddhimāyānti tasmādyojyo'gadakramaḥ ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">samantataḥ sirā daṃśādvidhyettu kuśalo bhiṣak | śākhāgre vā lalāṭe vā vyadhyāstā visṛte viṣe ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">rakte nirhriyamāṇe tu kṛtsnaṃ nirhriyate viṣam | tasmādvisrāvayedraktaṃ sā hyasya paramā kriyā ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">samantādagadairdaṃśaṃ pracchayitvā pralepayet | candanośīrayuktena vāriṇā pariṣecayet ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">pāyayetāgadāṃstāṃstān kṣīrakṣaudraghṛtādibhiḥ | tadalābhe hitā vā syāt kṛṣṇā valmīkamṛttikā ||17||</seg> kovidāraśirīṣārkakaṭabhīrvā'pi bhakṣayet |18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">na pibettailakaulatthamadyasauvīrakāṇi ca ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">dravamanyattu yatkiñcit pītvā pītvā tadudvamet | prāyo hi vamanenaiva sukhaṃ nirhriyate viṣam ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">phaṇināṃ viṣavege tu prathame śoṇitaṃ haret | dvitīye madhusarpirbhyāṃ pāyayetāgadaṃ bhiṣak ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">nasyakarmāñjane yuñjyāttṛtīye viṣanāśane | vāntaṃ caturthe pūrvoktāṃ yavāgūmatha dāpayet ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">śītopacāraṃ kṛtvā''dau bhiṣak pañcamaṣaṣṭhayoḥ | pāyayecchodhanaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">`dāpayet’ iti pā.</note> tīkṣṇaṃ yavāgūṃ cāpi kīrtitām ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">saptame tvavapīḍena śirastīkṣṇena śodhayet | tīkṣṇamevāñjanaṃ dadyāt, tīkṣṇaśastreṇa mūrdhni ca ||23||</seg> kṛtvā kākapadaṃ carma sāsṛgvā piśitaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">`māṃsakaṃ’ iti pā.</note> kṣipet |24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">pūrve maṇḍalināṃ vege darvīkaravadācaret ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">agadaṃ madhusarpirbhyāṃ dvitīye pāyayeta ca | vāmayitvā yavāgūṃ ca pūrvoktāmatha dāpayet ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">tṛtīye śodhitaṃ tīkṣṇairyavāgūṃ pāyayeddhitām | caturthe pañcame cāpi darvīkaravadācaret ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">kākolyādirhitaḥ ṣaṣṭhe peyaśca madhuro'gadaḥ <note place="foot" type="variant" n="6">`madhuro gaṇaḥ’ iti pā.</note>| hito'vapīḍe tvagadaḥ saptame viṣanāśanaḥ ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">pūrve rājimatāṃ vege'lābubhiḥ śoṇitaṃ haret <note place="foot" type="variant" n="7">`atha rājimatāṃ vege prathame śoṇitaṃ haret’ iti pā.</note>| agadaṃ madhusarpirbhyāṃ saṃyuktaṃ pāyayeta ca ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">vāntaṃ dvitīye tvagadaṃ pāyayedviṣanāśanam | tṛtīyādiṣu triṣvevaṃ vidhirdārvīkaro hitaḥ ||29||</seg> ṣaṣṭhe'ñjanaṃ tīkṣṇatamamavapīḍaśca saptame |30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">garbhiṇībālavṛddhānāṃ sirāvyadhanavarjitam ||30||</seg> viṣārtānāṃ yathoddiṣṭaṃ vidhānaṃ śasyate mṛdu |31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">raktāvasekāñjanāni naratulyānyajāvike ||31||</seg> triguṇaṃ mahiṣe soṣṭre gavāśve dviguṇaṃ tu tat <note place="foot" type="variant" n="8">`gavāśvayośca dviguṇaṃ triguṇaṃ mahiṣoṣṭrayoḥ’ iti pā.</note>| caturguṇaṃ tu nāgānāṃ,... |33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">...kevalaṃ sarvapakṣiṇām ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">pariṣekān pradehāṃśca suśītānavacārayet | māṣakaṃ tvañjanasyeṣṭaṃ dviguṇaṃ nasyato hitam | pāne caturguṇaṃ pathyaṃ vamane'ṣṭaguṇaṃ punaḥ ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">deśaprakṛtisātmyartuviṣavegabalābalam | pradhārya nipuṇaṃ buddhyā tataḥ karma samācaret ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">vegānupūrvyā karmoktamidaṃ viṣavināśanam <note place="foot" type="variant" n="9">`vegānupūrvamityetat karmoktaṃ viṣanāśanam’ iti pā.</note>| karmāvasthāviśeṣeṇa viṣayorubhayoḥ śṛṇu ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">vivarṇe kaṭhine śūne saruje'ṅge viṣānvite <note place="foot" type="variant" n="10">`viṣārdite’ iti pā.</note>| tūrṇaṃ visravaṇaṃ kāryamuktena vidhinā tataḥ ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">kṣudhārtamanilaprāyaṃ tadviṣārtaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">`tadviṣātiṃsamanvitam’ iti pā.</note> samāhitaḥ | pāyayeta rasaṃ sarpiḥ śuktaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">`takraṃ’ iti pā.| `pāyayeddadhi takraṃ vā sarpiḥ kṣaudraṃ tathā rasam’ iti pā.</note> kṣaudraṃ tathā dadhi ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">tṛḍdāhagharmasammohe paittaṃ paittaviṣāturam <note place="foot" type="variant" n="14">`paitte viṣāturam’ iti pā.</note>| śītaiḥ saṃvāhanasnānapradehaiḥ samupācaret ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">śīte śītaprasekārtaṃ ślaiṣmikaṃ kaphakṛdviṣam | vāmayedvamanaistīkṣṇaistathā mūrcchāmadānvitam ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">koṣṭhadāharujādhmānamūtrasaṅgaruganvitam | virecayecchakṛdvāyusaṅgapittāturaṃ naram ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">śūnākṣikūṭaṃ nidrārtaṃ vivarṇāvilalocanam | vivarṇaṃ cāpi paśyantamañjanaiḥ samupācaret ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">śiroruggauravālasyahanustambhagalagrahe | śiro virecayet kṣipraṃ manyāstambhe ca dāruṇe ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">naṣṭasañjñaṃ vivṛttākṣaṃ bhagnagrīvaṃ virecanaiḥ | cūrṇaiḥ pradhamanaistīkṣṇairviṣārtaṃ samupācaret ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">tāḍayecca sirāḥ kṣipraṃ tasya śākhālalāṭajāḥ | tāsvaprasicyamānāsu mūrdhni śastreṇa śastravit ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">kuryāt kākapadākāraṃ vraṇamevaṃ sravanti tāḥ | saraktaṃ carma māṃsaṃ vā nikṣipeccāsya mūrdhani ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">carmavṛkṣakaṣāyaṃ vā kalkaṃ <note place="foot" type="variant" n="15">`cūrṇaṃ’ iti pā.</note> vā kuśalo bhiṣak | vādayeccāgadairliptvā dundubhīṃstasya pārśvayoḥ ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">labdhasañjñaṃ punaścainamūrdhvaṃ cādhaśca śodhayet | niḥśeṣaṃ nirhareccaivaṃ viṣaṃ paramadurjayam ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">alpamapyavaśiṣṭaṃ hi bhūyo vegāya kalpate | kuryādvā sādavaivarṇyajvarakāsaśirorujaḥ ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">śophaśoṣapratiśyāyatimirārucipīnasān | teṣu cāpi yathādoṣaṃ pratikarma prayojayet ||49||</seg> viṣārtopadravāṃścāpi yathāsvaṃ samupācaret |50|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">athāriṣṭāṃ vimucyāśu <note place="foot" type="variant" n="16">`vimucyāpsu’ iti pā.</note> pracchayitvā'ṅkitaṃ tayā <note place="foot" type="variant" n="17">`tathā’ iti pā.</note>||50||</seg> dahyāttatra viṣaṃ skannaṃ bhūyo vegāya kalpate |51|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">evamauṣadhibhirmantraiḥ kriyāyogaiśca yatnataḥ ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">viṣe hṛtaguṇe dehādyadā doṣaḥ prakupyati | tadā pavanamudvṛttaṃ snehādyaiḥ samupācaret ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">tailamatsyakulatthāmlavarjyairviṣaharāyutaiḥ <note place="foot" type="variant" n="18">`mārutanāśanaiḥ’ iti pā.</note>| pittajvaraharaiḥ pittaṃ kaṣāyasnehabastibhiḥ ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">kaphamāragvadhādyena sakṣaudreṇa gaṇena tu | śleṣmaghnairagadaiścaiva tiktai rūkṣaiśca bhojanaiḥ ||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">vṛkṣaprapātaviṣamapatitaṃ mṛtamambhasi | udbaddhaṃ ca mṛtaṃ sadyaścikitsennaṣṭasañjñavat ||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">gāḍhaṃ baddhe'riṣṭayā pracchite vā tīkṣṇairlepaistadvidhairvā'vaśiṣṭaiḥ <note place="foot" type="variant" n="19">`viśeṣaiḥ’ iti pā.</note>| śūne gātre klinnamatyarthapūti jñeyaṃ māṃsaṃ tadviṣāt pūti kaṣṭam ||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">sadyo viddhaṃ nisravet kṛṣṇaraktaṃ pākaṃ yāyāddahyate cāpyabhīkṣṇam | kṛṣṇībhūtaṃ klinnamatyarthapūti śīrṇaṃ māṃsaṃ yātyajasraṃ kṣatācca ||57||</seg> tṛṣṇā mūrcchā bhrāntidāhau jvaraśca yasya syustaṃ digdhaviddhaṃ vyavasyet |58|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">pūrvoddiṣṭaṃ lakṣaṇaṃ sarvametajjuṣṭaṃ yasyālaṃ viṣeṇa vraṇāḥ syuḥ ||58||</seg> lūtādaṣṭā digdhaviddhā viṣairvā juṣṭā prāyaste vraṇāḥ pūtimāṃsāḥ <note place="foot" type="variant" n="21">`juṣṭā ye syurye vraṇāḥ pūtimāṃsāḥ’ iti pā.</note>|59|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">teṣāṃ yuktyā pūtimāṃsānyapohya vāryokobhiḥ śoṇitaṃ cāpahṛtya ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">hṛtvā doṣān kṣipramūrdhvaṃ tvadhaśca samyak siñcet kṣīriṇāṃ tvakkaṣāyaiḥ | antarvastraṃ dāpayecca pradehān śītairdravyairājyayuktairviṣaghnaiḥ ||60||</seg></ab>
          <ab type="mula">bhinne tvasthnā duṣṭajātena kāryaḥ pūrvo mārgaḥ paittike yo viṣe ca |61|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">trivṛdviśalye madhukaṃ haridre raktā narendro lavaṇaśca vargaḥ ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">kaṭutrikaṃ caiva sucūrṇitāni śṛṅge nidadhyānmadhusaṃyutāni | eṣo'gado hanti viṣaṃ prayuktaḥ pānāñjanābhyañjananasyayogaiḥ ||62||</seg> avāryavīryo viṣavegahantā <note place="foot" type="variant" n="22">`viṣavegahārī’ iti pā.</note> mahāgado nāma mahāprabhāvaḥ |63|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">viḍaṅgapāṭhatriphalājamodāhiṅgūni vakraṃ trikaṭūni caiva ||63||</seg> <seg type="unit" n="64">sarvaśca vargo lavaṇaḥ susūkṣmaḥ sacitrakaḥ kṣaudrayuto nidheyaḥ | śṛṅge gavāṃ śṛṅgamayena caiva pracchāditaḥ pakṣamupekṣitaśca ||64||</seg> eṣo'gadaḥ sthāvarajaṅgamānāṃ jetā <note place="foot" type="variant" n="23">`hantā’ iti pā.</note> viṣāṇāmajito hi nāmnā |65|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">prapauṇḍarīkaṃ suradāru mustā kālānusāryā kaṭurohiṇī ca ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">sthauṇeyakadhyāmakaguggulūni <note place="foot" type="variant" n="24">`sthauṇeyakadhyāmakapadmakāni’ iti pā.</note> punnāgatālīśasuvarcikāśca | kuṭannaṭailāsitasindhuvārāḥ śaileyakuṣṭhe tagaraṃ priyaṅguḥ ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">rodhraṃ jalaṃ kāñcanagairikaṃ ca samāgadhaṃ candanasaindhavaṃ ca | sūkṣmāṇi cūrṇāni samāni kṛtvā śṛṅge nidadhyānmadhusaṃyutāni ||67||</seg> eṣo'gadastārkṣya iti pradiṣṭo viṣaṃ nihanyādapi takṣakasya |68|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">māṃsīhareṇutriphalāmuraṅgīraktālatāyaṣṭikapadmakāni ||68||</seg> <seg type="unit" n="69">viḍaṅgatālīśasugandhikailātvakkuṣṭhapatrāṇi sacandanāni | bhārgī paṭolaṃ kiṇihī sapāṭhā mṛgādanī karkaṭikā puraśca ||69||</seg> <seg type="unit" n="70">pālindyaśokau kramukaṃ surasyāḥ prasūnamāruṣkarajaṃ ca puṣpam | sūkṣmāni cūrṇāni samāni śṛṅge nyaset sapittāni samākṣikāṇi <note place="foot" type="variant" n="25">`cūrṇānyathaiṣāṃ nihitāni śṛṅge nyasecca pittāni samākṣikāṇi’ iti pā.</note>||70||</seg> <seg type="unit" n="71">varāhagodhāśikhiśallakīnāṃ <note place="foot" type="variant" n="26">`varāhagodhāśikhiśalyakānāṃ’ iti pā.</note> mārjārajaṃ pārṣatanākule ca | yasyāgado'yaṃ sukṛto gṛhe syānnāmnarṣabho nāma nararṣabhasya ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">na tatra sarpāḥ kuta eva kīṭāstyajanti vīryāṇi viṣāṇi caiva | etena bheryaḥ paṭahāśca digdhā nānadyamānā viṣamāśu hanyuḥ ||72||</seg> digdhāḥ patākāśca nirīkṣya sadyo viṣābhibhūtā hyaviṣā bhavanti |73|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">lākṣā hareṇurnaladaṃ priyaṅguḥ śigrudvayaṃ yaṣṭikapṛthvikāśca ||73||</seg> <seg type="unit" n="74">cūrṇīkṛto'yaṃ rajanīvimiśro sarpirmadhubhyāṃ <note place="foot" type="variant" n="27">`vargo vidheyo madhusarpiṣā''ktaḥ’ iti pā.</note> sahito nidheyaḥ | śṛṅge gavāṃ pūrvavadāpidhānastataḥ prayojyo'ñjananasyapānaiḥ ||74||</seg> sañjīvano nāma gatāsukalpāneṣo'gado jīvayatīha martyān |75|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">śleṣmātakīkaṭphalamātuluṅgyaḥ śvetā girihvā kiṇihī sitā ca ||75||</seg> sataṇḍulīyo'gada eṣa mukhyo viṣeṣu darvīkararājilānām |76|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">drākṣā sugandhā nagavṛttikā ca śvetā samaṅgā <note place="foot" type="variant" n="28">`śvetā ca piṣṭā palikaiśca bhāgaiḥ’ iti pā.</note> samabhāgayuktā ||76||</seg> <seg type="unit" n="77">deyo dvibhāgaḥ surasācchadasya kapitthabilvādapi dāḍimācca | tathā'rdhabhāgaḥ <note place="foot" type="variant" n="29">`tathā'rdhabhāgo'sitasindhuvārāt’ iti pā.</note> sitasindhuvārādaṅkoṭhamūlādapi gairikācca ||77||</seg> eṣo'gadaḥ kṣaudrayuto nihanti viśeṣato maṇḍalināṃ viṣāṇi |78|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">vaṃśatvagārdrā''malakaṃ kapitthaṃ kaṭutrikaṃ haimavatī sakuṣṭhā ||78||</seg> <seg type="unit" n="79">karañjabījaṃ tagaraṃ śirīṣapuṣpaṃ ca gopittayutaṃ nihanti | viṣāṇi lūtondurapannagānāṃ kaiṭaṃ ca lepāñjananasyapānaiḥ ||79||</seg> <seg type="unit" n="80">purīṣamūtrānilagarbhasaṅgānnihanti vartyañjananābhilepaiḥ | kācārmakothān paṭalāṃśca ghorān puṣpaṃ ca hantyañjananasyayogaiḥ ||80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">samūlapuṣpāṅkuravalkabījāt kvāthaḥ śirīṣāt trikaṭupragāḍhaḥ | salāvaṇaḥ kṣaudrayuto'tha pīto viśeṣataḥ kīṭaviṣaṃ nihanti ||81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">kuṣṭhaṃ trikaṭukaṃ dārvī madhukaṃ lavaṇadvayam | mālatī nāgapuṣpaṃ ca sarvāṇi madhurāṇi ca ||82||</seg> <seg type="unit" n="83">kapittharasapiṣṭo'yaṃ śarkarākṣaudrasaṃyutaḥ | viṣaṃ hantyagadaḥ sarvaṃ mūṣikāṇāṃ viśeṣataḥ ||83||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">somarājīphalaṃ <note place="foot" type="variant" n="30">`somarājīphalaṃ mukhyaṃ kadalī sindhuvārakaḥ’ iti pā.</note> puṣpaṃ kaṭabhī sindhuvārakaḥ | corako varuṇaḥ kuṣṭhaṃ sarpagandhā sasaptalā ||84||</seg> <seg type="unit" n="85">punarnavā śirīṣasya puṣpamāragvadhārkajam | śyāmā'mbaṣṭhā viḍaṅgāni tathā'mrāśmantakāni ca ||85||</seg> <seg type="unit" n="86">bhūmī kurabakaścaiva gaṇa ekasaraḥ smṛtaḥ | ekaśo dvitriśo vā'pi prayoktavyo viṣāpahaḥ ||86||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne sarpadaṣṭaviṣacikitsitaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ ||5||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="6" xml:id="su.5.6">
          <head>dundubhisvanīyakalpaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto dundubhisvanīyaṃ kalpaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">`adhyāyaṃ’ iti pā.</note> vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">dhavāśvakarṇaśirīṣatiniśapalāśapicumardapāṭalipāribhadrakāmrodumbarakarahāṭakārjunakakubhasarja- kapītanaśleṣmātakāṅkoṭhāmalakapragrahakuṭajaśamīkapitthāśmantakārkacirabilvamahāvṛkṣāruṣkarāralu- madhukamadhuśigruśākagojīmūrvābhūrjatilvakekṣurakagopaghoṇṭārimedānāṃ bhasmānyāhṛtya gavāṃ mūtreṇa kṣārakalpena parisrāvya vipacet, dadyāccātra pippalīmūlataṇḍulīyakavarāṅgacocamañjiṣṭhākarañjikāhastipippalīmaricaviḍaṅgagṛhadhūmānantā- somasaralābāhlīkaguhākośāmraśvetasarṣapavaruṇalavaṇaplakṣaniculakavañjulavakrālavardhamānaputraśreṇī- saptaparṇaṭuṇṭukailavālukanāgadantyativiṣābhayābhadradārukuṣṭhaharidrāvacācūrṇāni lohānāṃ ca samabhāgāni, tataḥ kṣāravadāgatapākamavatārya lohakumbhe nidadhyāt ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">anena dundubhiṃ limpet patākāṃ toraṇāni ca | śravaṇāddarśanāt sparśāt viṣāt <note place="foot" type="variant" n="2">`viṣaṃ teṣāṃ praśāmyati’ iti pā.</note> sampratimucyate ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">eṣa kṣārāgado nāma śarkarāsvaśmarīṣu ca | arśaḥsu vātagulmeṣu <note place="foot" type="variant" n="3">`arśaḥsu vātaśūle ca śūlagulmodareṣu ca’ iti pā.</note> kāsaśūlodareṣu ca ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">ajīrṇe grahaṇīdoṣe bhaktadveṣe <note place="foot" type="variant" n="4">`śophe sarvasare tathā’ iti pā.</note> ca dāruṇe | śophe <note place="foot" type="variant" n="5">`aruciśvāsakāseṣu hikkāpāṇḍugadeṣu ca’ iti pā.</note> sarvasare cāpi deyaḥ śvāse ca dāruṇe ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">sadā sarvaviṣārtānāṃ sarvathaivopayujyate | eṣa takṣakamukhyānāmapi darpāṅkuśo'gadaḥ ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">viḍaṅgatriphalādantībhadradāruhareṇavaḥ | tālīśapatramañjiṣṭhākeśarotpalapadmakam ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">dāḍimaṃ mālatīpuṣpaṃ rajanyau sārive sthire | priyaṅgustagaraṃ kuṣṭhaṃ bṛhatyau cailavālukam ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">sacandanagavākṣībhiretaiḥ siddhaṃ viṣāpaham | sarpiḥ kalyāṇakaṃ hyetadgrahāpasmāranāśanam ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">pāṇḍvāmayagaraśvāsamandāgnijvarakāsanut | śoṣiṇāmalpaśukrāṇāṃ vandhyānāṃ ca praśasyate ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">apāmārgasya bījāni śirīṣasya ca māṣakān | śvete dve kākamācīṃ ca gavāṃ mūtreṇa peṣayet ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">sarpiretaistu saṃsiddhaṃ viṣasaṃśamanaṃ param | amṛtaṃ nāma vikhyātamapi sañjīvayenmṛtam ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">candanāguruṇī kuṣṭhaṃ tagaraṃ tilaparṇikam | prapauṇḍarīkaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">`prapauṇḍarīkaṃ yaṣṭayāhvaṃ naladaṃ devadāru ca’ iti pā.</note> naladaṃ saralaṃ devadāru ca ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">bhadraśriyaṃ yavaphalāṃ bhārgī nīlīṃ sugandhikām | kāleyakaṃ padmakaṃ ca madhukaṃ nāgaraṃ <note place="foot" type="variant" n="7">`saralaṃ’ iti pā.</note> jaṭām ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">punnāgailailavālūni gairikaṃ dhyāmakaṃ balām | toyaṃ sarjarasaṃ māṃsīṃ śatapuṣpāṃ hareṇukām ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">tālīśapatraṃ kṣudrailāṃ priyaṅguṃ sakuṭannaṭam | śilāpuṣpaṃ saśaileyaṃ patraṃ kālānusārivām ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">kaṭutrikaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">`śrīparṇikāṃ śītaśivaṃ trikaṭuṃ kaṭurohiṇīm’ iti pā.</note> śītaśivaṃ kāśmaryaṃ kaṭurohiṇīm | somarājīmativiṣāṃ pṛthvikāmindravāruṇīm <note place="foot" type="variant" n="9">`indrajān yavān’ iti pā.</note>||18||</seg> <seg type="unit" n="19">uśīraṃ varuṇaṃ mustaṃ kustumburu nakhaṃ tathā | śvete haridre sthauṇeyaṃ lākṣāṃ ca lavaṇāni ca ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">kumudotpalapadmāni puṣpaṃ cāpi tathā'rkajam | campakāśokasumanastilvakaprasavāni ca ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">pāṭalīśālmalīśailuśirīṣāṇāṃ tathaiva ca | kusumaṃ tṛṇamūlyāśca surabhīsindhuvārajam <note place="foot" type="variant" n="10">`surasyāstṛṇaśūnyāśca sindhuvārasya yāni ca’ iti pā.</note>||21||</seg> <seg type="unit" n="22">dhavāśvakarṇapārthānāṃ puṣpāṇi tiniśasya ca | gugguluṃ kuṅkumaṃ bimbīṃ sarpākṣīṃ gandhanākulīm ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">etat sambhṛtya sambhāraṃ sūkṣmacūrṇāni <note place="foot" type="variant" n="11">`vidhivatsūkṣmacūrṇitam’ iti pā.</note> kārayet | gopittamadhusarpirbhiryuktaṃ śṛṅge nidhāpayet ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">bhagnaskandhaṃ vivṛtākṣaṃ mṛtyordaṃṣṭrāntaraṃ gatam | anenāgadamukhyena manuṣyaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">`cikitseddhi viṣāturam’ iti pā.</note> punarāharet ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">eṣo'gnikalpaṃ durvāraṃ kruddhasyāmitatejasaḥ | viṣaṃ nāgapaterhanyāt prasabhaṃ vāsukerapi ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">mahāsugandhināmā'yaṃ pañcāśītyaṅgasaṃyutaḥ | rājā'gadānāṃ sarveṣāṃ rājño haste bhavet sadā ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">snātānuliptastu <note place="foot" type="variant" n="13">`tenānuliptastu’ iti pā.</note> nṛpo bhavet sarvajanapriyaḥ | bhrājiṣṇutāṃ ca labhate <note place="foot" type="variant" n="14">`tejasvitāṃ samāpnoti’ iti pā.</note> śatrumadhyagato'pi san ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">uṣṇavarjyo vidhiḥ kāryo viṣārtānāṃ vijānatā | muktvā kīṭaviṣaṃ taddhi śītenābhipravardhate ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">annapānavidhāvuktamupadhārya śubhāśubham | śubhaṃ deyaṃ viṣārtebhyo viruddhebhyaśca vārayet ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">phāṇitaṃ śigrusauvīramajīrṇādhyaśanaṃ tathā | varjayecca samāsena navadhānyādikaṃ gaṇam ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">divāsvapnaṃ vyavāyaṃ ca vyāyāmaṃ krodhamātapam | surātilakulatthāṃśca varjayeddhi viṣāturaḥ ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">prasannadoṣaṃ prakṛtisthadhātumannābhikāṅkṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="15">`annābhikāmaṃ’ iti pā.</note> samasūtrajihvam | prasannavarṇendriyacittaceṣṭaṃ <note place="foot" type="variant" n="16">`prasannakāyendriyavarṇaceṣṭaṃ vaidyastu vidyādaviṣaṃ manuṣyam’ iti pā.</note> vaidyo'vagacchedaviṣaṃ manuṣyam ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne dundubhisvanīyakalpo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ ||6||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="7" xml:id="su.5.7">
          <head>mūṣikakalpaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto mūṣikakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">pūrvaṃ śukraviṣā uktā mūṣikā ye samāsataḥ | nāmalakṣaṇabhaiṣajyairaṣṭādaśa nibodha me <note place="foot" type="variant" n="1">`tān’ iti pā.</note>||3||</seg> <seg type="unit" n="4">lālanaḥ putrakaḥ kṛṣṇo haṃsiraścikvi(kki)rastathā | chucchundaro'lasaścaiva kaṣāyadaśano'pi ca ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">kuliṅgaścājitaścaiva capalaḥ kapilastathā kokilo'ruṇasañjñaśca mahākṛṣṇastathonduraḥ ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">śvetena mahatā sārdhaṃ kapilenākhunā tathā | mūṣikaśca kapotābhastathaivāṣṭādaśa smṛtāḥ ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">śukraṃ patati yatraiṣāṃ śukraspṛṣṭaiḥ <note place="foot" type="variant" n="2">`śukraghṛṣṭaiḥ’ iti pā.</note> spṛśanti vā | nakhadantādibhistasmin gātre raktaṃ praduṣyati ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">jāyante granthayaḥ śophāḥ karṇikā maṇḍalāni ca | pīḍakopacayaścogro visarpāḥ kiṭibhāni ca ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">parvabhedo rujastīvrā mūrcchā'ṅgasadanaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">`jvaro mūrcchā ca dāruṇā’ iti pā.</note> jvaraḥ | daurbalyamaruciḥ śvāso vamathurlomaharṣaṇam ||9||</seg> daṣṭarūpaṃ samāsoktametadvyāsamataḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘... metacca vyāsataḥ śṛṇu’ iti pā.</note> śṛṇu |10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">lālāsrāvo lālanena hikkā chardiśca jāyate <note place="foot" type="variant" n="6">`chardayate’ iti pā.</note>||10||</seg> taṇḍulīyakakalkaṃ tu lihyāttatra samākṣikam |11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">putrakeṇāṅgasādaśca pāṇḍuvarṇaśca jāyate ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">cīyate granthibhiścāṅgamākhuśāvakasannibhaiḥ | śirīṣeṅgudakalkaṃ tu lihyāttatra samākṣikam ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">kṛṣṇena <note place="foot" type="variant" n="7">`kṛṣṇenāsṛk chardayati durdineṣu viśeṣataḥ’ iti pā.</note> daṃśe śopho'sṛkchardiḥ prāyaśca durdine | śirīṣaphalakuṣṭhaṃ tu pibet kiṃśukabhasmanā ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">haṃsireṇānnavidveṣo jṛmbhā romṇāṃ ca harṣaṇam | pibedāragvadhādiṃ tu suvāntastatra mānavaḥ ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">cikvi(kki)reṇa śiroduḥkhaṃ śopho hikkā vamistathā | jālinīmadanāṅkoṭhakaṣāyairvāmayettu tam ||15||</seg> yavanālarṣabhīkṣāraṃ bṛhatyoścātra dāpayet |16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">chucchundareṇa <note place="foot" type="variant" n="8">`chucchundareṇa viḍbhaṅgo grīvāstambho vijṛmbhaṇam| yavanālarṣabhakṣāraṃ bṛhatyoścātra dāpayet’ iti pā.</note> tṛṭ chardirjvaro daurbalyameva ca ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">grīvāstambhaḥ pṛṣṭhaśopho gandhājñānaṃ visūcikā | cavyaṃ harītakī śuṇṭhī viḍaṅgaṃ pippalī madhu ||17||</seg> aṅkoṭhabījaṃ ca tathā pibedatra viṣāpaham |18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">grīvāstambho'lasenordhvavāyurdaṃśe rujā jvaraḥ ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">mahāgadaṃ sasarpiṣkaṃ lihyāttatra samākṣikam | nidrā kaṣāyadantena hṛcchoṣaḥ kārśyameva ca ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">kṣaudropetāḥ śirīṣasya lihyāt sāraphalatvacaḥ | kuliṅgena rujaḥ <note place="foot" type="variant" n="9">`rujā srāvo’ iti pā.</note> śopho rājyaśca daṃśamaṇḍale ||20||</seg> sahe sasindhuvāre ca lihyāttatra samākṣike |21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">ajitenāṅgakṛṣṇatvaṃ <note place="foot" type="variant" n="10">`ajitena vamirmūrcchā hṛdgrahaḥ kṛṣṇanetratā’ iti pā.</note> chardirmūrcchā ca hṛdgrahaḥ ||21||</seg> snukkṣīrapiṣṭāṃ pālindīṃ mañjiṣṭhāṃ madhunā lihet |22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">capalena bhavecchardirmūrcchā ca saha tṛṣṇayā ||22||</seg> kṣaudreṇa <note place="foot" type="variant" n="11">kṣaudreṇalihyāttriphalāṃ’ iti pā.</note> triphalāṃ lihyādbhadrakāṣṭhajaṭānvitām |23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">kapilena vraṇe kotho jvaro granthyudgamaḥ satṛṭ ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">lihyānmadhuyutāṃ <note place="foot" type="variant" n="12">`kṣaudreṇa lihyāntriphalāṃ’ iti pā.</note> śvetāṃ śvetāṃ cāpi punarnavām | granthayaḥ kokilenogrā jvaro dāhaśca dāruṇaḥ <note place="foot" type="variant" n="13">`jāyate’ iti pā.</note>||24||</seg> varṣābhūnīlinīkvāthakalkasiddhaṃ ghṛtaṃ pibet |25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">aruṇenānilaḥ kruddho vātajān kurute gadān ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">mahākṛṣṇena pittaṃ ca śvetena kapha eva ca | mahatā kapilenāsṛk kapotena <note place="foot" type="variant" n="14">`kapotenaiva tu trayam’ iti pā.</note> catuṣṭayam ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">bhavanti caiṣāṃ daṃśeṣu granthimaṇḍalakarṇikāḥ | piḍakopacayaścograḥ śophaśca bhṛśadāruṇaḥ ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">dadhikṣīraghṛtaprasthāstrayaḥ pratyekaśo matāḥ | karañjāragvadhavyoṣabṛhatyaṃśumatīsthirāḥ ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">niṣkvāthya caiṣāṃ kvāthasya caturthoṃ'śaḥ punarbhavet | trivṛdgojyamṛtāvakrasarpagandhāḥ <note place="foot" type="variant" n="15">`trivṛttiktā'mṛtā’ iti pā.</note> samṛttikāḥ ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">kapitthadāḍimatvak ca ślakṣṇapiṣṭāḥ <note place="foot" type="variant" n="16">`supiṣṭāni prayojayet’ iti pā.</note> pradāpayet | tat sarvamekataḥ kṛtvā śanairmṛdvagninā pacet ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">pañcānāmaruṇādīnāṃ viṣametadvyapohati | kākādanīkākamācyoḥ svaraseṣvathavā kṛtam ||31||</seg> sirāśca srāvayet <note place="foot" type="variant" n="17">`mokṣayet’ iti pā.</note> prāptāḥ kuryāt saṃśodhanāni ca |32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">sarveṣāṃ ca vidhiḥ kāryo mūṣikāṇāṃ viṣeṣvayam ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">dagdhvā visrāvayeddaṃśaṃ pracchitaṃ ca pralepayet | śirīṣarajanīkuṣṭhakuṅkumairamṛtāyutaiḥ ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">chardanaṃ jālinīkvāthaiḥ śukākhyāṅkoṭhayorapi ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">śukākhyākoṣavatyośca mūlaṃ madana eva ca | devadālīphalaṃ caiva dadhnā pītvā viṣaṃ vamet | sarvamūṣikadaṣṭānāmeṣa yogaḥ sukhāvahaḥ ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">phalaṃ vacā devadālī kuṣṭhaṃ gobhūtrapeṣitam | pūrvakalpena yojyāḥ <note place="foot" type="variant" n="18">`yojyaṃ syātsarvonduraviṣacchidi iti pā.</note> syuḥ sarvonduruviṣacchidaḥ ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula">virecane trivṛddantītriphalākalka iṣyate |37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">śirovirecane sāraḥ śirīṣasya phalāni ca ||37||</seg> hitastrikaṭukāḍhyaśca gomayasvaraso'ñjane |38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">kapitthagomayarasau <note place="foot" type="variant" n="19">`kapitthagomayarasaḥ sakṣaudro leha iṣyate’ iti pā.</note> lihyānmākṣikasaṃyutau ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">rasāñjanaharidrendrayavakaṭvīṣu vā kṛtam | prātaḥ sātiviṣaṃ kalkaṃ lihyānmākṣikasaṃyutam ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">taṇḍulīyakamūleṣu sarpiḥ siddhaṃ pibennaraḥ | āsphotamūlasiddhaṃ vā pañcakāpitthameva vā ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">mūṣikāṇāṃ viṣaṃ prāyaḥ kupyatyabhreṣvanirhṛtam <note place="foot" type="variant" n="20">`abhreṣu nirhṛtaṃ’iti pā.</note>| tatrāpyeṣa vidhiḥ kāryo yaśca dūṣīviṣāpahaḥ ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">sthirāṇāṃ rujatāṃ vā'pi vraṇānāṃ karṇikāṃ bhiṣak | pāṭayitvā yathādoṣaṃ vraṇavaccāpi śodhayet ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">śvaśṛgālatarakṣvṛkṣavyāghrādīnāṃ yadā'nilaḥ | śleṣmapraduṣṭo muṣṇāti sañjñāṃ sañjñāvahāśritaḥ ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">tadā prasrastalāṅgūlahanuskandho'tilālavān | atyarthabadhiro'ndhaśca <note place="foot" type="variant" n="21">`avyaktabadhirāndhaśca’ iti pā.</note> so'nyonyamabhidhāvati ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">tenonmattena daṣṭasya daṃṣṭriṇā saviṣeṇa tu | suptatā jāyate daṃśe kṛṣṇaṃ cātisravatyasṛk ||45||</seg> digdhaviddhasya liṅgena prāyaśaścopalakṣitaḥ |46|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">yena cāpi bhaveddaṣṭastasya ceṣṭāṃ rutaṃ naraḥ ||46||</seg> bahuśaḥ pratikurvāṇaḥ kriyāhīno vinaśyati |47|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">daṃṣṭriṇā yena daṣṭaśca tadrūpaṃ yastu paśyati ||47||</seg> apsu <note place="foot" type="variant" n="25">`apsu vā''darśabimbe vā tasya tadriṣṭamādiśet’ iti pā.</note> vā yadi vā''darśe'riṣṭaṃ tasya vinirdiśet |48|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">trasyatyakasmādyo'bhīkṣṇaṃ dṛṣṭvā <note place="foot" type="variant" n="26">`śrutvā dṛṣṭvā'pi’ iti pā.</note> spṛṣṭvā'pi vā jalam ||48||</seg> jalatrāsaṃ tu vidyāttaṃ riṣṭaṃ tadapi <note place="foot" type="variant" n="27">`tamapi kīrtayet’ iti pā.</note> kīrtitam |49|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">adaṣṭo vā jalatrāsī na kathañcana sidhyati ||49||</seg> prasupto'thotthito vā'pi svasthastrasto na sidhyati |50|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">daṃśaṃ visrāvya tairdaṣṭe sarpiṣā paridāhitam ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">pradihyādagadaiḥ, sarpiḥ purāṇaṃ pāyayeta ca | arkakṣīrayutaṃ hyasya <note place="foot" type="variant" n="29">`vā'pi dadyādāśu’ iti pā.</note> dadyāccāpi viśodhanam ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">śvetāṃ punarnavāṃ cāsya dadyāddhattūrakāyutām | palalaṃ tilatailaṃ ca rūpikāyāḥ payo guḍaḥ ||52||</seg> nihanti viṣamālarkaṃ meghavṛndamivānilaḥ |53|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">mūlasya śarapuṅkhāyāḥ karṣaṃ dhattūrakārdhikam ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">taṇḍulodakamādāya peṣayettaṇḍulaiḥ saha | unmattakasya patraistu saṃveṣṭyāpūpakaṃ pacet ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">khādedauṣadhakāle tamalarkaviṣadūṣitaḥ | karoti śvavikārāṃstu <note place="foot" type="variant" n="30">`karotyanyān vikārāṃstu’ iti pā.</note> tasmiñjīryati cauṣadhe ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">vikārāḥ śiśire yāpyā gṛhe vārivivarjite | tataḥ śāntavikārastu snātvā caivāpare'hani ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">śāliṣaṣṭikayorbhaktaṃ kṣīreṇoṣṇena bhojayet | dinatraye pañcame vā vidhireṣo'rdhamātrayā ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">kartavyo bhiṣajā'vaśyamalarkaviṣanāśanaḥ | kupyet svayaṃ viṣaṃ yasya na sa jīvati mānavaḥ ||58||</seg> tasmāt prakopayedāśu svayaṃ yāvat <note place="foot" type="variant" n="31">`yāvanna kupyati’ iti pā.</note> prakupyati |59|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">bījaratnauṣadhīgarbhaiḥ <note place="foot" type="variant" n="33">`kṣiptaratnauṣadhibījaiḥ’ iti pā.</note> kumbhaiḥ śītāmbupūritaiḥ ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">snāpayettaṃ nadītīre samantrairvā catuṣpathe | baliṃ nivedya tatrāpi piṇyākaṃ palalaṃ dadhi ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">mālyāni ca vicitrāṇi māṃsaṃ pakvāmakaṃ tathā | alakādhipate yakṣa sārameyagaṇādhipa ! ||61||</seg> alarkajuṣṭametanme nirviṣaṃ kuru mācirāt |62|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">dadyāt saṃśodhanaṃ tīkṣṇamevaṃ snātasya <note place="foot" type="variant" n="34">`tīkṣṇamajasraṃ tasya’ iti pā.</note> dehinaḥ ||62||</seg> aśuddhasya surūḍhe'pi vraṇe kupyati tadviṣam |63|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">śvādayo'bhihitā vyālā ye'tra <note place="foot" type="variant" n="35">`vātapittaprakopaṇāḥ’ iti pā.</note> daṃṣṭrāviṣā mayā ||63||</seg> <seg type="unit" n="64">ataḥ karoti daṣṭastu teṣāṃ ceṣṭāṃ rutaṃ naraḥ | bahuśaḥ pratikurvāṇo na cirānmriyate ca saḥ ||64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">nakhadantakṣataṃ vyālairyatkṛtaṃ tadvimardayet | siñcettailena koṣṇena te hi vātaprakopakāḥ ||65||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne mūṣikakalpo nāma saptamo'dhyāyaḥ ||7||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="8" xml:id="su.5.8">
          <head>kīṭakalpaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ kīṭakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">sarpāṇāṃ śukraviṇmūtraśavapūtyaṇḍasambhavāḥ | vāyvagnyambuprakṛtayaḥ kīṭāstu vividhāḥ <note place="foot" type="variant" n="1">`trividhāḥ’ iti pā.</note> smṛtāḥ ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">sarvadoṣaprakṛtibhiryuktāste pariṇāmataḥ | kīṭatve'pi sughorāḥ <note place="foot" type="variant" n="2">`sughorāste’ iti pā.</note> syuḥ, sarva eva caturvidhāḥ ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">kumbhīnasastuṇḍikerī śṛṅgī śatakulīrakaḥ | ucciṭiṅgo'gnināmā ca cicciṭiṅgo mayūrikā ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">āvartakastathorabhraḥ sārikāmukhavaidalau | śarāvakurdo'bhīrājiḥ paruṣaścitraśīrṣakaḥ <note place="foot" type="variant" n="5">`citramūrdhakaḥ’ iti pā.</note>||6||</seg> <seg type="unit" n="7">śatabāhuśca yaścāpi raktarājiśca kīrtitaḥ | aṣṭādaśeti vāyavyāḥ <note place="foot" type="variant" n="6">`aṣṭādaśaiva jñātavyāḥ’ iti pā.</note> kīṭāḥ pavanakopanāḥ ||7||</seg> tairbhavantīha daṣṭānāṃ rogā vātanimittajāḥ |8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">kauṇḍinyakaḥ kaṇabhako varaṭī patravṛścikaḥ ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">vināsikā brāhmaṇikā bindulo bhramarastathā | bāhyakī picciṭaḥ kumbhī varcaḥkīṭo'rimedakaḥ ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">padmakīṭo dundubhiko makaraḥ śatapādakaḥ | pañcālakaḥ pākamatsyaḥ kṛṣṇatuṇḍo'tha <note place="foot" type="variant" n="8">`sūkṣmatuṇḍo'tha’ iti pā.</note> gardabhī ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">klītaḥ kṛmisarārī ca yaścāpyutkleśakastathā | ete hyagniprakṛtayaścaturviṃśatireva ca ||11||</seg> tairbhavantīha daṣṭānāṃ rogāḥ pittanimittajāḥ |12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">viśvambharaḥ pañcaśuklaḥ pañcakṛṣṇo'tha <note place="foot" type="variant" n="10">`valabhī kapilastathā| sairīyakaḥ pañcakṛṣṇaḥ pracalāko'tha koṭikaḥ’ iti pā.</note> kokilaḥ ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">saireyakaḥ pracalako valabhaḥ kiṭibhastathā | sūcīmukhaḥ kṛṣṇagodhā yaśca kāṣāyavāsikaḥ ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">kīṭo gardabhakaścaiva <note place="foot" type="variant" n="11">`koṭīgardabhakaścaiva’ iti pā.</note> tathā troṭaka eva ca | trayodaśaite saumyāḥ syuḥ kīṭāḥ śleṣmaprakopaṇāḥ ||14||</seg> tairbhavantīha daṣṭānāṃ rogāḥ kaphanimittajāḥ |15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">tuṅgīnāso vicilakastālako vāhakastathā ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">koṣṭhāgārī krimikaro yaśca maṇḍalapucchakaḥ | tuṇḍa(ṅga)nābhaḥ sarṣapiko valguliḥ śambukastathā ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">agnikīṭaśca vijñeyā dvādaśa prāṇanāśanāḥ | tairbhavantīha daṣṭānāṃ vegajñānāni sarpavat ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">tāstāśca vedanāstīvrā rogā vai sānnipātikāḥ | kṣārāgnidagdhavaddaṃśo raktapītasitāruṇaḥ ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">jvarāṅgamardaromāñcavedanābhiḥ samanvitaḥ | chardyatīsāratṛṣṇāśca dāho mūrcchā vijṛmbhikā ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">vepathuśvāsahikkāśca dāhaḥ śītaṃ ca dāruṇam | piḍakopacayaḥ śopho granthayo maṇḍalāni ca ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">dadravaḥ karṇikāścaiva visarpāḥ kiṭibhāni ca | tairbhavantīha daṣṭānāṃ yathāsvaṃ cāpyupadravāḥ ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">ye'nye teṣāṃ viśeṣāstu tūrṇaṃ teṣāṃ samādiśet | dūṣīviṣaprakopācca tathaiva viṣalepanāt ||22||</seg> liṅgaṃ tīkṣṇaviṣeṣveta... |23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">...cchṛṇu mandaviṣeṣvataḥ | prasekārocakacchardiśirogauravaśītakāḥ ||23||</seg> piḍakākoṭhakaṇḍūnāṃ janma <note place="foot" type="variant" n="12">`koṭhārupiḍakākaṇḍūjanma’ iti pā.</note> doṣavibhāgataḥ |24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">yogairnānāvidhaireṣāṃ cūrṇāni garamādiśet ||24||</seg> dūṣīviṣaprakārāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="13">`dūṣīviṣaprakopācca’ iti, `dūṣīviṣaprakārāṇāṃ tathaivāpyanulepanāt’ iti ca pā.| asyāgre hārāṇacandrastu `tena pāṇḍuḥ kṛśo'lpāgniḥ kāsaśvāsajvarārditaḥ| jaṭharagrahaṇīrogayakṣmagulmakṣayaiśca saḥ| nipīḍito marmasu ca śūnapādakaro'lasaḥ| svapne mārjaragomāyuvyālān sa nakulān kapīna|| prāyaḥ paśyati nadyādīn śuṣkāṃśca sa vanaspatīn|’ ityadhikaṃ pāṭhaṃ paṭhati</note> tathā cāpyanulepanāt |25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">ekajātīnatastūrdhvaṃ kīṭān vakṣyāmi bhedataḥ ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">sāmānyato daṣṭaliṅgaiḥ sādhyāsādhyakrameṇa ca | trikaṇṭaḥ <note place="foot" type="variant" n="15">`trikaṇṭakaḥ kuṇī cāpi’ iti pā.</note> kariṇī cāpi hastikakṣo'parājitaḥ | catvāra ete kaṇabhā vyākhyātāstīvravedanāḥ ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">tairdaṣṭasya śvayathuraṅgamardo gurutā gātrāṇāṃ daṃśaḥ kṛṣṇaśca bhavati ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">pratisūryakaḥ <note place="foot" type="variant" n="16">`catuṣpadāḥ kīṭāḥ pratisūryakaḥ’ iti pā.</note>, piṅgābhāso, bahuvarṇo, nirūpamo <note place="foot" type="variant" n="17">`virūpakaḥ’ iti pā.</note> godhereka iti pañca godherakāḥ <note place="foot" type="variant" n="18">`iti pañca’ iti pā.</note>; tairdaṣṭasya śopho dāharujau ca bhavataḥ, godherakeṇaitadeva granthiprādurbhāvo jvaraśca ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">galagolikā <note place="foot" type="variant" n="20">`gogatiḥ’ iti, galagolī, śvetakṛṣṇā iti ca pā.</note> - śvetā, kṛṣṇā, raktarājī, raktamaṇḍalā, sarvaśvetā, sarṣapiketyevaṃ ṣaṭ; tābhirdaṣṭe sarṣapikāvarjaṃ dāhaśophakledā bhavanti, sarṣapikayā hṛdayapiḍā'tisāraśca, tāsu madhye sarṣapikā prāṇaharī ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">śatapadyastu- paruṣā, kṛṣṇā, citrā, kapilā, pītikā, raktā, śvetā, agniprabhā, ityaṣṭau; tābhirdaṣṭe śopho vedanā dāhaśca hṛdaye, śvetāgniprabhābhyāmetadeva dāho mūrcchā cātimātraṃ śvetapiḍakotpattiśca ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">maṇḍūkāḥ- kṛṣṇaḥ, sāraḥ, kuhako, harito, rakto, yavavarṇābho, bhṛkuṭī, koṭikaścetyaṣṭau; tairdaṣṭasya daṃśe kaṇḍūrbhavati pītaphenāgamaśca vaktrāt, bhṛkuṭīkoṭikābhyāmetadeva dāhaśchardirmūrcchā cātimātram ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">viśvambharābhirdaṣṭe daṃśaḥ sarṣapākārābhiḥ piḍakābhiḥ sarujābhiścīyate, śītajvarārtaśca puruṣo bhavati ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">ahiṇḍukābhirdaṣṭe todadāhakaṇḍuśvayathavo bhavanti mohaśca; kaṇḍūmakābhirdaṣṭe pītāṅgaśchardyatīsārajvarādibhirabhihanyate; śūkavṛntābhirdaṣṭe kaṇḍūkoṭhāḥ pravardhante śūkaṃ cātra lakṣyate ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">pipīlikāḥ- sthūlaśīrṣā, saṃvāhikā, brāhmaṇikā, aṅgulikā; kapilikā, citravarṇeti ṣaṭ; tābhirdaṣṭe <note place="foot" type="variant" n="21">`daṣṭasya koṭhaḥ sparśo'gnidagdhavacca| sarvā eva sādhyāḥ’ iti pā.</note> daṃśe śvayathuragnisparśavaddāhaśophau bhavataḥ ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">makṣikāḥ- kāntārikā, kṛṣṇā, piṅgalā, madhūlikā, kāṣāyī, sthāliketyevaṃ ṣaṭ; tābhirdaṣṭasya kaṇḍuśophadāharujo bhavanti, sthālikākāṣāyībhyāmetadeva śyāvapiḍakotpattirupadravāśca jvarādayo bhavanti, kāṣāyī sthālikā ca prāṇahare <note place="foot" type="variant" n="22">`tābhirdaṣṭasya dāhaśophau bhavataḥ, sthālikākāṣāyībhyāmetadeva piḍakāśca sopadravā bhavanti’ iti hāraṇacandrasammataḥ pāṭhaḥ</note>||35||</seg> <seg type="unit" n="36">maśakāḥ- sāmudraḥ, parimaṇḍalo, hastimaśakaḥ, kṛṣṇaḥ, pārvatīya iti pañca; tairdaṣṭasya tīvrā kaṇḍūrdaṃśaśophaśca, pārvatīyastu kīṭaiḥ prāṇaharaistulyalakṣaṇaḥ ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">nakhāvakṛṣṭe'tyarthaṃ piḍakādāhapākā bhavanti | jalaukasāṃ daṣṭalakṣaṇamuktaṃ cikitsitaṃ ca ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">bhavanti cātra- godherakaḥ sthālikā ca ye ca śvetāgnisaprabhe | bhṛkuṭī koṭikaścaiva na sidhyantyekajātiṣu ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">śavamūtrapurīṣaistu saviṣairavamarśanāt | syuḥ kaṇḍūdāhakoṭhāruḥpiḍakātodavedanāḥ ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">prakledavāṃstathā srāvo bhṛśaṃ sampācayettvacam | digdhaviddhakriyāstatra yathāvadavacārayet ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">nāvasannaṃ na cotsannamatisaṃrambhavedanam | daṃśādau viparītārti kīṭadaṣṭaṃ subādhakam ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">daṣṭānugraviṣaiḥ kīṭaiḥ sarpavat samupācaret | trividhānāṃ tu pūrveṣāṃ <note place="foot" type="variant" n="23">`sarpāṇāṃ’ iti pā.</note> traividhyena kriyā hitāḥ ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">svedamālepanaṃ sekaṃ coṣṇamatrāvacārayet | anyatra mūrcchitāddaṃśāt pākakothaprapīḍitāt ||43||</seg> viṣaghnaṃ ca vidhiṃ sarvaṃ bahuśaḥ <note place="foot" type="variant" n="24">`kuryāt saṃśodhanāni ca’ iti pā.</note> śodhanāni ca |44|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">śirīṣakaṭukākuṣṭhavacārajanisaindhavaiḥ <note place="foot" type="variant" n="25">`... niśogrāsindhusambhavaiḥ’ iti pā.</note>||44||</seg> <seg type="unit" n="45">kṣīramajjavasāsarpiḥśuṇṭhīpippalidāruṣu | utkārikā sthirādau vā sukṛtā svedane hitā ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula">na svedayeta cādaṃśaṃ dhūmaṃ vakṣyāmi vṛścike |46|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">agadānekajātīṣu pravakṣyāmi pṛthak pṛthak ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">kuṣṭhaṃ vakraṃ vacā pāṭhā bilvamūlaṃ suvarcikā | gṛhadhūmaṃ haridre dve trikaṇṭakaviṣe hitāḥ ||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">rajanyāgāradhūmaśca vakraṃ kuṣṭhaṃ palāśajam | galagolikadṣṭānāmagado viṣanāśanaḥ ||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">kuṅkumaṃ tagaraṃ śigru padmakaṃ rajanīdvayam | agado jalapiṣṭo'yaṃ śatapadviṣanāśanaḥ ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">meṣaśṛṅgī vacā pāṭhā niculo rohiṇī jalam | sarvamaṇḍūkadaṣṭānāmagado'yaṃ viṣāpahaḥ ||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">dhavāśvagandhātibalābalāsātiguhāguhāḥ <note place="foot" type="variant" n="26">`vacāśvagandhā’ iti pā.</note>| viśvambharābhidaṣṭānāmagado'yaṃ viṣāpahaḥ ||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">śirīṣaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ śāliparṇī sahā niśe | ahiṇḍukābhirdaṣṭānāmagado viṣanāśanaḥ ||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">kaṇḍūmakābhirdaṣṭānāṃ rātrau śītāḥ kriyā hitāḥ | divā te naiva sidhyanti sūryaraśmibalārditāḥ ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">vakraṃ kuṣṭhamapāmārgaḥ śūkavṛntaviṣe'gadaḥ | bhṛṅgasvarasapiṣṭā vā kṛṣṇavalmīkamṛttikā ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">pipīlikābhirdaṣṭānāṃ makṣikāmaśakaistathā | gomūtreṇa yuto lepaḥ kṛṣṇavalmīkamṛttikā ||55||</seg> nakhāvaghṛṣṭasañjāte śophe bhṛṅgaraso hitaḥ <note place="foot" type="variant" n="27">`nakhāvakṛṣṭe syāllepe mārkavasvaraso hitaḥ’ iti pā.</note>|56|</ab>
          <ab type="mula">pratisūryakadaṣṭānāṃ sarpadaṣṭavadācaret |56|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">trividhā vṛścikāḥ proktā mandamadhyamahāviṣāḥ ||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">gośakṛtkothajā mandā madhyāḥ kāṣṭheṣṭikodbhavāḥ | sarpakothodbhavāstīkṣṇā ye cānye viṣasambhavāḥ ||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">mandā dvādaśa madhyāstu trayaḥ pañcadaśottamāḥ | daśa viṃśatirityete saṅkhyayā parikīrtitāḥ ||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">kṛṣṇaḥ śyāvaḥ karburaḥ pāṇḍuvarṇo <note place="foot" type="variant" n="28">`kāṇḍavarṇo’ iti pā.</note> gomūtrābhaḥ karkaśo <note place="foot" type="variant" n="29">`mecako rūkṣavarṇaḥ’ iti pā.</note> mecakaśca | pīto <note place="foot" type="variant" n="30">`śveto rakto’ iti pā.</note> dhūmro romaśaḥ śāḍvalābho raktaḥ śvetenodareṇeti mandāḥ <note place="foot" type="variant" n="31">`raktaścaite mandavīryā matāstu’ iti pā.</note>||59||</seg> <seg type="unit" n="60">yuktāścaite vṛścikāḥ pucchadeśe syurbhūyobhiḥ parvabhiścetarebhyaḥ | ebhirdaṣṭe vedanā vepathuśca gātrastambhaḥ kṛṣṇaraktāgamaśca ||60||</seg> śākhādaṣṭe vedanā cordhvameti dāhasvedau daṃśaśopho jvaraśca |61|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">raktaḥ pītaḥ kāpilenodareṇa sarve dhūmrāḥ parvabhiśca tribhiḥ syuḥ ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">ete mūtroccārapūtyaṇḍajātā madhyā jñeyāstriprakāroragāṇām | yasyaiteṣāmanvayādyaḥ prasūto doṣotpattiṃ tatsvarūpāṃ sa kuryāt ||62||</seg> jihvāśopho bhojanasyāvarodho <note place="foot" type="variant" n="32">`rasanasyopaghāto’ iti pā.</note> mūrcchā cogrā madhyavīryābhidaṣṭe <note place="foot" type="variant" n="33">`vṛścikairmadhyamaistu’ iti pā.</note>|63|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">śvetaścitraḥ śyāmalo lohitābho <note place="foot" type="variant" n="34">`lohitaśca kṛṣṇaḥ pītaḥ śuklanīlodarau ca’ iti pā.</note> raktaḥ śveto raktanīlodarau ca ||63||</seg> <seg type="unit" n="64">pīto'rakto <note place="foot" type="variant" n="35">`agnyābhāsaḥ kāpilo raktakoṣṭho yo vā yuktaḥ kāpilenodareṇa’ iti, `kṛṣṇaḥ śvetaḥ śvetakṛṣṇau pavitrau raktāgnyābhaścāpyathānyonyacitrau’ iti ca pā.</note> nīlapīto'parastu rakto nīlo nīlaśuklastathā ca | rakto babhruḥ pūrvavaccaikaparvā yaścāparvā parvaṇī dve ca yasya ||64||</seg> <seg type="unit" n="65">nānārūpā varṇataścāpi ghorā jñeyāścaite vṛścikāḥ prāṇacaurāḥ <note place="foot" type="variant" n="36">`mṛtyurūpāḥ’ iti pā.</note>| janmaiteṣāṃ sarpakothāt pradiṣṭaṃ dehebhyo vā ghātitānāṃ viṣeṇa ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">ebhirdaṣṭe sarpavegapravṛttiḥ sphoṭotpattirbhrāntidāhau jvaraśca | khebhyaḥ kṛṣṇaṃ śoṇitaṃ yāti tīvraṃ tasmāt <note place="foot" type="variant" n="37">`paścāt prāṇān muñcati kṣiprameva’ iti pā.</note> prāṇaistyajyate śīghrameva ||66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">ugramadhyaviṣairdaṣṭaṃ cikitset sarpadaṣṭavat | ādaṃśaṃ sveditaṃ cūrṇaiḥ pracchitaṃ pratisārayet ||67||</seg> rajanīsaindhavavyoṣaśirīṣaphalapuṣpajaiḥ |68|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">mātuluṅgāmlagomūtrapiṣṭaṃ ca surasāgrajam ||68||</seg> <seg type="unit" n="69">lepe, svede sukhoṣṇaṃ ca gomayaṃ hitamiṣyate | pāne kṣaudrayutaṃ sarpiḥ <note place="foot" type="variant" n="38">`sarpiśca sakṣaudraṃ’ iti pā.</note> kṣīraṃ vā bahuśarkaram ||69||</seg> <seg type="unit" n="70">daṃśaṃ mandaviṣāṇāṃ tu cakratailena secayet | vidārīgaṇasiddhena sukhoṣṇenāthavā punaḥ ||70||</seg> <seg type="unit" n="71">kuryāccotkārikāsvedaṃ viṣaghnairupanāhayet <note place="foot" type="variant" n="39">`viṣaghnairupanāhanaiḥ’ iti pā.</note>| guḍodakaṃ vā suhimaṃ cāturjātakasaṃyutam ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">pānamasmai pradātavyaṃ kṣīraṃ vā saguḍaṃ himam | śikhikukkuṭabarhāṇi saindhavaṃ tailasarpiṣī ||72||</seg> <seg type="unit" n="73">dhūmo hanti prayuktastu śīghraṃ vṛścikajaṃ viṣam | kusumbhapuṣpaṃ rajanī niśā vā kodravaṃ tṛṇam ||73||</seg> <seg type="unit" n="74">ebhirghṛtāktairdhūpastu pāyudeśe prayojitaḥ | nāśayedāśu kīṭotthaṃ vṛścikasya ca yadviṣam ||74||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">lūtāviṣaṃ ghoratamaṃ durvijñeyatamaṃ ca tat | duścikitsyatamaṃ <note place="foot" type="variant" n="40">ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate</note> cāpi bhiṣagbhirmandabuddhibhiḥ ||75||</seg> <seg type="unit" n="76">saviṣaṃ nirviṣaṃ caitadityevaṃ pariśaṅkite | viṣaghnameva kartavyamavirodhi yadauṣadham ||76||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">agadānāṃ hi saṃyogo viṣajuṣṭasya yujyate | nirviṣe mānave yukto'gadaḥ sampadyate'sukham ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">tasmāt sarvaprayatnena <note place="foot" type="variant" n="41">`tasmādyatnena bhiṣajā’ iti.</note> jñātavyo viṣaniścayaḥ | ajñātvā viṣasadbhāvaṃ bhiṣagvyāpādayennaram ||78||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">prodbhidyamānastu yathā'ṅkureṇa na vyaktajātiḥ pravibhāti vṛkṣaḥ | tadvaddurālakṣyatamaṃ hi tāsāṃ viṣaṃ śarīre pravikīrṇamātram ||79||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">īṣatsakaṇḍu pracalaṃ sakoṭhamavyaktavarṇaṃ prathame'hani syāt | anteṣu śūnaṃ parinimnamadhyaṃ pravyaktarūpaṃ ca dine dvitīye ||80||</seg> <seg type="unit" n="81">tryaheṇa taddarśayatīha rūpaṃ viṣaṃ caturthe'hani kopameti | ato'dhike'hni prakaroti jantorviṣaprakopaprabhavān vikārān ||81||</seg> <seg type="unit" n="82">ṣaṣṭhe dine viprasṛtaṃ tu sarvān marmapradeśān bhṛśamāvṛṇoti | tat saptame'tyarthaparītagātraṃ vyāpādayenmartyamatipravṛddham ||82||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">yāstīkṣṇacaṇḍograviṣā hi lūtāstāḥ saptarātreṇa naraṃ nihanyuḥ | ato'dhikenāpi nihanyuranyā yāsāṃ viṣaṃ madhyamavīryamuktam ||83||</seg> <seg type="unit" n="84">yāsāṃ kanīyo viṣavīryamuktaṃ tāḥ pakṣamātreṇa vināśayanti | tasmāt prayatnaṃ bhiṣagatra kuryādādaṃśapātādviṣaghātiyogaiḥ ||84||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">viṣaṃ tu lālānakhamūtradaṃṣṭrārajaḥpurīṣairatha cendriyeṇa | saptaprakāraṃ visṛjanti lūtāstadugramadhyāvaravīryayuktam ||85||</seg> <seg type="unit" n="86">sakaṇḍukoṭhaṃ sthiramalpamūlaṃ lālākṛtaṃ mandarujaṃ vadanti | śophaśca kaṇḍūśca pulālikā <note place="foot" type="variant" n="42">`pulānikā’ iti pā.</note> ca dhūmāyanaṃ caiva nakhāgradaṃśe ||86||</seg> <seg type="unit" n="87">daṃśaṃ tu mūtreṇa sakṛṣṇamadhyaṃ saraktaparyantamavehi dīrṇam | daṃṣṭrābhirugraṃ kaṭhinaṃ vivarṇaṃ jānīhi daṃśaṃ sthiramaṇḍalaṃ ca ||87||</seg> rajaḥpurīṣendriyajaṃ hi viddhi sphoṭaṃ vipakvāmalapīlupāṇḍum |88|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">etāvadetat samudāhṛtaṃ tu vakṣyāmi lūtāprabhavaṃ purāṇam ||88||</seg> <seg type="unit" n="89">sāmānyato daṣṭamasādhyasādhyaṃ cikitsitaṃ cāpi yathāviśeṣam ||89||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">viśvāmitro nṛpavaraḥ kadācidṛṣisattamam | vaśiṣṭhaṃ kopayāmāsa gatvā''śramapadaṃ kila ||90||</seg> <seg type="unit" n="91">kupitasya munestasya lalāṭāt svedabindavaḥ | apatan darśanādeva ravestatsamatejasaḥ <note place="foot" type="variant" n="43">`hyadhastāttīkṣṇavarcasaḥ’ iti pā.</note>||91||</seg> <seg type="unit" n="92">tṛṇe maharṣiṇā lūne dhenvarthaṃ sambhṛte'pi ca | tato jātāstvimā ghorā nānārūpā mahāviṣāḥ | apakārāya vartante nṛpasādhanavāhane ||92||</seg> <seg type="unit" n="93">yasmāllūnaṃ tṛṇaṃ prāptā muneḥ prasvedabindavaḥ | tasmāllūteti bhāṣyante saṅkhyayā tāśca ṣoḍaśa ||93||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">kṛcchrasādhyāstathā'sādhyā lūtāstu dvividhāḥsmṛtāḥ | tāsāmaṣṭau kṛcchrasādhyā varjyāstāvatya eva tu ||94||</seg> <seg type="unit" n="95">trimaṇḍalā tathā śvetā kapilā pītikā tathā | ālamūtraviṣā raktā kasanā cāṣṭamī smṛtā ||95||</seg> <seg type="unit" n="96">tābhirdaṣṭe śiroduḥkhaṃ kaṇḍūrdaṃśe ca vedanā | bhavanti ca viśeṣeṇa gadāḥ ślaiṣmikavātikāḥ ||96||</seg> <seg type="unit" n="97">sauvarṇikā lājavarṇā jālinyeṇīpadī tathā | kṛṣṇā'gnivarṇā kākāṇḍā mālāguṇā'ṣṭamī tathā ||97||</seg> <seg type="unit" n="98">tābhirdaṣṭe daṃśakothaḥ pravṛttiḥ kṣatajasya ca | jvaro dāho'tisāraśca gadāḥ syuśca tridoṣajāḥ ||98||</seg> <seg type="unit" n="99">piḍakā vividhākārā maṇḍalāni mahānti ca | mahānto mṛdavaḥ śophā raktāḥ śyāvāścalāstathā ||99||</seg> sāmānyaṃ sarvalūtānāmetadādaṃśalakṣaṇam |100|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="100">viśeṣalakṣaṇaṃ tāsāṃ vakṣyāmi sacikitsitam ||100||</seg> <seg type="unit" n="101">trimaṇḍalāyā daṃśe'sṛk kṛṣṇaṃ sravati dīryate | bādhiryaṃ kaluṣā dṛṣṭistathā dāhaśca netrayoḥ ||101||</seg> <seg type="unit" n="102">tatrārkamūlaṃ rajanī nākulī pṛśniparṇikā | pānakarmaṇi śasyante nasyālepāñjaneṣu ca ||102||</seg> <seg type="unit" n="103">śvetāyāḥ piḍakā daṃśe śvetā kaṇḍūmatī bhavet | dāhamūrcchājvaravatī visarpakledarukkarī ||103||</seg> <seg type="unit" n="104">tatra candanarāsnailāhareṇunalavañjulāḥ | kuṣṭhaṃ lāmajjakaṃ vakraṃ naladaṃ cāgado hitaḥ ||104||</seg> <seg type="unit" n="105">ādaṃśe piḍakā tāmrā kapilāyāḥ sthirā bhavet | śiraso gauravaṃ dāhastimiraṃ bhrama eva ca ||105||</seg> <seg type="unit" n="106">tatra padmakakuṣṭhailākarañjakakubhatvacaḥ | sthirārkaparṇyapāmārgadūrvābrāhmyo viṣāpahāḥ ||106||</seg> <seg type="unit" n="107">ādaṃśe pītikāyāstu piḍakā pītikā sthirā | bhavecchardirjvaraḥ śūlaṃ mūrdhni rakte tathā'kṣiṇī ||107||</seg> <seg type="unit" n="108">tatreṣṭāḥ kuṭajośīratuṅgapadmakavañjulāḥ | śirīṣakiṇihīśelukadambakakubhatvacaḥ ||108||</seg> <seg type="unit" n="109">raktamaṇḍanibhe daṃśe piḍakāḥ sarṣapā iva | jāyante tāluśoṣaśca dāhaścālaviṣārdite ||109||</seg> <seg type="unit" n="110">tatra priyaṅguhrīberakuṣṭhalāmajjavañjulāḥ | agadaḥ śatapuṣpā ca sapippalavaṭāṅkurāḥ ||110||</seg> <seg type="unit" n="111">pūtirmūtraviṣādaṃśo visarpī kṛṣṇaśoṇitaḥ | kāsaśvāsavamīmūrcchājvaradāhasamanvitaḥ ||111||</seg> <seg type="unit" n="112">manaḥśilālamadhukakuṣṭhacandanapadmakaiḥ | madhumiśraiḥ salāmajjairagadastatra kīrtitaḥ ||112||</seg> <seg type="unit" n="113">āpāṇḍupiḍako daṃśo dāhakledasamanvitaḥ | raktāyā raktaparyanto vijñeyo raktasaṃyutaḥ ||113||</seg> <seg type="unit" n="114">kāryastatrāgadastoyacandanośīrapadmakaiḥ | tathaivārjunaśelubhyāṃ tvagbhirāmrātakasya ca ||114||</seg> <seg type="unit" n="115">picchilaṃ kasanādaṃśādrudhiraṃ śītalaṃ sravet | kāsaśvāsau ca tatroktaṃ raktalūtācikitsitam ||115||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="116">purīṣagandhiralpāsṛk kṛṣṇāyā daṃśa eva tu | jvaramūrcchāvamīdāhakāsaśvāsasamanvitaḥ ||116||</seg> <seg type="unit" n="117">tatrailāvakrasarpākṣīgandhanākulicandanaiḥ | mahāsugandhisahitaiḥ pratyākhyāyāgadaḥ smṛtaḥ ||117||</seg> <seg type="unit" n="118">daṃśo dāho'gnivakrāyāḥ srāvo'tyarthaṃ jvarastathā | coṣakaṇḍūromaharṣā <note place="foot" type="variant" n="44">`coṣakaṇḍūromaharṣā vidāhaḥ sphoṭajanma ca’ iti pā.</note> dāhavisphoṭasaṃyutaḥ ||118||</seg> <seg type="unit" n="119">kṛṣṇāpraśamanaṃ cātra pratyākhyāya prayojayet | sārivośīrayaṣṭyāhvacandanotpalapadmakam ||119||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="120">sarvāsāmeva yuñjīta viṣe śleṣmātakatvacam | bhiṣak sarvaprakāreṇa tathā cākṣīvapippalam ||120||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="121">kṛcchrasādhyaviṣā hyaṣṭau proktā dve ca yadṛcchayā | avāryaviṣavīryāṇāṃ lakṣaṇāni nibodha me ||121||</seg> <seg type="unit" n="122">dhyāmaḥ sauvarṇikādaṃśaḥ sapheno matsyagandhakaḥ | śvāsaḥ kāso jvarastṛṣṇā mūrcchā cātra sudāruṇā ||122||</seg> <seg type="unit" n="123">ādaṃśe lājavarṇāyā dhyāmaṃ pūti sravedasṛk | dāho mūrcchā'tisāraśca śiroduḥkhaṃ <note place="foot" type="variant" n="45">`mūrghni cātyarthavedanā’ iti pā.</note> ca jāyate ||123||</seg> <seg type="unit" n="124">ghoro daṃśastu jālinyā rājimānavadīryate | stambhaḥ śvāsastamovṛddhistāluśoṣaśca jāyate ||124||</seg> <seg type="unit" n="125">eṇīpadyāstathā daṃśo bhavet kṛṣṇatilākṛtiḥ | tṛṣṇāmūrcchājvaracchardikāsaśvāsasamanvitaḥ <note place="foot" type="variant" n="46">`tṛṣṇāmūrcchājvaraśvāsadāhakṛt prāṇanāśanaḥ’ iti pā.</note>||125||</seg> <seg type="unit" n="126">daṃśaḥ kākāṇḍikādaṣṭe pāṇḍurakto'tivedanaḥ | tṛṇmūrcchāśvāsahṛdrogahikkākāsāḥ syurucchritāḥ ||126||</seg> <seg type="unit" n="127">rakto mālāguṇādaṃśo dhūmagandho'tivedanaḥ | bahudhā ca viśīryeta dāhamūrcchājvarānvitaḥ ||127||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="128">asādhyāsvapyabhihitaṃ pratyākhyāyāśu yojayet | doṣocchrāyaviśeṣeṇa dāhacchedavivarjitam ||128||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="129">sādhyābhirābhirlūtābhirdaṣṭamātrasya <note place="foot" type="variant" n="47">`sādhyābhirapi lūtābhiḥ’ iti pā.</note> dehinaḥ | vṛddhipatreṇa matimān samyagādaṃśamuddharet ||129||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="130">amarmaṇi vidhānajño varjitasya jvarādibhiḥ | daṃśasyotkartanaṃ kuryādalpaśvayathukasya ca ||130||</seg> <seg type="unit" n="131">madhusaindhavasaṃyuktairagadairlepayettataḥ | priyaṅgurajanīkuṣṭhasamaṅgāmadhukaistathā ||131||</seg> <seg type="unit" n="132">sārivāṃ madhukaṃ drākṣāṃ payasyāṃ kṣīramoraṭam | vidārīgokṣurakṣaudramadhukaṃ pāyayeta vā ||132||</seg> <seg type="unit" n="133">kṣīriṇāṃ tvakkaṣāyeṇa suśītena ca secayet | upadravān yathādoṣaṃ viṣaghnaireva sādhayet ||133||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="134">nasyāñjanābhyañjanapānadhūmaṃ tathā'vapīḍaṃ kavalagrahaṃ ca | saṃśodhanaṃ cobhayataḥ pragāḍhaṃ kuryātsirāmokṣaṇameva cātra ||134||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="135">kīṭadaṣṭavraṇān sarvānahidaṣṭavraṇānapi | ādāhapākāttān <note place="foot" type="variant" n="49">`ādaṃśapākaṃ yatnena cikitset sarpadaṣṭavat’ iti pā.</note> sarvāñcikitsedduṣṭavadbhiṣag ||135||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="136">vinivṛtte tataḥ śophe karṇikāpātanaṃ hitam | nimbapatraṃ trivṛddantī kusumbhaṃ kusumaṃ madhu ||136||</seg> <seg type="unit" n="137">gugguluḥ saindhavaṃ kiṇvaṃ varcaḥ pārāvatasya ca | viṣavṛddhikaraṃ cānnaṃ hitvā sambhojanaṃ hitam ||137||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="138">viṣebhyaḥ khalu sarvebhyaḥ karṇikāmarujāṃ sthirām | pracchayitvā madhūnmiśraiḥ śodhanīyairupācaret ||138||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="139">saptaṣaṣṭhasya kīṭānāṃ śatasyaitadvibhāgaśaḥ | daṣṭalakṣaṇamākhyātaṃ cikitsā cāpyanantaram ||139||</seg></ab>
          <ab type="mula">saviṃśamadhyāyaśatametaduktaṃ vibhāgaśaḥ |140|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="140">ihoddiṣṭānanirdiṣṭānarthān vakṣyāmyathottare ||140||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="141">sanātanatvādvedānāmakṣaratvāttathaiva ca | tathā dṛṣṭaphalatvācca hitatvādapi dehinām ||141||</seg> <seg type="unit" n="142">vāksamūhārthavistārāt pūjitatvācca dehibhiḥ | cikitsitāt puṇyatamaṃ na kiñcidapi śuśrumaḥ ||142||</seg> <seg type="unit" n="143">ṛṣerindraprabhāvasyāmṛtayonerbhiṣagguroḥ | dhārayitvā tu vimalaṃ mataṃ paramasammatam | uktāhārasamācāra iha pretya ca modate ||143||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne kīṭakalpo nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ ||8||</seg> iti bhagavatā śrīdhanvantariṇopadiṣṭāyāṃ tacchiṣyeṇa maharṣiṇā suśrutena viracitāyāṃ suśrutasaṃhitāyāṃ pañcamaṃ kalpasthānaṃ samāptam |</ab>
        </div>
      </div>
      <div type="sthana" n="6" xml:id="su.6">
        <head>Uttaratantram</head>
        <div type="adhyaya" n="1" xml:id="su.6.1">
          <head>aupadravikādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāta aupadravikamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">adhyāyānāṃ śate viṃśe yaduktamasakṛnmayā | vakṣyāmi bahudhā samyaguttare'rthānimāniti ||3||</seg> idānīṃ tat pravakṣyāmi tantramuttaramuttamam |4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">nikhilenopadiśyante yatra <note place="foot" type="variant" n="4">‘tatra’ iti pā.</note> rogāḥ pṛthagvidhāḥ ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">śālākyatantrābhihitā videhādhipakīrtitāḥ | ye ca vistarato dṛṣṭāḥ kumārābādhahetavaḥ ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">ṣaṭsu kāyacikitsāsu ye coktāḥ paramarṣibhiḥ | upasargādayo rogā ye cāpyāgantavaḥ smṛtāḥ ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">triṣaṣṭī rasasaṃsargāḥ svasthavṛttaṃ tathaiva ca | yuktārthā yuktayaścaiva doṣabhedāstathaiva ca ||7||</seg> yatroktā vividhā arthā rogasādhanahetavaḥ |8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">mahatastasya tantrasya durgādhasyāmbudheriva ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">ādāvevottamāṅgasthān rogānabhidadhāmyaham | saṅkhyayā lakṣaṇaiścāpi sādhyāsādhyakrameṇa ca ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">vidyāddvayaṅgulabāhulyaṃ svāṅguṣṭhodarasammitam | dvyaṅgulaṃ sarvataḥ sārdhaṃ bhiṣaṅnayanabudbudam ||10||</seg> suvṛttaṃ gostanākāraṃ sarvabhūtaguṇodbhavam |11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">palaṃ bhuvo'gnito raktaṃ vātāt kṛṣṇaṃ sitaṃ jalāt ||11||</seg> ākāśādaśrumārgāśca jāyante netrabudbude |12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">dṛṣṭiṃ cātra tathā vakṣye yathā brūyādviśāradaḥ ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">netrāyāmatribhāgaṃ tu kṛṣṇamaṇḍalamucyate | kṛṣṇāt saptamamicchanti dṛṣṭiṃ dṛṣṭiviśāradāḥ ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">maṇḍalāni ca sandhīṃśca paṭalāni ca locane | yathākramaṃ vijānīyāt pañca ṣaṭ ca ṣaḍeva ca ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">pakṣmavartmaśvetakṛṣṇadṛṣṭīnāṃ maṇḍalāni tu | anupūrvaṃ tu te madhyāścatvāro'ntyā yathottaram ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">pakṣmavartmagataḥ sandhirvartmaśuklagato'paraḥ | śuklakṛṣṇagatastvanyaḥ kṛṣṇadṛṣṭigato'paraḥ | tataḥ kanīnakagataḥ ṣaṣṭhaścāpāṅgagaḥ smṛtaḥ ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">dve vartmapaṭale vidyāccatvāryanyāni cākṣiṇi | jāyate timiraṃ yeṣu vyādhiḥ paramadāruṇaḥ ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">tejojalāśritaṃ bāhyaṃ teṣvanyat piśitāśritam | medastṛtīyaṃ paṭalamāśritaṃ tvasthi cāparam ||18||</seg> pañcamāṃśasamaṃ dṛṣṭesteṣāṃ bāhulyamiṣyate |19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">sirāṇāṃ kaṇḍarāṇāṃ ca medasaḥ kālakasya ca ||19||</seg> guṇāḥ kālāt paraḥ śleṣmā bandhane'kṣṇoḥ sirāyutaḥ |20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">sirānusāribhirdoṣairviguṇairūrdhvamāgataiḥ ||20||</seg> jāyante netrabhāgeṣu rogāḥ paramadāruṇāḥ |21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">tatrāvilaṃ sasaṃrambhamaśrukaṇḍūpadehavat <note place="foot" type="variant" n="12">‘... maśrupūrṇopadehavat’ iti pā.</note>||21||</seg> <seg type="unit" n="22">gurūṣātodarāgādyairjuṣṭaṃ <note place="foot" type="variant" n="13">‘gurūṣācoṣarāgādyaiḥ’ iti pā.</note> cāvyaktalakṣaṇaiḥ | saśūlaṃ vartmakoṣeṣu śūkapūrṇābhameva ca ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">vihanyamānaṃ rūpe vā kriyāsvakṣi yathā purā | dṛṣṭvaiva dhīmān budhyeta doṣeṇādhiṣṭhitaṃ tu tat ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">tatra sambhavamāsādya yathādoṣaṃ bhiṣagjitam | vidadhyānnetrajā rogā balavantaḥ syuranyathā ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">saṅkṣepataḥ kriyāyogo nidānaparivarjanam | vātādīnāṃ pratīghātaḥ prokto vistarataḥ punaḥ ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">uṣṇābhitaptasya jalapraveśāddūrekṣaṇāt svapnaviparyayācca | prasaktasaṃrodanakopaśokakleśābhighātādatimaithunācca ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">śuktāranālāmlakulatthamāṣaniṣevaṇādvegavinigrahācca | svedādatho dhūmaniṣevaṇācca chardervighātādvamanātiyogāt | bāṣpagrahāt sūkṣmanirīkṣaṇācca netre vikārān janayanti doṣāḥ ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">vātāddaśa tathā pittāt kaphāccaiva trayodaśa | raktāt ṣoḍaśa vijñeyāḥ sarvajāḥ pañcaviṃśatiḥ ||28||</seg> tathā bāhyau punardvau ca rogāḥ ṣaṭsaptatiḥ smṛtāḥ |29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">hatādhimantho nimiṣo dṛṣṭirgambhīrikā ca yā ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">yacca vātahataṃ vartma na te sidhyanti vātajāḥ | yāpyo'tha tanmayaḥ kācaḥ sādhyāḥ syuḥsānyamārutāḥ ||30||</seg> śuṣkākṣipākādhīmanthasyandamārutaparyayāḥ |31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">asādhyo hrasvajāḍyo yo jalasrāvaśca paittikaḥ ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">parimlāyī ca nīlaśca yāpyaḥ kāco'tha tanmayaḥ | abhiṣyando'dhimantho'mlādhyuṣitaṃ śuktikā ca yā ||32||</seg> dṛṣṭiḥ pittavidagdhā ca dhūmadarśī ca sidhyati |33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">asādhyaḥ kaphajaḥ srāvo yāpyaḥ kācaśca tanmayaḥ ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">abhiṣyando'dhimanthaśca balāsagrathitaṃ ca yat | dṛṣṭiḥ śleṣmavidagdhā ca pothakyo lagaṇśca yaḥ ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">krimigranthipariklinnavartmaśuklārmapiṣṭakāḥ <note place="foot" type="variant" n="16">‘krimigranthiḥ pariklinnavartma śuklārma piṣṭakaḥ’ iti pā.</note>| śleṣmopanāhaḥ sādhyāstu kathitāḥ śleṣmajeṣu tu ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">raktasrāvo'jakājātaṃ śoṇitārśovraṇānvitam <note place="foot" type="variant" n="17">‘lambitam’ iti pā.</note>| śukraṃ na sādhyaṃ kācaśca yāpyastajjaḥ prakīrtitaḥ ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">manthasyandau kliṣṭavartma <note place="foot" type="variant" n="18">‘klinnavartma’ iti pā.</note> harṣotpātau tathaiva ca | sirājātā'ñjanākhyā ca sirājālaṃ ca yat smṛtam ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">parvaṇyathāvraṇaṃ śukraṃ śoṇitārmārjunaśca yaḥ | ete sādhyā vikāreṣu raktajeṣu bhavanti hi ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">pūyāsrāvo nākulāndhyamakṣipākātyayo'lajī | asādhyāḥ sarvajā yāpyaḥ kācaḥ kopaśca pakṣmaṇaḥ ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">vartmāvabandho yo vyādhiḥ sirāsu piḍakā ca yā | prastāryarmādhimāṃsārma snāyvarmotsaṅginī ca yā ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">pūyālasaścārbudaṃ ca śyāvakardamavartmanī | tathā'rśovartma śuṣkārśaḥ śarkarāvartma yacca vai ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">saśophaścāpyaśophaśca pāko bahalavartma ca | aklinnavartma kumbhīkā bisavartma ca sidhyati ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula">sanimitto'nimittaśca dvāvasādhyau tu bāhyajau |43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">ṣaṭsaptatirvikārāṇāmeṣā saṅgrahakīrtitā <note place="foot" type="variant" n="19">‘saṅgrahakīrtanā’ iti pā.</note>||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">nava sandhyāśrayāsteṣu vartmajāstvekaviṃśatiḥ | śuklabhāge daśaikaśca catvāraḥ kṛṣṇabhāgajāḥ ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">sarvāśrayāḥ saptadaśa dṛṣṭijā dvādaśaiva tu | bāhyajau dvau samākhyātau rogau paramadāruṇau | bhūya etān pravakṣyāmi saṅkhyārūpacikitsitaiḥ ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālakyatantre aupadraviko nāma prathamo'dhyāyaḥ ||1||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="2" xml:id="su.6.2">
          <head>saṃdhigatarogavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ sandhigatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">pūyālasaḥ sopanāhaḥ srāvāḥ parvaṇikā'lajī | krimigranthiśca vijñeyā rogāḥ sandhigatā nava ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula">pakvaḥ śophaḥ sandhijaḥ saṃsravedyaḥ sāndraṃ pūyaṃ pūti pūyālasaḥ saḥ |4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">granthirnālpo dṛṣṭisandhāvapākaḥ kaṇḍūprāyo nīrujastūpanāhaḥ ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">gatvā sandhīnaśrumārgeṇa doṣāḥ kuryuḥ srāvān rugvihīnān kanīnāt | tān vai srāvān netranāḍīmathaike tasyā liṅgaṃ kīrtayiṣye caturdhā ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">pākaḥ sandhau saṃsravedyaśca pūyaṃ pūyāsrāvo naikarūpaḥ pradiṣṭaḥ | śvetaṃ sāndraṃ picchilaṃ saṃsravedyaḥ śleṣmāsrāvo nīrujaḥ sa pradiṣṭaḥ ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">raktāsrāvaḥ śoṇitotthaḥ saraktamuṣṇaṃ nālpaṃ saṃsravennātisāndram | pītābhāsaṃ nīlamuṣṇaṃ jalābhaṃ pittāsrāvaḥ saṃsravet sandhimadhyāt ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tāmrā tanvī dāhaśūlopapannā raktājjñeyā parvaṇī vṛttaśophā | jātā sandhau kṛṣṇaśukle'lajī syāttasminneva khyāpitā pūrvaliṅgaiḥ ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">krimigranthirvartmanaḥ pakṣmaṇaśca kaṇḍūṃ kuryuḥ krimayaḥ sandhijātāḥ | nānārūpā vartmaśuklasya sandhau <note place="foot" type="variant" n="2">‘vartmaśuklāntasandhau’ iti pā.</note> caranto'ntarnayanaṃ dūṣayanti ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre sandhigatarogavijñānīyo nāma dvitīyo'dhyayaḥ ||2||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="3" xml:id="su.6.3">
          <head>vartmagatarogavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto vartmagatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">pṛthagdoṣāḥ samastā vā yadā vartmavyapāśrayāḥ | sirā vyāpyāvatiṣṭhante vartmasvadhikamūrcchitāḥ ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">vivardhya <note place="foot" type="variant" n="1">‘vibadhya’ iti pā.</note> māṃsaṃ raktaṃ ca tadā vartmavyapāśrayān | vikārāñjanayantyāśu nāmatastānnibodhata ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">utsaṅginyatha kumbhīkā pothakyo vartmaśarkarā | tathā'rśovartma śuṣkārśastathaivāñjananāmikā ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">bahalaṃ vartma yaccāpi vyādhirvartmāvabandhakaḥ | kliṣṭakardamavartmākhyau śyāvavartma tathaiva ca ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">praklinnamapariklinnaṃ vartma vātahataṃ tu yat | arbudaṃ nimiṣaścāpi śoṇitārśaśca yat smṛtam ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">lagaṇo biśanāmā ca pakṣmakopastathaiva ca | ekaviṃśatirityete vikārā vartmasaṃśrayāḥ ||8||</seg> nāmabhiste samuddiṣṭā... |9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">...lakṣaṇaistān pracakṣmahe | abhyantaramukhī bāhyotsaṅge'dho vartmanaśca yā <note place="foot" type="variant" n="2">‘piḍakā'bhyantaramukhī bāhyā'dhovartmasaṃśrayā’ iti pā.</note>||9||</seg> vijñeyotsaṅginī nāma tadrūpapiḍakācitā |10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">kumbhīkabījapratimāḥ piḍakā yāstu <note place="foot" type="variant" n="5">‘piḍakāḥ pakṣmavartmanoḥ’ iti pā.</note> vartmajāḥ ||10||</seg> ādhmāpayanti bhinnā yāḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘ādhmāyante tu bhinnāśca’ iti pā.</note> kumbhīkapiḍakāstu tāḥ |11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">srāviṇyaḥ kaṇḍurā <note place="foot" type="variant" n="7">‘kaṇḍūsrāvānvitā’ iti pā.</note> gurvyo raktasarṣapasannibhāḥ | piḍakāśca rujāvatyaḥ pothakya iti sañjñitāḥ ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">piḍakābhiḥ susūkṣmābhirghanābhirabhisaṃvṛtā | piḍakā yā kharā sthūlā sā jñeyā vartmaśarkarā ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">ervārubījapratimāḥ <note place="foot" type="variant" n="8">`ervārubījapratimā pīḍakā mandavedanā| sūkṣmā kharā ca vartmasthā tadarśoṃvartma kīrtyate’ iti pā.</note> piḍakā mandavedanāḥ | sūkṣmāḥ kharāśca vartmasthāstadarśovartma kīrtyate ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">dīrgho'ṅkuraḥ kharaḥ stabdho dāruṇo vartmasambhavaḥ | vyādhireṣa samākhyātaḥ śuṣkārśa iti sañjñitaḥ ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">dāhatodavatī tāmrā piḍakā vartmasambhavā | mṛdvī mandarujā sūkṣmā jñeyā sā'ñjananāmikā ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">vartmopacīyate yasya piḍakābhiḥ samantataḥ | savarṇābhiḥ samābhiśca vidyādbahalavartma tat ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">kaṇḍūmatā'lpatodena vartmaśophena yo naraḥ | na samaṃ chādayedakṣi bhavedbandhaḥ sa vartmanaḥ ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">mṛdalpavedanaṃ tāmraṃ yadvartma samameva ca | akasmācca bhavedraktaṃ kliṣṭavartma tadādiśet ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">kliṣṭaṃ punaḥ pittayutaṃ vidahecchoṇitaṃ yadā | tadā klinnatvamāpannamucyate vartmakardamaḥ ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">yadvartma bāhyato'ntaśca śyāvaṃ śūnaṃ savedanam | dāhakaṇḍūparikledi <note place="foot" type="variant" n="9">`sakaṇḍūṣāparikledaṃ’ iti pā.</note> śyāvavartmeti tanmatam ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">arujaṃ bāhyataḥ śūnamantaḥ klinnaṃ sravatyapi | kaṇḍūnistodabhūyiṣṭhaṃ klinnavartma taducyate ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">yasya dhautāni dhautāni sambadhyante punaḥ punaḥ | vartmānyaparipakvāni vidyādaklinnavartma tat ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">vimuktasandhi niśceṣṭaṃ vartma yasya na mīlyate | etadvātahataṃ vidyāt sarujaṃ yadi vā'rujam ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">vartmāntarasthaṃ viṣamaṃ granthibhūtamavedanam | vijñeyamarbudaṃ puṃsāṃ saraktamavalambitam ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">nimeṣaṇīḥ sirā vāyuḥ praviṣṭo vartmasaṃśrayāḥ | cālayatyati <note place="foot" type="variant" n="13">`cālayedakṣivartmāni’ iti, `cālayedativartmāni’ iti ca pā.</note> vartmāni nimeṣaḥ sa gado mataḥ ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">chinnāśchinnā vivardhante vartmasthā mṛdavo'ṅkurāḥ | dāhakaṇḍūrujopetāste'rśaḥ śoṇitasambhavāḥ <note place="foot" type="variant" n="14">`śoṇitasambhavam’ iti pā.</note>||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">apākaḥ kaṭhinaḥ sthūlo granthirvartmabhavo'rujaḥ | sakaṇḍūḥ picchilaḥ kolapramāṇo lagaṇastu saḥ ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">śūnaṃ yadvartma bahubhiḥ sūkṣmaiśchidraiḥ samanvitam | bisamantarjala iva bisavartmeti tanmatam ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">doṣāḥ pakṣmāśayagatāstīkṣṇāgrāṇi kharāṇi ca | nirvartayanti pakṣmāṇi tairghuṣṭaṃ <note place="foot" type="variant" n="16">`tairjuṣṭaṃ’ iti pā.</note> cākṣi dūyate ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">uddhṛtairuddhṛtaiḥ <note place="foot" type="variant" n="17">`utpāṭitaiḥ punaḥ’ iti pā.</note> śāntiḥ pakṣmabhiścopajāyate | vātātapānaladveṣī pakṣmakopaḥ sa ucyate ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre vartmagatarogavijñānīyo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ ||3||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="4" xml:id="su.6.4">
          <head>śuklagatarogavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ śuklagatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">prastāriśuklakṣatajādhimāṃsasnāyvarmasañjñāḥ khalu pañca rogāḥ | syuḥ śuktikā cārjunapiṣṭakau ca jālaṃ sirāṇāṃ piḍakāśca yāḥ syuḥ ||3||</seg> rogā balāsagrathitena sārdhamekādaśākṣṇoḥ khalu śuklabhāge |4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">prastāri prathitamihārma śuklabhāge vistīrṇaṃ tanu rudhiraprabhaṃ sanīlam ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula">śuklākhyaṃ mṛdu kathayanti śuklabhāge saśvetaṃ samamiha vardhate <note place="foot" type="variant" n="1">’samamabhivardhate’ iti pā.</note> cireṇa |5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">yanmāṃsaṃ pracayamupaiti śuklabhāge padmābhaṃ tadupadiśanti lohitārma ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula">vistīrṇaṃ mṛdu bahalaṃ yakṛtprakāśaṃ śyāvaṃ vā tadadhikamāṃsajārma vidyāt |6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">śukle yat piśitamupaiti vṛddhimetat snāyvarmetyabhipaṭhitaṃ kharaṃ prapāṇḍu ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula">śyāvāḥ syuḥ piśitanibhāśca bindavo ye śuktyābhāḥ sitanayane sa śuktisañjñaḥ |7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">eko yaḥ śaśarudhiropamastu binduḥ śuklastho bhavati tamarjunaṃ vadanti ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula">utsannaḥ salilanibho'tha piṣṭaśuklo binduryo bhavati sa piṣṭakaḥ suvṛttaḥ |8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">jālābhaḥ kaṭhinasiro mahān saraktaḥ santānaḥ smṛta iha jālasañjñitastu ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula">śuklasthāḥ sitapiḍakāḥ sirāvṛtā yāstā vidyādasitasamīpajāḥ sirājāḥ |9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">kāṃsyābho <note place="foot" type="variant" n="3">`kāṃsyābho bhavati sirāvṛtaḥ site yo bindurvā sa tu nirujo balāsakākhyaḥ’ iti pā.</note> bhavati site'mbubindutulyaḥ sa jñeyo'mṛdurarujo balāsakākhyaḥ ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre śuklagatarogavijñānīyo nāma caturtho'dhyāyaḥ ||4||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="5" xml:id="su.6.5">
          <head>kṛṣṇagatarogavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ kṛṣṇagatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">yat savraṇaṃ śukra(kla)mathāvraṇaṃ vā pākātyayaścāpyajakā tathaiva | catvāra ete'bhihitā vikārāḥ kṛṣṇāśrayāḥ saṅgrahataḥ purastāt ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">nimagnarūpaṃ hi bhavettu kṛṣṇe sūcyeva viddhaṃ pratibhāti yadvai <note place="foot" type="variant" n="1">`yacca’ iti pā.</note>| srāvaṃ sraveduṣṇamatīva ruk ca tat savraṇaṃ śukra(kla)mudāharanti ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">dṛṣṭeḥ samīpe na bhavettu yacca na cāvagāḍhaṃ na ca saṃsraveddhi | avedanāvanna ca yugmaśukraṃ tatsiddhimāpnoti kadācideva ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">vicchinnamadhyaṃ piśitāvṛtaṃ vā calaṃ sirāsaktamadṛṣṭikṛcca <note place="foot" type="variant" n="2">‘sirāsūkṣmaṃ’ iti pā.</note>| dvitvaggataṃ lohitamantataśca cirotthitaṃ cāpi vivarjanīyam ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">uṣṇāśrupātaḥ piḍakā ca kṛṣṇe yasmin bhavenmudganibhaṃ ca śukram | tadapyasādhyaṃ pravadanti kecidanyacca yattittiripakṣatulyam ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">sitaṃ yadā bhātyasitapradeśe syandātmakaṃ nātirugaśruyuktam | vihāyasīvācchaghanānukāri <note place="foot" type="variant" n="4">‘abhradalānukāri’iti pā.</note> tadavraṇaṃ sādhyatamaṃ vadanti ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula">gambhīrajātaṃ bahalaṃ ca śukraṃ cirotthitaṃ cāpi vadanti kṛcchram |9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">sañcchādyate <note place="foot" type="variant" n="5">`śvetaḥ samākrāmati sarvato hi’ iti pā.</note> śvetanibhena sarvaṃ doṣeṇa yasyāsitamaṇḍalaṃ tu ||9||</seg> tamakṣipākātyayamakṣikopasamutthitaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">`... makṣirogaṃ sarvātmakaṃ varjayitavyamāhuḥ’ iti pā.</note> tīvrarujaṃ vadanti |10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">ajāpurīṣapratimo rujāvān salohito lohitapicchilāśruḥ | vidārya kṛṣṇaṃ pracayo'bhyupaiti taṃ cājakājātamiti vyavasyet ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre kṛṣṇagatarogavijñānīyo nāma pañcamo'dhyāyaḥ ||5||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="6" xml:id="su.6.6">
          <head>sarvagatarogavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ sarvagatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">syandāstu catvāra ihopadiṣṭāstāvanta eveha tathā'dhimanthāḥ | śophānvito'śophayutaśca pākāvityevamete daśa sampradiṣṭāḥ ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">hatādhimantho'nilaparyayaśca śuṣkākṣipāko'nyata eva vātaḥ | dṛṣṭistathā'mlādhyuṣitā sirāṇāmutpātaharṣāvapi sarvabhāgāḥ ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">prāyeṇa sarve nayanāmayāstu bhavantyabhiṣyandanimittamūlāḥ | tasmādabhiṣyandamudīryamāṇamupācaredāśu hitāya dhīmān ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">nistodanaṃ stambhanaromaharṣasaṅgharṣapāruṣyaśirobhitāpāḥ | viśuṣkabhāvaḥ śiśirāśrutā ca vātābhipanne nayane bhavanti ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">dāhaprapākau śiśirābhinandā dhūmāyanaṃ bāṣpasamucchrayaśca | uṣṇāśrutā pītakanetratā ca pittābhipanne nayane bhavanti ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">uṣṇābhinandā gurutā'kṣiśophaḥ kaṇḍūpadehau sitatā'tiśaityam | srāvo muhuḥ picchila eva cāpi kaphābhipanne nayane bhavanti ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">tāmrāśrutā lohitanetratā ca rājyaḥ samantādatilohitāśca | pittasya liṅgāni ca yāni tāni raktābhipanne nayane bhavanti ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">vṛddhairetairabhiṣyandairnarāṇāmakriyāvatām | tāvantastvadhimanthāḥ syurnayane tīvravedanāḥ ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">utpāṭyata ivātyarthaṃ netraṃ nirmathyate tathā | śiraso'rdhaṃ ca taṃ vidyādadhimanthaṃ svalakṣaṇaiḥ ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">netramutpāṭyata iva mathyate'raṇivacca yat | saṅgharṣatodanirbhedamāṃsasaṃrabdhamāvilam ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">kuñcanāsphoṭanādhmānavepathuvyathanairyutam | śiraso'rdhaṃ ca yena syādadhimanthaḥ sa mārutāt ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">raktarājicitaṃ srāvi vahninevāvadahyate | yakṛtpiṇḍopamaṃ dāhi kṣāreṇāktamiva kṣatam ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">prapakvocchūnavartmāntaṃ sasvedaṃ pītadarśanam | mūrcchāśirodāhayutaṃ pittenākṣyadhimanthitam ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">śophavannātisaṃrabdhaṃ srāvakaṇḍūsamanvitam | śaityagauravapaicchilyadūṣikāharṣaṇānvitam ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">rūpaṃ paśyati duḥkhena pāṃśupūrṇamivāvilam | nāsādhmānaśiroduḥkhayutaṃ śleṣmādhimanthitam ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">bandhujīvapratīkāśaṃ tāmyati sparśanākṣamam | raktāsrāvaṃ sanistodaṃ paśyatyagninibhā diśaḥ ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">raktamagnāriṣṭavacca kṛṣṇabhāgaśca lakṣyate | yaddīptaṃ raktaparyantaṃ tadraktenādhimanthitam ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">hanyāddṛṣṭiṃ saptarātrāt kaphottho'dhīmantho'sṛksambhavaḥ pañcarātrāt | ṣaḍrātrādvai mārutottho nihānyānmithyācārāt paittikaḥ sadya eva ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">kaṇḍūpadehāśruyutaḥ pakvodumbarasannibhaḥ | dāhasaṃharṣatāmratvaśophanistodagauravaiḥ ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">juṣṭo muhuḥ sraveccāsramuṣṇaśītāmbu picchilam | saṃrambhī pacyate yaśca netrapākaḥ saśophajaḥ ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula">śophahīnāni liṅgāni netrapāke tvaśophaje |23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">upekṣaṇādakṣi yadā'dhimantho vātātmakaḥ sādayati prasahya | rujābhirugrābhirasādhya eṣa hatādhimanthaḥ khalu nāma rogaḥ ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">antaḥsirāṇāṃ śvasanaḥ sthito dṛṣṭiṃ pratikṣipan | hatādhimanthaṃ janayettamasādhyaṃ vidurbudhāḥ ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">pakṣmadvayākṣibhruvamāśritastu yatrānilaḥ sañcarati praduṣṭaḥ | paryāyaśaścāpi rujaḥ karoti taṃ vātaparyāyamudāharanti ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">yat kūṇitaṃ dāruṇarūkṣavartma vilokane cāviladarśanaṃ yat | sudāruṇaṃ yat pratibodhane ca śuṣkākṣipākopahataṃ tadakṣi ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">yasyāvaṭūkarṇaśirohanustho manyāgato vā'pyanilo'nyato vā | kuryādrujo'ti bhruvi locane vā tamanyatovātamudāharanti ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">amlena bhuktena vidāhinā ca sañchādyate sarvata eva netram | śophānvitaṃ lohitakaiḥ sanīlairetādṛgamlādhyuṣitaṃ vadanti ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">avedanā vā'pi savedanā vā yasyākṣirājyo hi bhavanti tāmrāḥ | muhurvirajyanti ca tāḥ samantād vyādhiḥ sirotpāta iti pradiṣṭaḥ ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">mohāt sirotpāta upekṣitastu jāyeta rogastu sirāpraharṣaḥ | tāmrācchamasraṃ <note place="foot" type="variant" n="2">`tāmrābhamasraṃ’ iti pā.</note> sravati pragāḍhaṃ tathā na śaknotyabhivīkṣituṃ ca ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre sarvagatarogavijñānīyo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ ||6||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="7" xml:id="su.6.7">
          <head>dṛṣṭigatarogavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto dṛṣṭigatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">masūradalamātrāṃ tu pañcabhūtaprasādajām | khadyotavisphuliṅgābhāmiddhāṃ <note place="foot" type="variant" n="1">`siddhāṃ iti pā.</note> tejobhiravyayaiḥ ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">āvṛtāṃ paṭalenākṣṇorbāhyena vivarākṛtim | śītasātmyāṃ nṛṇāṃ dṛṣṭimāhurnayanacintakāḥ ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">rogāṃstadāśrayān ghorān ṣaṭ ca ṣaṭ ca pracakṣmahe | paṭalānupraviṣṭasya timirasya ca lakṣaṇam ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">sirābhirabhisamprāpya vigu'bhyantare bhṛśam | prathame paṭale doṣo yasya dṛṣṭau vyavasthitaḥ ||6||</seg> avyaktāni sa rūpāṇi sarvāṇyeva prapaśyati |7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">dṛṣṭirbhṛśaṃ vihvalati dvitīyaṃ paṭalaṃ gate ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">makṣikā maśakān keśāñjālakāni ca paśyati | maṇḍalāni patākāṃśca marīcīḥ kuṇḍalāni ca ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">pariplavāṃśca <note place="foot" type="variant" n="6">`paripūrvāśca’ iti pā.</note> vividhān varṣamabhraṃ tamāṃsi ca | dūrasthānyapi rūpāṇi manyate ca samīpataḥ ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">samīpasthāni dūre ca dṛṣṭergocaravibhramāt | yatnavānapi cātyarthaṃ sūcīpāśaṃ na paśyati ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">ūrdhvaṃ paśyati nādhastāttṛtīyaṃ paṭalaṃ gate | mahāntyapi ca rūpāṇi cchāditānīva vāsasā ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">karṇanāsākṣiyuktāni viparītāni vīkṣate <note place="foot" type="variant" n="7">`cekṣate’ iti pā.</note>| yathādoṣaṃ ca rajyeta dṛṣṭirdoṣe balīyasi ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">adhaḥsthite samīpasthaṃ dūrasthaṃ coparisthite | pārśvasthite tathā doṣe pārśvasthāni na paśyati ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">samantataḥ sthite doṣe saṅkulānīva <note place="foot" type="variant" n="8">`saṅkulāni ca’ iti pā.</note> paśyati | dṛṣṭimadhyagate doṣe sa ekaṃ manyate dvidhā ||14||</seg> dvidhāsthite tridhā paśyedbahudhā cānavasthite | timirākhyaḥ sa vai doṣaḥ... |15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">... caturthaṃ paṭalaṃ gataḥ ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">ruṇaddhi sarvato dṛṣṭiṃ liṅganāśaḥ sa ucyate | tasminnapi tamobhūte nātirūḍhe mahāgade ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">candrādityau sanakṣatrāvantarīkṣe ca vidyutaḥ | nirmalāni ca tejāṃsi bhrājiṣṇūni <note place="foot" type="variant" n="10">`bhrājiṣṇūnīva paśyati’ iti pā.</note> ca paśyati ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula">sa eva liṅganāśastu nīlikākācasañjñitaḥ |18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">tatra vātena rūpāṇi bhramantīva sa paśyati ||18||</seg> āvilānyaruṇābhāni vyāviddhāni ca mānavaḥ |19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">pittenādityakhadyotaśakracāpataḍidguṇān ||19||</seg> śikhibarhavicitrāṇi nīlakṛṣṇāni paśyati |20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">kaphena paśyedrūpāṇi snigdhāni ca sitāni ca ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">gauracāmaragaurāṇi śvetābhrapratimāni ca | paśyedasūkṣmāṇyatyarthaṃ vyabhre caivābhrasamplavam ||21||</seg> salilaplāvitānīva parijāḍyāni mānavaḥ |22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">tathā raktena raktāni tamāṃsi vividhāni ca ||22||</seg> haritaśyāvakṛṣṇāni dhūmadhūmrāṇi cekṣate |23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">sannipātena citrāṇi viplutāni ca paśyati ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">bahudhā vā dvidhā vā'pi sarvāṇyeva samantataḥ | hīnādhikāṅgānyathavā jyotīṃṣyapi ca paśyati <note place="foot" type="variant" n="12">`mānavaḥ’ iti pā.</note>||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">pittaṃ kuryāt parimlāyi mūrcchitaṃ raktatejasā | pītā diśastathodyantamādityamiva paśyati ||25||</seg> vikīryamāṇān khadyotairvṛkṣāṃstejobhireva ca |26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">vakṣyāmi ṣaḍvidhaṃ <note place="foot" type="variant" n="15">`ṣaḍvidhaiḥ’ iti pā.</note> rāgairliṅganāśamataḥ param ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">rāgo'ruṇo mārutajaḥ pradiṣṭaḥ pittāt parimlāyyathavā'pi nīlaḥ | kaphāt sitaḥ śoṇitajastu raktaḥ samastadoṣo'tha vicitrarūpaḥ <note place="foot" type="variant" n="16">`samastadoṣe'tha vicitravarṇaḥ’ iti pā.</note>||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">raktajaṃ maṇḍalaṃ dṛṣṭau sthūlakācānalaprabham <note place="foot" type="variant" n="17">`sthūlakācāruṇaprabham’ iti pā.</note>| parimlāyini roge syānmlāyyānīlaṃ ca maṇḍalam ||28||</seg> doṣakṣayāt kadācit syātsvayaṃ tatra ca darśanam |29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">aruṇaṃ maṇḍalaṃ vātāccañcalaṃ paruṣaṃ tathā ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">pittānmaṇḍalamānīlaṃ kāṃsyābhaṃ pītameva vā | śleṣmaṇā bahalaṃ snigdhaṃ śaṅkhakundendupāṇḍuram ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">calatpadmapalāśasthaḥ śuklo bindurivāmbhasaḥ | saṅkucatyātape'tyarthaṃ chāyāyāṃ vistṛto bhavet ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">mṛdyamāne ca nayane maṇḍalaṃ tadvisarpati | pravālapadmapatrābhaṃ maṇḍalaṃ śoṇitātmakam ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">dṛṣṭirāgo bhaveccitro liṅganāśe tridoṣaje | yathāsvaṃ doṣaliṅgāni sarveṣveva bhavanti hi ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">ṣaḍ liṅganāśāḥ ṣaḍime ca rogā dṛṣṭyāśrayāḥ ṣaṭ ca ṣaḍeva ca syuḥ | tathā naraḥ pittavidagdhadṛṣṭiḥ kaphena cānyastvatha dhūmadarśī ||34||</seg> yo hrasvajāḍyo(tyo) <note place="foot" type="variant" n="19">`yo hasvajātyo’ iti pā.</note> nakulāndhatā ca gambhīrasañjñā ca tathaiva dṛṣṭiḥ |35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">pittena duṣṭena gatena dṛṣṭiṃ pītā bhavedyasya narasya dṛṣṭiḥ ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">pītāni rūpāṇi ca manyate yaḥ sa mānavaḥ pittavidagdhadṛṣṭiḥ | prāpte tṛtīyaṃ paṭalaṃ tu doṣe divā na paśyenniśi vīkṣate ca ||36||</seg> (rātrau <note place="foot" type="variant" n="20">‘ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate’</note> sa śītānugṛhītadṛṣṭiḥ pittālpabhāvādapi tāni paśyet) |37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">tathā naraḥ śleṣmavidagdhadṛṣṭistānyeva śuklāni hi manyate tu ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">triṣu sthitolpaḥ paṭaleṣu doṣo naktāndhyamāpādayati prasahya | divā sa sūryānugṛhītacakṣurikṣeta <note place="foot" type="variant" n="22">`sūryānugṛhītacakṣurīkṣeta’ iti pā.</note> rūpāṇi kaphālpabhāvāt ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">śokajvarāyāsaśirobhitāpairabhyāhatā yasya narasya dṛṣṭiḥ | sadhūmakān paśyati sarvabhāvāṃstaṃ dhūmadarśīti vadanti rogam ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula">sa hrasvajāḍyo <note place="foot" type="variant" n="23">`hrasvajātyo’ iti pā.</note> divaseṣu kṛcchrāddhrasvāni rūpāṇi ca yena paśyet |40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">vidyotate yena narasya dṛṣṭirdoṣābhipannā nakulasya yadvat ||40||</seg> citrāṇi rūpāṇi divā sa paśyet sa vai vikāro nakulāndhyasañjñaḥ |41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">dṛṣṭirvirūpā śvasanopasṛṣṭā saṅkucyate'bhyantarataśca yāti ||41||</seg> rujāvagāḍhā ca tamakṣirogaṃ gambhīriketi pravadanti tajjñāḥ |42|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">bāhyau punardvāviha sampradiṣṭau nimittataścāpyanimittataśca ||42||</seg> nimittatastatra śirobhitāpājjñeyastvabhiṣyandanidarśanaiśca <note place="foot" type="variant" n="25">`abhiṣyandanidarśanaśca’ iti pā.</note>|43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">surarṣigandharvamahoragāṇāṃ sandarśanenāpi ca bhāsvarāṇām ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">hanyeta dṛṣṭirmanujasya yasya sa liṅganāśastvanimittasañjñaḥ | tatrākṣi vispaṣṭamivāvabhāti vaidūryavarṇā vimalā ca dṛṣṭiḥ ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">vidīryate sīdati hīyate vā nṛṇāmabhīghātahatā tu dṛṣṭiḥ ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">ityete nayanagatā mayā vikārāḥ saṅkhyātāḥ pṛthagiha ṣaṭ ca saptatiśca | eteṣāṃ pṛthagiha vistareṇa sarvaṃ vakṣye'haṃ tadanu cikitsitaṃ yathāvat ||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre dṛṣṭigatarogavijñānīyo nāma saptamo'dhyāyaḥ ||7||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="8" xml:id="su.6.8">
          <head>cikitsitapravibhāgavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaścikitsitapravibhāgavijñānīyamadhyāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">`cikitsitapravibhāgīyaṃ’ iti pā.</note> vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ (suśrutāya) ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">ṣaṭsaptatirye'bhihitā vyādhayo nāmalakṣaṇaiḥ | cikitsitamidaṃ teṣāṃ samāsavyāsataḥ <note place="foot" type="variant" n="2">`samāsādvyāsataḥ\\’ iti pā.</note> śṛṇu ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">chedyāsteṣu daśaikaśca nava lekhyāḥ prakīrtitāḥ | bhedyāḥ pañca vikārāḥ syurvyadhyāḥ pañcadaśaiva tu ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">dvādaśā'śastrakṛtyāśca yāpyāḥ sapta bhavanti hi | rogā varjayitavyāḥ syurdaśa pañca ca jānatā | asādhyau vā bhavetāṃ tu yāpyau cāgantusañjñitau ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">arśo'nvitaṃ bhavati vartma tu yattathā'rśaḥ śuṣkaṃ tathā'rbudamatho piḍakāḥ sirājāḥ | jālaṃ sirājamapi pañcavidhaṃ tathā'rma chedyā bhavanti saha parvaṇikāmayena ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">utsāṅginī bahalakardamavartmanī ca śyāvaṃ ca yacca paṭhitaṃ tviha baddhavartma | kliṣṭaṃ ca pothakiyutaṃ khalu yacca vartma kumbhīkinī ca saha śarkarayā ca lekhyāḥ ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula">śleṣmopanāhalagaṇau ca bisaṃ ca bhedyā granthiśca yaḥ kṛmikṛto'ñjananāmikā ca |8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ādau sirā nigaditāstu yayoḥ prayoge pākau ca yau nayanayoḥ pavano'nyataśca ||8||</seg> pūyālasānilaviparyayamanthasañjñāḥ syandāstu yāntyupaśamaṃ hi sirāvyadhena |9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">śuṣkākṣipākakaphapittavidagdhadṛṣṭiṣvamlākhyaśukrasahitārjunapiṣṭakeṣu ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">aklinnavartmahutabhugdhvajadarśiśuktipraklinnavartmasu tathaiva balāsasañjñe | āgantunā''mayayugena ca dūṣitāyāṃ dṛṣṭau na śastrapatanaṃ pravadanti tajjñāḥ ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula">sampaśyataḥ ṣaḍapi ye'bhihitāstu kācāste pakṣmakopasahitāstu bhavanti yāpyāḥ |11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">catvāra eva pavanaprabhavāstvasādhyā dvau pittajau kaphanimittaja eka eva | aṣṭārdhakā rudhirajāśca gadāstridoṣāstāvanta eva gaditāvapi bāhyajau dvau ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre cikitsitapravibhāgavijñānīyo nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ ||8||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="9" xml:id="su.6.9">
          <head>vātābhiṣyandapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto vātābhiṣyandapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">purāṇasarpiṣā snigdhau syandādhīmanthapīḍitau | svedayitvā yathānyāyaṃ sirāmokṣeṇa yojayet ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">sampādayedbastibhistu samyak snehavirecitau | tarpaṇaiḥ puṭapākaiśca dhūmairāścyotanaistathā ||4||</seg> nasyasnehaparīṣekaiḥ śirobastibhireva ca |5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">vātaghnānūpajalajamāṃsāmlakvāthasecanaiḥ ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">snehaiścaturbhiruṣṇaiśca tatpītāmbaradhāraṇaiḥ | payobhirvesavāraiśca sālvaṇaiḥ pāyasaistathā ||6||</seg> bhiṣak sampādayedetāvupanāhaiśca pūjitaiḥ |7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">grāmyānūpaudakarasaiḥ snigdhaiḥ phalarasānvitaiḥ ||7||</seg> susaṃskṛtaiḥ payobhiśca tayorāhāra iṣyate |8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tathā copari bhaktasya sarpiḥpānaṃ(ne)praśasyate <note place="foot" type="variant" n="1">`bhaktasyopari sarpistau pibetāṃ cāpi mānavau’ iti pā.</note>||8||</seg> <seg type="unit" n="9">triphalākvāthasaṃsiddhaṃ kevalaṃ jīrṇameva vā | siddhaṃ vātaharaiḥ kṣīraṃ prathamena gaṇena vā ||9||</seg> snehāstailādvinā siddhā vātaghnaistarpaṇe hitāḥ |10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">snaihikaḥ puṭapākaśca dhūmo nasyaṃ ca tadvidham ||10||</seg> nasyādiṣu sthirākṣīramadhuraistailamiṣyate |11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">eraṇḍapallave mūle tvaci vā''jaṃ payaḥ śṛtam ||11||</seg> kaṇṭakāryāśca mūleṣu sukhoṣṇaṃ secane hitam |12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">saindhavodīcyayaṣṭyāhvapippalībhiḥ śṛtaṃ payaḥ ||12||</seg> hitamardhodakaṃ seke tathā''ścyotanameva ca |13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">hīberavakramañjiṣṭhodumbaratvakṣu sādhitam ||13||</seg> sāmbhaśchāgaṃ payo vā'pi śūlāścyotanamuttamam |14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">madhukaṃ rajanīṃ pathyāṃ devadāruṃ ca peṣayet ||14||</seg> ājena payasā śreṣṭhamabhiṣyande tadañjanam |15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">gairikaṃ saindhavaṃ kṛṣṇāṃ nāgaraṃ ca yathottaram ||15||</seg> dviguṇaṃ piṣṭamadbhistu guṭikāñjanamiṣyate |16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">snehāñjanaṃ hitaṃ cātra vakṣyate tadyathāvidhi ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">rogo yaścānyatovāto yaśca mārutaparyayaḥ | anenaiva vidhānena bhiṣak tāvapi sādhayet ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">pūrvabhaktaṃ hitaṃ sarpiḥ kṣīraṃ vā'pyatha bhojane | vṛkṣādanyāṃ kapitthe ca pañcamūle mahatyapi ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">sakṣīraṃ karkaṭarase siddhaṃ cātra ghṛtaṃ pibet | siddhaṃ vā hitamatrāhuḥ pattūrārtagalagnikaiḥ ||19||</seg> sakṣīraṃ meṣaśṛṅgyā vā sarpirvīratareṇa vā |20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">saindhavaṃ dāru śuṇṭhī ca mātuluṅgaraso ghṛtam ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">stanyodakābhyāṃ kartavyaṃ śuṣkapāke tadañjanam | pūjitaṃ sarpiṣaścātra pānamakṣṇośca tarpaṇam ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">ghṛtena jīvanīyena nasyaṃ tailena cāṇunā | pariṣeke hitaṃ cātra payaḥ śītaṃ sasaindhavam ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">rajanīdārusiddhaṃ vā saindhavena samāyutam | sarpiryutaṃ stanyaghṛṣṭamañjanaṃ vā mahauṣadham ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">vasā vā''nūpajalajā saindhavena samāyutā | nāgaronmiśritā kiñcicchuṣkapāke tadañjanam ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">pavanaprabhavā rogā ye keciddṛṣṭināśanāḥ | bījenānena matimān teṣu karma prayojayet ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre vātābhiṣyandapratiṣedho nāma navamo'dhyāyaḥ ||9||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="10" xml:id="su.6.10">
          <head>pittābhiṣyandapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ pittābhiṣyandapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">pittasyande paittike cādhimanthe raktāsrāvaḥ sraṃsanaṃ cāpi kāryam | akṣṇoḥ sekālepanasyāñjanāni paitte ca syādyadvisarpe vidhānam ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">gundrāṃ śāliṃ śaivalaṃ śailabhedaṃ dārvīmelāmutpalaṃ rodhramabhram | padmātpatraṃ śarkarā darbhamikṣuṃ tālaṃ rodhraṃ vetasaṃ padmakaṃ ca ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">drākṣāṃ kṣaudraṃ candanaṃ yaṣṭikāhvaṃ yoṣitkṣīraṃ rātryanante ca piṣṭvā | sarpiḥsiddhaṃ tarpaṇe sekanasye <note place="foot" type="variant" n="1">‘nāvane ca’ iti pā.</note> śastaṃ kṣīraṃ siddhameteṣu cājam ||5||</seg> yojyo vargo vyasta eṣo'nyathā vā samyaṅnasye'ṣṭārdhasaṅkhye'pi nityam |6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">kriyāḥ sarvā pittaharyaḥ praśastāstryahāccordhvaṃ kṣīrasarpiśca nasyam <note place="foot" type="variant" n="2">‘śastā'śeṣā pittahantrī kriyā ca tryahādūrdhvaṃ kṣīrasarpiśca nasyam’ iti pā.</note>||6||</seg></ab>
          <ab type="mula">pālāśaṃ syācchoṇitaṃ cāñjanārthe śallakyā vā śarkarākṣaudrayuktam |7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">rasakriyāṃ śarkarākṣaudrayuktāṃ pālindyāṃ vā madhuke vā'pi kuryāt ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula">mustā phenaḥ sāgarasyotpalaṃ ca kṛmighnailādhātribījādrasaśca |8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tālīśailāgairikośīraśaṅkhairevaṃ yuñjyādañjanaṃ stanyapiṣṭaiḥ ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula">cūrṇaṃ kuryādañjanārthe raso vā stanyopeto dhātakīsyandanābhyām |9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">yoṣitstanyaṃ śātakumbhaṃ vighṛṣṭaṃ kṣaudropetaṃ kaiṃśukaṃ cāpi puṣpam ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">rodhraṃ drākṣāṃ śarkarāmutpalaṃ ca nāryāḥ kṣīre yaṣṭikāhvaṃ vacāṃ ca | piṣṭvā kṣīre varṇakasya tvacaṃ ca toyonmiśre candanodumbare ca ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">kāryaḥ phenaḥ sāgarasyāñjanārthe nārīstanye mākṣike cāpi ghṛṣṭaḥ | yoṣitstanye sthāpitaṃ yaṣṭikāhvaṃ rodhraṃ drākṣāṃ śarkarāmutpalaṃ ca ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">kṣaumābaddhaṃ pathyamāścyotane vā sarpirghṛṣṭaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘sarpirbhṛṣṭaṃ’ iti pā.</note> yaṣṭikāhvaṃ sarodhram | toyonmiśrāḥ kāśmarīdhātripathyāstadvaccāhuḥ kaṭphalaṃ cāmbunaiva ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">eṣo'mlākhye'nukramaścāpi śuktau kāryaḥ sarvaḥ syātsirāmokṣavarjyaḥ ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula">sarpiḥ peyaṃ traiphalaṃ tailvakaṃ vā peyaṃ vā syāt kevalaṃ yat purāṇam |14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">doṣe'dhastācchuktikāyāmapāste śītairdravyairañjanaṃ kāryamāśu ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">vaidūryaṃ yat sphāṭikaṃ vaidrumaṃ ca mauktaṃ śāṅkhaṃ rājataṃ śātakumbham | cūrṇaṃ sūkṣmaṃ śarkarākṣaudrayuktaṃ śuktiṃ hanyādañjanaṃ caitadāśu ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">yuñjyāt sarpirdhūmadarśī narastu śeṣaṃ kuryādraktapitte vidhānam | yaccaivānyat pittahṛccāpi sarvaṃ yadvīsarpe paittike vai vidhānam ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre pittābhiṣyandapratiṣedho nāma daśamo'dhyāyaḥ ||10||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="11" xml:id="su.6.11">
          <head>śleṣmābhiṣyandapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ śleṣmābhiṣyandapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">syandādhimanthau kaphajau pravṛddhau jayet sirāṇāmatha mokṣaṇena | svedāvapīḍāñjanadhūmasekapralepayogaiḥ kavalagrahaiśca ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">rūkṣaistathā''ścyotanasaṃvidhānaistathaiva rūkṣaiḥ puṭapākayogaiḥ | tryahāttryahāccāpyapatarpaṇānte prātastayostiktaghṛtaṃ praśastam ||4||</seg> tadannapānaṃ ca samācareddhi yacchleṣmaṇo naiva karoti vṛddhim |5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">kuṭannaṭāsphoṭaphaṇijjhabilvapattūrapilvarkakapitthabhaṅgaiḥ ||5||</seg> svedaṃ vidadhyāt... |6|</ab>
          <ab type="mula">... athavā'nulepaṃ barhiṣṭhaśuṇṭhīsurakāṣṭhakuṣṭhaiḥ |6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">sindhūtthahiṅgutriphalāmadhūkaprapauṇḍarīkāñjanatutthatāmraiḥ ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">piṣṭairjalenāñjanavartayaḥ syuḥ pathyāharidrāmadhukāñjanairvā | trīṇyūṣaṇāni triphalā haridrā viḍaṅgasāraśca samāni ca syuḥ ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">barhiṣṭhakuṣṭhāmarakāṣṭhaśaṅkhapāṭhāmalavyoṣamanaḥśilāśca <note place="foot" type="variant" n="2">‘pāṭhānakhavyoṣamanaḥśilāśca’ iti pā.</note>| piṣṭvā'mbunā vā kusumāni jātikarañjaśobhāñjanajāni yuñjyāt ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">phalaṃ prakīryādathavā'pi śigroḥ puṣpaṃ ca tulyaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘tutthaṃ’ iti pā.</note> bṛhatīdvayasya | rasāñjanaṃ saindhavacandanaṃ ca manaḥśilāle laśunaṃ ca tulyam ||9||</seg> piṣṭvā'ñjanārthe kaphajeṣu dhīmān vartīrvidadhyānnayanāmayeṣu |10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">roge balāsagrathite'ñjanaṃ jñaiḥ kartavyametat suviśuddhakāye ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">nīlān yavān gavyapayo'nupītān śalākinaḥ śuṣkatanūn vidahya | tathā'rjakāsphotakapitthabilvanirguṇḍijātīkusumāni caiva ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">tatkṣāravatsaindhavatuttharocanaṃ pakvaṃ vidadhyādatha lohanāḍyām | etadbalāsagrathite'ñjanaṃ syādeṣo'nukalpastu phaṇijjhakādau ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">mahauṣadhaṃ māgadhikāṃ ca mustāṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘mukhyāṃ’ iti pā.</note> sasaindhavaṃ yanmaricaṃ ca śuklam | tanmātuluṅgasvarasena piṣṭaṃ netrāñjanaṃ piṣṭakamāśu hanyāt ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula">phale <note place="foot" type="variant" n="6">‘phalaṃ bṛhatyā magadhodbhavānāmādāya’ iti pā.</note> bṛhatyā magadhodbhavānāṃ nidhāya kalkaṃ phalapākakāle | srotojayuktaṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘srotojayuktaṃ khalu saptarātrāttaduddhṛtaṃ syāttu tathaiva pathyam’ iti pā.</note> ca taduddhṛtaṃ syāttadvattu piṣṭe ... |14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">...vidhireṣa cāpi ||14||</seg> vārtākaśigrvindrasurāpaṭolakirātatiktāmalakīphaleṣu |15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">kāsīsasāmudrarasāñjanāni jātyāstathā kṣā(ko)rakameva cāpi ||15||</seg> praklinnavartmanyupadiśyate tu yogāñjanaṃ tanmadhunā'vaghṛṣṭam |16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">nādeyamagryaṃ maricaṃ ca śuklaṃ nepālajātā ca samapramāṇā ||16||</seg> samātuluṅgadrava eṣa yogaḥ kaṇḍūṃ nihanyāt sakṛdañjanena |17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">saśṛṅgaveraṃ suradāru mustaṃ sindhuprabhū(sū)taṃ mukulāni jātyāḥ ||17||</seg> surāprapiṣṭaṃ tvidamañjanaṃ hi kaṇḍvāṃ ca śophe ca hitaṃ vadanti |18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">syandādhimanthakramamācarecca sarveṣu caiteṣu sadā'pramattaḥ ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">(viśeṣato nāvanameva kāryaṃ saṃsarjanaṃ cāpi yathopadiṣṭam <note place="foot" type="variant" n="8">ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate</note> ) ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre kaphābhiṣyandapratiṣedho nāmaikādaśo'dhyāyaḥ ||11||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="12" xml:id="su.6.12">
          <head>raktābhiṣyandapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto raktābhiṣyandapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">manthaṃ syandaṃ sirotpātaṃ sirāharṣaṃ ca raktajam | ekenaiva vidhānena cikitseccaturo gadān ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">vyādhyārtāṃścaturo'pyetān snigdhānkaumbhena sarpiṣā | rasairudārairathavā sirāmokṣeṇa yojayet ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">viriktānāṃ prakāmaṃ ca śirāṃsyeṣāṃ viśodhayet | vairecanikasiddhena sitāyuktena sarpiṣā ||5||</seg> (majjñā vā tadvimiśreṇa medasā tacchṛtena vā) |6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tataḥ pradehāḥ pariṣecanāni nasyāni dhūmāśca yathāsvameva | āścyotanābhyañjanatarpaṇāni snigdhāśca kāryāḥ puṭapākayogāḥ ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">nīlotpalośīrakaṭaṅkaṭerīkālīyayaṣṭīmadhumustarodhraiḥ | sapadmakairdhautaghṛtapradigdhairakṣṇoḥ pralepaṃ paritaḥ prakuryāt ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">rujāyāṃ cāpyatibhṛśaṃ svedāśca mṛdavo hitāḥ | akṣṇoḥ samantataḥ kāryaṃ pātanaṃ ca jalaukasām ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">ghṛtasya mahatī mātrā pītā cārtiṃ niyacchati | pittābhiṣyandaśamano vidhiścāpyupapāditaḥ ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">kaśerumadhukābhyāṃ vā cūrṇamambarasaṃvṛtam | nyastamapsvāntarikṣāsu hitamāścyotanaṃ bhavet ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">pāṭalyarjunaśrīparṇīdhātakīdhātribilvataḥ | puṣpāṇyatha bṛhatyośca bimbīloṭācca tulyaśaḥ ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">samañjiṣṭhāni madhunā piṣṭānīkṣurasena vā | raktābhiṣyandaśāntyarthametadañjanamiṣyate ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">candanaṃ kumudaṃ patraṃ śilājatu sakuṅkumam | ayastāmrarajastutthaṃ nimbaniryāsamañjanam ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">trapu kāṃsyamalaṃ cāpi piṣṭvā puṣparasena tu | vipulā yāḥ kṛtā vartyaḥ pūjitāścāñjane sadā ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">syādañjanaṃ ghṛtaṃ kṣaudraṃ sirotpātasya bheṣajam | tadvatsaindhavakāsīsaṃ stanyaghṛṣṭaṃ ca pūjitam ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">madhunā śaṅkhanaipālītutthadārvyaḥ sasaindhavāḥ | rasaḥ śirīṣapuṣpācca surāmaricamākṣikaiḥ ||16||</seg> yuktaṃ tu madhunā vā'pi gairikaṃ hitamañjane |17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">sirāharṣe'ñjanaṃ kuryāt phāṇitaṃ madhusaṃyutam ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">madhunā tārkṣyajaṃ vā'pi kāsīsaṃ vā sasaindhavam | vetrāmlastanyasaṃyuktaṃ phāṇitaṃ ca sasaindhavam ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">paittaṃ vidhimaśeṣeṇa kuryādarjunaśāntaye | ikṣukṣaudrasitāstanyadārvīmadhukasaindhavaiḥ ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">sekāñjanaṃ cātra hitamamlairāścyotanaṃ tathā | sitāmadhukakaṭvaṅgamastukṣaudrāmlasaindhavaiḥ ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">bījapūrakakolāmladāḍimāmlaiśca yuktitaḥ | ekaśo vā dviśo vā'pi yojitaṃ vā tribhistribhiḥ ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">sphaṭikaṃ vidrumaṃ śaṅkho madhukaṃ madhu caiva hi | śaṅkhakṣaudrasitāyuktaḥ sāmudraḥ phena eva vā ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">dvāvimau vihitau yogāvañjane'rjunanāśanau | saindhavakṣaudrakatakāḥ sakṣaudraṃ vā rasāñjanam ||23||</seg> kāsīsaṃ madhunā vā'pi yojyamatrāñjane sadā |24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">lohacūrṇāni sarvāṇi dhātavo lavaṇāni ca ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">ratnāni dantāḥ śṛṅgāṇi gaṇaścāpyavasādanaḥ | kukkuṭāṇḍakapālāni laśunaṃ kaṭukatrayam ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">karañjabījamelā ca lekhyāñjanamidaṃ smṛtam | puṭapākāvasānena raktavisrāvaṇādinā ||26||</seg> sampāditasya vidhinā kṛtsnena syandaghātinā |27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">anenāpaharecchukramavraṇaṃ kuśalo bhiṣak ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">uttānamavagāḍhaṃ vā karkaśaṃ vā'pi savraṇam | śirīṣabījamaricapippalīsaindhavairapi ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">śukrasya gharṣaṇaṃ kāryamathavā saindhavena tu | kuryāttāmrarajaḥśaṅkhaśilāmaricasaindhavaiḥ ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">antyāddviguṇitairebhirañjanaṃ śukranāśanam | kuryādañjanayogau vā samyak ślokārdhikāvimau ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">śaṅkhakolāsthikatakadrākṣāmadhukamākṣikaiḥ | kṣaudradantārṇavamalaśirīṣakusumairapi ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">kṣārāñjanaṃ vā vitaredbalāsagrathitāpaham | mudgān vā nistuṣān bhṛṣṭān śaṅkhakṣaudrasitāyutān ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">madhūkasāraṃ madhunā yojayeccāñjane sadā | bibhītakāsthimajjā vā sakṣaudraḥ śukranāśanaḥ ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">śaṅkhaśuktimadhudrākṣāmadhukaṃ katakāni ca | dvitvaggate saśūle vā vātaghnaṃ tarpaṇaṃ hitam ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">vaṃśajāruṣkarau tālaṃ nārikelaṃ ca dāhayet | visrāvya kṣāravaccūrṇaṃ bhāvayetkarabhāsthijam ||35||</seg> bahuśo'ñjanametatsyācchukravaivarṇyanāśanam |36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">ajakāṃ pārśvato viddhvā sūcyā visrāvya codakam ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">vraṇaṃ gomāṃsacūrṇena pūrayet sarpiṣā saha | bahuśo'valikheccāpi vartmāsyopagataṃ yadi ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">saśophaścāpyaśophaśca dvau pākau yau prakīrtitau | snehasvedopapannasya tatra viddhvā sirāṃ bhiṣak ||38||</seg> sekāścyotananasyāni puṭapākāṃśca kārayet |39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">sarvataścāpi śuddhasya kartavyamidamañjanam ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">tāmrapātrasthitaṃ māsaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘māṃsaṃ sarpiḥsaindhavasaṃyutam’ iti pā.</note> sarpiḥ saindhavasaṃyutam | maireyaṃ vā'pi dadhyevaṃ dadhyuttarakameva vā ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">ghṛtaṃ kāṃsyamalopetaṃ stanyaṃ vā'pi sasaindhavam | madhūkasāraṃ madhunā tulyāṃśaṃ gairikeṇa vā ||41||</seg> sarpiḥsaindhavatāmrāṇi yoṣitstanyayutāni vā |42|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">dāḍimārevatāśamantakolāmlaiśca sasaindhavām | rasakriyāṃ vā vitaretsamyakpākajighāṃsayā ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">māsaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘māṃsaṃ’ iti pā.</note> saindhavasaṃyuktaṃ sthitaṃ sarpiṣi nāgaram | āścyotanāñjanaṃ yojyamabalākṣīrasaṃyutam ||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">jātyāḥ puṣpaṃ saindhavaṃ śṛṅgaveraṃ kṛṣṇābījaṃ kīṭaśatrośca sāram | etat piṣṭaṃ netrapāke'ñjanārthaṃ kṣaudropetaṃ nirviśaṅkaṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘nirviśaṅkaiḥ’ iti pā.</note> prayojyam ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">pūyālase śoṇitamokṣaṇaṃ ca hitaṃ tathaivāpyupanāhanaṃ ca | kṛtsno vidhiścekṣaṇapākaghātī yathāvidhānaṃ bhiṣajā prayojyaḥ ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">kāsīsasindhuprabhavārdrakaistu hitaṃ bhavedañjanameva cātra | kṣaudrānvitairebhirathopayuñjyādanyattu tāmrāyasacūrṇayuktaiḥ ||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">snehādibhiḥ samyagapāsya doṣāṃstṛptiṃ vidhāyātha yathāsvameva | praklinnavartmānamupakrameta sekāñjanāścyotananasyadhūmaiḥ ||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">mustāharidrāmadhukapriyaṅgusiddhārtharodhrotpalasārivābhiḥ | kṣuṇṇābhirāścyotanameva kāryamatrāñjanaṃ cāñjanamākṣikaṃ syāt ||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">patraṃ phalaṃ cāmalakasya paktvā kriyāṃ vidadhyādathavā'ñjanārthe | vaṃśasya mūlena rasakriyāṃ vā vartīkṛtāṃ tāmrakapālapakvām ||49||</seg> rasakriyāṃ vā triphalāvipakvāṃ palāśapuṣpaiḥ kharamañjarervā |50|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">piṣṭvā chagalyāḥ payasā malaṃ vā kāṃsasya dagdhvā saha tāntavena ||50||</seg> pratyañjanaṃ tanmaricairupetaṃ cūrṇena tāmrasya sahopayojyam |51|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">samudraphenaṃ lavaṇottamaṃ ca śaṅkho'tha mudgo maricaṃ ca śuklam ||51||</seg> cūrṇāñjanaṃ jāḍyamathāpi <note place="foot" type="variant" n="9">‘yojyamathāpi’ iti pā.</note> kaṇḍūmaklinnavartmānyupahanti śīghram |52|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">praklinnavartmanyapi caita eva yogāḥ prayojyāśca samīkṣya doṣam ||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">sakajjalaṃ tāmraghaṭe ca ghṛṣṭhaṃ sarpiryutaṃ tutthakamañjanaṃ ca ||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatentre raktābhiṣyandapratiṣedho nāma dvādaśo'dhyāyaḥ ||12||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="13" xml:id="su.6.13">
          <head>lekhyarogapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto lekhyarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">nava ye'bhihitā lekhyāḥ sāmānyasteṣvayaṃ vidhiḥ | snigdhavāntaviriktasya nivātātapasadmani ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">(āptairdṛḍhaṃ gṛhītasya veśmanyuttānaśāyinaḥ) | sukhodakaprataptena vāsasā susamāhitaḥ | svedayedvartma nirbhujya vāmāṅguṣṭhāṅgulisthitam ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">aṅgulyaṅguṣṭhakābhyāṃ tu ni rbhugnaṃ vartma yatnataḥ | plotāntarābhyāṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘plotāntarīkṛtaṃ naiva’ iti pā.</note> na yathā calati sraṃsate'pi vā ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">tataḥ pramṛjya plotena vartma śastrapadāṅkitam | likhecchastreṇa patrairvā, tato rakte sthite punaḥ ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">svinnaṃ manohvākāsīsavyoṣārdrāñjanasaindhavaiḥ <note place="foot" type="variant" n="3">vyoṣāñjanakasaindhavaiḥ’ iti pā.</note>| ślakṣṇapiṣṭaiḥ samākṣīkaiḥ pratisāryoṣṇavāriṇā ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">prakṣālya haviṣā siktaṃ vraṇavat samupācaret | svedāvapīḍaprabhṛtīṃstryahādūrdhvaṃ prayojayet ||8||</seg> vyāsataste samuddiṣṭaṃ vidhānaṃ lekhyakarmaṇi |9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">asṛgāsrāvarahitaṃ kaṇḍūśophavivarjitam ||9||</seg> samaṃ nakhanibhaṃ vartma likhitaṃ samyagiṣyate |10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">raktamakṣi sravet skannaṃ kṣatācchastrakṛtāddhruvam ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">rāgaśophaparisrāvāstimiraṃ vyādhyanirjayaḥ | vartma śyāvaṃ guru stabdhaṃ kaṇḍūharṣopadehavat ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">netrapākamudīrṇaṃ vā kurvītāpratikāriṇaḥ | etaddurlikhitaṃ jñeyaṃ snehayitvā punārlikhet ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">vyāvartate yadā vartma pakṣma cāpi vimuhyati <note place="foot" type="variant" n="4">‘vimuñcati’ iti pā.</note>| syāt saruk srāvabahulaṃ tadatisrāvitaṃ viduḥ ||13||</seg> snehasvedādiriṣṭaḥ syāt kramastatrānilāpahaḥ |14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">vartmāvabandhaṃ kliṣṭaṃ ca bahalaṃ yacca kīrtitam ||14||</seg> pothakīścāpyavalikhet pracchayitvā'grataḥ śanaiḥ |15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">samaṃ likhettu medhāvī śyāvakardamavartmanī ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">kumbhīkinīṃ śarkarāṃ ca tathaivotsaṅginīmapi | kalpayitvā <note place="foot" type="variant" n="5">‘kartayitvā’ iti pā.</note> tu śastreṇa likhet paścādatandritaḥ ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">bhaveyurvartmasu ca yāḥ piḍakāḥ kaṭhinā bhṛśam | hrasvāstāmrāśca tāḥ pakvā bhindyādbhinnā likhedapi ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">taruṇīścālpasaṃrambhā piḍakā bāhyavartmajāḥ | viditvaitāḥ praśamayet svedālepanaśodhanaiḥ ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">iti suśutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre lekhyarogapratiṣedho nāma trayodaśo'dhyāyaḥ ||13||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="14" xml:id="su.6.14">
          <head>bhedyarogapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto bhedyarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">svedayitvā bisagranthiṃ chidrāṇyasya nirāśayam <note place="foot" type="variant" n="1">‘nirāśrayaṃ’ iti pā.</note>| pakvaṃ bhittvā tu śastreṇa saindhavenāvacūrṇayet ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">kāsīsamāgadhīpuṣpanepālyelāyutena tu | tataḥ kṣaudraghṛtaṃ dattvā samyagbandhamathācaret ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">rocanākṣāratutthāni pippalyaḥ kṣaudrameva ca | pratisāraṇamekaikaṃ bhinne lagaṇa iṣyate ||5||</seg> mahatyapi ca yuñjīta kṣārāgnī vidhikovidaḥ |6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">svinnāṃ bhinnāṃ viniṣpīḍya bhiṣagañjananāmikām ||6||</seg> śilailānatasindhūtthaiḥ sakṣaudraiḥ pratisārayet |7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">rasāñjanamadhubhyāṃ tu bhittvā vā śastrakarmavit ||7||</seg> pratisāryāñjanairyuñjyāduṣṇairdīpaśikhodbhavaiḥ |8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">samyaksvinne kṛmigranthau bhinne syāt pratisāraṇam ||8||</seg> triphalātutthakāsīsasaindhavaiśca rasakriyā <note place="foot" type="variant" n="3">‘rasakriyām’ iti pā.</note>|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">bhittvopanāhaṃ kaphajaṃ pippalīmadhusaindhavaiḥ ||9||</seg> lekhayenmaṇḍalāgreṇa samantāt pracchayedapi |10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">saṃsnehya patrabhaṅgaiśca svedayitvā yathāsukham ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">āpākādvidhinoktena pañcamedyānupācaret | sarveṣveteṣu vihitaṃ vidhānaṃ snehapūrvakam | sampakve prayato bhūtvā kurvīta vraṇaropaṇam ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre bhedyarogapratiṣedho nāma caturdaśo'dhyāyaḥ ||14||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="15" xml:id="su.6.15">
          <head>chedyarogapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaśchedyarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">snigdhaṃ bhuktavato hyannamupaviṣṭasya yatnataḥ | saṃroṣayettu nayanaṃ bhiṣak cūrṇaistu lāvaṇaiḥ ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tataḥ saṃroṣitaṃ tūrṇaṃ susvinnaṃ parighaṭṭitam | arma yatra valījātaṃ tatraitallagayedbhiṣak ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">apāṅgaṃ prekṣamāṇasya baḍiśena samāhitaḥ | mucuṇḍyā''dāya medhāvī sūcīsūtreṇa vā punaḥ ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">na cotthāpayatā kṣipraṃ kāryamabhyunnataṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘kāryamatyunnataṃ’ iti pā.</note> tu tat | śastrābādhabhayāccāsya <note place="foot" type="variant" n="2">‘śasrapātabhayāccāsya’ iti pā.</note> vartmanī grāhayeddṛḍham ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">tataḥ praśithilībhūtaṃ tribhireva vilambitam | ullikhanmaṇḍalāgreṇa tīkṣṇena pariśodhayet ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">vimuktaṃ sarvataścāpi kṛṣṇācchuklācca maṇḍalāt | nītvā kanīnakopāntaṃ chindyānnātikanīnakam ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">caturbhāgasthite māṃse nākṣi vyāpattimṛcchati | kanīnakavadhādasraṃ nāḍī vā'pyupajāyate ||9||</seg> hīnacchedāt punarvṛddhiṃ śīghramevādhigacchati |10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">arma yajjālavadvyāpi tadapyunmārjya <note place="foot" type="variant" n="6">‘tadeṣyonmārjya’ iti pā.</note> lambitam ||10||</seg> chindyādvakreṇa śastreṇa vartmaśuklāntamāśritam |11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">pratisāraṇamakṣṇostu tataḥ kāryamanantaram ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">yāvanālasya cūrṇena trikaṭorlavaṇasya ca | svedayitvā tataḥ paścādbadhnīyāt kuśalo bhiṣak ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">doṣartubalakālajñaḥ snehaṃ dattvā yathāhitam | vraṇavat saṃvidhānaṃ tu tasya kuryādataḥ param ||13||</seg> tryahānmuktvā karasvedaṃ dattvā śodhanamācaret |14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">karañjabījāmalakamadhukaiḥ sādhitaṃ payaḥ ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">hitamāścyotanaṃ śūle dvirahnaḥ kṣaudrasaṃyutam | madhukotpalakiñjalkadūrvākalkaiśca mūrdhani ||15||</seg> pralepaḥ saghṛtaḥ śītaḥ kṣīrapiṣṭaḥ praśasyate |16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">lekhyāñjanairapaharedarmaśeṣaṃ bhavedyadi ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">arma cālpaṃ dadhinibhaṃ nīlaṃ raktamathāpi vā | dhūsaraṃ tanu yaccāpi śukravattadupācaret ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">carmābhaṃ bahalaṃ yattu snāyumāṃsaghanāvṛtam | chedyameva tadarma syāt kṛṣṇamaṇḍalagaṃ ca yat ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">viśuddhavarṇamakliṣṭaṃ kriyāsvakṣi gataklamam | chinne'rmaṇi bhavet samyagyathāsvamanupadravam ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">sirājāle sirā yāstu kaṭhināstāśca buddhimān | ullikhenmaṇḍalāgreṇa baḍiśenāvalambitāḥ ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">sirāsu piḍakā jātā yā na sidhyanti bheṣajaiḥ | armavanmaṇḍalāgreṇa tāsāṃ chedanamiṣyate ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">rogayoścaitayoḥ kāryamarmoktaṃ pratisāraṇam | vidhiścāpi yathādoṣaṃ lekhanadravyasambhṛtaḥ ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">sandhau saṃsvedya śastreṇa parvaṇīkāṃ vicakṣaṇaḥ | uttare ca tribhāge ca baḍiśenāvalambitām ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">chindyāttato'rdhamagre, syādaśrunāḍī hyato'nyathā | pratisāraṇamatrāpi saindhavakṣaudramiṣyate ||24||</seg> lekhanīyāni cūrṇāni vyādhiśeṣasya bheṣajam |25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">śaṅkhaṃ samudraphenaṃ ca maṇḍūkīṃ ca samudrajām ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">sphaṭikaṃ kuruvindaṃ ca pravālāśmantakaṃ tathā | vaidūryaṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘vaidūryopalakaṃ’ iti pā.</note> pulakaṃ muktāmayastāmrarajāṃsi ca ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">samabhāgāni sampiṣya sārdhaṃ srotoñjanena tu | cūrṇāñjanaṃ kārayitvā bhājane meṣaśṛṅgaje ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">saṃsthāpyobhayataḥ kālamañjayet satataṃ budhaḥ | armāṇi piḍakāṃ hanyāt sirājālāni tena vai ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">arśastathā yacca nāmnā śuṣkārśo'rbudameva ca | abhyantaraṃ vartmaśayā vidhānaṃ teṣu vakṣyate ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">vartmopasvedya nirbhujya sūcyotkṣipya prayatnataḥ | maṇḍalāgreṇa tīkṣṇena mūle bhindyādbhiṣagvaraḥ ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">tataḥ saindhavakāsīsakṛṣṇābhiḥ pratisārayet | sthite ca rudhire vartma dahet samyak śalākayā ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">kṣāreṇāvalikheccāpi vyādhiśeṣo bhavedyadi | tīkṣṇairubhayatobhāgaistato doṣamadhikṣipet ||32||</seg> vitarecca yathādoṣamabhiṣyandakriyāvidhim |33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">śastrakarmaṇyuparate māsaṃ ca syāt suyantritaḥ ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre chedyarogapratiṣedho nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ ||15||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="16" xml:id="su.6.16">
          <head>pakṣmakopapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ pakṣmakopapratiṣedhaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘pakṣmagatarogapratiṣedhaṃ’ iti pā.</note> vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">yāpyastu yo vartmabhavo vikāraḥ pakṣmaprakopo'bhihitaḥ purastāt | tatropaviṣṭasya narasya carma vartmopariṣṭādanutiryageva ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">bhruvoradhastāt parimucya bhāgau pakṣmāśritaṃ caikamato'vakṛntet | kanīnakāpāṅgasamaṃ samantādyavākṛti snigdhatanornarasya ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">utkṛtya śastreṇa yavapramāṇaṃ bālena sīvyedbhiṣagapramattaḥ | dattvā ca sarpirmadhunā'vaśeṣaṃ kuryādvidhānaṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘kuryādvidhiṃ yo'bhihito vraṇe tam’ iti pā.</note> vihitaṃ vraṇe yat ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">lalāṭadeśe ca nibaddhapaṭṭaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘nibadhya paṭṭaṃ’ iti pā.</note> prāksyūtamatrāpyaparaṃ ca baddhvā | sthairyaṃ gate cāpyatha śastramārge bālān vimuñcet kuśalo'bhivīkṣya ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">evaṃ na cecchāmyati tasya vartma nirbhujya doṣopahatāṃ valiṃ ca | tato'gninā vā pratisārayettāṃ kṣāreṇa vā samyagavekṣya dhīraḥ ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">chitvā samaṃ vā'pyupapakṣmamālāṃ samyaggṛhītvā baḍiśaistribhistu | pathyāphalena pratisārayettu ghṛṣṭena vā tauvarakeṇa samyak ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">catvāra ete vidhayo vihantuṃ pakṣmoparodhaṃ pṛthageva śastāḥ | virecanāścyotanadhūmanasyalepāñjanasneharasakriyāśca ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre pakṣmagatarogapratiṣedho nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ ||16||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="17" xml:id="su.6.17">
          <head>dṛṣṭigatarogapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto dṛṣṭigatarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula">trayaḥ sādhyāstrayo'sādhyā yāpyāḥ ṣaṭ ca bhavanti hi |3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">tatraikasya pratīkāraḥ kīrtito dhūmadarśinaḥ ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">dṛṣṭau pittavidagdhāyāṃ vidagdhāyāṃ kaphena ca | pittaśleṣmaharaṃ kuryādvidhiṃ śastrakṣatādṛte ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">nasyasekāñjanālepapuṭapākaiḥ satarpaṇaiḥ | ādye tu traiphalaṃ peyaṃ sarpistraivṛtamuttare ||5||</seg> tailvakaṃ cobhayoḥ pathyaṃ kevalaṃ jīrṇameva vā |6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">gairikaṃ saindhavaṃ kṛṣṇā godantasya maṣī tathā ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">gomāṃsaṃ maricaṃ bījaṃ śirīṣasya manaḥśilā | vṛntaṃ kapitthānmadhunā svayaṅguptāphalāni ca ||7||</seg> catvāra ete yogāḥ syurubhayorañjane hitāḥ |8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">kubjakāśokaśālāmrapriyaṅgunalinotpalaiḥ ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">puṣpairhareṇukṛṣṇāhvāpathyāmalakasaṃyutaiḥ | sarpirmadhuyutaiścūrṇairveṇunāḍyāmavasthitaiḥ ||9||</seg> añjayed dvāvapi bhiṣak pittaśleṣmavibhāvitau |10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">āmrajambūdbhavaṃ puṣpaṃ tadrasena hareṇukām ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">piṣṭvā kṣaudrājyasaṃyuktaṃ prayojyamathavā'ñjanam | nalinotpalakiñjalkagairikairgośakṛdrasaiḥ ||11||</seg> guḍikāñjanametadvā dinarātryandhayorhitam |12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">rasāñjanarasakṣaudratālīśasvarṇagairikam ||12||</seg> gośakṛdrasasaṃyuktaṃ pittopahatadṛṣṭaye |13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">śītaṃ sauvīrakaṃ vā'pi piṣṭvā'tha rasabhāvitam ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">kūrmapittena matimān bhāvayedrauhitena vā | cūrṇāñjanamidaṃ nityaṃ prayojyaṃ pittaśāntaye ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">kāśamarīpuṣpamadhukadārvīrodhrarasāñjanaiḥ | sakṣaudramañjanaṃ tadvaddhitamatrāmaye sadā ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">srotojaṃ saindhavaṃ kṛṣṇāṃ reṇukāṃ cāpi peṣayet | ajāmūtreṇa tā vartyaḥ kṣaṇadāndhyāñjane hitāḥ ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">kālānusārivāṃ kṛṣṇāṃ nāgaraṃ madhukaṃ tathā | tālīśapatraṃ kṣaṇade gāṅgeyaṃ ca yakṛdrase ||17||</seg> kṛtāstā vartayaḥ piṣṭāśchāyāśuṣkāḥ sukhāvahāḥ |18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">manaḥśilābhayāvyoṣabalākālānusārivāḥ ||18||</seg> saphenā vartayaḥ piṣṭāśchāgakṣīrasamanvitāḥ |19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">gomūtrapittamadirāyakṛddhātrīrase pacet ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">kṣudrāñjanaṃ rasenānyadyakṛtastraiphale'pi vā | gomūtrājyārṇavamalapippalīkṣaudrakaṭphalaiḥ ||20||</seg> saindhavopahitaṃ yuñjyānnihitaṃ veṇugahvare <note place="foot" type="variant" n="4">‘veṇubhājane’ iti pā.</note>|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">medo yakṛddhṛtaṃ cājaṃ pippalyaḥ saindhavaṃ madhu ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">rasamāmalakāccāpi pakvaṃ samyaṅnidhāpayet | kośe khadiranirmāṇe tadvat kṣudrāñjanaṃ hitam ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">hareṇumagadhājāsthimajjailāyakṛdanvitam | yakṛdrasenāñjanaṃ vā śleṣmopahatadṛṣṭaye ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">vipācya godhāyakṛdardhapāṭitaṃ supūritaṃ māgadhikābhiragninā | niṣevitaṃ tadyakṛdañjanena nihanti naktāndhyamasaṃśayaṃ khalu ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">tathā yakṛcchāgabhavaṃ hutāśane vipācya samyaṅmagadhāsamanvitam | prayojitaṃ pūrvavadāśvasaṃśayaṃ jayet kṣapāndhyaṃ sakṛdañjanānnṛṇām ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">plīhā yakṛccāpyupabhakṣite <note place="foot" type="variant" n="5">‘upalakṣite’ iti pā.</note> ubhe prakalpya śūlye ghṛtatailasaṃyute | te sārṣapasnehasamāyute'ñjanaṃ naktāndhyamāśveva hataḥ prayojite ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">nadījaśimbītrikaṭūnyathāñjanaṃ manaḥśilā dve ca niśe ya(śa)kṛdgavām | sacandaneyaṃ guṭikā'thavā'ñjanaṃ praśasyate vai divaseṣvapaśyatām ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">bhavanti yāpyāḥ khalu ye ṣaḍāmayā haredasṛkteṣu sirāvimokṣaṇaiḥ | virecayeccāpi purāṇasarpiṣā virecanāṅgopahitena sarvadā ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">payovimiśraṃ pavanodbhave hitaṃ vadanti pañcāṅgulatailameva tu | bhaveddhṛtaṃ traiphalameva śodhanaṃ viśeṣataḥ śoṇitapittarogayoḥ ||29||</seg> trivṛdvirekaḥ kaphaje praśasyate tridoṣaje tailamuśanti tatkṛtam |30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">purāṇasarpistimireṣu sarvaśo hitaṃ bhavedāyasabhājanasthitam ||30||</seg> hitaṃ ca vidyāttriphalāghṛtaṃ sadā kṛtaṃ ca yanmeṣaviṣāṇanāmabhiḥ |31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">sadā'valihyāttriphalaṃ sucūrṇitāṃ ghṛtapragāḍhāṃ timire'tha pittaje ||31||</seg> samīraje tailayutāṃ kaphātmake madhupragāḍhāṃ vidadhīta yuktitaḥ |32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">gavāṃ śakṛtkvāthavipakvamuttamaṃ hitaṃ tu tailaṃ timireṣu nāvanam ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula">hitaṃ ghṛtaṃ kevala eva paittike hyajāvikaṃ yanmadhurairvipācitam |33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">tailaṃ sthirādau madhure ca yadgaṇe tathā'ṇutailaṃ pavanāsṛgutthayoḥ ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">sahāśvagandhātibalāvarīśṛtaṃ hitaṃ ca nasye trivṛtaṃ yadīritam | jalodbhavānūpajamāṃsasaṃskṛtāddhṛtaṃ vidheyaṃ payaso yadutthitam ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula">sasaindhavaḥ kravyabhugeṇamāṃsayorhitaḥ sasarpiḥ samadhuḥ puṭāhvayaḥ |35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">vasā'tha gṛdhroragatāmracūḍajā sadā praśastā madhukānvitā'ñjane ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula">pratyañjanaṃ srotasi yatsamutthitaṃ kramādrasakṣīraghṛteṣu bhāvitam |36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">sthitaṃ daśāhatrayametadañjanaṃ kṛṣṇoragāsye kuśasampraveṣṭite ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">tanmālatīkorakasaindhavāyutaṃ sadā'ñjanaṃ syāttimire'tha rāgiṇi | subhāvitaṃ vā payasā dinatrayaṃ kācāpahaṃ śāstravidaḥ pracakṣate ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">havirhitaṃ kṣīrabhavaṃ tu paittike vadanti nasye madhurauṣadhaiḥ kṛtam | tattarpaṇe caiva hitaṃ prayojitaṃ sajāṅgalasteṣu ca yaḥ puṭāhvayaḥ ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula">rasāñjanakṣaudrasitāmanaḥśilāḥ kṣudrāñjanaṃ tanmadhukena saṃyutam |39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">samāñjanaṃ vā kanakārodbhavaṃ sucūrṇitaṃ śreṣṭhamuśanti tadvidaḥ ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula">bhilloṭagandhodakasekasecitaṃ pratyañjane cātra hitaṃ tu tutthakam |40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">sameṣaśṛṅgāñjanabhāgasammitaṃ jalodbhavaṃ kācamalaṃ vyapohati ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula">palāśarohītamadhūkajā rasāḥ kṣaudreṇa yuktā madirāgramiśritāḥ <note place="foot" type="variant" n="8">‘madirāgrapeṣitāḥ’ iti pā.</note>|41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">uśīralodhratriphalāpriyaṅgubhiḥ pacettu nasyaṃ kapharogaśāntaye ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula">viḍaṅgapāṭhākiṇihīṅgudītvacaḥ prayojayeddhūmamuśīrasaṃyutāḥ |42|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">vanaspatikvāthavipācitaṃ ghṛtaṃ hitaṃ haridrānalade ca tarpaṇam ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula">samāgadho mākṣikasaindhavāḍhyaḥ sajāṅgalaḥ syāt puṭapāka eva ca |43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">manaḥśilātryūṣaṇaśaṅkhamākṣikaiḥ sasindhukāsīsarasāñjanaiḥ kriyāḥ ||43||</seg></ab>
          <ab type="mula">hite ca kāsīsarasāñjane tathā vadanti pathye guḍanāgarairyute |44|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">yadañjanaṃ vā bahuśo niṣecitaṃ samūtravarge triphalodake śṛte ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">niśācarāsthisthitametadañjanaṃ kṣipecca māsaṃ salile'sthire punaḥ | meṣasya puṣpairmadhukena saṃyutaṃ tadañjanaṃ sarvakṛte prayojayet ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula">kriyāśca sarvāḥ, kṣatajodbhave hitaḥ kramaḥ parimlāyini cāpi pittahṛt |46|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">kramo hitaḥ syandaharaḥ prayojitaḥ samīkṣya doṣeṣu <note place="foot" type="variant" n="9">‘roge ca’ iti pā.</note> yathāsvameva ca ||46||</seg></ab>
          <ab type="mula">doṣodaye naiva ca viplatiṅgate dravyāṇi nasyādiṣu yojayedbudhaḥ |47|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">punaśca kalpe'ñjanavistaraḥ śubhaḥ pravakṣyate'nyastamapīha yojayet ||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">ghṛtaṃ purāṇaṃ triphalāṃ śatāvarīṃ paṭolamudgāmalakaṃ yavānapi | niṣevamāṇasya narasya yatnato bhayaṃ sughorāttimirānna vidyate ||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">śatāvarīpāyasa eva kevalastathā kṛto vā''malakeṣu pāyasaḥ | prabhūtasarpistriphalodakottaro yavaudano vā timiraṃ vyapohati ||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">jīvantiśākaṃ suniṣaṇṇakaṃ ca sataṇḍulīyaṃ varavāstukaṃ ca | cillī tathā mūlakapotikā ca dṛṣṭerhitaṃ śākunajāṅgalaṃ ca ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">paṭolakarkoṭakakāravellavārtākutarkārikarīrajāni | śākāni śigrvārtagalāni caiva hitānī dṛṣṭerghṛtasādhitāni ||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">vivarjayetsirāmokṣaṃ timire rāgamāgate | yantreṇotpīḍito doṣo nihanyādāśu darśanam ||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">arāgi timiraṃ sādhyamādyaṃ paṭalamāśritam | kṛcchraṃ dvitīye rāgi syāttṛtīye yāpyamucyate ||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">rāgaprāpteṣvapi hitāstimireṣu tathā kriyāḥ | yāpanārthaṃ yathoddiṣṭāḥ sevyāścāpi jalaukasaḥ ||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">ślaiṣmike liṅganāśe tu karma vakṣyāmi siddhaye | na cedardhendugharmāmbubindumuktākṛtiḥ sthiraḥ ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">viṣamo vā tanurmadhye rājimān vā bahuprabhaḥ | dṛṣṭistho lakṣyate doṣaḥ sarujo vā salohitaḥ ||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">snigdhasvinnasya tasyātha kāle nātyuṣṇaśītale | yantritasyopaviṣṭasya svāṃ nāsāṃ paśyataḥ samam ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">matimān śuklabhāgau dvau kṛṣṇānmuktvā hyapāṅgataḥ | unmīlya nayane samyak sirājālavivarjite ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">nādho nordhvaṃ na pārśvābhyāṃ chidre daivakṛte tataḥ | śalākayā prayatnena viśvastaṃ yavavakrayā ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">madhyapradeśinyaṅguṣṭhasthirahastagṛhītayā | dakṣiṇena bhiṣak savyaṃ vidhyet savyena cetarat ||60||</seg> vāribindvāgamaḥ samyag bhavecchabdastathā vyadhe |61|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">saṃsicya viddhamātraṃ tu yoṣitstanyena kovidaḥ ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">sthire doṣe cale vā'pi svedayedakṣi bāhyataḥ | samyak śalākāṃ saṃsthāpya bhaṅgairanilanāśanaiḥ ||62||</seg> <seg type="unit" n="63">śalākāgreṇa tu tato nirlikheddṛṣṭimaṇḍalam | vidhyato yo'nyapārśve'kṣṇastaṃ ruddhvā nāsikāpuṭam ||63||</seg> ucchiṅghanena hartavyo dṛṣṭimaṇḍalagaḥ kaphaḥ |64|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">nirabhra iva gharmāṃśuryadā dṛṣṭiḥ prakāśate ||64||</seg> <seg type="unit" n="65">tadā'sau likhitā samyag jñeyā yā cāpi nirvyathā | (evaṃ tvaśakye nirhartuṃ doṣe pratyāgate'pi vā ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">snehādyairupapannasya vyadho bhūyo vidhīyate) | tato dṛṣṭeṣu rūpeṣu śalākāmāharecchanaiḥ ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">ghṛtenābhyajya nayanaṃ vastrapaṭṭena veṣṭayet | tato gṛhe nirābādhe śayītottāna eva ca ||67||</seg> <seg type="unit" n="68">udgārakāsakṣavathuṣṭhīvanotkampanāni <note place="foot" type="variant" n="11">‘ṣṭhīvanojjṛmbhaṇāni’ iti pā.</note> ca | tatkālaṃ nācaredūrdhvaṃ yantraṇā snehapītavat ||68||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">tryahāt tryahācca dhāveta kaṣāyairanilāpahaiḥ | vāyorbhayāt tryahādūrdhvaṃ svedayedakṣi pūrvavat ||69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">daśāhamevaṃ saṃyamya hitaṃ dṛṣṭiprasādanam | paścātkarma ca seveta laghvannaṃ cāpi mātrayā ||70||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">sirāvyadhavidhau pūrvaṃ narā ye ca vivārjitāḥ | na teṣāṃ nīlikāṃ vidhyedanyatrābhihitādbhiṣak ||71||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">pūryate śoṇitenākṣi sirāvedhādvisarpatā | tatra strīstanyayaṣṭyāhvapakvaṃ seke hitaṃ ghṛtam ||72||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">apāṅgāsannaviddhe tu śophaśūlāśruraktatāḥ | tatropanāhaṃ bhrūmadhye kuryāccoṣṇājyasecanam ||73||</seg> <seg type="unit" n="74">vyadhenāsannakṛṣṇena rāgaḥ kṛṣṇaṃ ca pīḍyate | tatrādhaḥśodhanaṃ sekaḥ sarpiṣā raktamokṣaṇam ||74||</seg> <seg type="unit" n="75">athāpyupari viddhe tu kaṣṭā ruk sampravartate | tatra koṣṇena haviṣā pariṣekaḥ praśasyate ||75||</seg> <seg type="unit" n="76">śūlāśrurāgāstvatyarthamadhovedhena <note place="foot" type="variant" n="12">‘adhoviddhe bhavanti hi’ iti pā.</note> picchilaḥ | śalākāmanu cāsrāvastatra <note place="foot" type="variant" n="13">‘vidadhīta bhiṣak tatra’ iti pā.</note> pūrvacikitsitam ||76||</seg> <seg type="unit" n="77">rāgāśruvedanāstambhaharṣāścātivighaṭṭite | snehasvedau hitau tatra hitaṃ cāpyanuvāsanam ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">doṣastvadho'pakṛṣṭo'pi taruṇaḥ punarūrdhvagaḥ | kuryācchuklāruṇaṃ netraṃ tīvraruṅnaṣṭadarśanam ||78||</seg> <seg type="unit" n="79">madhuraistatra siddhena ghṛtenākṣṇaḥ prasecanam | śirobastiṃ ca tenaiva dadyānmāṃsaiśca bhojanam ||79||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">doṣastu sañjātabalo ghanaḥ sampūrṇamaṇḍalaḥ | prāpya naśyecchalākāgraṃ tanvabhramiva mārutam ||80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">mūrdhābhighātavyāyāmavyavāyavamimūrcchanaiḥ | doṣaḥ pratyeti kopācca viddho'titaruṇaśca <note place="foot" type="variant" n="14">‘vṛddhaḥ’ iti pā.</note> yaḥ ||81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">śalākā karkaśā śūlaṃ, kharā doṣapariplutim | vraṇaṃ viśālaṃ sthūlāgrā, tīkṣṇā hiṃsyādanekadhā ||82||</seg> jalāsrāvaṃ tu viṣamā, kriyāsaṅgamathāsthirā | karoti ... |83|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">... varjitā doṣaistasmādebhirhitā bhavet ||83||</seg> <seg type="unit" n="84">aṣṭāṅgulāyatā madhye sūtreṇa pariveṣṭitā | aṅguṣṭhaparvasamitā vaktrayormukulākṛtiḥ ||84||</seg> tāmrāyasī śātakumbhī śalākā syādaninditā |85|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">rāgaḥ śopho'rbudaṃ coṣo budbudaṃ śūkarākṣitā ||85||</seg> <seg type="unit" n="86">adhimanthādayaścānye rogāḥ syurvyadhadoṣajāḥ | ahitācārato vā'pi yathāsvaṃ tānupācaret ||86||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">rujāyāmakṣirāge vā yogān bhūyo nibodha me | gairikaṃ sārivā dūrvā yavapiṣṭaṃ ghṛtaṃ payaḥ ||87||</seg> <seg type="unit" n="88">sukhālepaḥ <note place="foot" type="variant" n="16">‘mukhālepaḥ’ iti pā.</note> prayojyo'yaṃ vedanārāgaśāntaye | mṛdubhṛṣṭaistilairvā'pi siddhārthakasamāyutaiḥ ||88||</seg> <seg type="unit" n="89">mātuluṅgarasopetaiḥ sukhālepastadarthakṛt <note place="foot" type="variant" n="17">‘mukhālepaḥ’ iti pā.</note>| payasyāsārivāpatramañjiṣṭhāmadhukairapi ||89||</seg> <seg type="unit" n="90">ajākṣīrānvitairlepaḥ sukhoṣṇaḥ pathya ucyate | dārupadmakaśuṇṭhībhirevameva kṛto'pi vā ||90||</seg> <seg type="unit" n="91">drākṣāmadhukakuṣṭhairvā tadvat saindhavasaṃyutaiḥ | rodhrasaindhavamṛdvīkāmadhukairvā'pyajāpayaḥ ||91||</seg> <seg type="unit" n="92">śṛtaṃ seke prayoktavyaṃ rujārāganivāraṇam | madhukotpalakuṣṭhairvā drākṣālākṣāsitāyutaiḥ | sasaindhavaiḥ śṛtaṃ kṣīraṃ rujārāganibarhaṇam ||92||</seg> <seg type="unit" n="93">śatāvarīpṛthakparṇīmustāmalakapadmakaiḥ <note place="foot" type="variant" n="18">‘madhukapadmakaiḥ’ iti pā.</note>| sājakṣīraiḥ śṛtaṃ sarpirdāhaśūlanibarhaṇam ||93||</seg> <seg type="unit" n="94">vātaghnasiddhe payasi siddhaṃ sarpiścaturguṇe | kākolyādipratīvāpaṃ tadyuñjyāt sarvakarmasu ||94||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">śāmyatyevaṃ na cecchūlaṃ snigdhasvinnasya mokṣayet | tataḥ sirāṃ dahedvā'pi matimān kīrtitaṃ yathā ||95||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">dṛṣṭerataḥ prasādārthamañjane śṛṇu me śubhe | meṣaśṛṅgasya puṣpāṇi śirīṣadhavayorapi ||96||</seg> <seg type="unit" n="97">sumanāyāśca puṣpāṇi <note place="foot" type="variant" n="19">‘tulyāni’ iti pā.</note> muktā vaidūryameva ca | ajākṣīreṇa sampiṣya tāmre saptāhamāvapet ||97||</seg> <seg type="unit" n="98">pravidhāya ca tadvartīryojayeccāñjane bhiṣak | srotojaṃ vidrumaṃ phenaṃ sāgarasya manaḥśilām ||98||</seg> <seg type="unit" n="99">maricāni ca tadvartīḥ kārayeccāpi pūrvavat | dṛṣṭisthairyārthametattu vidadhyādañjane hitam ||99||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="100">bhūyo vakṣyāmi mukhyāni vistareṇāñjanāni ca | kalpe nānāprakārāṇi tānyapīha prayojayet ||100||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre dṛṣṭigatarogavijñānīyo nāma saptadaśo'dhyāyaḥ ||17||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="18" xml:id="su.6.18">
          <head>kriyākalpādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ kriyākalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">sarvaśāstrārthatattvajñastapodṛṣṭirudāradhīḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘taponidhiḥ’ iti pā.</note>| vaiśvāmitraṃ śaśāsātha śiṣyaṃ kāśipatirmuniḥ ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tarpaṇaṃ puṭapākaśca seka āścyotanāñjane | tatra tatropadiṣṭāni teṣāṃ vyāsaṃ nibodha me ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">saṃśuddhadehaśiraso jīrṇānnasya śubhe dine | pūrvāhṇe vā'parāhṇe vā kāryamakṣṇostu tarpaṇam ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">vātātaparajohīne veśmanyuttānaśāyinaḥ | ādhārau māṣacūrṇena klinnena parimaṇḍalau ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">samau dṛḍhāvasambādhau kartavyau netrakośayoḥ | pūrayedghṛtamaṇḍasya vilīnasya sukhodake ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">āpakṣmāgrāttataḥ sthāpyaṃ pañca tadvākśatāni tu | svasthe, kaphe ṣaṭ, pitte'ṣṭau, daśa vāte taduttamam ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">rogasthānaviśeṣeṇa kecit kālaṃ pracakṣate | yathākramopadiṣṭeṣu trīṇyekaṃ pañca sapta ca ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">daśa dṛṣṭyāmathāṣṭau ca vākśatāni vibhāvayet | tataścāpāṅgataḥ snehaṃ srāvayitvā'kṣi śodhayet ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">svinnena yavapiṣṭena, snehavīryeritaṃ tataḥ | yathāsvaṃ dhūmapānena kaphamasya viśodhayet ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula">ekāhaṃ vā tryahaṃ vā'pi pañcāhaṃ ceṣyate param |12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tarpaṇe tṛptiliṅgāni netrasyemāni lakṣayet ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">sukhasvapnāvabodhatvaṃ vaiśadyaṃ varṇapāṭavam | nirvṛtirvyādhividhvaṃsaḥ kriyālāghavameva ca ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">gurvāvilamatisnigdhamaśrukaṇḍūpadehavat | jñeyaṃ doṣasamutkliṣṭaṃ netramatyarthatarpitam ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">rūkṣamāvilamasrāḍhyamasahaṃ rūpadarśane | vyādhivṛddhiśca tajjñeyaṃ hīnatarpitamakṣi ca ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">anayordoṣabāhulyāt prayateta cikitsite | dhūmanasyāñjanaiḥ sekai rūkṣaiḥ snigdhaiśca yogavit ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">tāmyatyativiśuṣkaṃ yadrūkṣaṃ yaccātidāruṇam | śīrṇapakṣmāvilaṃ jihmaṃ rogakliṣṭaṃ ca yadbhṛśam ||17||</seg> tadakṣi tarpaṇādeva labhetorjāmasaṃśayam |18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">durdinātyuṣṇaśīteṣu cintāyāsabhrameṣu ca ||18||</seg> aśāntopadrave cākṣṇi tarpaṇaṃ na praśasyate |19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">puṭapākastathaiteṣu, nasyaṃ yeṣu ca garhitam ||19||</seg> tarpaṇārhā na ye proktāḥ snehapānākṣamāśca ye |20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">tataḥ praśāntadoṣeṣu puṭapākakṣameṣu ca ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">puṭapākaḥ prayoktavyo netreṣu bhiṣajā bhavet | snehano lekhanīyaśca ropaṇīyaśca sa tridhā ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">hitaḥ snigdho'tirūkṣasya snigdhasyāpi ca lekhanaḥ | dṛṣṭerbalārthamaparaḥ pittāsṛgvraṇavātanut ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">snehamāṃsavasāmajjamedaḥsvādvauṣadhaiḥ kṛtaḥ | snehanaḥ puṭapākastu dhāryo dve vākśate tu saḥ ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">jāṅgalānāṃ yakṛnmāṃsairlekhanadravyasambhṛtaiḥ | kṛṣṇaloharajastāmraśaṅkhavidrumasindhujaiḥ ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">samudraphenakāsīsasrotojadadhimastubhiḥ | lekhano vākśataṃ tasya paraṃ dhāraṇamucyate ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">stanyajāṅgalamadhvājyatiktadravyavipācitaḥ | lekhanāttriguṇaṃ dhāryaḥ puṭapākastu ropaṇaḥ ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">vitarettarpaṇoktaṃ tu dhūmaṃ hitvā tu ropaṇam | snehasvedau dvayoḥ kāryau, kāryo naiva ca ropaṇe ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula">ekāhaṃ vā dvyahaṃ vā'pi tryahaṃ vā'pyavacāraṇam |28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">yantraṇā tu kriyākālāddviguṇaṃ kālamiṣyate ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">tejāṃsyanilamākāśamādarśaṃ bhāsvarāṇi ca | nekṣeta tarpite netre puṭapākakṛte tathā ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">mithyopacārādanayoryo vyādhirupajāyate | añjanāścyotanasvedairyathāsvaṃ tamupācaret ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">prasannavarṇaṃ viśadaṃ vātātapasahaṃ laghu | sukhasvapnāvabodhyakṣi puṭapākaguṇānvitam ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula">atiyogādrujaḥ śophaḥ piḍakāstimirodgamaḥ |32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">pāko'śru harṣaṇaṃ cāpi hīne doṣodgamastathā ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi puṭapākaprasādhanam | dvau bilvamātrau ślakṣṇasya piṇḍau māṃsasya peṣitau ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">dravyāṇāṃ bilvamātraṃ tu dravāṇāṃ kuḍavo mataḥ | tadaikadhyaṃ samāloḍya patraiḥ supariveṣṭitam ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">(kāśmarīkumudairaṇḍapadminīkadalībhavaiḥ <note place="foot" type="variant" n="4">ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate</note> ) | mṛdāvaliptamaṅgāraiḥ khādirairavakūlayet ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">katakāśmantakairaṇḍapāṭalāvṛṣabādaraiḥ | sakṣīradrumakāṣṭhairvā gomayairvā'pi yuktitaḥ ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">svinnamuddhṛtya niṣpīḍya rasamādāya taṃ nṛṇām | tarpaṇoktena vidhinā yathāvadavacārayet ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">kanīnake niṣecyaḥ syānnityamuttānaśāyinaḥ | rakte pitte ca tau śītau koṣṇau vātakaphāpahau ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">atyuṣṇatīkṣṇau satataṃ dāhapākakarau smṛtau | aplutau śītalau cāśrustambharuggharṣakārakau ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">atimātrau kaṣāyatvasaṅkocasphuraṇāvahau | hīnapramāṇau doṣāṇāmutkleśajananau bhṛśam ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">yuktau kṛtau dāhaśopharugdharṣasrāvanāśanau | kaṇḍūpadehadūṣīkāraktarājivināśanau ||41||</seg> tasmāt pariharan doṣān vidadhyāttau sukhāvahau |42|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">vyāpadaśca yathādoṣaṃ nasyadhūmāñjanairjayet ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">ādyantayoścāpyanayoḥ sveda uṣṇāmbucailikaḥ | tathā hito'vasāne ca dhūmaḥ śleṣmasamucchritau ||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">yathādoṣopayuktaṃ tu nātiprabalamojasā | rogamāścyotanaṃ hanti sekastu balavattaram ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula">tau tridhaivopayujyete rogeṣu puṭapākavat |45|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">lekhane sapta cāṣṭau vā bindavaḥ snaihike daśa ||45||</seg> āścyotane prayoktavyā dvādaśaiva tu ropaṇe |46|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">sekasya dviguṇaḥ kālaḥ puṭapākāt paro mataḥ ||46||</seg></ab>
          <ab type="mula">athavā kāryanirvṛtterupayogo yathākramam |47|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">pūrvāparāhṇe madhyāhne rujākāleṣu cobhayoḥ ||47||</seg></ab>
          <ab type="mula">yogāyogāt snehaseke tarpaṇoktān pracakṣate |48|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">rogāñchirasi sambhūtān hatvā'tiprabalān guṇān ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">karoti śiraso bastiruktā ye mūrdhatailikāḥ | śuddhadehasya sāyāhne yathāvyādhyaśitasya tu ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">ṛjvāsīnasya badhnīyādvastikośaṃ tato dṛḍham | yathāvyādhiśṛtasnehapūrṇaṃ saṃyamya dhārayet ||50||</seg> tarpaṇoktaṃ daśaguṇaṃ yathādoṣaṃ vidhānavit |51|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">vyaktarūpeṣu doṣeṣu śuddhakāyasya kevale ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">netra eva sthite doṣe prāptamañjanamācaret | lekhanaṃ ropaṇaṃ cāpi prasādanamathāpi vā ||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">tatra pañca rasān vyastānādyaikarasavarjitān | pañcadhā lekhanaṃ yuñjyādyathādoṣamatandritaḥ ||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">netravartmasirākośasrotaḥśṛṅgāṭakāśritam | mukhanāsākṣibhirdoṣamojasā srāvayettu tat ||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">kaṣāyaṃ tiktakaṃ vā'pi sasnehaṃ ropaṇaṃ matam | tatsnehaśaityādvarṇyaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘tatsnehaśaityādvraṇyaṃ’ iti pā.</note> syāddṛṣṭeśca balavardhanam ||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">madhuraṃ snehasampannamañjanaṃ tu prasādanam | dṛṣṭidoṣaprasādārthaṃ snehanārthaṃ ca taddhitam ||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">yathādoṣaṃ prayojyāni tāni rogaviśāradaiḥ | añjanāni yathoktāni prāhṇasāyāhnarātriṣu ||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">guṭikārasacūrṇāni trividhānyañjanāni tu | yathāpūrvaṃ balaṃ teṣāṃ śreṣṭhamāhurmanīṣiṇaḥ ||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">hareṇumātrā vartiḥ syāllekhanasya pramāṇataḥ | prasādanasya cādhyardhā dviguṇā ropaṇasya ca ||59||</seg></ab>
          <ab type="mula">rasāñjanasya mātrā tu yathāvartimitā <note place="foot" type="variant" n="9">‘piṣṭā vartimitā’ iti pā.</note> matā |60|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">dvitricatuḥśalākāśca cūrṇasyāpyanupūrvaśaḥ ||60||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">teṣāṃ tulyaguṇānyeva vidadhyādbhājanānyapi | sauvarṇaṃ rājataṃ śārṅgaṃ tāmraṃ vaidūryakāṃsyajam ||61||</seg> āyasāni ca yojyāni śalākāśca yathākramam |62|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">vaktrayormukulākārā kalāyaparimaṇḍalā ||62||</seg> aṣṭāṅgulā tanurmadhye sukṛtā sādhunigrahā |63|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">audumbaryaśmajā vā'pi śārīrī vā hitā bhavet ||63||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">vāmenākṣi vinirbhujya hastena susamāhitaḥ | śalākayā dakṣiṇena kṣipet kānīnamañjanam ||64||</seg> <seg type="unit" n="65">āpāṅgyaṃ vā yathāyogaṃ kuryāccāpi gatāgatam | vartmopalepi vā yattadaṅgulyaiva prayojayet ||65||</seg></ab>
          <ab type="mula">akṣi nātyantayorañjyādbādhamāno'pi vā bhiṣak |66|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">na cānirvāntadoṣe'kṣṇi dhāvanaṃ samprayojayet ||66||</seg> doṣaḥ pratinivṛttaḥ san hanyād dṛṣṭerbalaṃ tathā |67|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">gatadoṣamapetāśru paśyedyat samyagambhasā ||67||</seg> prakṣālyākṣi yathādoṣaṃ kāryaṃ pratyañjanaṃ tataḥ |68|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">śramodāvartaruditamadyakrodhabhayajvaraiḥ ||68||</seg> <seg type="unit" n="69">vegāghātaśirodoṣaiścārtānāṃ neṣyate'ñjanam | rāgaruktimirāsrāvaśūlasaṃrambhasambhavāt ||69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">nidrākṣaye kriyāśaktiṃ, pravāte dṛgbalakṣayam | rajodhūmahate rāgasrāvādhīmanthasambhavam ||70||</seg> <seg type="unit" n="71">saṃrambhaśūlau nasyānte, śiroruji śirorujam | śiraḥsnāte'tiśīte ca ravāvanudite'pi ca ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">doṣasthairyādapārthaṃ syāddoṣotkleśaṃ karoti ca | ajīrṇe'pyevameva syāt srotomārgāvarodhanāt ||72||</seg> <seg type="unit" n="73">doṣavegodaye dattaṃ kuryāttāṃstānupadravān | tasmāt pariharan doṣānañjanaṃ sādhu yojayet ||73||</seg></ab>
          <ab type="mula">lekhanasya viśeṣeṇa kāla eṣa prakīrtitaḥ |74|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">vyāpadaśca jayedetāḥ sekāścyotanalepanaiḥ ||74||</seg> yathāsvaṃ dhūmakavalairnasyaiścāpi samutthitāḥ |75|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">viśadaṃ laghvanāsrāvi kriyāpaṭu sunirmalam ||75||</seg> saṃśāntopadravaṃ netraṃ viriktaṃ samyagādiśet |76|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">jihmaṃ dāruṇadurvarṇaṃ srastaṃ rūkṣamatīva ca ||76||</seg> netraṃ virekātiyoge syandate cātimātraśaḥ |77|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">tatra santarpaṇaṃ kāryaṃ vidhānaṃ cānilāpaham ||77||</seg></ab>
          <ab type="mula">akṣi mandaviriktaṃ syādudagrataradoṣavat |78|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">dhūmanasyāñjanaistatra hitaṃ doṣāvasecanam ||78||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">snehavarṇabalopetaṃ prasannaṃ doṣavarjitam | jñeyaṃ prasādane samyagupayukte'kṣi nirvṛtam ||79||</seg></ab>
          <ab type="mula">kiñjiddhīnavikāraṃ syāttarpaṇāddhi kṛtādati |80|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">tatra doṣaharaṃ rūkṣaṃ bheṣajaṃ śasyate mṛdu ||80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">sādhāraṇamapi jñeyamevaṃ ropaṇalakṣaṇam | prasādanavadācaṣṭe tasmin yukte'tibheṣajam ||81||</seg></ab>
          <ab type="mula">snehanaṃ ropaṇaṃ vā'pi hīnayuktamapārthakam |82|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">kartavyaṃ mātrayā tasmādañjanaṃ siddhimicchatā ||82||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">puṭapākakriyadyāsu kriyāsveṣai(kai)va kalpanā | sahasraśaścāñjaneṣu bījenoktena pūjitāḥ ||83||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">dṛṣṭerbalavivṛddhyarthaṃ yāpyarogakṣayāya ca | rājārhānyañjanāgryāṇi nibodhemānyataḥ param ||84||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">aṣṭau bhāgānañjanasya nīlotpalasamatviṣaḥ | audumbaraṃ śātakumbhaṃ rājataṃ ca samāsataḥ ||85||</seg> <seg type="unit" n="86">ekādaśaitān bhāgāṃstu yojayet kuśalo bhiṣak | mūṣākṣiptaṃ tadādhmātamāvṛtaṃ jātavedasi ||86||</seg> <seg type="unit" n="87">khadirāśmantakāṅgārairgośakṛdbhirathāpi vā | gavāṃ śakṛdrase mūtre dadhni sarpiṣi mākṣike ||87||</seg> <seg type="unit" n="88">tailamadyavasāmajjasarvagandhodakeṣu ca | drākṣārasekṣutriphalāraseṣu suhimeṣu ca ||88||</seg> <seg type="unit" n="89">sārivādikaṣāye ca kaṣāye cotpalādike | niṣecayet pṛthak cainaṃ dhmātaṃ dhmātaṃ punaḥ punaḥ ||89||</seg> <seg type="unit" n="90">tato'ntarīkṣe saptāhaṃ plotabaddhaṃ sthitaṃ jale | viśoṣya cūrṇayenmuktāṃ sphaṭikaṃ vidrumaṃ tathā ||90||</seg> <seg type="unit" n="91">kālānusārivāṃ cāpi śucirāvāpya yogataḥ | etaccūrṇāñjanaṃ śreṣṭhaṃ nihitaṃ bhājane śubhe ||91||</seg> <seg type="unit" n="92">dantasphaṭikavaidūryaśaṅkhaśailāsanodbhave | śātakumbhe'tha śārṅge vā rājate vā susaṃskṛte | sahasrapākavat pūjāṃ kṛtvā rājñaḥ prayojayet ||92||</seg> <seg type="unit" n="93">tenāñjitākṣo nṛpatirbhavet sarvajanapriyaḥ | adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ dṛṣṭirogavivarjitaḥ ||93||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">kuṣṭhaṃ candanamelāśca patraṃ madhukamañjanam | meṣaśṛṅgasya puṣpāṇi vakraṃ ratnāni sapta ca ||94||</seg> <seg type="unit" n="95">utpalasya bṛhatyośca padmasyāpi ca keśaram | nāgapuṣpamuśīrāṇi pippalī tutthamuttamam ||95||</seg> <seg type="unit" n="96">kukkuṭāṇḍakapālāni dārvīṃ pathyāṃ sarocanām | maricānyakṣamajjānaṃ tulyāṃ ca gṛhagopikām ||96||</seg> <seg type="unit" n="97">kṛtvā sūkṣmaṃ tataścūrṇaṃ nyasedabhyarcya pūrvavat | etadbhadrodayaṃ nāma sadaivārhati bhūmipaḥ ||97||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">vakraṃ samaricaṃ caiva māṃsīṃ śaileyameva ca | tulyāṃśāni samānaistaiḥ samagraiśca manaḥśilā ||98||</seg> <seg type="unit" n="99">patrasya bhāgāścatvāro dviguṇaṃ sarvato'ñjanam | tāvacca yaṣṭīmadhukaṃ pūrvavaccaitadañjanam ||99||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="100">manaḥśilāṃ devakāṣṭhaṃ rajanyau triphaloṣaṇam | lākṣālaśunamañjiṣṭhāsaindhavailāḥ samākṣikāḥ ||100||</seg> <seg type="unit" n="101">rodhraṃ sāvarakaṃ cūrṇamāyasaṃ tāmrameva ca | kālānusārivāṃ caiva kukkuṭāṇḍadalāni ca ||101||</seg> <seg type="unit" n="102">tulyāni payasā piṣṭvā guṭikāṃ kārayedbudhaḥ | kaṇḍūtimiraśuklārmaraktarājyupaśāntaye ||102||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="103">kāṃsyāpamārjanamasī madhukaṃ saindhavaṃ tathā | eraṇḍamūlaṃ ca samaṃ bṛhatyaṃśadvayānvitam ||103||</seg> <seg type="unit" n="104">ājena payasā piṣṭvā tāmrapātraṃ pralepayet | saptakṛtvastu tā vartyaśchāyāśuṣkā rujāpahāḥ ||104||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">pathyātutthakayaṣṭyāhvaistulyairmaricaṣoḍaśā | pathyā sarvavikāreṣu vartiḥ śītāmbupeṣitā ||105||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="106">rasakriyāvidhānena yathoktavidhikovidaḥ | piṇḍāñjanāni kurvīta yathāyogamatandritaḥ ||106||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre kriyākalpo nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ ||18||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="19" xml:id="su.6.19">
          <head>nayanābhighātapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto nayanābhighātapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">abhyāhate tu nayane bahudhā narāṇāṃ saṃrambharāgatumulāsu rujāsu dhīmān | nasyāsyalepapariṣecanatarpaṇādyamuktaṃ punaḥ kṣatajapittajaśūlapathyam ||3||</seg> dṛṣṭiprasādajananaṃ vidhimāśu kuryāt snigdhairhimaiśca madhuraiśca tathā prayogaiḥ |4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">svedāgnidhūmabhayaśokarujābhighātairabhyāhatāmapi tathaiva bhiṣak cikitset ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula">sadyohate nayana eṣa vidhistadūrdhvaṃ syanderito bhavati doṣamavekṣya kāryaḥ |5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">abhyāhataṃ nayanamīṣadathāsyabāṣpasaṃsveditaṃ bhavati tannirujaṃ kṣaṇena ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">sādhyaṃ kṣataṃ paṭalamekamubhe tu kṛcchre trīṇi kṣatāni paṭalāni vivarjayettu | syāt piccitaṃ ca nayanaṃ hyati cāvasannaṃ srastaṃ cyutaṃ ca hatadṛk ca bhavettu yāpyam ||6||</seg> vistīrṇadṛṣṭitanurāgamasatpradarśi, sādhyaṃ yathāsthitamanāviladarśanaṃ ca |7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">prāṇoparodhavamanakṣutakaṇṭharodhairunnamyamāśu nayanaṃ yadatipraviṣṭam ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula">netre vilambini vidhirvihitaḥ purastāducchiṅghanaṃ śirasi vāryavasecanaṃ ca |8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ṣaṭsaptatirnayanajā ya ime pradiṣṭā rogā bhavantyamahatāṃ mahatāṃ ca tebhyaḥ ||8||</seg> stanyaprakopakaphamārutapittaraktairbālākṣivartmabhava eva kukūṇako'nyaḥ |9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">mṛdgāti netramatikaṇḍumathākṣikūṭaṃ nāsālalāṭamapi tena śiśuḥ sa nityam ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">sūryaprabhāṃ na sahate sravati prabaddhaṃ, tasyāharedrudhiramāśu vinirlikhecca | kṣaudrāyutaiśca kaṭubhiḥ pratisārayettu mātuḥ śiśorabhihitaṃ ca vidhiṃ vidadhyāt ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">taṃ vāmayettu madhusaindhavasamprayuktaiḥ pītaṃ payaḥ khalu phalaiḥ kharamañjarīṇām ||11||</seg> syātpippalīlavaṇamākṣikasaṃyutairvā... |12|</ab>
          <ab type="mula">... nainaṃ vamantamapi vāmayituṃ yateta |12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">dattvā vacāmaśanadugdhabhuje prayojyamūrdhvaṃ tataḥ phalayutaṃ vamanaṃ vidhijñaiḥ ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula">jambvāmradhātryaṇudalaiḥ paridhāvanārthaṃ kāryaṃ kaṣāyamavasecanameva cāpi |13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">āścyotane ca hitamatra ghṛtaṃ guḍūcīsiddhaṃ tathā''hurapi ca triphalāvipakvam ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula">nepālajāmaricaśaṅkharasāñjanāni sindhuprasūtaguḍamākṣikasaṃyutāni | syādañjanaṃ, madhurasāmadhukāmrakairvā ... |14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">... kṛṣṇāyasaṃ ghṛtapayo madhu vā'pi dagdham ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">vyoṣaṃ palāṇḍu madhukaṃ lavaṇottamaṃ ca lākṣāṃ ca gaurikayutāṃ guṭikāñjanaṃ vā | nimbacchadaṃ madhukadārvi satāmralodhramicchanti cātra bhiṣajo'ñjanamaṃśatulyam ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">srotojaśaṅkhadadhisaindhavamardhapakṣaṃ śukraṃ śiśornudati bhāvitamañjanena | syande kaphadabhihitaṃ kramamācarecca bālasya rogakuśalo'kṣigadaṃ jighāṃsuḥ ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">samudra iva gambhīraṃ naiva śakyaṃ cikitsitam | vaktuṃ niravaśeṣeṇa ślokānāmayutairapi ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">sahasrairapi vā, proktamarthamalpamatirnaraḥ | tarkagranthārtharahito naiva gṛhṇātyapaṇḍitaḥ ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">tadidaṃ bahugūḍhārthaṃ cikitsābījamīritam | kuśalenābhipannaṃ tadbahudhā'bhiprarohati ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">tasmānmatimatā nityaṃ nānāśāstrārthadarśinā | sarvamūhyamagādhārthaṃ śāstramāgamabuddhinā ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre nayanābhighātacikitsitaṃ nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ ||19||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="20" xml:id="su.6.20">
          <head>karṇagatarogavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ karṇagatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">karṇaśūlaṃ praṇādaśca bādhiryaṃ kṣveḍa eva ca | karṇasrāvaḥ karṇakaṇḍūḥ karṇavarcastathaiva ca ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">kṛmikarṇapratināhau vidradhirdvividhastathā | karṇapākaḥ pūtikarṇastathaivārśaścaturvidham ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">karṇārbudaṃ saptavidhaṃ śophaścāpi caturvidhaḥ | ete karṇagatā rogā aṣṭāviṃśatirīritāḥ ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">samīraṇaḥ śrotragato'nyathācaraḥ samantataḥ śūlamatīva karṇayoḥ | karoti doṣaiśca yathāsvamāvṛtaḥ sa karṇaśūlaḥ kathito durācaraḥ ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">yadā tu nāḍīṣu vimārgamāgataḥ sa eva śabdābhivahāsu tiṣṭhati | śṛṇoti śabdān vividhāṃstadā naraḥ praṇādamenaṃ kathayanti cāmayam ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">sa eva śabdānuvahā yadā sirāḥ kaphānuyāto vyanusṛtya tiṣṭhati | tadā narasyāpratikārasevino bhavettu bādhiryamasaṃśayaṃ khalu ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">śramāt kṣayādrūkṣakaṣāyabhojanāt samīraṇaḥ śabdapathe pratiṣṭhitaḥ | viriktaśīrṣasya ca śītasevinaḥ karoti hi kṣveḍamatīva karṇayoḥ ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">śirobhighātādathavā nimajjato jale prapākādathavā'pi vidradheḥ | sravettu pūyaṃ śravaṇo'nilāvṛtaḥ sa karṇasaṃsrāva iti prakīrtitaḥ ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula">kaphena kaṇḍūḥ pracitena karṇayorbhṛśaṃ bhavet srotasi karṇasañjñite |11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">viśoṣite śleṣmaṇi pittatejasā nṛṇāṃ bhavet srotasi karṇagūthakaḥ ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">sa karṇaviṭko dravatāṃ yadā gato vilāyito ghrāṇamukhaṃ prapadyate | tadā sa karṇapratināhasañjñito bhavedvikāraḥ śiraso'bhitāpanaḥ ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">yadā tu mūrcchantyathavā'pi jantavaḥ sṛjantyapatyānyathavā'pi makṣikāḥ | tadañjanatvācchravaṇo nirucyate bhiṣagbhirādyaiḥ kṛmikarṇako gadaḥ ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">kṣatābhighātaprabhavastu vidradhirbhavettathā doṣakṛto'paraḥ punaḥ | saraktapītāruṇamasramāsravet pratodadhūmāyanadāhacoṣavān ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula">bhavet prapākaḥ khalu pittakopato vikothavikledakaraśca karṇayoḥ |15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">sthite kaphe srotasi pittatejasā vilāyyamāne bhṛśasampratāpavān ||15||</seg> avedano vā'pyathavā savedano ghanaṃ sravet pūti ca pūtikarṇakaḥ |16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">pradiṣṭaliṅgānyaraśāṃsi tattvatastathaiva śophārbudaliṅgamīritam | mayā purastāt prasamīkṣya yojayedihaiva tāvat prayato bhiṣagvaraḥ ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre karṇagatarogavijñānīyo nāma viṃśatitamo'dhyāyaḥ ||20||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="21" xml:id="su.6.21">
          <head>karṇagatarogapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ karṇagatarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">sāmānyaṃ karṇarodheṣu ghṛtapānaṃ rasāyanam | avyāyāmo'śiraḥsnānaṃ brahmacaryamakatthanam ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">karṇaśūle praṇāde ca bādhiryakṣveḍayorapi | caturṇāmapi rogāṇāṃ sāmānyaṃ bheṣajaṃ viduḥ ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">snigdhaṃ vātaharaiḥ svedairnaraṃ snehavirecitam | nāḍīsvedairupacaretpiṇḍasvedaistathaiva ca ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">bilvairaṇḍārkavarṣābhūdadhitthonmattaśigrubhiḥ | bastagandhāśvagandhābhyāṃ tarkārīyavaveṇubhiḥ ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">āranālaśṛtairebhirnāḍīsvedaḥ prayojitaḥ | kaphavātasamutthānaṃ karṇaśūlaṃ nirasyati ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">mīnakukkuṭalāvānāṃ māṃsajaiḥ payasā'pi vā | piṇḍaiḥ svedaṃ ca kurvīta karṇaśūlanivāraṇam ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">aśvatthapatrakhallaṃ vā vidhāya bahupatrakam | tadaṅgāraiḥ susampūrṇaṃ nidadhyācchravaṇopari ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">yattailaṃ cyavate tasmāt khallādaṅgāratāpitāt | tat prāptaṃ śravaṇasrotaḥ sadyo gṛhṇāti vedanām ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">kṣaumaguggulvagurubhiḥ saghṛtairdhūpayecca tam | bhaktopari hitaṃ sarpirbastikarma ca pūjitam ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">niranno niśi tatsarpiḥ pītvopari pibet payaḥ | mūrdhabastiṣu nasye ca mastiṣke pariṣecane ||12||</seg> śatapākaṃ balātailaṃ praśastaṃ cāpi bhojane |13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">kaṇṭakārīmajākṣīre paktvā kṣīreṇa tena ca ||13||</seg> vipacet kukkuṭavasāṃ karṇayostatprapūraṇam |14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">taṇḍulīyakamūlāni phalamaṅkolajaṃ tathā ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">ahiṃsrākendukānmūlaṃ saralaṃ devadāru ca | laśunaṃ śṛṅgaveraṃ ca tathā vaṃśāvalekhanam ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">kalkaireṣāṃ tathā'mlaiśca pacet snehaṃ caturvidham | vedanāyāḥ praśāntyarthaṃ hitaṃ tatkarṇapūraṇam ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">laśunārdrakaśigrūṇāṃ muraṅgyā mūlakasya ca | kadalyāḥ svarasaḥ śreṣṭhaḥ kaduṣṇaḥ karṇapūraṇe ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">śṛṅgaverarasaḥ kṣaudraṃ saindhavaṃ tailameva ca | kaduṣṇaṃ karṇayordeyametadvā vedanāpaham ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">vaṃśāvalekhanāyukte mūtre cājāvike bhiṣak | sarpiḥ pacettena karṇaṃ pūrayet karṇaśūlinaḥ ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">mahataḥ pañcamūlasya kāṇḍamaṣṭādaśāṅgulam | kṣaumeṇāveṣṭya saṃsicya tailenādīpayettataḥ ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">yattailaṃ cyavate tebhyo dhṛtebhyo bhājanopari | jñeyaṃ taddīpikātailaṃ sadyo gṛhṇāti vedanām ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">kuryādevaṃ bhadrakāṣṭhe kuṣṭhe kāṣṭhe ca sārale | matimān dīpikātailaṃ karṇaśūlanibarhaṇam ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">arkāṅkurānamlapiṣṭāṃstailāktān lavaṇānvitān | sannidadhyāt snuhīkāṇḍe korite tacchadāvṛte ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">puṭapākakramāsvinnān pīḍayedārasāgamāt | sukhoṣṇaṃ tadrasaṃ karṇe dāpayecchūlaśāntaye ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">kapitthamātuluṅgāmlaśṛṅgaverarasaiḥ śubhaiḥ | sukhoṣṇaiḥ pūrayet karṇaṃ tacchūlavinivṛttaye ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">karṇaṃ koṣṇena cukreṇa pūrayet karṇaśūlinaḥ | samudraphenacūrṇena yuktyā cāpyavacūrṇayet ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">aṣṭānāmiha mūtrāṇāṃ mūtreṇānyatamena tu | koṣṇena pūrayet karṇaṃ karṇaśūlopaśāntaye ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">mūtreṣvamleṣu vātaghne gaṇe ca kvathite bhiṣak | paceccaturvidhaṃ snehaṃ pūraṇaṃ tacca karṇayoḥ ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula">etā eva kriyāḥ kuryāt pittaghnaiḥ pittasaṃyute |29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">kākolyādau daśakṣīraṃ tiktaṃ cātra hitaṃ haviḥ ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">kṣīravṛkṣapravāleṣu madhuke candane tathā | kalkakvāthe paraṃ pakvaṃ śarkarāmadhukaiḥ saraiḥ ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">iṅgudīsarṣapasnehau sakaphe pūraṇe hitau | tiktauṣadhānāṃ yūṣāśca svedāśca kaphanāśanāḥ ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">surasādau kṛtaṃ tailaṃ pañcamūle mahatyapi | mātuluṅgarasaḥ śuktaṃ laśunārdrakayo rasaḥ ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">ekaikaḥ pūraṇe pathyastailaṃ teṣvapi vā kṛtam | tīkṣṇā mūrdhavirekāśca kavalāścātra pūjitāḥ ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula">karṇaśūlavidhiḥ kṛtsnaḥ pittaghnaḥ śoṇitāvṛte |34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">śūlapraṇādabādhiryakṣveḍānāṃ tu prakīrtitam ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">sāmānyato, viśeṣeṇa <note place="foot" type="variant" n="2">‘viśeṣastu’ iti pā.</note> bādhirye pūraṇaṃ śṛṇu | gavāṃ mūtreṇa bilvāni piṣṭvā tailaṃ vipācayet ||35||</seg> sajalaṃ ca sadugdhaṃ ca bādhirye karṇapūraṇam |36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">sitāmadhukabimbībhiḥ siddhaṃ vā''je payasyapi ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">bimbīkvāthe vimathyoṣṇaṃ śītībhūtaṃ taduddhṛtam | punaḥ paceddaśakṣīraṃ sitāmadhukacandanaiḥ ||37||</seg> bilvāmbugāḍhaṃ tattailaṃ bādhirye karṇapūraṇam |38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">vakṣyate yaḥpratiśyāye vidhiḥ so'pyatra pūjitaḥ ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula">vātavyādhiṣu yaścokto vidhiḥ sa ca hito bhavet |39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">karṇasrāve pūtikarṇe tathaiva kṛmikarṇake ||39||</seg> samānaṃ karma kurvīta yogān vaiśeṣikānapi |40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">śirovirecanaṃ caiva dhūpanaṃ pūraṇaṃ tathā ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">pramārjanaṃ dhāvanaṃ ca vīkṣya vīkṣyāvacārayet | rājavṛkṣāditoyena surasādigaṇena vā ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">karṇaprakṣālanaṃ kāryaṃ cūrṇaireṣāṃ ca pūraṇam | kvāthaṃ pañcakaṣāyaṃ tu kapittharasayojitam ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">karṇasrāve praśaṃsanti pūraṇaṃ madhunā saha | sarjatvakcūrṇasaṃyuktaḥ kārpāsīphalajo rasaḥ ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">yojito madhunā vā'pi karṇasrāve praśasyate | lākṣā rasāñjanaṃ sarjaścūrṇitaṃ karṇapūraṇam ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">saśaivalaṃ mahāvṛkṣajambvāmraprasavāyutam | kulīrakṣaudramaṇḍūkīsiddhaṃ tailaṃ ca pūjitam ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">tindukānyabhayā rodhraṃ samaṅgā''malakaṃ madhu | pūraṇaṃ cātra <note place="foot" type="variant" n="4">‘cātipathyaṃ syāt’ iti pā.</note> pathyaṃ syātkapittharasayojitam ||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">rasamāmrakapitthānāṃ madhūkadhavaśālajam | pūraṇārthaṃ praśaṃsanti tailaṃ vā tairvipācitam ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">priyaṅgumadhukāmbaṣṭhādhātakīśilaparṇibhiḥ | mañjiṣṭhālodhralākṣābhiḥ kapitthasya rasena vā ||48||</seg> pacettailaṃ tadāsrāvamavagṛhṇāti pūraṇāt |49|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">ghṛtaṃ rasāñjanaṃ nāryāḥ kṣīreṇa madhusaṃyutam ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">tatpraśastaṃ cirotthe'pi sāsrāve pūtikarṇake | nirguṇḍīsvarasastailaṃ sindhurdhūmarajo guḍaḥ ||50||</seg> pūraṇaḥ pūtikarṇasya śamano madhusaṃyutaḥ |51|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">kṛmikarṇakanāśārthaṃ kṛmighnaṃ yojayedvidhim ||51||</seg></ab>
          <ab type="mula">vārtākudhūmaśca hitaḥ sārṣapasneha eva ca |52|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">kṛmighnaṃ haritālena gavāṃ mūtrayutena ca ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">gugguloḥ karṇadaurgandhye dhūpanaṃ śreṣṭhamucyate | chardanaṃ dhūmapānaṃ ca kavalasya ca dhāraṇam ||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">karṇakṣveḍe hitaṃ tailaṃ sārṣapaṃ caiva pūraṇam | vidradhau cāpi kurvīta vidradhyuktaṃ cikitsitam ||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">prakledya dhīmāṃstailena svedena pravilāyya ca | śodhayetkarṇaviṭkaṃ tu bhiṣak samyak śalākayā ||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">nāḍīsvedo'tha vamanaṃ dhūmo mūrdhavirecanam | vidhiśca kaphahṛtsarvaḥ karṇakaṇḍūmapohati ||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">atha karṇapratīnāhe snehasvedau prayojayet | tato viriktaśirasaḥ kriyāṃ prāptāṃ samācaret ||57||</seg></ab>
          <ab type="mula">karṇapākasya bhaiṣajyaṃ kuryātpittavisarpavat |58|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">karṇacchidre vartamānaṃ kīṭaṃ kledamalādi vā ||58||</seg> śṛṅgeṇāpahareddhīmānathavā'pi śalākayā |59|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">śeṣāṇāṃ tu vikārāṇāṃ prāk cikitsitamīritam ||59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre karṇagatarogapratiṣedho nāmaikaviṃśo'dhyāyaḥ ||21||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="22" xml:id="su.6.22">
          <head>nāsāgatarogavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto nāsāgatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">apīnasaḥ pūtinasyaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘pūtināsaḥ’ iti pā.</note> nāsāpākastathaiva ca | tathā śoṇitapittaṃ ca pūyaśoṇitameva ca ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">kṣavathurbhraṃśathurdīpto nāsānāhaḥ parisravaḥ | nāsāśoṣeṇa sahitā daśaikāśceritā gadāḥ ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">catvāryarśāṃsi catvāraḥ śophāḥ saptārbudāni ca | pratiśyāyāśca ye pañca vakṣyante sacikitsitāḥ | ekatriṃśanmitāste <note place="foot" type="variant" n="2">‘ekatriṃśatsahitaistaistu’ iti pā.</note> tu nāsārogāḥ prakīrtitāḥ ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">ānahyate yasya vidhūpyate ca praklidyate śuṣyati <note place="foot" type="variant" n="3">‘pāpacyate klidyati’ iti pā.</note> cāpi nāsā | na vetti yo gandharasāṃśca janturjuṣṭaṃ vyavasyettamapīnasena ||6||</seg> taṃ cānilaśleṣmabhavaṃ vikāraṃ brūyāt pratiśyāyasamānaliṅgam |7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">doṣairvidagdhairgalatālumūle saṃvāsito yasya samīraṇastu ||7||</seg> nireti pūtirmukhanāsikābhyāṃ taṃ pūtināsaṃ pravadanti rogam |8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ghrāṇāśritaṃ pittamarūṃṣi kuryādyasmin vikāre balavāṃśca pākaḥ ||8||</seg> taṃ nāsikāpākamiti vyavasyedvikledakothāvapi yatra dṛṣṭau |9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">caturvidhaṃ dviprabhavaṃ dvimārgaṃ vakṣyāmi bhūyaḥ khalu raktapittam ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">doṣairvidagdhairathavā'pi jantorlalāṭadeśe'bhihatasya taistu | nāsā sravet pūyamasṛgvimiśraṃ taṃ pūyaraktaṃ pravadanti rogam ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">ghrāṇāśrite marmaṇi sampraduṣṭe <note place="foot" type="variant" n="4">‘sampraduṣṭaḥ’ iti pā.</note> yasyānilo nāsikayā nireti ||11||</seg> kaphānuyāto bahuśaḥ saśabdastaṃ rogamāhuḥ kṣavathuṃ vidhijñāḥ |12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tīkṣṇopayogādatijighrato vā bhāvān kaṭūnarkanirīkṣaṇādvā ||12||</seg> sūtrādibhirvā taruṇāsthimarmaṇyudghāṭite'nyaḥ kṣavathurnireti |13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">prabhraśyate nāsikayaiva yaśca <note place="foot" type="variant" n="5">‘yasya’ iti pā.</note> sāndro vidagdho lavaṇaḥ kaphastu ||13||</seg> prāk sañcito mūrdhani pittataptastaṃ bhraṃśathuṃ vyādhimudāharanti |14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">ghrāṇe bhṛśaṃ dāhasamanvite tu viniḥsareddhūma iveha vāyuḥ ||14||</seg> nāsā pradīpteva ca yasya jantorvyādhiṃ tu taṃ dīptamudāharanti |15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">kaphāvṛto vāyurudānasañjño yadā svamārge viguṇaḥ sthitaḥ syāt ||15||</seg> ghrāṇaṃ vṛṇotīva tadā sa rogo nāsāpratīnāha iti pradiṣṭaḥ |16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">ajasramacchaṃ salilaprakāśaṃ yasyāvivarṇaṃ sravatīha nāsā ||16||</seg> rātrau viśeṣeṇa hi taṃ vikāraṃ nāsāparisrāvamiti vyavasyet |17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">ghrāṇāśrite śleṣmaṇi mārutena pittena gāḍhaṃ pariśoṣite ca ||17||</seg> samucchvasityūrdhvamadhaśca kṛcchrādyastasya nāsāpariśoṣa uktaḥ |18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">doṣaistribhistaiḥ pṛthagekaśaśca brūyāttathā'rśāṃsi tathaiva śophān ||18||</seg> śālākyasiddhāntamavekṣya cāpi sarvātmakaṃ saptamamarbudaṃ tu |19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">rogaḥ pratiśyāya ihopadiṣṭaḥ sa vakṣyate pañcavidhaḥ purastāt ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula">(nāsāsrotogatā rogāstriṃśadekaśca kīrtitāḥ |20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">srotaḥpathe yadvipulaṃ kośavaccārbudaṃ bhavet <note place="foot" type="variant" n="6">ayaṃ śloko hārāṇacandreṇa na paṭhitaḥ</note> ) ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">śophāstu śophavijñānā nāsāsrotovyavasthitāḥ | nidāne'rśāṃsi nirdiṣṭānyevaṃ tāni vibhāvayet ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre nāsāgatarogavijñānīyo nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ ||22||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="23" xml:id="su.6.23">
          <head>nāsāgatarogapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto nāsāgatarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">pūrvoddiṣṭe pūtinasye ca jantoḥ snehasvedau chardanaṃ sraṃsanaṃ ca | yuktaṃ bhaktaṃ tīkṣṇamalpaṃ laghu syāduṣṇaṃ toyaṃ dhūmapānaṃ ca kāle ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">hiṅgu vyoṣaṃ vatsakākhyaṃ śivāṭī lākṣā bījaṃ saurabhaṃ kaṭphalaṃ ca | ugrā kuṣṭhaṃ tīkṣṇagandhā viḍaṅgaṃ śreṣṭhaṃ nityaṃ cāvapīḍe karañjam ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula">etairdravyaiḥ sārṣapaṃ mūtrayuktaṃ tailaṃ dhīmānnasyahetoḥ paceta |5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">nāsāpāke pittahṛtsaṃvidhānaṃ kāryaṃ sarvaṃ bāhmamābhyantaraṃ ca ||5||</seg> hṛtvā raktaṃ kṣīravṛkṣatvacaśca sājyāḥ sekā yojanīyāśca lepāḥ |6|</ab>
          <ab type="mula">vakṣyāmyūrdhvaṃ raktapittopaśāntiṃ... |6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">... nāḍīvatsyāt pūyarakte cikitsā ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula">vānte samyak cāvapīḍaṃ vadanti tīkṣṇaṃ ghūmaṃ śodhanaṃ cātra nasyam |7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">kṣepyaṃ nasyaṃ mūrdhavairecanīyairnāḍyā cūrṇaṃ kṣavathau bhraṃśathau ca ||7||</seg> kuryāt svedān mūrdhni vātāmayaghnān snigdhān dhūmān yadyadanyadvitaṃ ca |8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">dīpte roge paittikaṃ saṃvidhānaṃ kuryāt sarvaṃ svādu yacchītalaṃ ca ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">nāsānāhe snehapānaṃ pradhānaṃ snigdhā dhūmā mūrdhabastiśca nityam | balātailaṃ sarvathaivopayojyaṃ vātavyādhāvanyaduktaṃ ca yadyat ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">nāsāsrāve ghrāṇataścūrṇamuktaṃ nāḍyā deyaṃ yo'vapīḍaśca tīkṣṇaḥ | tīkṣṇaṃ dhūmaṃ devadārvagnikābhyāṃ māṃsaṃ vā''jaṃ yuktamatrādiśanti ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">nāsāśoṣe kṣīrasarpiḥ pradhānaṃ siddhaṃ tailaṃ cāṇukalpena nasyam | sarpiḥpānaṃ bhojanaṃ jāṅgalaiśca snehaḥ svedaḥ snaihikaścāpi dhūmaḥ ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">śeṣān rogān ghrāṇajān sanniyaccheduktaṃ teṣāṃ yadyathā saṃvidhānam ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre nāsāgatarogapratiṣedho nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ ||23||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="24" xml:id="su.6.24">
          <head>pratiśyāyapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ pratiśyāyapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">nārīprasaṅgaḥ śiraso'bhitāpo dhūmo rajaḥ śītamatipratāpaḥ | sandhāraṇaṃ mūtrapurīṣayośca sadyaḥ pratiśyāyanidānamuktam ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">cayaṃ gatā mūrdhani mārutādayaḥ pṛthak samastāśca tathaiva śoṇitam | prakopyamāṇā vividhaiḥ prakopaṇairnṛṇāṃ pratiśyāyakarā bhavanti hi ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">śirogurutvaṃ kṣavathoḥ pravartanaṃ tathā'ṅgamardaḥ parihṛṣṭaromatā | upadravāścāpyapare pṛthagvidhā nṛṇāṃ pratiśyāyapuraḥsarāḥ smṛtāḥ ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">ānaddhā pihitā nāsā tanusrāvapravartinī | galatālvoṣṭhaśoṣaśca nistodaḥ śaṅkhayostathā ||6||</seg> svaropaghātaśca bhavet pratiśyāye'nilātmake |7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">uṣṇaḥ sapītakaḥ srāvo ghrāṇāt sravati paittike ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">kṛśo'tipāṇḍuḥ santapto bhavattṛṣṇāni(bhi)pīḍitaḥ | sadhūmaṃ sahasā vahniṃ vamatīva ca mānavaḥ ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">kaphaḥ kaphakṛte ghrāṇācchuklaḥ śītaḥ sravenmuhuḥ | śuklāvabhāsaḥ śūnākṣo bhavedguruśiromukhaḥ ||9||</seg> śirogalauṣṭhatālūnāṃ kaṇḍūyanamatīva ca |10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">bhūtvā bhūtvā pratiśyāyo yo'kasmādvinivartate ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">sampakvo vā'pyapakvo vā sa sarvaprabhavaḥ smṛtaḥ | liṅgāni caiva sarveṣāṃ pīnasānāṃ ca sarvaje ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">raktaje tu pratiśyāye raktāsrāvaḥ pravartate | tāmrākṣaśca bhavejjantururoghātaprapīḍitaḥ ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">durgandhocchvāsavadanastathā gandhānna vetti ca | mūrcchanti cātra kṛmayaḥ śvetāḥ snigdhāstathā'ṇavaḥ <note place="foot" type="variant" n="3">‘kṛṣṇāḥ’ iti pā.</note>||13||</seg> kṛmimūrdhavikāreṇa samānaṃ cāsya lakṣaṇam |14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">praklidyati punarnāsā punaśca pariśuṣyati ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">muhurānahyate cāpi muhurvivriyate tathā | niḥśvāsocchvāsadaurgandhyaṃ tathā gandhānna vetti ca ||15||</seg> evaṃ duṣṭapratiśyāyaṃ jānīyāt kṛcchrasādhanam |16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">sarva eva pratiśyāyā narasyāpratikāriṇaḥ ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">kālena rogajananā jāyante duṣṭapīnasāḥ | bādhiryamāndhyamaghrāṇaṃ ghorāṃśca nayanāmayān | kāsāgnisādaśophāṃśca vṛddhāḥ kurvanti pīnasāḥ ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">navaṃ pratiśyāyamapāsya sarvamupācaret sarpiṣa eva pānaiḥ | svedairvicitrairvamanaiśca yuktaiḥ kālopapannairavapīḍanaiśca ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">apacyamānasya hi pācanārthaṃ svedo hito'mlairahimaṃ ca bhojyam | niṣevyamāṇaṃ payasā''rdrakaṃ vā sampācayedikṣuvikārayogaiḥ ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">pakvaṃ ghanaṃ cāpyavalambamānaṃ śirovirekairapakarṣayettam | virecanāsthāpanadhūmapānairavekṣya doṣān kavalagrahaiśca ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">nivātaśayyāsanaceṣṭanāni mūrdhno gurūṣṇaṃ ca tathaiva vāsaḥ | tīkṣṇā virekāḥ śirasaḥ sadhūmā rūkṣaṃ yavānnaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘palānnaṃ’ iti pā.</note> vijayā ca sevyā ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">śītāmbuyoṣicchiśirāvagāhacintātirūkṣāśanavegarodhān | śokaṃ ca madyāni navāni caiva vivarjayet pīnasarogajuṣṭaḥ ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">chardyaṅgasādajvaragauravārtamarocakāratyatisārayuktam | vilaṅghanaiḥ pācanadīpanīyairupācaret pīnasinaṃ yathāvat ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">bahudravairvātakaphopasṛṣṭaṃ pracchardayet pīnasinaṃ vayaḥstham | upadravāṃścāpi yathopadeśaṃ svairbheṣajairbhojanasaṃvidhānaiḥ | jayedviditvā mṛdutāṃ gateṣu prāglakṣaṇeṣūktamathādiśecca ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">vātike tu pratiśyāye pibet sarpiryathākramam | pañcabhirlavaṇaiḥ siddhaṃ prathamena gaṇena ca ||25||</seg> nasyādiṣu vidhiṃ kṛtsnamavekṣetārditeritam |26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">pittaraktotthayoḥ peyaṃ sarpirmadhurakaiḥ śṛtam ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">pariṣekān pradehāṃśca kuryādapi ca śītalān | śrīsarjarasapattaṅgapriyaṅgumadhuśarkarāḥ ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">drākṣāmadhūlikāgojīśrīparṇīmadhukaistathā | yujyante kavalāścātra vireko madhurairapi ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">dhavatvaktriphalāśyāmātilvakairmadhukena ca | śrīparṇīrajanīmiśraiḥ kṣīre daśaguṇe pacet ||29||</seg> tailaṃ kālopapannaṃ tannasyaṃ syādanayorhitam |30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">kaphaje sarpiṣā snigdhaṃ tilamāṣavipakvayā ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">yavāgvā vāmayedvāntaḥ kaphaghnaṃ kramamācaret | ubhe bale bṛhatyau ca viḍaṅgaṃ satrikaṇṭakam ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">śvetāmūlaṃ sadābhadrāṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘sahāṃ bhadrāṃ’ iti pā.</note> varṣābhūṃ cātra saṃharet | tailamebhirvipakvaṃ tu nasyamasyopakalpayet ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">saralākiṇihīdārunikumbheṅgudibhiḥ kṛtāḥ | vartayaścopayojyāḥ syurdhūmapāne yathāvidhi ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">sarpīṃṣi kaṭutiktāni tīkṣṇadhūmāḥ kaṭūni ca | bheṣajānyupayuktāni hanyuḥ sarvaprakopajam ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">rasāñjane sātiviṣe mustāyāṃ bhadradāruṇi | tailaṃ vipakvaṃ nasyārthe vidadhyāccātra buddhimān ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">mustā tejovatī pāṭhā kaṭphalaṃ kaṭukā vacā | sarṣapāḥ pippalīmūlaṃ pippalyaḥ saindhavāgnikau ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">tutthaṃ karañjabījaṃ ca lavaṇaṃ bhadradāru ca | etaiḥ kṛtaṃ kaṣāyaṃ tu kavale samprayojayet ||37||</seg> hitaṃ mūrdhavireke ca tailamebhirvipācitam |38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">kṣīramardhajale kvāthyaṃ jāṅgalairmṛgapakṣibhiḥ ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">puṣpairvimiśraṃ jalajairvātaghnairauṣadhairapi | hime kṣīrāvaśiṣṭe'smin ghṛtamutpādya yatnataḥ ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">sarvagandhasitānantāmadhukaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘sarvagandhāḥ sitā'nantāmadhukaṃ’ iti pā.</note> candanaṃ tathā | āvāpya vipayedbhūyo daśakṣīraṃ tu tadghṛtam ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">nasye prayuktamudriktān pratiśyāyān vyapohati | yathāsvaṃ doṣaśamanaistailaṃ kuryācca yatnataḥ ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">samūtrapittāścoddiṣṭāḥ kriyāḥ kṛmiṣu yojayet | yāpanārthaṃ kṛmighnāni bheṣajāni ca buddhimān ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre pratiśyāyapratiṣedho nāma caturviṃśatitamo'dhyāyaḥ ||24||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="25" xml:id="su.6.25">
          <head>śirorogavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ śirorogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">śiro rujati martyānāṃ vātapittakaphaistribhiḥ | sannipātena raktena kṣayeṇa krimibhistathā ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">sūryāvartānantavātārdhāvabhedakaśaṅkhakaiḥ | ekādaśaprakārasya <note place="foot" type="variant" n="1">‘sūryovartāvabhedābhyāṃ śaṅkhakena tathaiva ca| daśaprakārasyāpyasya’ iti pā.| ḍalhaṇavyākhyānamapyetatpāṭhāntarānusāreṇaiva jñayam</note> lakṣaṇaṃ sampravakṣyate ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">yasyānimittaṃ śiraso rujaśca bhavanti tīvrā niśi cātimātram | bandhopatāpaiśca bhavedviśeṣaḥ śirobhitāpaḥ sa samīraṇena ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">yasyoṣṇamaṅgāracitaṃ yathaiva dahyeta <note place="foot" type="variant" n="2">‘bhavecchiro dhūmavatī ca nāsā’ iti pā.</note> dhūpyeta śirokṣināsam | śītena rātrau ca bhavedviśeṣaḥ śirobhitāpaḥ sa tu pittakopāt ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">śirogalaṃ yasya kaphopadigdhaṃ guru pratiṣṭabdhamatho himaṃ ca | śūnākṣikūṭaṃ vadanaṃ ca yasya śirobhitāpaḥ sa kaphaprakopāt ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula">śirobhitāpe tritayapravṛtte sarvāṇi liṅgāni samudbhavanti <note place="foot" type="variant" n="3">‘muhurbhavanti’ iti pā.</note>|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">raktātmakaḥ pittasamānaliṅgaḥ sparśāsahatvaṃ śiraso bhavecca ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">vasābalāsakṣatasambhavānāṃ śirogatānāmiha saṅkṣayeṇa | kṣayapravṛttaḥ śiraso'bhitāpaḥ kaṣṭo bhavedugrarujo'timātram ||9||</seg> saṃsvedanacchardanadhūmanasyairasṛgvimokṣaiśca vivṛddhimeti |10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">nistudyate yasya śiro'timātraṃ sambhakṣyamāṇaṃ sphuṭatīva <note place="foot" type="variant" n="4">‘sphuratīva cantaḥ’ iti pā.</note> cāntaḥ ||10||</seg> ghrāṇācca gacchetsalilaṃ saraktaṃ śirobhitāpaḥ kṛmibhiḥ sa ghoraḥ |11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">sūryodayaṃ yā prati mandamandamakṣibhruvaṃ ruk samupaiti gāḍham ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">vivardhate cāṃśumatā sahaiva sūryāpavṛttau vinivartate ca | śītena śāntiṃ labhate kadāciduṣṇena jantuḥ sukhamāpnuyācca ||12||</seg> taṃ bhāskarāvartamudāharanti sarvātmakaṃ kaṣṭatamaṃ vikāram |13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">doṣāstu duṣṭāstraya eva manyāṃ sampīḍya ghāṭāsu rujāṃ sutīvrām ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">kurvanti sākṣibhruvi śaṅkhadeśe sthitiṃ karotyāśu viśeṣatastu | gaṇḍasya pārśve tu karoti kampaṃ hanugrahaṃ locanajāṃśca rogān ||14||</seg> anantavātaṃ tamudāharanti doṣatrayotthaṃ śiraso vikāram |15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">yasyottamāṅgārdhamatīva jantoḥ sambhedatodabhramaśūlajuṣṭam ||15||</seg> pakṣāddaśāhādathavā'pyakasmāttasyārdhabhedaṃ tritayādvyavasyet |16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">śaṅkhāśrito vāyurudīrṇavegaḥ kṛtānuyātraḥ kaphapittaraktaiḥ ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">rujaḥ sutīvrāḥ pratanoti mūrdhni viśeṣataścāpi hi śaṅkhayostu | sukaṣṭamenaṃ khalu śaṅkhakākhyaṃ maharṣayo vedavidaḥ purāṇāḥ ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">vyādhiṃ vadantyudgatamṛtyukalpaṃ bhiṣaksahasrairapi durnivāram ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre śirorogavijñānīyo nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ ||25||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="26" xml:id="su.6.26">
          <head>śirorogapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ śirorogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">vātavyādhividhiḥ kāryaḥ śiroroge'nilātmake | payonupānaṃ seveta ghṛtaṃ tailamathāpi vā ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">mudgān kulatthānmāṣāṃśca khādecca niśi kevalān | kaṭūṣṇāṃśca <note place="foot" type="variant" n="1">‘kaṭūṣṇān samasarpiṣkān’ iti pā.</note> sasarpiṣkānuṣṇaṃ cānu payaḥ pibet ||4||</seg> pibedvā payasā tailaṃ tatkalkaṃ vā'pi mānavaḥ |5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">vātaghnasiddhaiḥ kṣīraiśca sukhoṣṇaiḥ sekamācaret ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">tatsiddhaiḥ pāyasairvā'pi sukhoṣṇairlepayecchiraḥ | svinnairvā <note place="foot" type="variant" n="2">‘snigdhaiḥ’ iti pā.</note> matsyapiśitaiḥ kṛśarairvā sasaindhavaiḥ ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">candanotpalakuṣṭhairvā suślakṣṇairmagadhāyutaiḥ | snigdhasya tailaṃ nasyaṃ syāt kulīrarasasādhitam ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">varuṇādau gaṇe kṣuṇṇe kṣīramardhodakaṃ pacet | kṣīraśeṣaṃ ca tanmathyaṃ śītaṃ sāramupāharet ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">tato madhurakaiḥ siddhaṃ nasye tat pūjitaṃ haviḥ | tasmin vipakve kṣīre tu peyaṃ sarpiḥ saśarkaram ||9||</seg> dhūmaṃ cāsya yathākālaṃ snaihikaṃ yojayedbhiṣak |10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">pānābhyañjananasyeṣu bastikarmaṇi secane ||10||</seg> vidadhyāttraivṛtaṃ dhīmān balātailamathāpi vā |11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">bhojayecca rasaiḥ snigdhaiḥ payobhirvā susaṃskṛtaiḥ ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">pittaraktasamutthānau śirorogau nivārayet | śirolepaiḥ sasarpiṣkaiḥ pariṣekaiśca śītalaiḥ ||12||</seg> kṣīrekṣurasadhānyāmlamastukṣaudrasitājalaiḥ |13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">nalavañjulakahlāracandanotpalapadmakaiḥ ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">vaṃśaśaivalayaṣṭyāhvamustāmbhoruhasaṃyutaiḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘śaṅkhaśaivalayaṣṭyāhva...’ iti pā.</note>| śiraḥpralepaiḥ saghṛtairvaisarpaiśca tathāvidhaiḥ ||14||</seg> madhuraiśca mukhālaipairnasyakarmabhireva ca |15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">āsthāpanairvirekaiśca pathyaiśca snehabastibhiḥ ||15||</seg> kṣīrasarpirhitaṃ nasyaṃ vasā vā jāṅgalā śubhā |16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">utpalādivipakvena kṣīreṇāsthāpanaṃ hitam ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">bhojanaṃ jāṅgalarasaiḥ sarpiṣā cānuvāsanam | madhuraiḥ kṣīrasarpistu snehane ca saśarkaram ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula">pittaraktaghnamuddiṣṭaṃ yaccānyadapi taddhitam |18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">kaphotthitaṃ śirorogaṃ jayet kaphanivāraṇaiḥ ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">śirovirekairvamanaistīkṣṇairgaṇḍūṣadhāraṇaiḥ | acchaṃ ca pāyayetsarpiḥ svedayeccāpyabhīkṣṇaśaḥ ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">śiro madhūkasāreṇa snigdhaṃ cāpi virecayet | iṅgudasya tvacā vā'pi meṣaśṛṅgasya <note place="foot" type="variant" n="6">‘meṣaśṛṅgyā ca’ iti pā.</note> vā bhiṣak ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">ābhyāmeva kṛtāṃ vartiṃ dhūmapāne prayojayet | ghreyaṃ kaṭphalacūrṇaṃ ca kavalāśca kaphāpahāḥ ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">saralākuṣṭhaśārṅgeṣṭādevakāṣṭhaiḥ sarohiṣaiḥ | kṣārapiṣṭaiḥ salavaṇaiḥ sukhoṣṇairlepayecchiraḥ ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">yavaṣaṣṭikayoścānnaṃ vyoṣakṣārasamāyutam | paṭolamudgakaulatthairmātrāvadbhojayedrasaiḥ ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula">śiroroge tridoṣotthe tridoṣaghno vidhirhitaḥ |24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">sarpiḥpānaṃ viśeṣeṇa purāṇaṃ vā diśanti hi ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">kṣayaje kṣayamāsādya kartavyo bṛṃhaṇo vidhiḥ | pāne nasye ca sarpiḥ syādvātaghnamadhuraiḥ śṛtam ||25||</seg> kṣayakāsāpahaṃ cātra sarpiḥ pathyatamaṃ viduḥ |26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">kṛmibhirbhakṣyamāṇasya vakṣyate śirasaḥ kriyā ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">nasye hi śoṇitaṃ dadyāttena mūrcchanti jantavaḥ | mattāḥ śoṇitagandhena samāyānti yatastataḥ ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">teṣāṃ nirharaṇaṃ kāryaṃ tato mūrdhavirecanaiḥ | hrasvaśigrukabījairvā kāṃsyanīlīsamāyutaiḥ ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">kṛmighnairavapīḍaiśca mūtrapiṣṭairupācaret | pūtimatsyayutān dhūmān kṛmighnāṃśca prayojayet ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula">bhojanāni kṛmighnāni pānāni vividhāni ca |30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">sūryāvarte vidhātavyaṃ nasyakarmādibheṣajam ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula">bhojanaṃ jāṅgalaprāyaṃ kṣīrānnavikṛtirghṛtam |31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">tathā'rdhabhedake vyādhau prāptamanyacca yadbhavet ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">śirīṣamūlakaphalairavapīḍo'nayorhitaḥ | vaṃśamūlakakarpūrairavapīḍaṃ prayojayet ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">avapīḍo hitaścātra vacāmāgadhikāyutaḥ | madhukenāvapīḍo vā madhunā saha saṃyutaḥ ||33||</seg> manaḥśilāvapīḍo vā madhunā candanena vā |34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">teṣāmante hitaṃ nasyaṃ sarpirmadhurasānvitam ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">sārivotpalakuṣṭhāni madhukaṃ cāmlapeṣitam | sarpistailayuto lepo dvayorapi sukhāvahaḥ ||35||</seg> eṣa eva prayoktavyaḥ śiroroge kaphātmake |36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">anantavāte kartavyaḥ sūryāvartaharo <note place="foot" type="variant" n="8">‘sūryāvarteritaḥ’ iti pā.</note> vidhiḥ ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">sirāvyadhaśca kartavyo'nantavātapraśāntaye | āhāraśca vidhātavyo vātapittavināśanaḥ ||37||</seg> madhumastakasaṃyāvaghṛtapūraiśca bhojanam |38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">kṣīrasarpiḥ praśaṃsanti nasye pāne ca śaṅkhake ||38||</seg> jāṅgalānāṃ rasaiḥ snigdhairāhāraścātra śasyate |39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">śatāvarīṃ tilān kṛṣṇān madhukaṃ nīlamutpalam ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">dūrvāṃ punarnavāṃ caiva lepe sādhvavacārayet | mahāsugandhāmathavā pālindīṃ cāmlapeṣitām ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula">śītāṃścātra parīṣekān pradehāṃśca prayojayet |41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">avapīḍaśca deyo'tra sūryāvartanivāraṇaḥ ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">kṛmikṣayakṛtau hitvā śirorogeṣu buddhimān | madhutailasamāyuktaiḥ śirāṃsyativirecayet ||42||</seg> paścātsarṣapatailena tato nasyaṃ prayojayet |43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">na cecchāntiṃ vrajantyevaṃ snigdhasvinnāṃstato bhiṣak ||43||</seg> paścādupācaretsamyak sirāṇāmatha mokṣaṇaiḥ |44|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">ṣaṭsaptatirnetrarogā daśāṣṭādaśa karṇajāḥ ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">ekatriṃśad ghrāṇagatāḥ śirasyekādaśaiva tu | iti vistarato dṛ(di)ṣṭāḥ salakṣaṇacikitsitāḥ ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">saṃhitāyāmabhihitāḥ saptaṣaṣṭirmukhāmayāḥ | etāvanto yathāsthūlamuttamāṅgagatā gadāḥ | asmiñchāstre nigaditāḥ saṅkhyārūpacikitsitaiḥ ||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre śirorogapratiṣedho nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ ||26||</seg> iti śrībhagavatā dhanvantariṇopadiṣṭāyāṃ maharṣiṇā suśrutācāryeṇa viracitāyāṃ suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargataṃ śālākyatantraṃ samāptam |</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="27" xml:id="su.6.27">
          <head>navagrahākṛtivijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto navagrahākṛtivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">bālagrahāṇāṃ vijñānaṃ sādhanaṃ cāpyanantaram | utpattiṃ kāraṇaṃ caiva suśrutaikamanāḥ śṛṇu ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">skandagrahastu prathamaḥ skandāpasmāra eva ca | śakunī revatī caiva pūtanā cāndhapūtanā ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">pūtanā śītanāmā ca tathaiva mukhamaṇḍikā | navamo naigameṣaśca yaḥ pitṛgrahasañjñitaḥ ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">dhātrīmātroḥ prākpradiṣṭāpacārācchaucabhraṣṭānmaṅgalācārahīnān | trastān hṛṣṭāṃstarjitān tāḍitān vā pūjāhetorhiṃsyurete kumārān ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">aiśvaryasthāste na śakyā viśanto dehaṃ draṣṭuṃ mānuṣairviśvarūpāḥ | āptaṃ vākyaṃ tatsamīkṣyābhidhāsye liṅgānyeṣāṃ yāni dehe bhavanti ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">śūnākṣaḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘stabdhākṣaḥ’ iti pā.</note> kṣatajasagandhikaḥ stanadviḍ vakrāsyo hatacalitaikapakṣmanetraḥ | udvignaḥ sululitacakṣuralparodī skandārto bhavati ca gāḍhamuṣṭivarcāḥ ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">niḥsañjño bhavati punarbhavetsasañjñaḥ saṃrabdhaḥ karacaraṇaiśca nṛtyatīva | viṇmūtre sṛjati vinadya jṛmbhamāṇaḥ phenaṃ ca prasṛjati tatsakhābhipannaḥ ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">srastāṅgo bhayacakito vihaṅgagandhiḥ saṃsrāvivraṇaparipīḍitaḥ samantāt | sphoṭaiśca pracitatanuḥ sadāhapākairvijñeyo bhavati śiśuḥ kṣataḥ śakunyā ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">raktāsyo haritamalo'tipāṇḍudehaḥ śyāvo vā jvaramukhapākavedanārtaḥ | revatyā vyathitatanuśca karṇanāsaṃ mṛdnāti dhruvamabhipīḍitaḥ kumāraḥ ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">srastāṅgaḥ svapiti sukhaṃ divā na rātrau viḍ bhinnaṃ sṛjati ca kākatulyagandhiḥ | chardyā''rto hṛṣitatanūruhaḥ kumārastṛṣṇālurbhavati ca pūtanāgṛhītaḥ ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">yo dveṣṭi stanamatisārakāsahikkācchardībhirjvarasahitābhirardyamānaḥ | durvarṇaḥ satatamadhaḥśayo'mlagandhistaṃ brūyurbhiṣaja ihāndhapūtanārtam ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">udvigno bhṛśamativepate prarudyāt saṃlīnaḥ svapiti ca yasya cāntrakūjaḥ | visrāṅgo bhṛśamatisāryate ca yastaṃ jānīyādbhiṣagiha śītapūtanārtam ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">mlānāṅgaḥ surucirapāṇipādavaktro bahvāśī kaluṣasirāvṛtodaro yaḥ | sodvego bhavati ca mūtratulyagandhiḥ sa jñeyaḥ śiśuriha vaktramaṇḍikārtaḥ ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">yaḥ phenaṃ vamati vinamyate ca madhye sodvegam vilapati cordhvamīkṣamāṇaḥ | jvaryeta pratatamatho vasāsagandhirniḥsañjño bhavati hi naigameṣajuṣṭaḥ ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">prastabdho yaḥ stanadveṣī muhyate cāviśanmuhuḥ | taṃ bālamacirāddhanti grahaḥ sampūrṇalakṣaṇaḥ ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula">viparītamataḥ sādhyaṃ cikitsedacirārditam |18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">gṛhe purāṇahaviṣā'bhyajya bālaṃ śucau śuciḥ ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">sarṣapān prakiretteṣāṃ tailairdīpaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘taile dīpaṃ’ iti pā.</note> ca kārayet | sadā sannihitaṃ cāpi juhuyāddhavyavāhanam ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">sarvagandhauṣadhībījairgandhamālyairalaṅkratam | agnaye kṛttikābhyaśca svāhā svāheti santatam ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">namaḥ skandāya devāya grahādhipataye namaḥ | śirasā tvā'bhivande'haṃ pratigṛhṇīṣva me balim | nīrujo nirvikāraśca śiśurme jāyatāṃ drutam ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kumāratantre navagrahākṛtivijñānīyo nāma (prathamo'dhyāyaḥ, āditaḥ) saptaviṃśo'dhyāyaḥ ||27||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="28" xml:id="su.6.28">
          <head>skandagrahapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ skandhagrahapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">skandagrahopasṛṣṭānāṃ kumārāṇāṃ praśasyate | vātaghnadrumapatrāṇāṃ niṣkvāthaḥ pariṣecane ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">teṣāṃ mūleṣu siddhaṃ ca tailamabhyañjane hitam | sarvagandhasurāmaṇḍakaiḍaryāvāpamiṣyate ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">devadāruṇi rāsnāyāṃ madhureṣu drumeṣu ca | siddhaṃ sarpiśca sakṣīraṃ pānamasmai prayojayet ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">sarṣapāḥ sarpanirmoko vacā kākādanī ghṛtam | uṣṭrājāvigavāṃ caiva romāṇyuddhūpanaṃ śiśoḥ ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">somavallīmindravallīṃ śamīṃ bilvasya kaṇṭakān | mṛgādanyāśca mūlāni grathitānyeva dhārayet ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">raktāni mālyāni tathā patākā raktāśca gandhā vividhāśca bhakṣyāḥ | ghaṇṭā ca devāya balirnivedyaḥ sukukkuṭaḥ skandagrahe hitāya ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">snānaṃ trirātraṃ niśi catvareṣu kuryāt puraṃ śāliyavairnavaistu | adbhiśca gāyatryabhimantritābhiḥ prajvālanaṃ vyāhṛtibhiśca vahneḥ ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">rakṣāmataḥ pravakṣyāmi bālānāṃ pāpanāśinīm | ahanyahani kartavyā yā bhiṣagbhiratandritaiḥ ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">tapasāṃ tejasāṃ caiva yaśasāṃ vapuṣāṃ tathā | nidhānaṃ yo'vyayo devaḥ sa te skandaḥ prasīdatu ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">grahasenāpatirdevo devasenāpatirvibhuḥ | devasenāripuharaḥ pātu tvāṃ bhagavān guhaḥ ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">devadevasya mahataḥ pāvakasya ca yaḥ sutaḥ | gaṅgomākṛttikānāṃ ca sa te śarma prayacchatu ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">raktamālyāmbaraḥ śrīmān raktacandanabhūṣitaḥ | raktadivyavapurdevaḥ pātu tvāṃ krauñcasūdanaḥ ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kumāratantre skandapratiṣedho nāmā(dvitīyo'dhyāyaḥ, ādito')ṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ ||28||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="29" xml:id="su.6.29">
          <head>skandāpasmārapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ skandāpasmārapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">bilvaḥ śirīṣo golomī surasādiśca yo gaṇaḥ | pariṣeke prayoktavyaḥ skandāpasmāraśāntaye ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">sarvagandhavipakvaṃ tu tailamabhyañjane hitam | kṣīravṛkṣakaṣāye ca kākolyādau gaṇe tathā ||4||</seg> vipaktavyaṃ ghṛtaṃ cāpi pānīyaṃ payasā saha |5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">utsādanaṃ vacāhiṅguyuktaṃ skandagrahe hitam ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">gṛdhrolūkapurīṣāṇi keśā hastinakhā ghṛtam | vṛṣabhasya ca romāṇi yojyānyuddhūpane'pi ca ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula">anantāṃ kukkuṭīṃ bimbīṃ markaṭīṃ cāpi dhārayet |7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">pakvāpakvāni māṃsāni prasannā rudhiraṃ payaḥ ||7||</seg> bhūtaudano nivedyaśca skandāpasmāriṇe'vaṭe |8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">catuṣpathe ca kartavyaṃ snānamasya yatātmanā ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">skandāpasmārasañjño yaḥ skandasya dayitaḥ sakhā | viśākhasañjñaśca śiśoḥ śivo'stu vikṛtānanaḥ ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kumāratantre skandāpasmārapratiṣedho nāma (tṛtīyo'dhyāyaḥ, āditaḥ) ekonatriṃśo'dhyāyaḥ ||29||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="30" xml:id="su.6.30">
          <head>śakunīpratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ śakunīpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">śakunyabhiparītasya kāryo vaidyena jānatā | vetasāmrakapitthānāṃ niṣkvāthaḥ pariṣecane ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula">kaṣāyamadhuraustailaṃ kāryamabhyañjane śiśoḥ |4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">madhukośīrahrīberasārivotpalapadmakaiḥ ||4||</seg> rodhrapriyaṅgumañjiṣṭhāgairikaiḥ pradihecchiśum |5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">vraṇeṣūktāni cūrṇāni pathyāni vividhāni ca ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula">skandagrahe dhūpanāni tānīhāpi prayojayet |6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">śatāvarīmṛgairvārunāgadantīnidigdhikāḥ ||6||</seg> lakṣmaṇāṃ sahadevāṃ ca bṛhatīṃ cāpi dhārayet |7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tilataṇḍulakaṃ mālyaṃ haritālaṃ manaḥśilā ||7||</seg> balireṣa karañjeṣu nivedyo niyatātmanā |8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">niṣkuṭe ca prayoktavyaṃ snānamasya yathāvidhi ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula">skandāpasmāraśamanaṃ ghṛtaṃ cāpīha pūjitam |9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">kuryācca vividhāṃ pūjāṃ śakunyāḥ kusumaiḥ śubhaiḥ ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">antarīkṣacarā devī sarvālaṅkārabhūṣitā | ayomukhī tīkṣṇatuṇḍā śakunī te prasīdatu ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">durdarśanā mahākāyā piṅgākṣī bhairavasvarā | lambodarī śaṅkukarṇī <note place="foot" type="variant" n="1">‘śaṅkhavarṇā’ iti pā.</note> śakunī te prasīdatu ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kumāratantre śakunīpratiṣedho nāma (caturtho'dhyāyaḥ, āditaḥ) triṃśo'dhyāyaḥ ||30||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="31" xml:id="su.6.31">
          <head>revatīpratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto revatīpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">aśvagandhā ca śṛṅgī ca sārivā sapunarnavā | sahe tathā vidārī ca kaṣāyāḥ secane hitāḥ ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tailamabhyañjane kāryaṃ kuṣṭhe sarjarase'pi ca | palaṅkaṣāyāṃ nalade tathā girikadambake ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">dhavāśvakarṇakakubhadhātakītindukīṣu ca | kākolyādigaṇe caiva pānīyaṃ sarpiriṣyate ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">kulatthāḥ śaṅkhacūrṇaṃ ca pradehaḥ sārvagandhikaḥ | gṛdhrolūkapurīṣāṇi yavā yavaphalo ghṛtam ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">sandhyayorubhayoḥ kāryametaduddhūpanaṃ śiśoḥ | varuṇāriṣṭakamayaṃ rucakaṃ saindukaṃ tathā ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">satataṃ dhārayeccāpi kṛtaṃ vā pautrajīvikam | śuklāḥ sumanaso lājāḥ payaḥ śālyodanaṃ tathā ||8||</seg> balirnivedyo gotīrthe revatyai prayatātmanā |9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">saṅgame ca bhiṣak snānaṃ kuryāddhātrīkumārayoḥ ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">nānāvastradharā devī citramālyānulepanā | calatkuṇḍalinī śyāmā revatī te prasīdatu ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">upāsate yāṃ satataṃ devyo vividhabhūṣaṇāḥ | lambā karālā vinatā tathaiva bahuputrikā | revatī śuṣkanāmā yā sā te devī prasīdatu ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kumāratantre revatīpratiṣedho nāma (pañcamo'dhyāyaḥ, āditaḥ) ekatriṃśo'dhyāyaḥ ||31||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="32" xml:id="su.6.32">
          <head>pūtanāpratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ pūtanāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">kapotavaṅkā'raluko varuṇaḥ pāribhadrakaḥ | āsphotā caiva yojyāḥ syurbālānāṃ pariṣecane ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">vacā vayaḥsthā golomī haritālaṃ manaḥśilā | kuṣṭhaṃ sarjarasaścaiva tailarthe varga iṣyate ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">hitaṃ ghṛtaṃ tugākṣīryāṃ siddhaṃ madhurakeṣu ca | kuṣṭhatālīśakhadiracandanasyandane tathā ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">devadāruvacāhiṅgukuṣṭhaṃ girikadambakaḥ | elā hareṇavaścāpi yojyā uddhūpane sadā ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">gandhanākulikumbhīke majjāno badarasya ca | karkaṭāsthi ghṛtaṃ cāpi dhūpanaṃ sarṣapaiḥ saha ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">kākādanīṃ citraphalāṃ bimbīṃ guñjāṃ ca dhārayet | matsyaudanaṃ ca kurvīta kṛśarāṃ palalaṃ tathā | śarāvasampuṭe kṛtvā baliṃ śūnyagṛhe haret ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">ucchiṣṭenābhiṣekeṇa śiśoḥ snapanamiṣyate | pūjyā ca pūtanā devī balibhiḥ sopahārakaiḥ ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">malināmbarasaṃvītā malinā rūkṣamūrdhajā | śūnyāgārāśritā <note place="foot" type="variant" n="1">`śūnyārāmāśritā' iti pā.</note> devī dārakaṃ pātu pūtanā ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">durdarśanā sudurgandhā karālā meghakālikā | bhinnagārāśrayā devī dārakaṃ pātu pūtanā ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kumāratantre (ṣaṣṭho'dhyāyaḥ, āditaḥ) dvātriṃśo'dhyāyaḥ ||32||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="33" xml:id="su.6.33">
          <head>andhapūtanāpratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'ndhapūtanāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula">tiktakadrumapatrāṇāṃ kāryaḥ kvātho'vasecane |3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">surā sauvīrakaṃ kuṣṭhaṃ haritālaṃ manaḥśilā ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">tathā sarjarasaścaiva tailārthamupadiśyate | pippalyaḥ pippalīmūlaṃ vargo madhurako madhu ||4||</seg> śālaparṇī bṛhatyau ca ghṛtārthamupadiśyate |5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">sarvagandhaiḥ pradehaśca gātreṣvakṣṇośca śītalaiḥ ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">purīṣaṃ kaukkuṭaṃ keśāṃścarma sarpatvacaṃ tathā | jīrṇāṃ ca bhikṣusaṅghāṭīṃ dhūmanāyopakalpayet ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">kukkuṭīṃ markaṭīṃ śimbīmanantāṃ cāpi dhārayet | māṃsamāmaṃ tathā pakvaṃ śoṇitaṃ ca catuṣpathe ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">nivedyamantaśca gṛhe śiśo rakṣānimittataḥ | śiśośca snapanaṃ kuryāt sarvagandhodakaiḥ śubhaiḥ ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">karālā piṅgalā muṇḍā kaṣāyāmbaravāsinī | devī bālamimaṃ prītā saṃrakṣatvandhapūtanā ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kumāratantre'ndhapūtanāpratiṣedho nāma (saptamo'dhyāyaḥ, āditaḥ) trayastriṃśo'dhyāyaḥ ||33||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="34" xml:id="su.6.34">
          <head>śītapūtanāpratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ śītapūtanāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">kapitthaṃ suvahāṃ bimbīṃ tathā bilvaṃ pracībalam | nandīṃ bhallātakaṃ cāpi pariṣeke prayojayet ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">bastamūtraṃ gavāṃ mūtraṃ mustaṃ ca suradāru ca | kuṣṭhaṃ ca sarvagandhāṃśca tailārthamavacārayet ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">rohiṇīsarjakhadirapalāśakakubhatvacaḥ | niṣkvāthya tasminniṣkvāthe sakṣīraṃ vipacedghṛtam ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">gṛdhrolūkapurīṣāṇi bastagandhāmahestvacaḥ | nimbapatrāṇi madhukaṃ dhūpanārthaṃ prayojayet ||6||</seg> dhārayedapi lambāṃ ca guñjāṃ kākādanīṃ tathā |7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">nadyāṃ mudgakṛtaiścānnaistarpayecchītapūtanām ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">devyai deyaścopahāro vāruṇī rudhiraṃ tathā | jalāśayānte bālasya snapanaṃ copadiśyate ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">mudgaudanāśanā devī surāśoṇitapāyinī | jalāśayālayā devī pātu tvāṃ śītapūtanā ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kumāratantre śītapūtanāpratiṣedho nāma(aṣṭamo'dhyāyaḥ, āditaḥ) catustriṃśo'dhyāyaḥ ||34||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="35" xml:id="su.6.35">
          <head>mukhamaṇḍikāpratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto mukhamaṇḍikāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">kapitthabilvatarkārīvāṃśīgandharvahastakāḥ | kuberākṣī ca yojyāḥ syurbālānāṃ pariṣecane ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">svarasairbhṛṅgavṛkṣāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="1">`bhṛṅgavṛkṣo bhṛṅgarāja' iti hārāṇacandraḥ</note> tathā'jaharigandhayoḥ | tailaṃ vasāṃ ca saṃyojya pacedabhyañjane śiśoḥ ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">madhūlikāyāṃ payasi tugākṣīryāṃ gaṇe tathā | madhure pañcamūle ca kanīyasi ghṛtaṃ pacet ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">vacā sarjarasaḥ kuṣṭhaṃ sarpiścoddhūpanaṃ hitam | dhārayedapi jihvāśca cāṣacīrallisarpajāḥ ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">varṇakaṃ cūrṇakaṃ mālyamañjanaṃ pāradaṃ tathā | manaḥśilāṃ copaharedgoṣṭhamadhye baliṃ tathā ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">pāyasaṃ sapuroḍāśaṃ balyarthamupasaṃharet | mantrapūtābhiradbhiśca tatraiva snapanaṃ hitam ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">alaṅkṛtā rūpavatī subhagā kāmarūpiṇī | goṣṭhamadhyālayaratā pātu tvāṃ mukhamaṇḍikā ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kumāratantre mukhamaṇḍikāpratiṣedho nāma(navamo'dhyāyaḥ, āditaḥ) pañcatriṃśattamo'dhyāyaḥ ||35||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="36" xml:id="su.6.36">
          <head>naigameṣapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto naigameṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">bilvāgnimanthapūtīkāḥ kāryāḥ syuḥ pariṣecane | surā sabījaṃ dhānyāmlaṃ pariṣeke ca śasyate ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">priyaṅgusaralānantāśatapuṣpākuṭannaṭaiḥ | pacettailaṃ sagomūtrairdadhimastvamlakāñjikaiḥ ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">pañcamūladvayakvāthe kṣīre madhurakeṣu ca | pacedghṛtaṃ ca medhāvī kharjūrīmastake'pi vā ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">vacāṃ vayaḥsthāṃ golomīṃ jaṭilāṃ cāpi dhārayet | utsādanaṃ hitaṃ cātra skandāpasmāranāśanam ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">siddhārthakavacāhiṅgukuṣṭhaṃ caivākṣataiḥ saha | bhallātakājamodāśca hitamuddhūpanaṃ śiśoḥ ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">markaṭolūkagṛdhrāṇāṃ purīṣāṇi navagrahe | dhūpaḥ supte jane kāryo bālasya hitamicchatā ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">tilataṇḍulakaṃ mālyaṃ bhakṣyāṃśca vividhānapi | kumārapitṛmeṣāya vṛkṣamūle nivedayet ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">adhastādvaṭavṛkṣasya snapanaṃ copadiśyate | baliṃ nyagrodhavṛkṣeṣu tithau ṣaṣṭhyāṃ nivedayet ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">ajānanaścalākṣibhraḥ kāmarūpī mahāyaśāḥ | bālaṃ bālapitā devo naigameṣo'bhirakṣatu ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kumāratantre naigameṣapratiṣedho nāma(daśamo'dhyāyaḥ, āditaḥ) ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ ||36||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="37" xml:id="su.6.37">
          <head>grahotpattyadhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto grahotpattimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">nava skandādayaḥ proktā bālānāṃ ya ime grahāḥ | śrīmanto divyavapuṣo nārīpuruṣavigrahāḥ ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">ete guhasya rakṣārthaṃ kṛttikomāgniśūlibhiḥ | sṛṣṭāḥ śaravaṇasthasya rakṣitasyātmatejasā ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">strīvigrahā grahā ye tu nānārūpā mayeritāḥ | gaṅgomākṛttikānāṃ te bhāgā rājasatāmasāḥ ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">naigameṣastu pārvatyā sṛṣṭo meṣānano grahāḥ | kumāradhārī devasya guhasyātmasamaḥ sakhā ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">skandāpasmārasañjño yaḥ so'gninā'gnisamadyutiḥ | sa ca skandasakhā nāma viśākha iti cocyate ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">skandaḥ sṛṣṭo bhagavatā devena tripurāriṇā | bibharti cāraparāṃ sañjñāṃ kumāra iti sa grahaḥ ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">bālalīlādharo yo'yaṃ devo rudrāgnisambhavaḥ | mithyācāreṣu <note place="foot" type="variant" n="1">`mithyā bāleṣu' iti pā.</note> bhagavān svayaṃ naiṣa pravartate ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">kumāraḥ skandasāmānyādatra kecidapaṇḍitāḥ | gṛhṇātītyalpavijñānā bruvate dehacintakāḥ ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tato bhagavati skande surasenāpatau kṛte | upatasthurgrahāḥ sarve dīptaśaktidharaṃ guham ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">ūcuḥ prāñjalayaścainaṃ vṛttiṃ naḥ saṃvidhatsva vai | teṣāmarthe tataḥ skandaḥ śivaṃ devamacodayat ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">tato grahāṃstānuvāca bhagavān bhaganetrahṛt | tiryagyoniṃ mānuṣaṃ ca daivaṃ ca tritayaṃ jagat ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">parasparopakāreṇa vartate dhāryate'pi ca | devā manuṣyān prīṇanti tairyagyonīṃstathaiva ca ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">vartamānairyathākālaṃ śītavarṣoṣṇamārutaiḥ | ijyāñjalinamaskārajapahomavratādibhiḥ ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">narāḥ samyak prayuktaiśca prīṇanti tridiveśvarān | bhāgadheyaṃ vibhaktaṃ ca śeṣaṃ kiñcinna vidyate ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">tadyuṣmākaṃ śubhā vṛttirbāleṣveva bhaviṣyati | kuleṣu yeṣu nejyante devāḥ pitara eva ca ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">brāhmaṇāḥ sādhavaścaiva guravo'tithayastathā | nivṛttācāraśauceṣu parapākopajīviṣu ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">utsannabalibhikṣeṣu bhinnakāṃsyopabhojiṣu | gṛheṣu teṣu ye bālāstān gṛhṇīdhvamaśaṅkitāḥ ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">tatra vo vipulā vṛttiḥ pūjā caiva bhaviṣyati | evaṃ grahāḥ samutpannā bālān gṛhṇanti cāpyataḥ ||20||</seg> grahopasṛṣṭā bālāstu duścikitsyatamā matāḥ |21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">vaikalyaṃ maraṇaṃ cāpi dhruvaṃ skandagrahe matam ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">skandagraho'tyugratamaḥ sarveṣveva yataḥ smṛtaḥ | anyo vā sarvarūpastu na sādhyo graha ucyate ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kumāratantre grahotpattyadhyāyo nāma(ekādaśo'dhyāyaḥ, āditaḥ) saptatriṃśattamo'dhyāyaḥ ||37||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="38" xml:id="su.6.38">
          <head>yonivyāpatpratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto yonivyāpatpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">pravṛddhaliṅgaṃ puruṣaṃ yā'tyarthamupasevate | rūkṣadurbalabālā yā tasyā vāyuḥ prakupyati ||3||</seg> sa duṣṭo yonimāsādya yonirogāya kalpate |4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">trayāṇāmapi doṣāṇāṃ yathāsvaṃ lakṣaṇena tu ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">viṃśatirvyāpado yonernirdiṣṭā rogasaṅgrahe | mithyācāreṇa yāḥ strīṇāṃ praduṣṭenārtavena ca ||5||</seg> jāyante bījadoṣācca daivācca śṛṇu tāḥ pṛthak |6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">udāvartā tathā vandhyā viplutā ca pariplutā ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">vātalā ceti vātotthāḥ, pittotthā rudhirakṣarā | vāminī sraṃsinī cāpi putraghnī pittalā ca yā ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">atyānandā ca yā yoniḥ karṇinī caraṇādvayam <note place="foot" type="variant" n="1">`caraṇīdvayam' iti pā.</note>| śleṣmalā <note place="foot" type="variant" n="2">`ślaiṣmikī sakaphā jñeyā' iti pā.</note> ca kaphājjñeyā, ṣaṇḍākhyā phalinī tathā ||8||</seg> mahatī <note place="foot" type="variant" n="3">`mehanī' iti pā.</note> sūcivaktrā ca sarvajeti tridoṣajā |9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">saphenilamudāvartā rajaḥ kṛcchreṇa muñcati ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">vandhyāṃ naṣṭārtavāṃ vidyādviplutāṃ nityavedanām | pariplutāyāṃ bhavati grāmyadharme rujā bhṛśam ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">vātalā karkaśā stabdhā śūlanistodapīḍitā | catasṛṣvapi cādyāsu bhavantyanilavedanāḥ ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">sadāhaṃ prakṣaratyasraṃ yasyāṃ sā lohitakṣarā | savātamudgiredbījaṃ vāminī rajasā yutam ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">prasraṃsinī syandate tu kṣobhitā duḥprasūśca yā | sthitaṃ sthitaṃ hanti garbhaṃ putraghnī raktasaṃsravāt ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">atyarthaṃ pittalā yonirdāhapākajvarānvitā | catasṛṣvapi cādyāsu pittaliṅgocchrayo bhavet ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">atyānandā na santoṣaṃ grāmyadharmeṇa gacchati | karṇinyāṃ karṇikā yonau śleṣmāsṛgbhyaṃ prajāyate ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">maithune'caraṇā <note place="foot" type="variant" n="4">`maithune'caraṇī' iti pā.</note> pūrvaṃ puruṣādatiricyate | bahuśaścāticaraṇādanyā bījaṃ na vindati ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">śleṣmalā picchilā yoniḥ kaṇḍūyuktā'tiśītalā | catasṛṣvapi cādyāsu śleṣmaliṅgocchritirbhavet ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">anārtavastanā ṣaṇḍī kharasparśā ca maithune | atikāyagṛhītāyāstaruṇyāḥ phalinī bhavet ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">vivṛtā'timahāyoniḥ sūcīvaktrā'tisaṃvṛtā | sarvaliṅgasamutthānā sarvadoṣaprakopajā ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">catasṛṣvapi cādyāsu sarvaliṅgocchritirbhavet | pañcāsādhyā bhavantīmā yonayaḥ sarvadoṣajāḥ ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">pratidoṣaṃ tu sādhyāsu snehādikrama iṣyate | dadyāduttarabastīṃśca viśeṣeṇa yathoditān ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">karkaśāṃ śītalāṃ stabdhāmalpasparśāṃ ca maithune | kumbhīsvedairupacaret sānūpaudakasaṃyutaiḥ ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">madhurauṣadhasaṃyuktān veśavārāṃśca yoniṣu | nikṣipeddhārayeccāpi picutailamatandritaḥ ||23||</seg> dhāvanāni ca pathyāni kurvītāpūraṇāni ca |24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">oṣacoṣānvitāsūktaṃ kuryācchītaṃ vidhiṃ bhiṣak ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">durgandhāṃ picchilāṃ cāpi cūrṇaiḥ pañcakaṣāyajaiḥ | pūrayedrājavṛkṣādikaṣāyaiścāpi dhāvanam ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">yonyāṃ tu pūyasrāviṇyāṃ śodhanadravyasambhṛtaiḥ | sagomūtraiḥ salavaṇaiḥ śodhanaṃ hitamiṣyate <note place="foot" type="variant" n="8">`piṇḍairāpūraṇaṃ hitam' iti pā.</note>||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">bṛhatīphalakalkasya dviharidrāyutasya ca | kaṇḍūmatīmalpasparśāṃ pūrayeddhūpayettathā ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">vartiṃ pradadyāt karṇinyāṃ śodhanadravyasambhṛtām | prasraṃsinīṃ ghṛtābhyaktāṃ kṣīrasvinnāṃ praveśayet ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">pidhāya veśavāreṇa tato bandhaṃ samācaret | pratidoṣaṃ vidadhyācca surāriṣṭāsavān bhiṣak ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">prātaḥ prātarniṣeveta rasonāduddhṛtaṃ rasam | kṣīramāṃsarasaprāyamāhāraṃ vidadhīta ca ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">śukrārtavādayo doṣāḥ stanarogāśca kīrtitāḥ | klaibyasthānāni <note place="foot" type="variant" n="9">`klabyotthānāni' iti pā.</note> mūḍhasya garbhasya vidhireva ca ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">garbhiṇīpratirogeṣu cikitsā cāpyudāhṛtā | sarvathā tāṃ prayuñjīta yonivyāpatsu buddhimān | apaprajātārogāṃśca cikitseduttarādbhiṣak ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kumāratantre yonivyāpatpratiṣedho nāma(dvādaśo'dhyāyaḥ, ādito')ṣṭatriṃśattamo'dhyāyaḥ ||38||</seg> <seg type="unit" n="2">uttaratantre dvitīyaṃ kaumāratantraṃ samāptam ||2||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="39" xml:id="su.6.39">
          <head>jvarapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto jvarapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">yenāmṛtamapāṃ madhyāduddhṛtaṃ pūrvajanmani | yato'maratvaṃ samprāptāstridaśāstridiveśvarāt ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">śiṣyāstaṃ devamāsīnaṃ papracchuḥ suśrutādayaḥ | vraṇasyopadravāḥ proktā vraṇināmapyataḥ param ||4||</seg> samāsād vyāsataścaiva brūhi no bhiṣajāṃvara |5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">upadraveṇa juṣṭasya vraṇaḥ kṛcchreṇa sidhyati ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">upadravāstu vraṇinaḥ kṛcchrasādhyāḥ prakīrtitāḥ | prakṣīṇabalamāṃsasya śeṣadhātuparikṣayāt ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">tasmādupadravān kṛtsnān brūhi naḥ sacikitsitān | sarvakāyacikitsāsu ye dṛṣṭāḥ paramarṣiṇā ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā prābravīdbhiṣajāṃvaraḥ | jvaramādau pravakṣyāmi sa rogānīkarāṭ smṛtaḥ ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">rudrakopāgnisambhūtaḥ sarvabhūtapratāpanaḥ | taistairnāmabhiranyeṣāṃ sattvānāṃ parikīrtyate ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">janmādau nidhane caiva prāyo viśati dehinam <note place="foot" type="variant" n="4">`dehinaḥ' iti `dehinām' iti ca pā.</note>| ataḥ sarvavikarāṇāmayaṃ rājā prakīrtitaḥ ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">ṛte devamanuṣyebhyo nānyo viṣahate tu tam | karmaṇā labhate yasmāddevatvaṃ mānuṣādapi ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">punaścaiva cyutaḥ svargānmānuṣyamanuvartate | tasmātte devabhāvena sahante mānuṣā jvaram ||12||</seg> śeṣāḥ sarve vipadyante tairyagyonā jvarārditāḥ |13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">svedāvarodhaḥ <note place="foot" type="variant" n="5">`svedoparodhaḥ' iti pā.</note> santāpaḥ sarvāṅgagrahaṇaṃ tathā ||13||</seg> vikārā yugapadyasmin jvaraḥ sa parikīrtitaḥ |14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">doṣaiḥ pṛthak samastaiśca dvandvairāgantureva ca ||14||</seg> anekakāraṇotpannaḥ smṛtastvaṣṭavidho jvaraḥ |15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">doṣāḥ prakupitāḥ sveṣu kāleṣu svaiḥ prakopaṇaiḥ ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">vyāpya dehamaśeṣeṇa jvaramāpādayanti hi | duṣṭāḥ svahetubhirdoṣāḥ prāpyāmāśayamūṣmaṇā ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">sahitā rasamāgatya rasasvedapravāhiṇām | srotasāṃ mārgamāvṛtya mandīkṛtya hutāśanam ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">nirasya bahirūṣmāṇaṃ paktisthānācca kevalam | śarīraṃ samabhivyāpya svakāleṣu jvarāgamam ||18||</seg> janayantyatha vṛddhiṃ vā svavarṇaṃ ca tvagādiṣu |19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">mithyātiyuktairapi ca snehādyaiḥ karmabhirnṛṇām ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">vividhādabhighātācca rogotthānāt prapākataḥ | śramāt kṣayādajīrṇācca viṣātsātmyartuparyayāt ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">oṣadhīpuṣpagandhācca śokānnakṣatrapīḍayā <note place="foot" type="variant" n="8">`kopānnakṣatrapīḍanāt' iti pā.</note>| abhicārābhiśāpābhyāṃ manobhūtābhiśaṅkayā ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">strīṇāmapaprajātānāṃ prajātānāṃ tathā'hitaiḥ | stanyāvataraṇe caiva jvaro doṣaiḥ pravartate ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">tairvegavadbhirbahudhā samudbhrāntairvimārgagaiḥ | vikṣipyamāṇo'ntaragnirbhavatyāśu bahiścaraḥ ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">ruṇaddhi cāpyapāndhātuṃ yasmāttasmājjvarāturaḥ | bhavatyatyuṣṇagātraśca jvaritastena <note place="foot" type="variant" n="9">`na ca svidyati sarvataḥ' iti pā.</note> cocyate ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">śramo'ratirvivarṇatvaṃ vairasyaṃ nayanaplavaḥ | icchādveṣau muhuścāpi śītavātātapādiṣu ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">jṛmbhā'ṅgamardo gurutā romaharṣo'rucistamaḥ | apraharṣaśca śītaṃ ca bhavatyutpatsyati jvare ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">sāmānyato, viśeṣāttu jṛmbhā'tyarthaṃ samīraṇāt | pittānnayanayordāhaḥ, kaphānnānnābhinandanam ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">sarvaliṅgasamavāyaḥ sarvadoṣaprakopaje | dvayordvayostu rūpeṇa saṃsṛṣṭaṃ dvandvajaṃ viduḥ ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">vepathurviṣamo vegaḥ kaṇṭhauṣṭhapariśoṣaṇam | nidrānāśaḥ kṣutaḥ stambho gātrāṇāṃ raukṣyameva ca ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">śirohṛdgātrarugvaktravairasyaṃ baddhaviṭkatā | jṛmbhā''dhmānaṃ tathā śūlaṃ bhavatyanilaje jvare ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">vegastīkṣṇo'tisāraśca nidrālpatvaṃ tathā vamiḥ | kaṇṭhauṣṭhamukhanāsānāṃ pākaḥ svedaśca jāyate ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">pralāpaḥ kaṭutā vaktre mūrcchā dāho madastṛṣā | pītaviṇmūtranetratvaṃ paittike bhrama eva ca ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">gauravaṃ śītamutkleśo romaharṣo'tinidratā | srotorodho rugalpatvaṃ <note place="foot" type="variant" n="14">`viḍalpatvaṃ' iti pā.</note> praseko madhurāsyatā ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">nātyuṣṇagātratā chardiraṅgasādo'vipākatā | pratiśyāyo'ruciḥ kāsaḥ kaphaje'kṣṇośca <note place="foot" type="variant" n="15">`kaphaje'kṣyādiśuklatā' iti pā.</note> śuklatā ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">nidrānāśo bhramaḥ śvāsastandrā suptāṅgatā'ruciḥ | tṛṣṇā moho madaḥ stambho dāhaḥ śītaṃ hṛdi vyathā ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">paktiścireṇa doṣāṇāmunmādaḥ śyāvadantatā | rasanā paruṣā kṛṣṇā sandhimūrdhāsthijā rujaḥ ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">nirbhugne kaluṣe netre karṇau śabdaruganvitau | pralāpaḥ srotasāṃ pākaḥ kūjanaṃ cetanācyutiḥ ||37||</seg> svedamūtrapurīṣāṇāmalpaśaḥ sucirāt srutiḥ |38|</ab>
          <ab type="mula">sarvaje sarvaliṅgāni... |38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">...viśeṣaṃ cātra me śṛṇu ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">nātyuṣṇaśīto'lpasañjño bhrāntaprekṣī hatasvaraḥ | kharajihvaḥ śuṣkakaṇṭhaḥ svedaviṇmūtravarjitaḥ ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">sāsro nirbhugnahṛdayo <note place="foot" type="variant" n="17">`sāsranirbhugnanayanaḥ' iti pā.</note> bhaktadveṣī hataprabhaḥ | śvasannipatitaḥ śete pralāpopadravāyutaḥ ||40||</seg> tamabhinyāsamityāhurhataujasamathāpare |41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">sannipātajvaraṃ kṛcchramasādhyamapare viduḥ ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">nidropetamabhinyāsaṃ kṣīṇamenaṃ hataujasam | sannyastagātraṃ sannyāsaṃ vidyātsarvātmake jvare ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">ojo visraṃsate yasya pittānilasamucchrayāt | sa gātrastambhaśītābhyāṃ śayanepsuracetanaḥ <note place="foot" type="variant" n="20">`śayane syādacetanaḥ' iti pā.</note>||43||</seg> <seg type="unit" n="44">api jāgrat svapan jantustandrāluśca pralāpavān | saṃhṛṣṭaromā srastāṅgo mandasantāpavedanaḥ ||44||</seg> ojonirodhajaṃ tasya jānīyāt kuśalo bhiṣak |45|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">saptame divase prāpte daśame dvādaśe'pi vā ||45||</seg> punarghorataro bhūtvā praśamaṃ yāti hanti vā |46|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">dvidoṣocchrāyaliṅgāstu dvandvajāstrividhāḥ smṛtāḥ ||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">tṛṣṇā mūrcchā bhramo dāhaḥ svapnanāśaḥ śirorujā | kaṇṭhāsyadaśoṣo vamathū romaharṣo'rucistathā ||47||</seg> parvabhedaśca jṛmbhā ca vātapittajvarākṛtiḥ |48|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">staimityaṃ parvaṇāṃ bhedo nidrā gauravameva ca ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">śirograhaḥ pratiśyāyaḥ kāsaḥ svedapravartanam | santāpo madhyavegaśca vātaśleṣmajvarākṛtiḥ ||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">liptātiktāsyatā tandrā mohaḥ kāso'rucistṛṣā | muhurdāho muhuḥ śītaṃ śleṣmapittajvarākṛtiḥ ||50||</seg> <seg type="unit" n="1">(jṛmbhādhmānamadotkampaparvabhedaparikṣayāḥ| tṛṭpralāpābhitāpāḥ syurjvare mārutapaittike ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">śūlakāsakaphotkleśaśītavepathupīnasāḥ| gauravāruciviṣṭambhā vātaśleṣmasamudbhave||2||</seg> <seg type="unit" n="3">śītadāhārucistambhasvedamohamadabhramāḥ| kāsāṅgasādahṛllāsā bhavanti kaphapaittike||3||</seg>) |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">kṛśānāṃ <note place="foot" type="variant" n="21">`kṣāmāṇāṃ' iti pā.</note> jvaramuktānāṃ mithyāhāravihāriṇām | doṣaḥ svalpo'pi saṃvṛddho dehināmanileritaḥ ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">satatānyedyuṣkatryākhyacāturthān sapralepakān | kaphasthānavibhāgena yathāsaṅkhyaṃ karoti hi ||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">ahorātrādahorātrāt sthānāt sthānaṃ prapadyate | tataścāmāśayaṃ prāpya doṣaḥ <note place="foot" type="variant" n="23">`ghoraṃ' iti pā.</note> kuryājjvaraṃ nṛṇām ||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">tathā pralepako jñeyaḥ <note place="foot" type="variant" n="24">`pralepakastvaviṣamaḥ' iti madhukośe pāṭhaḥ</note> śoṣiṇāṃ prāṇanāśanaḥ | duścikitsyatamo mandaḥ sukaṣṭo dhātuśoṣakṛt ||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">kaphasthāneṣu vā doṣastiṣṭhan dvitricaturṣu vā | viparyayākhyān kurute viṣamān kṛcchrasādhanān ||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">paro hetuḥ svabhāvo vā viṣame kaiścidīritaḥ | āgantuścānubandho hi prāyaśo viṣamajvare ||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">vātādhikatvāt pravadanti tajjñāstṛtīyakaṃ cāpi caturthakaṃ ca | aupatyake madyasamudbhave ca hetuṃ jvare pittakṛtaṃ vadanti ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">pralepakaṃ vātabalāsakaṃ ca kaphādhikatvena vadanti tajjñāḥ | mūrcchānubandhā viṣamajvarā ye prāyeṇa te dvandvasamutthitāstu ||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">tvaksthau śleṣmānilau śītamādau janayato jvare | tayoḥ praśāntayoḥ <note place="foot" type="variant" n="28">`tasmin praśānte tvitarau kurutaḥ śītamantataḥ' iti pā.</note> pittamante dāhaṃ karoti ca ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">karotyādau tathā pittaṃ tvaksthaṃ dāhamatīva ca | praśānte kurutastasmiṃśchītamante ca tāvapi ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">dvāvetau dāhaśītādī jvarau saṃsargajau smṛtau | dāhapūrvastayoḥ kaṣṭaḥ kṛcchrasādhyaśca sa smṛtaḥ ||61||</seg></ab>
          <ab type="mula">prasaktaścābhighātotthaścetanāprabhavastu <note place="foot" type="variant" n="29">`cetanāprasavaḥ' iti pā.</note> yaḥ |62|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">rātryahnoḥ ṣaṭsu kāleṣu kīrtiteṣu yathā purā ||62||</seg> prasahya viṣamo'bhyeti mānavaṃ bahudhā jvaraḥ |63|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">sa cāpi viṣamo dehaṃ na kadācidvimuñcati ||63||</seg> <seg type="unit" n="64">glānigauravakārśyebhyaḥ <note place="foot" type="variant" n="30">`yasmādgauravavaivarṇyakārśyebhyo na vimucyate' iti pā.</note> sa yasmānna pramucyate | vege tu samatikrānte gato'yamiti lakṣyate ||64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">dhātvantarastho līnatvānna saukṣmyādupalabhyate | alpadoṣendhanaḥ kṣīṇaḥ kṣīṇendhana ivānalaḥ ||65||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">doṣo'lpo'hitasambhūto jvarotsṛṣṭasya vā punaḥ | dhātumanyatamaṃ prāpya karoti viṣamajvaram ||66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">satataṃ <note place="foot" type="variant" n="31">`santataṃ' iti pā.</note> rasaraktasthaḥ so'nyedyuḥ piśitāśritaḥ | medogatastṛtīye'hni tvasthimajjagataḥ punaḥ ||67||</seg> kuryāccāturthakaṃ ghoramantakaṃ rogasaṅkaram |68|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">kecidbhūtābhiṣaṅgotthaṃ bruvate viṣamajvaram ||68||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">saptāhaṃ vā daśāhaṃ vā dvādaśāhamathāpi vā | santatyā yo'visargī syātsantataḥ sa nigadyate ||69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">ahorātre satatako dvau kālāvanuvartate | anyedyuṣkastvahorātrādekakālaṃ pravartate ||70||</seg> tṛtīyakastṛtīye'hni caturthe'hni caturthakaḥ |71|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">vātenodīryamāṇāśca hrīyamāṇāśca sarvataḥ | ekadvidoṣā martyānāṃ tasminnevodite'hani ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">velāṃ tāmeva kurvanti jvaravege muhurmuhuḥ | (vātenoddhūyamānastu <note place="foot" type="variant" n="34">ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate</note> yathā pūryeta sāgaraḥ ||72||</seg> <seg type="unit" n="73">vātenodīritāstadvaddoṣāḥ kurvanti vai jvarān | yathā vegāgame velāṃ chādayitvā mahodadheḥ ||73||</seg> <seg type="unit" n="74">vegahānau tadevāmbhastatraivāntarnilīyate | doṣavegodaye tadvadudīryeta jvaro'sya vai ||74||</seg> vegahānau praśāmyeta yathā'mbhaḥ sāgare tathā) |75|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">vividhenābhighātena jvaro yaḥ sampravartate ||75||</seg> yathādoṣaprakopaṃ tu tathā manyeta taṃ jvaram |76|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">śyāvāsyatā viṣakṛte dāhātīsārahṛdgrahāḥ <note place="foot" type="variant" n="35">`dāhātīsārahṛdgadāḥ' iti pā.</note>||76||</seg> <seg type="unit" n="77">abhaktaruk pipāsā ca todo mūrcchā balakṣayaḥ | oṣadhīgandhaje mūrcchā śiroruk vamathuḥ kṣavaḥ ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">kāmaje cittavibhraṃśastandrā''lasyamarocakaḥ | hṛdaye vedanā cāsya gātraṃ ca pariśuṣyati ||78||</seg> <seg type="unit" n="79">bhayāt pralāpaḥ śokācca bhavet kopācca vepathuḥ | abhicārābhiśāpābhyāṃ mohastṛṣṇā ca jāyate ||79||</seg> bhūtābhiṣaṅgādudvegahāsyakampanarodanam |80|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">śramakṣayābhighātebhyo dehināṃ kupito'nilaḥ ||80||</seg> pūrayitvā'khilaṃ dehaṃ jvaramāpādayedbhṛśam |81|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">rogāṇāṃ tu samutthānādvidāhāgantutastathā ||81||</seg> <seg type="unit" n="82">jvaro'paraḥ sambhavati taistairanyaiśca hetubhiḥ | doṣāṇāṃ sa tu liṅgāni kadācinnātivartate ||82||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">gurutā hṛdayotkleśaḥ sadanaṃ chardyarocakau | rasasthe tu jvare liṅgaṃ dainyaṃ cāsyopajāyate ||83||</seg> <seg type="unit" n="84">raktaniṣṭhīvanaṃ dāhaḥ svedaśchardanavibhramau | pralāpaḥ piṭikā tṛṣṇā raktaprāpte jvare nṛṇām ||84||</seg> <seg type="unit" n="85">piṇḍikodveṣṭanaṃ tṛṣṇā sṛṣṭamūtrapurīṣatā | ūṣmā'ntardāhavikṣepau <note place="foot" type="variant" n="36">`ūṣmāntarmohavikṣepau' iti pā.</note> glāniḥ syānmāṃsage jvare ||85||</seg> <seg type="unit" n="86">bhṛśaṃ svedastṛṣā mūrcchā pralāpaśchardireva ca | daurgandhyārocakau glānirmedaḥsthe cāsahiṣṇutā ||86||</seg> <seg type="unit" n="87">bhedo'sthnāṃ kuñca(ja)naṃ śvāso virekaśchardireva ca | vikṣepaṇaṃ ca gātrāṇāmetadasthigate jvare ||87||</seg> <seg type="unit" n="88">tamaḥpraveśanaṃ hikkā kāsaḥ śaityaṃ vamistathā | antardāho mahāśvāso marmacchedaśca majjage | maraṇaṃ prāpnuyāttatra śukrasthānagate jvare ||88||</seg> <seg type="unit" n="89">śephasaḥ stabdhatā mokṣaḥ śukrasya tu viśeṣataḥ | dagdhvendhanaṃ yathā vahnirdhātūn hatvā yathā viṣam ||89||</seg> kṛtakṛtyo vrajecchāntiṃ dehaṃ hatvā tathā jvaraḥ |90|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">vātapittakaphotthānāṃ jvarāṇāṃ lakṣaṇaṃ yathā ||90||</seg> <seg type="unit" n="91">tathā teṣāṃ bhiṣagbrūyādrasādiṣvapi buddhimān | samastaiḥ sannipātena dhātusthamapi nirdiśet ||91||</seg> dvandvajaṃ dvandvajaireva doṣaiścāpi vadet kṛtam |92|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="92">gambhīrastu jvaro jñeyo hyantardāhena tṛṣṇayā ||92||</seg> ānaddhatvena cātyarthaṃ śvāsakāsodgamena ca |93|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">hataprabhendriyaṃ kṣīṇamarocakanipīḍitam <note place="foot" type="variant" n="41">`kṣāmaṃ durātmānamupadrutam' iti pā.</note>||93||</seg> gambhīratīkṣṇavegārtaṃ jvaritaṃ parivarjayet |94|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">hīnamadhyādhikairdoṣaistrisaptadvādaśāhikaḥ ||94||</seg> jvaravego bhavettīvro yathāpūrvaṃ sukhakriyaḥ |95|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">kālo hyoṣa yamaścaiva niyatirmṛtyureva ca ||95||</seg> <seg type="unit" n="96">tasmin vyapagate dehājjanmeha punarucyate | iti jvarāḥ samākhyātāḥ karmedānīṃ pravakṣyate ||96||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">jvarasya pūrvarūpeṣu vartamāneṣu buddhimān | pāyayeta ghṛtaṃ svacchaṃ tataḥ sa labhate sukham ||97||</seg> <seg type="unit" n="98">vidhirmārutajeṣveṣa, paittikeṣu virecanam | mṛdu, pracchardanaṃ tadvatkaphajeṣu vidhīyate ||98||</seg></ab>
          <ab type="mula">sarvadvidoṣajeṣūktaṃ yathādoṣaṃ vikalpayet |99|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">asnehanīyo'śodhyaśca saṃyojyo laṅghanādinā ||99||</seg></ab>
          <ab type="mula">rūpaprāgrūpayorvidyānnānātvaṃ vahnidhūmavat |100|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="100">pravyaktarūpeṣu hitamekāntenāpatarpaṇam ||100||</seg></ab>
          <ab type="mula">āmāśayasthe doṣe tu sotkleśe vamanaṃ param |101|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">ānaddhaḥ stimitairdoṣairyāvantaṃ kālamāturaḥ ||101||</seg> kuryādanaśanaṃ tāvattataḥ saṃsargamācaret |102|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">na laṅghayenmārutaje kṣayaje mānase tathā ||102||</seg> alaṅghyāścāpi ye pūrvaṃ dvivraṇīye prakīrtitāḥ |103|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="103">anavasthitadoṣāgnerlaṅghanaṃ doṣapācanam ||103||</seg> jvaraghnaṃ dīpanaṃ kāṅkṣārucilāghavakārakam |104|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="104">sṛṣṭamārutaviṇmūtraṃ kṣutpipāsā'sahaṃ laghum ||104||</seg> prasannātmendriyaṃ kṣāmaṃ naraṃ vidyāt sulaṅghitam |105|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">balakṣayastṛṣā śoṣastandrānidrābhramaklamāḥ ||105||</seg> upadravāśca śvāsādyāḥ sambhavantyatilaṅghanāt |106|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="106">dīpanaṃ kaphavicchedi pittavātānulomanam ||106||</seg> kaphavātajvarārtebhyo hitamuṣṇāmbu tṛṭchidam | taddhi mārdavakṛddoṣasrotasāṃ ... |107|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="107">... śītamanyathā ||107||</seg> sevyamānena toyena jvaraḥ śītena vardhate |108|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="108">pittamadyaviṣottheṣu śītalaṃ tiktakaiḥ śṛtam ||108||</seg> gāṅgeyanāgarośīraparpaṭodīcyacandanaiḥ |109|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="109">dīpanī pācanī laghvī jvarārtānāṃ jvarāpahā ||109||</seg> annakāle hitā peyā yathāsvaṃ pācanaiḥ kṛtā |110|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="110">bahudoṣasya mandāgneḥ saptarātrāt paraṃ jvare ||110||</seg> <seg type="unit" n="111">laṅghanāmbuyavāgūbhiryadā <note place="foot" type="variant" n="45">`laṅghanānte yavāgūbhiḥ' iti pā.</note> doṣo na pacyate | tadā taṃ mukhavairasyatṛṣṇārocakanāśanaiḥ ||111||</seg> kaṣāyaiḥ pācanairhṛdyairjvaraghnaiḥ samupācaret |112|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="112">pañcamūlīkaṣāyaṃ tu pācanaṃ pavanajvare ||112||</seg> <seg type="unit" n="113">sakṣaudraṃ paittike mustakaṭukendrayavaiḥ kṛtam | pippalyādikaṣāyaṃ tu kaphaje paripācanam ||113||</seg> dvandvajeṣu tu saṃsṛṣṭaṃ dadyāt ... |114|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="114">... atha vivarjayet | pītāmburlaṅghito bhukto'jīrṇī kṣīṇaḥ pipāsitaḥ ||114||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="115">(tīkṣṇe jvare gurau dehe vibaddheṣu maleṣu ca| sāmadoṣaṃ vijānīyājjvaraṃ pakvamato'nyathā <note place="foot" type="variant" n="46">ayaṃ ślokaḥ keṣucitpustakeṣu na paṭhyate</note>||) mṛdau jvare laghau dehe pracaleṣu maleṣu ca | pakvaṃ doṣaṃ vijānīyājjvare deyaṃ tadauṣadham ||115||</seg></ab>
          <ab type="mula">doṣaprakṛtivaikṛtyādekeṣāṃ pakvalakṣaṇam |116|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="116">hṛdayodveṣṭanaṃ tandrā lālāsrutirarocakaḥ ||116||</seg> <seg type="unit" n="117">doṣāpravṛttirālasyaṃ vibandho bahumūtratā | gurūdaratvamasvedo na paktiḥ śakṛto'ratiḥ ||117||</seg> <seg type="unit" n="118">svāpaḥ stambho gurutvaṃ ca gātrāṇāṃ vahnimārdavam | mukhasyāśuddhiraglāniḥ prasaṅgī balavāñjvaraḥ ||118||</seg> liṅgairebhirvijānīyājjvaramāmaṃ vicakṣaṇaḥ |119|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="119">saptarātrātparaṃ kecinmanyante deyamauṣadham ||119||</seg> daśarātrātparaṃ keciddātavyamiti niścitāḥ |120|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="120">paittike vā jvare deyamalpakālasamutthite ||120||</seg> acirajvaritasyāpi deyaṃ syāddoṣapākataḥ |121|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="121">bheṣajaṃ hyāmadoṣasya bhūyo jvalayati jvaram ||121||</seg> śodhanaṃ, śamanīyaṃ tu karoti viṣamajvaram |122|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="122">cyavamānaṃ jvarotkliṣṭamupekṣeta malaṃ sadā ||122||</seg> atipravartamānaṃ ca sādhayedatisāravat |123|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="123">yadā koṣṭhānugāḥ pakvā vibaddhāḥ srotasāṃ malāḥ ||123||</seg> acirajvaritasyāpi tadā dadyādvirecanam |124|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="124">pakvo hyanirhṛto doṣo dehe tiṣṭhan mahātyayam ||124||</seg> <seg type="unit" n="125">viṣamaṃ vā jvaraṃ kuryādbalavyāpadameva ca | tasmānnirharaṇaṃ kāryaṃ doṣāṇāṃ vamanādibhiḥ ||125||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="126">prākkarma vamanaṃ cāsya kāryamāsthāpanaṃ tathā | virecanaṃ tathā kuryācchirasaśca virecanam ||126||</seg> kramaśaḥ... |127|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="127">...baline deyaṃ vamanaṃ ślaiṣmike jvare | pittaprāye virekastu kāryaḥ praśithilāśaye ||127||</seg> <seg type="unit" n="128">saruje'nilaje kāryaṃ sodāvarte nirūhaṇam | kaṭīpṛṣṭhagrahārtasya dīptāgneranuvāsanam ||128||</seg> <seg type="unit" n="129">śirogauravaśūlaghnamindriyapratibodhanam | kaphābhipanne śirasi kāryaṃ mūrdhavirecanam ||129||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="130">durbalasya samādhmātamudaraṃ sarujaṃ dihet | dāruhaimavatīkuṣṭhaśatāhvāhiṅgusaindhavaiḥ ||130||</seg> amlapiṣṭaiḥ sukhoṣṇaiśca... |131|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="131">...pavane tūrdhvamāgate | ruddhamūtrapūrīṣāya gude vartiṃ nidhāpayet ||131||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="132">pippalīpippalīmūlayavānīcavyasādhitām | pāyayeta yavāgūṃ vā mārutādyanulominīm ||132||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="133">śuddhasyobhayato yasya jvaraḥ śāntiṃ na gacchati | saśeṣadoṣarūkṣasya tasya taṃ sarpiṣā jayet ||133||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="134">kṛśaṃ caivālpadoṣaṃ ca śamanīyairupācaret | upavāsairbalasthaṃ tu jvare santarpaṇotthite ||134||</seg></ab>
          <ab type="mula">klinnāṃ yavāgūṃ mandāgniṃ tṛṣārtaṃ pāyayennaram |135|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="135">tṛṭchardidāhagharmārtaṃ madyapaṃ lājatarpaṇam ||135||</seg> <seg type="unit" n="136">sakṣaudramambhasā paścājjīrṇe yūṣarasaudanam | upavāsaśramakṛte kṣīṇaṃ(ṇe) vātādhike jvare ||136||</seg> <seg type="unit" n="137">dīptāgniṃ bhojayet prājño naraṃ māṃsarasaudanam | mudgayūṣaudanaścāpi hitaḥ kaphasamutthite ||137||</seg> sa eva sitayā yuktaḥ śītaḥ pittajvare hitaḥ |138|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="138">dāḍimāmalamudgānāṃ yūṣaścānilapaittike ||138||</seg> <seg type="unit" n="139">hrasvamūlakayūṣastu <note place="foot" type="variant" n="49">`hrasvamūlakayūṣeṇa bhojayet kaphavātike' iti pā.</note> vātaśleṣmādhike hitaḥ | paṭolanimbayūṣastu pathyaḥ pittakaphātmake ||139||</seg> <seg type="unit" n="140">dāhacchardiyutaṃ kṣāmaṃ nirannaṃ tṛṣṇayā'rditam | sitākṣaudrayutaṃ lājatarpaṇaṃ pāyayeta ca ||140||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="141">kaphapittaparītasya grīṣme'sṛkpittinastathā | madyanityasya na hitā yavāgūstamupācaret ||141||</seg> yūṣairamlairanamlairvā jāṅgalaiśca rasairhitaiḥ |142|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="142">madyaṃ purāṇaṃ mandāgneryavānnopahitaṃ hitam ||142||</seg></ab>
          <ab type="mula">savyoṣaṃ vitarettakraṃ kaphārocakapīḍite |143|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="143">kṛśo'lpadoṣo dīnaśca naro jīrṇajvarārditaḥ ||143||</seg> <seg type="unit" n="144">vibaddhaḥ sṛṣṭadoṣaśca rūkṣaḥ pittānilajvarī | pipāsārtaḥ sadāho vā payasā sa sukhī bhavet ||144||</seg></ab>
          <ab type="mula">tadeva <note place="foot" type="variant" n="53">`tadeva tu payaḥ pītaṃ taruṇe hanti mānavam' iti pā.</note> taruṇe pītaṃ viṣavaddhanti mānavam |145|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="145">sarvajvareṣu sulaghu mātrāvadbhojanaṃ hitam ||145||</seg> vegāpāye'nyathā taddhi jvaravegābhivardhanam |146|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="146">jvarito hitamaśnīyādyadyapyasyārucirbhavet ||146||</seg> <seg type="unit" n="147">annakāle hyabhuñjānaḥ kṣīyate mriyate'thavā | sa kṣīṇaḥ kṛcchratāṃ yāti yātyasādhyatvameva ca ||147||</seg> <seg type="unit" n="148">tasmādrakṣedbalaṃ puṃsāṃ bale sati hi jīvitam | gurvabhiṣyandyakāle ca jvarī nādyāt kathañcana ||148||</seg> na tu tasyāhitaṃ bhuktamāyuṣe vā sukhāya vā |149|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="149">santataṃ viṣamaṃ vā'pi kṣīṇasya sucirotthitam ||149||</seg> jvaraṃ sambhojanaiḥ pathyairlaghubhiḥ samupācaret |150|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="150">mudgānmasurāṃścaṇakān kulatthān samakuṣṭhakān ||150||</seg> āhārakāle yūṣārthaṃ jvaritāya pradāpayet |151|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="151">paṭolapatraṃ vārtākaṃ kaṭhillaṃ pāpacailikam ||151||</seg> <seg type="unit" n="152">karkoṭakaṃ parpaṭakaṃ gojihvāṃ bālamūlakam | patraṃ guḍūcyāḥ śākārthe jvaritānāṃ pradāpayet ||152||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="153">lāvān kapiñjalāneṇān pṛṣatāñcharabhāñchaśān | kālapucchān kuraṅgāṃśca tathaiva mṛgamātṛkān ||153||</seg> māṃsārthe māṃsasātmyānāṃ jvaritānāṃ <note place="foot" type="variant" n="54">‘hitānīti prakalpayet' iti pā.</note> pradāpayet |154|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="154">sārasakrauñcaśikhinaḥ kukkuṭāṃstittirāṃ(rīṃ)stathā ||154||</seg> gurūṣṇatvānna śaṃsanti jvare keciccikitsakāḥ |155|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="155">jvaritānāṃ prakopaṃ tu yadā yāti samīraṇaḥ ||155||</seg> tadaite'pi hi śasyante mātrākālopapāditāḥ |156|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="156">pariṣekān pradehāṃśca snehān saṃśodhanāni ca ||156||</seg> <seg type="unit" n="157">(snānābhyaṅgadivāsvapnaśītavyāyāmayoṣitaḥ) | kaṣāyagururūkṣāṇi krodhādīni tathaiva ca ||157||</seg> <seg type="unit" n="158">sāravanti ca bhojyāni varjayettaruṇajvarī | tathaiva navadhānyādiṃ varjayecca samāsataḥ ||158||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="159">anavasthitadoṣāgnerebhiḥ sandhukṣito jvaraḥ | gambhīratīkṣṇavegatvaṃ yātyasādhyatvameva ca ||159||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="160">śītatoyadivāsvapnakrodhavyāyāmayoṣitaḥ | na seveta jvarotsṛṣṭo yāvanna balavān bhavet ||160||</seg> <seg type="unit" n="161">muktasyāpi jvareṇāśu durbalasyāhitairjvaraḥ | pratyāpanno daheddehaṃ śuṣkaṃ vṛkṣamivānalaḥ ||161||</seg> <seg type="unit" n="162">tasmātkāryaḥ parīhāro jvaramuktairviriktavat | yāvanna prakṛtisthaḥ syāddoṣataḥ prāṇatastathā ||162||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="163">jvare pramoho bhavati svalpairapyavaceṣṭitaiḥ | niṣaṇṇaṃ bhojayettasmānmūtroccārau ca kārayet ||163||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="164">arocake gātrasāde vaivarṇye'ṅgamalādiṣu | śāntajvaro'pi śodhyaḥ syādanubandhabhayānnaraḥ ||164||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="165">na jātu snāpayet <note place="foot" type="variant" n="55">`tarpayet' iti pā.</note> prājñaḥ sahasā jvarakarśitam | tena sandūṣito hyasya punareva bhavejjvaraḥ ||165||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="166">cikitsecca jvarān sarvānnimittānāṃ viparyayaiḥ | śramakṣayābhighātotthe mūlavyādhimupācaret ||166||</seg> <seg type="unit" n="167">strīṇāmapaprajātānāṃ stanyāvataraṇe ca yaḥ | tatra saṃśamanaṃ kuryādyathādoṣaṃ vidhānavit ||167||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="168">ataḥ saṃśamanīyāni kaṣāyāṇi nibodha me | sarvajvareṣu deyāni yāni vaidyena jānatā ||168||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="169">pippalīsārivādrākṣāśatapuṣpāhareṇubhiḥ | kṛtaḥ kaṣāyaḥ saguḍo hanyācchvasanajaṃ jvaram ||169||</seg></ab>
          <ab type="mula">śṛtaṃ śītakaṣāyaṃ vā guḍūcyāḥ peyameva tu |170|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="170">balādarbhaśvadaṃṣṭrāṇāṃ kaṣāyaṃ pādaśeṣitam ||170||</seg> śarkarāghṛtasaṃyuktaṃ pibedvātajvarāpaham |171|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="171">śatapuṣpāvacākuṣṭhadevadāruhareṇukāḥ ||171||</seg> <seg type="unit" n="172">kustumburūṇi naladaṃ mustaṃ <note place="foot" type="variant" n="56">`māṃsī' iti pā.</note> caivāpsu sādhayet | kṣaudreṇa sitayā cāpi yuktaḥ kvātho'nilādhike ||172||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="173">drākṣāguḍūcīkāśmaryatrāyamāṇāḥ sasārivāḥ | niṣkvāthya saguḍaṃ kvāthaṃ pibedvātakṛte jvare ||173||</seg> <seg type="unit" n="174">guḍūcyāḥ svaraso grāhyaḥ śatāvaryāśca tatsamaḥ | nihanyātsaguḍaḥ pītaḥ sadyo'nilakṛtaṃ jvaram ||174||</seg></ab>
          <ab type="mula">ghṛtābhyaṅgasvedalepānavasthāsu ca yojayet |175|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="175">śrīparṇīcandanośīraparūṣakamadhūkajaḥ ||175||</seg> śarkarāmadhuro hanti kaṣāyaḥ paittikaṃ jvaram |176|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="176">pītaṃ pittajvaraṃ hanyātsārivādyaṃ saśarkaram ||176||</seg></ab>
          <ab type="mula">sayaṣṭīmadhukaṃ hanyāttathaivotpalapūrvakam |177|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="177">śṛtaṃ śītakaṣāyaṃ vā sotpalaṃ śarkarāyutam ||177||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="178">guḍūcīpadmarodhrāṇāṃ sārivotpalayostathā | śarkarāmadhuraḥ kvāthaḥ śītaḥ pittajvarāpahaḥ ||178||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="179">drākṣāragvadhayoścāpi kāśmaryasyāthavā punaḥ | svādutiktakaṣāyāṇāṃ kaṣāyaiḥ śarkarāyutaiḥ ||179||</seg> suśītaiḥ śamayettṛṣṇāṃ pravṛddhāṃ dāhameva ca |180|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="180">śītaṃ madhuyutaṃ toyamākaṇṭhādvā pipāsitam ||180||</seg> vāmayetpāyayitvā tu tena tṛṣṇā praśāmyati |181|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="181">kṣīraiḥ kṣīrikaṣāyaiśca suśītaiścandanāyutaiḥ ||181||</seg> antardāhe vidhātavyamebhiścānyaiśca śītalaiḥ |182|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="182">padmakaṃ madhukaṃ drākṣāṃ puṇḍarīkamathotpalam ||182||</seg> <seg type="unit" n="183">yavān bhṛṣṭānuśīrāṇi samaṅgāṃ kāśmarīphalam | nidadhyādapsu cāloḍya niśāparyuṣitaṃ tataḥ ||183||</seg> kṣaudreṇa yuktaṃ pibato jvaradāhau praśāmyataḥ |184|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="184">jihvātālugalaklomaśoṣe mūrdhni ca dāpayet ||184||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="185">keśaraṃ mātulaṅgasya madhusaindhavasaṃyutam | śarkarādāḍimābhyāṃ vā drākṣākharjūrayostathā ||185||</seg> vairasye dhārayetkalkaṃ gaṇḍūṣaṃ ca tathā hitam |186|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="186">saptacchadaṃ guḍūcīṃ ca nimbaṃ sphūrjakameva ca ||186||</seg> kvāthayitvā pibet kvāthaṃ sakṣaudraṃ kaphaje jvare |187|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="187">kaṭutrikaṃ nāgapuṣpaṃ haridrā kaṭurohiṇī ||187||</seg> kauṭajaṃ ca phalaṃ hanyāt sevyamānaṃ kaphajvaram |188|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="188">haridrāṃ citrakaṃ nimbamuśīrātiviṣe vacām ||188||</seg> <seg type="unit" n="189">kuṣṭhamindrayavān mūrvāṃ paṭolaṃ cāpi sādhitam | pibenmaricasaṃyuktaṃ sakṣaudraṃ kaphaje jvare ||189||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="190">sārivātiviṣākuṣṭhapurākhyaiḥ sadurālabhaiḥ | mustena ca kṛtaḥ kvāthaḥ pīto hanyāt kaphajvaram ||190||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="191">mustaṃ vṛkṣakabījāni triphalā kaṭurohiṇī | parūṣakāṇi ca kvāthaḥ kaphajvaravināśanaḥ ||191||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="192">rājavṛkṣādivargasya kaṣāyo madhusaṃyutaḥ | kaphavātajvaraṃ hanyācchīghraṃ kāle'vacāritaḥ ||192||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="193">nāgaraṃ dhānyakaṃ bhārgīmabhayāṃ suradāru ca | vacāṃ parpaṭakaṃ mustaṃ bhūtīkamatha kaṭphalam ||193||</seg> <seg type="unit" n="194">niṣkvāthya kaphavātotthe kṣaudrahiṅgusamanvitam | dā(pā)tavyaṃ śvāsakāsaghnaṃ śleṣmotseke galagrahe ||194||</seg> hikkāsu kaṇṭhaśvayathau śūle hṛdayapārśvaje |195|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="195">balāpaṭolatriphalāyaṣṭyāhvānāṃ vṛṣasya ca ||195||</seg> <seg type="unit" n="196">kvātho madhuyutaḥ pīto hanti pittakaphajvaram | kaṭukāvijayādrākṣāmustaparpaṭakaiḥ kṛtaḥ ||196||</seg> <seg type="unit" n="197">kaṣāyo nāśayet pītaḥ śleṣmapittabhavaṃ jvaram | bhārgīvacāparpaṭakadhānyahiṅgvabhayāghanaiḥ ||197||</seg> <seg type="unit" n="198">kāśmaryanāgaraiḥ kvāthaḥ sakṣaudraḥ śleṣmapittaje | saśarkarāmakṣamātrāṃ kaṭukāmuṣṇavāriṇā ||198||</seg> pītvā jvaraṃ jayejjantuḥ kaphapittasamudbhavam |199|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="199">kirātatiktamamṛtāṃ drākṣāmāmalakaṃ śaṭīm ||199||</seg> <seg type="unit" n="200">niṣkvāthya vātapittotthe taṃ kvāthaṃ saguḍaṃ pibet | rāsnā vṛṣo'tha triphalā rājavṛkṣaphalaiḥ saha ||200||</seg> kaṣāyaḥ sādhitaḥ pīto vātapittajvaraṃ jayet |201|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="201">sarvadoṣasamutthe tu saṃsṛṣṭānavacārayet ||201||</seg></ab>
          <ab type="mula">yathādoṣocchrayaṃ cāpi jvarān sarvānupācaret |202|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="202">vṛścīvabilvavarṣābhvaḥ payaścodakameva ca ||202||</seg> pacet kṣīrāvaśiṣṭaṃ tu taddhi sarvajvarāpaham |203|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="203">udakāṃśāstrayaḥ kṣīraṃ śiṃśapāsārasaṃyutam <note place="foot" type="variant" n="60">`śiṃśapāsārameva ca' iti pā.</note>||203||</seg> tat kṣīraśeṣaṃ kvathitaṃ peyaṃ sarvajvarāpaham |204|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="204">nalavetasayormūle mūrvāyāṃ devadāruṇi ||204||</seg> <seg type="unit" n="205">kaṣāyaṃ vidhivat kṛtvā peyametajjvarāpaham | haridrā bhadramustaṃ ca triphalā kaṭurohiṇī ||205||</seg> <seg type="unit" n="206">picumandaḥ paṭolī ca devadāru nidigdhikā | eṣāṃ kaṣāyaḥ pītastu sannipātajvaraṃ jayet ||206||</seg> <seg type="unit" n="207">avipaktiṃ prasekaṃ ca śophaṃ kāsamarocakam | traiphalo vā sasarpiṣkaḥ kvāthaḥ peyastridoṣaje ||207||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="208">anantāṃ bālakaṃ mustāṃ nāgaraṃ kaṭurohiṇīm sukhāmbunā prāgudayātpāyayetākṣasammitam ||208||</seg> eṣa sarvajvarān hanti dīpayatyāśu cānalam |209|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="209">dravyāṇi dīpanīyāni tathā vairecanāni ca ||209||</seg> ekaśo vā dviśo vā'pi jvaraghnāni prayojayet |210|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="210">sarpirmadhvabhayātailaleho'yaṃ sarvajaṃ jvaram ||210||</seg> śāntiṃ nayettrivṛccāpi sakṣaudrā prabalaṃ jvaram |211|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="211">jvare tu viṣame kāryamūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam ||211||</seg></ab>
          <ab type="mula">ghṛtaṃ plīhodaroktaṃ vā nihanyādviṣamajvaram |212|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="212">guḍapragāḍhāṃ triphalāṃ pibedvā viṣamārditaḥ ||212||</seg></ab>
          <ab type="mula">guḍūcīnimbadhātrīṇāṃ kaṣāyaṃ vā samākṣikam |213|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="213">prātaḥ prātaḥ sasarpiṣkaṃ rasonamupayojayet ||213||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="214">tricaturbhiḥ pibet kvāthaṃ pañcabhirvā samanvitaiḥ <note place="foot" type="variant" n="62">`samanvitam' iti pā.</note>| madhukasya paṭolasya rohiṇyā mustakasya ca ||214||</seg> harītakyāśca sarvo'yaṃ trividho yoga iṣyate <note place="foot" type="variant" n="63">`ucyate' iti pā.</note>|215|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="215">sarpiḥkṣīrasitākṣaudramāgadhīrvā yathābalam ||215||</seg> daśamūlīkaṣāyeṇa māgadhīrvā prayojayet |216|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="216">pippalīvardhamānaṃ vā pibet kṣīrarasāśanaḥ ||216||</seg></ab>
          <ab type="mula">tāmracūḍasya māṃsena pibedvā madyamuttamam |217|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="217">kolāgnimanthatriphalākvāthe dadhnā ghṛtaṃ pacet ||217||</seg> tilvakāvāpametaddhi viṣamajvaranāśanam |218|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="218">pippalyativiṣādrākṣāsārivābilvacandanaiḥ ||218||</seg> <seg type="unit" n="219">kaṭukendrayavośīrasiṃhītāmalakīghanaiḥ | trāyamāṇāsthirādhātrīviśvabheṣajacitrakaiḥ ||219||</seg> <seg type="unit" n="220">pakvametairghṛtaṃ pītaṃ vijitya viṣamāgnitām | jīrṇajvaraśiraḥśūlagulmodarahalīmakān ||220||</seg> kṣayakāsaṃ sasantāpaṃ pārśvaśūlānapāsyati |221|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="221">guḍūcītriphalāvāsātrāyamāṇāyavāsakaiḥ ||221||</seg> <seg type="unit" n="222">kvathitairvidhivatpakvametaiḥ kalkīkṛtaiḥ samaiḥ | drākṣāmāgadhikāmbhodanāgarotpalacandanaiḥ ||222||</seg> pītaṃ sarpiḥ kṣayaśvāsakāsajīrṇajvarān jayet |223|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="223">kalaśībṛhatīdrākṣātrāyantīnimbagokṣuraiḥ ||223||</seg> <seg type="unit" n="224">balāparpaṭakāmbhodaśālaparṇīyavāsakaiḥ | pakvamutkvathitaiḥ sarpiḥ kalkairebhiḥ samanvitam ||224||</seg> <seg type="unit" n="225">śaṭītāmalakībhārgīmedāmalakapauṣkaraiḥ | kṣīradviguṇasaṃyuktaṃ jīrṇajvaramapohati ||225||</seg> śiraḥpārśvarujākāsakṣayapraśamanaṃ param |226|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="226">paṭolīparpaṭāriṣṭaguḍūcītriphalāvṛṣaiḥ ||226||</seg> <seg type="unit" n="227">kaṭukāmbudabhūnimbayāsayaṣṭyāhvacandanaiḥ | dārvīśakrayavośīratrāyamāṇākaṇotpalaiḥ ||227||</seg> <seg type="unit" n="228">dhātrībhṛṅgarajobhīrukākamācīrasairghṛtam | siddhamāśvapacīkuṣṭhajvaraśukrārjunavraṇān ||228||</seg> hanyānnayanavadanaśravaṇaghrāṇajān gadān |229|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="229">viḍaṅgatriphalāmustamañjiṣṭhādāḍimotpalaiḥ ||229||</seg> <seg type="unit" n="230">priyaṅgvelailavālūkacandanāmaradārubhiḥ | barhiṣṭhakuṣṭharajanīpārṇinīsārivādvayaiḥ ||230||</seg> <seg type="unit" n="231">hareṇukātrivṛddantīvacātālīśakesaraiḥ | dvikṣīraṃ vipacetsarpirmālatīkusumaiḥ saha ||231||</seg> <seg type="unit" n="232">jīrṇajvaraśvāsakāsagulmonmādagarāpaham | etatkalyāṇakaṃ nāma sarpirmāṅgalyamuttamam ||232||</seg> <seg type="unit" n="233">alakṣmīgraharakṣognimāndyāpasmārapāpanut | śasyate naṣṭaśukrāṇāṃ vandhyānāṃ garbhadaṃ param ||233||</seg> medhyaṃ cakṣuṣyamāyuṣyaṃ retomārgaviśodhanam |234|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="234">etaireva tathā dravyaiḥ sarvagandhaiśca sādhitam ||234||</seg> <seg type="unit" n="235">kapilāyā ghṛtaprasthaṃ suvarṇamaṇisaṃyutam | tatkṣīreṇa sahaikadhyaṃ prasādhya kusumairimaiḥ ||235||</seg> <seg type="unit" n="236">sumanaścampakāśokaśirīṣakusumairvṛtam | tathā naladapadmānāṃ keśarairdāḍimasya ca ||236||</seg> <seg type="unit" n="237">tithau praśaste nakṣatre sādhakasyāturasya ca | kṛtaṃ manuṣyadevāya brāhmaṇairabhimantritam ||237||</seg> <seg type="unit" n="238">dattaṃ sarvajvarān hanti mahākalyāṇakaṃ tvidam ||238||</seg> <seg type="unit" n="239">darśanasparśanābhyāṃ ca sarvarogaharaṃ śivam | adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ valīpalitavarjitaḥ ||239||</seg> asyābhyāsādghṛtasyeha jīvedvarṣaśatatrayam |240|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="240">gavyaṃ dadhi ca mūtraṃ ca kṣīraṃ sarpiḥ śakṛdrasaḥ ||240||</seg> <seg type="unit" n="241">samabhāgāni pācyāni kalkāṃścaitān samāvapet | triphalāṃ citrakaṃ mustaṃ haridrātiviṣe vacām ||241||</seg> <seg type="unit" n="242">viḍaṅgaṃ tryūṣaṇaṃ cavyaṃ suradāru tathaiva ca | pañcagavyamidaṃ pānādviṣamajvaranāśanam ||242||</seg></ab>
          <ab type="mula">pañcagavyamṛte garbhātpācyamanyad... |243|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="243">... vṛṣeṇa ca | balayā'tha paraṃ pācyaṃ guḍūcyā tadvadeva tu ||243||</seg> jīrṇajvare ca śophe ca pāṇḍuroge ca pūjitam |244|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="244">etenaiva tu kalpena ghṛtaṃ pañcāvikaṃ pacet | pañcājaṃ pañcamahiṣaṃ caturuṣṭramathāpi ca ||244||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="245">triphalośīraśampākakaṭukātiviṣāghanaiḥ | śatāvarīsaptaparṇaguḍūcīrajanīdvayaiḥ ||245||</seg> <seg type="unit" n="246">citrakatrivṛtāmūrvāpaṭolāriṣṭavālakaiḥ | kirātatiktakavacāviśālāpadmakotpalaiḥ ||246||</seg> <seg type="unit" n="247">sārivādvayayaṣṭyāhvacavikāraktacandanaiḥ | durālabhāparpaṭakatrāyamāṇāṭarūṣakaiḥ ||247||</seg> <seg type="unit" n="248">rāsnākuṅkumamañjiṣṭhāmāgadhīnāgaraistathā | dhātrīphalarasaiḥ samyagdviguṇaiḥ sādhitaṃ haviḥ ||248||</seg> <seg type="unit" n="249">parisarpajvaraśvāsagulmakuṣṭhanivāraṇam | pāṇḍuplīhāgnisādibhya etadeva paraṃ hitam ||249||</seg> <seg type="unit" n="250">paṭolakaṭukādārvīnimbavāsāphalatrikam | durālabhāparpaṭakatrāyamāṇāḥ palonmitāḥ ||250||</seg> <seg type="unit" n="251">prasthamāmalakānāṃ ca kvāthayetsalilārmaṇe | tena pādāvaśeṣeṇa ghṛtaprasthaṃ vipācayet ||251||</seg> <seg type="unit" n="252">kalkaiḥ kuṭajabhūnimbaghanayaṣṭyāhvacandanaiḥ | sapippalīkaistatsiddhaṃ cakṣuṣyaṃ śuklayorhitam ||252||</seg> <seg type="unit" n="253">ghrāṇakarṇākṣivadanavartmarogavraṇāpaham | raktapittakaphasvedakledapūyopaśoṣaṇam ||253||</seg> kāmalājvaravīsarpagaṇḍamālāharaṃ param |254|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="254">śṛtaṃ payaḥ śarkarā ca pippalyo madhusarpiṣī ||254||</seg> <seg type="unit" n="255">pañcasāramidaṃ peyaṃ mathitaṃ viṣamajvare | kṣatakṣīṇe kṣaye śvāse hṛdroge caitadiṣyate ||255||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="256">lākṣāviśvaniśāmūrvāmañjiṣṭhāsvarjikāmayaiḥ | ṣaḍguṇena ca takreṇa siddhaṃ tailaṃ jvarāntakṛt ||256||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="257">kṣīrivṛkṣāsanāriṣṭajambūsaptacchadārjunaiḥ | śirīṣakhadirāsphoṭāmṛtavallyāṭarūṣakaiḥ ||257||</seg> <seg type="unit" n="258">kaṭukāparpaṭośīravacātejovatīghanaiḥ | sādhitaṃ tailamabhyaṅgādāśu jīrṇajvarāpaham ||258||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="259">nirviṣairbhujagairnāgairvinītaiḥ kṛtataskaraiḥ | trāsayedāgame cainaṃ tadaharbhojayenna ca ||259||</seg> <seg type="unit" n="260">atyabhiṣyandigurubhirvāmayedvā punaḥ punaḥ | madyaṃ tīkṣṇaṃ pāyayeta ghṛtaṃ vā jvaranāśanam ||260||</seg> <seg type="unit" n="261">purāṇaṃ vā ghṛtaṃ kāmamudāraṃ vā virecanam | nirūhayedvā matimān susvinnaṃ tadaharnaram ||261||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="262">ajāvyoścarmaromāṇi vacā kuṣṭhaṃ palaṅkaṣā | nimbapatraṃ madhuyutaṃ dhūpanaṃ tasya dāpayet ||262||</seg></ab>
          <ab type="mula">baiḍālaṃ vā śakṛdyojyaṃ vepamānasya dhūpanam |263|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="263">pippalī saindhavaṃ tailaṃ nepālī cekṣaṇāñjanam ||263||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="264">udaroktāni sarpiṃṣi yānyuktāni purā mayā | kalpoktaṃ cājitaṃ sarpiḥ sevyamānaṃ jvaraṃ jayet ||264||</seg></ab>
          <ab type="mula">bhūtavidyāsamuddiṣṭairbandhāveśanapūjanaiḥ | jayedbhūtābhiṣaṅgotthaṃ... |265|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="265">... vijñānādyaiśca mānasam ||265||</seg></ab>
          <ab type="mula">śramakṣayotthe bhuñjīta ghṛtābhyakto rasaudanam |266|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="266">abhiśāpābhicārotthau jvarau homādinā jayet ||266||</seg></ab>
          <ab type="mula">dānasvastyayanātithyairutpātagrahapīḍitam |267|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="267">abhighātajvare kuryāt kriyāmuṣṇavivarjitām ||267||</seg> kaṣāyamadhurāṃ snigdhāṃ yathādoṣamathāpi vā |268|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="268">oṣadhīgandhaviṣajau viṣapittaprasādhanaiḥ ||268||</seg> <seg type="unit" n="269">jayet kaṣāyaṃ ca hitaṃ sarvagandhakṛtaṃ tathā | nimbadārukaṣāyaṃ vā hitaṃ saumanasaṃ yathā ||269||</seg></ab>
          <ab type="mula">yavānnavikṛtiḥ sarpirmadyaṃ ca viṣame hitam |270|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="270">sampūjayeddvijān gāśca devamīśānamambikām ||270||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="271">kaphavātotthayoścāpi jvarayoḥ śītapīḍitam | dihyāduṣṇena vargeṇa paraścoṣṇo vidhirhitaḥ ||271||</seg> <seg type="unit" n="272">siñcet koṣṇairāranālaśuktagomūtramastubhiḥ | dihyāt palāśaiḥ piṣṭairvā surasārjakaśigrujaiḥ ||272||</seg> <seg type="unit" n="273">kṣāratailena vā'bhyaṅgaḥ saśuktena vidhīyate | pānamāragvadhādeśca kvathitasya viśeṣataḥ ||273||</seg> <seg type="unit" n="274">avagāhaḥ sukhoṣṇaśca vātaghnakvāthayojitaḥ | jitvā śītaṃ kramairebhiḥ sukhoṣṇajalasecitam ||274||</seg> <seg type="unit" n="275">praveśyaurṇikakārpāsakauśeyāmbarasaṃvṛtam | śāyayet kṣāmadehaṃ ca kālāguruvibhūṣitam ||275||</seg> <seg type="unit" n="276">stanāḍhyā rūpasampannāḥ kuśalā navayauvanāḥ | bhajeyuḥ pramadā gātraiḥ śītadainyāpahāḥ śubhāḥ ||276||</seg> <seg type="unit" n="277">śaracchaśāṅkavadanā nīlotpalavilocanāḥ | sphuritabhrūlatābhaṅgalalāṭataṭakampanāḥ ||277||</seg> <seg type="unit" n="278">pralambabimbapracaladbimbīphalanibhādharāḥ <note place="foot" type="variant" n="67">`pralambavilasatkāñcyo bimbīphalanibhādharāḥ' iti pā.</note>| kṛśodaryo'tivistīrṇajaghanodvahanālasāḥ ||278||</seg> <seg type="unit" n="279">kuṅkumāgurudigdhāṅgyo ghanatuṅgapayodharāḥ | sugandhidhūpitaślakṣṇasrastāṃśukavibhūṣaṇāḥ ||279||</seg> <seg type="unit" n="280">gāḍhamāliṅgayeyustaṃ taruṃ vanalatā iva | prahlādaṃ cāsya vijñāya tāḥ strīrapanayet punaḥ ||280||</seg> <seg type="unit" n="281">tāsāmaṅgapariṣvaṅganivāritahimajvaram | bhojayeddhitamannaṃ ca yathā sukhamavāpnuyāt ||281||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="282">dāhābhibhūte tu vidhiṃ kuryāddāhavināśanam | madhuphāṇitayuktena nimbapatrāmbhasā'pi vā ||282||</seg> <seg type="unit" n="283">dāhajvarārtaṃ matimān vāmayet kṣiprameva ca | śatadhautaghṛtābhyaktaṃ dihyādvā yavaśatkubhiḥ ||283||</seg> <seg type="unit" n="284">kolāmalakasaṃyuktaiḥ śuktadhānyāmlasaṃyutaiḥ | amlapiṣṭaiḥ suśītaiśca phenilāpallavaistathā ||284||</seg> <seg type="unit" n="285">amlapiṣṭaiḥ suśītairvā palāśatarujairdihet | badarīpallavotthena phenenāriṣṭakasya ca ||285||</seg> lipte'ṅge dāhatṛṇmūrcchāḥ praśāmyanti ca sarvaśaḥ |286|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="286">yavārdhakuḍavaṃ piṣṭvā mañjiṣṭhārdhapalaṃ tathā ||286||</seg> <seg type="unit" n="287">amlaprasthaśatonmiśraṃ tailaprasthaṃ vipācayet | etat prahlādanaṃ tailaṃ jvaradāhavināśanam ||287||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="288">nyagrodhādirgaṇo yastu kākolyādiśca yo gaṇaḥ | utpalādirgaṇo yastu piṣṭairvā taiḥ pralepayet ||288||</seg> <seg type="unit" n="289">tatkaṣāyāmlasaṃsiddhāḥ snehāścābhyañjane hitāḥ | teṣāṃ śītakaṣāye vā dāhārtamavagāhayet ||289||</seg> <seg type="unit" n="290">dāhavege tvatikrānte tasmāduddhṛtya mānavam | pariṣicyāmbubhiḥ śītaiḥ pralimpeccandanādibhiḥ ||290||</seg> <seg type="unit" n="291">glānaṃ vā dīnamanasamāśliṣeyurvarāṅganāḥ | pelavakṣaumasaṃvītāścandanārdrapayodharāḥ ||291||</seg> <seg type="unit" n="292">bibhratyo'bjasrajaścitrā maṇiratnavibhūṣitāḥ | bhajeyustāḥ stanaiḥ śītaiḥ spṛśantyo'mburuhaiḥ sukhaiḥ ||292||</seg> <seg type="unit" n="293">prahlādaṃ cāsya vijñāya tāḥ strīrapanayet punaḥ | hitaṃ ca bhojayedannaṃ tathā''pnoti sukhaṃ mahat ||293||</seg></ab>
          <ab type="mula">pittajvaroktaṃ śamanaṃ vireko'nyaddhitaṃ <note place="foot" type="variant" n="69">`virekastaddhitaṃ' iti pā.</note> ca yat |294|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="294">nirharetpittamevādau doṣeṣu samavāyiṣu ||294||</seg> durnivārataraṃ taddhi jvarārtānāṃ viśeṣataḥ |295|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="295">chardimūrcchāpipāsādīnavirodhājjvarasya ca ||295||</seg> upadravāñjayeccāpi pratyanīkena hetunā |296|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="296">viśeṣamaparaṃ cātra śṛṇūpadravanāśanam ||296||</seg> <seg type="unit" n="297">madhukaṃ rajanī mustaṃ dāḍimaṃ sāmlavetasam | añjanaṃ tintiḍīkaṃ ca naladaṃ patramutpalam ||297||</seg> <seg type="unit" n="298">tvacaṃ vyāghranakhaṃ caiva mātuluṅgaraso madhu | dihyādebhirjvarārtasya madhuśuktayutaiḥ śiraḥ ||298||</seg> <seg type="unit" n="299">śirobhitāpasammohavamihikkāpravepathūn | pradeho nāśayatyeṣa jvaritānāmupadravān ||299||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="300">madhūkamatha hrīberamutpalāni madhūlikām ||300||</seg> <seg type="unit" n="301">līḍhvā cūrṇāni madhunā sarpiṣā ca jayedvamim | kaphaprasekāsṛkpittahikkāśvāsāṃśca dāruṇān ||301||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="302">lihan jvarārtastriphalāṃ pippalīṃ ca samākṣikām | kāse śvāse ca madhunā sarpiṣā ca sukhī bhavet ||302||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="303">vidārī dāḍimaṃ lodhraṃ dadhitthaṃ bījapūrakam | ebhiḥ pradihyānmūrdhānaṃ tṛḍdāhārtasya dehinaḥ ||303||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="304">dāḍimasya sitāyāśca drākṣāmalakayostathā | vairasye dhārayet kalkaṃ gaṇḍūṣaṃ ca yathāhitam ||304||</seg> kṣīrekṣurasamākṣīkasarpistailoṣṇavāribhiḥ |305|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="305">śūnye mūrdhni hitaṃ nasyaṃ jīvanīyaśṛtaṃ ghṛtam ||305||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="306">cūrṇitaistriphalāśyāmātrivṛtpippalisaṃyutaiḥ | sakṣaudraḥ śarkarāyukto virekastu praśasyate ||306||</seg> pakve pittajvare rakte cordhvage vepathau tathā |307|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="307">kaphavātotthayorevaṃ snehābhyaṅgairviśodhayet ||307||</seg></ab>
          <ab type="mula">hṛtadoṣo bhramārtastu lihyāt kṣaudrasitābhayāḥ |308|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="308">vātaghnamadhurairyojyā nirūhā vātaje jvare ||308||</seg> avekṣya <note place="foot" type="variant" n="73">`vibhajya' iti pā.</note> doṣaṃ prāṇaṃ ca yathāsvaṃ cānuvāsanāḥ |309|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="309">utpalādikaṣāyādyā(ḍhyā)ścandanośīrasaṃyutāḥ ||309||</seg> <seg type="unit" n="310">śarkarāmadhurāḥ śītāḥ pittajvaraharā matāḥ | āmrādīnāṃ tvacaṃ śaṅkhaṃ candanaṃ madhukotpale ||310||</seg> <seg type="unit" n="311">gairikāñjanamañjiṣṭhāmṛṇālānyatha padmakam | ślakṣṇapiṣṭaṃ tu payasā śarkarāmadhusaṃyutam ||311||</seg> supūtaṃ śītalaṃ bastiṃ dahyamānāya dāpayet |312|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="312">jvaradāhāpahaṃ teṣu siddhaṃ caivānuvāsanam ||312||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="313">āragvadhagaṇakvāthāḥ pippalyādisamāyutāḥ | sakṣaudramūtrā deyāḥ syuḥ kaphajvaravināśanāḥ ||313||</seg></ab>
          <ab type="mula">kaphaghnaireva saṃsiddhā dravyaiścāpyanuvāsanāḥ |314|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="314">saṃsarge sannipāte ca saṃsṛṣṭā bastayo hitāḥ ||314||</seg></ab>
          <ab type="mula">saṃsṛṣṭaireva saṃsṛṣṭā dravyaiścāpyanuvāsanāḥ |315|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="315">vātarogāpahāḥ sarve snehā ye samyagīritāḥ ||315||</seg> vinā tailaṃ ta eva syuryojyā mārutaje jvare |316|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="316">nikhilenopayojyāśca ta evābhyañjanādiṣu ||316||</seg></ab>
          <ab type="mula">paittike madhuraistiktaiḥ siddhaṃ sarpiśca pūjyate |317|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="317">ślaiṣmike kaṭutiktaiśca, saṃsṛṣṭānītareṣu ca ||317||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="318">hṛtāvaśeṣaṃ pittaṃ tu tvaksthaṃ janayati jvaram | pibedikṣurasaṃ tatra śītaṃ vā śarkarodakam ||318||</seg> śāliṣaṣṭikayorannamaśnīyāt kṣīrasamplutam |319|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="319">kaphavātotthayoreva svedābhyaṅgau prayojayet ||319||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="320">ghṛtaṃ dvādaśarātrāttu deyaṃ sarvajvareṣu ca | tenāntareṇāśayaṃ svaṃ gatā doṣā bhavanti hi ||320||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="321">dhātūn prakṣobhayan doṣo mokṣakāle balīyate | tena vyākulacittastu mriyamāṇa ivehate ||321||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="322">laghutvaṃ śirasaḥ svedo mukhamāpāṇḍu pāki ca | kṣavathuścānnakāṅkṣā ca jvaramuktasya lakṣaṇam ||322||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="323">śambhukrodhodbhavo ghoro balavarṇāgnisādakaḥ | rogarāṭ roghasaṅghāto jvara ityupadiśyate ||323||</seg> <seg type="unit" n="324">vyāpitvāt sarvasaṃsparśāt kṛcchratvādantasambhavāt | antako hyeṣa bhūtānāṃ jvara ityupadiśyate ||324||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre jvarapratiṣedho nāma(prathamo'dhyāyaḥ, ādita) ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||39||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="40" xml:id="su.6.40">
          <head>atisārapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'tīsārapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">gurvatisnigdharūkṣoṣṇadravasthūlātiśītalaiḥ | viruddhādhyaśanājīrṇairasātmyaiścāpi bhojanaiḥ ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">snehādyairatiyuktaiśca mithyāyuktairviṣādbhayāt | śokādduṣṭāmbumadyātipānāt sātmyartuparyayāt ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">jalātiramaṇairvegavighātaiḥ kṛmidoṣataḥ | nṛṇāṃ bhavatyatīsāro lakṣaṇaṃ tasya vakṣyate ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">saṃśamyāpāndhāturantaḥ kṛśānuṃ varcomiśro mārutena praṇunnaḥ | vṛddho'tīvādhaḥ saratyeṣa yasmādvyādhiṃ ghoraṃ taṃ tvatīsāramāhuḥ ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">ekaikaśaḥ sarvaśaścāpi doṣaiḥ śokenānyaḥ ṣaṣṭha āmena coktaḥ | kecit prāhurnaikarūpaprakāraṃ naivetyevaṃ kāśirājastvavocat ||7||</seg> doṣāvasthāstasya naikaprakārāḥ kāle kāle vyādhitasyodbhavanti |8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">hṛnnābhipāyūdarakukṣitodagātrāvasādānilasannirodhāḥ ||8||</seg> viṭsaṅga ādhmānamathāvipāko bhaviṣyatastasya puraḥsarāṇi |9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">śūlāviṣṭaḥ saktamūtro'ntrakūjī srastāpānaḥ sannakaṭyūrujaṅghaḥ ||9||</seg> varco muñcatyalpamalpaṃ saphenaṃ rūkṣaṃ śyāvaṃ sānilaṃ mārutena |10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">durgandhyuṣṇaṃ vegavanmāṃsatoyaprakhyaṃ bhinnaṃ svinnadeho'titīkṣṇam ||10||</seg> pittāt pītaṃ nīlamālohitaṃ vā tṛṣṇāmūrcchādāhapākajvarārtaḥ |11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tandrānidrāgauravotkleśasādī vegāśaṅkī sṛṣṭaviṭko'pi bhūyaḥ ||11||</seg> śuklaṃ sāndraṃ śleṣmaṇā śleṣmayuktaṃ bhaktadveṣī niḥsvanaṃ hṛṣṭaromā |12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tandrāyukto mohasādāsyaśoṣī varcaḥ kuryānnaikavarṇaṃ tṛṣārtaḥ ||12||</seg> sarvodbhūte sarvaliṅgopapattiḥ kṛcchraścāyaṃ bālavṛddheṣvasādhyaḥ |13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">taistairbhāvaiḥ śocato'lpāśanasya bāṣpāvegaḥ paktimāvidhya(śya)jantoḥ ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">koṣṭhaṃ gatvā kṣobhayatyasya raktaṃ taccādhastāt kākaṇantīprakāśam | varcomiśraṃ niḥpurīṣaṃ sagandhaṃ nirgandhaṃ vā sāryate tena kṛcchrāt ||14||</seg> śokotpanno duścikitsyo'timātraṃ rogo vaidyaiḥ kaṣṭa eṣa pradiṣṭaḥ |15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">āmājīrṇopadrutāḥ kṣobhayantaḥ koṣṭhaṃ doṣāḥ sampraduṣṭāḥ sabhaktam ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">nānāvarṇaṃ naikaśaḥ sārayanti kṛcchrājjantoḥ ṣaṣṭhamenaṃ vadanti ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">saṃsṛṣṭamebhirdoṣaistu nyastamapsvavasīdati | purīṣaṃ bhṛśadurgandhi vicchinnaṃ cāmasañjñakam <note place="foot" type="variant" n="2">`cāmasaṃskṛtam' iti pā.</note>||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">etānyeva tu liṅgāni viparītāni yasya tu | lāghavaṃ ca manuṣyasya tasya pakvaṃ vinirdiśet ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">sarpirmedovesavārāmbutailamajjākṣīrakṣaudrarūpaṃ sravedyat | mañjiṣṭhābhaṃ mastuluṅgopamaṃ vā visraṃ śītaṃ pretagandhyañjanābham ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">rājīmadvā candrakaiḥ santataṃ vā pūyaprakhyaṃ kardamābhaṃ tathoṣṇam | hanyādetadyat pratīpaṃ bhavecca kṣīṇaṃ hanyuścopasargāḥ prabhūtāḥ ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">asaṃvṛtagudaṃ kṣīṇaṃ durādhmātamupadrutam | gude pakve gatoṣmāṇamatīsārakiṇaṃ tyajet ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">śarīriṇāmatīsāraḥ sambhūto yena kenacit | doṣāṇāmeva liṅgāni kadācinnātivartate ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">snehājīrṇanimittastu bahuśūlapravāhikaḥ | visūcikānimittastu cānyo'jīrṇanimittajaḥ | viṣārśaḥkṛmisambhūto yathāsvaṃ doṣalakṣaṇaḥ ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">āmapakvakramaṃ hitvā nātisāre kriyā yataḥ | ataḥ sarve'tisārāstu jñeyāḥ pakvāmalakṣaṇaiḥ ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">tatrādau <note place="foot" type="variant" n="4">'ādau tu laṅganaṃ kāryaṃ' iti pā.</note> laṅghanaṃ kāryamatisāreṣu dehinām | tataḥ pācanasaṃyukto yavāgvādikramo hitaḥ ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">athavā vāmayitvā''me śūlādhmānanipīḍitam | pippalīsaindhavāmbhobhirlaṅghanādyairupācaret ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">kāryaṃ vamanasyānte pradravaṃ laghubhojanam | khaḍayūṣayavāgūṣu pippalyādyaṃ ca yojayet ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">anena vidhinā cāmaṃ yasya vai nopaśāmyati | haridrādiṃ vacādiṃ vā pibet prātaḥ sa mānavaḥ ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">āmātīsāriṇāṃ kāryaṃ nādau saṅgrahaṇaṃ nṛṇām | teṣāṃ doṣā vibaddhāḥ prāgjanayantyāmayānimān ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">plīhapāṇḍvāmayānāhamehakuṣṭhodarajvarān | śophagulmagrahaṇyarśaḥśūlālasakahṛdgrahān ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">saśūlaṃ bahuśaḥ kṛcchrādvibaddhaṃ yo'tisāryate | doṣān sannicitān tasya pathyābhiḥ sampravartayet ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">yo'tidravaṃ prabhūtaṃ ca pūrīṣamatisāryate | tasyādau vamanaṃ kuryāt paścāllaṅghanapācanam ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">stokaṃ stokaṃ vibaddhaṃ vā saśūlaṃ yo'tisāryate | abhayāpippalīkalkaiḥ sukhoṣṇaistaṃ virecayet ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula">āme ca laṅghanaṃ śastamādau pācanameva vā |34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">yogāścātra pravakṣyante tvāmātīsāranāśanāḥ ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">kaliṅgātiviṣāhiṅgusauvarcalavacābhayāḥ | devadāruvacāmustānāgarātiviṣābhayāḥ ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">abhayā dhānyakaṃ mustaṃ pippalī nāgaraṃ vacā | nāgaraṃ dhānyakaṃ mustaṃ vālakaṃ bilvameva ca ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">mustaṃ parpaṭakaṃ śuṇṭhī vacā prativiṣā'bhayā | abhayā'tiviṣā hiṅgu vacā sauvarcalaṃ tathā ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">citrakaḥ pippalīmūlaṃ vacā kaṭukarohiṇī | pāṭhā vatsakabījāni harītakyo mahauṣadham ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">mūrvā nirdahanī pāṭhā tryūṣaṇaṃ gajapippalī | siddhārthakā bhadradāru śatāhvā kaṭurohiṇī ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">elā sāvarakaṃ kuṣṭhaṃ haridre kauṭajā yavāḥ | meṣaśṛṅgī tvagele ca kṛmighnaṃ vṛkṣakāṇi ca ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">vṛkṣādanī vīratarurbṛhatyau dve sahe tathā | aralutvak taindukī ca dāḍimī kauṭajī śamī ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">pāṭhā tejovatī mustaṃ pippalī kauṭajaṃ phalam | paṭolaṃ(lī) dīpyako bilvaṃ haridre devadāru ca ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">viḍaṅgamabhayā pāṭhā śṛṅgaveraṃ ghanaṃ vacā | vacā vatsakabījāni saindhavaṃ kaṭurohiṇī ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">hiṅgurvatsakabījāni vacā bilvaśalāṭu ca | nāgarātiviṣe mustaṃ pippalyo vātsakaṃ phalam ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">mahauṣadhaṃ prativiṣā mustaṃ cetyāmapācanāḥ | prayojyā viṃśatiryogāḥ ślokārdhavihitāstvime ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">dhānyāmloṣṇāmbumadyānāṃ pibedanyatamena vā | niṣkvāthān vā pibedeṣāṃ sukhoṣṇān sādhu sādhitān ||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">payasyutkvāthya mustānāṃ viṃśatiṃ triguṇāmbhasi | kṣīrāvaśiṣṭaṃ tatpītaṃ hantyāmaṃ śūlameva ca ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">nikhilenopadiṣṭo'yaṃ vidhirāmopaśāntaye | harītakīmativiṣāṃ hiṅgu sauvarcalaṃ vacām ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">pibet sukhāmbunā janturāmātīsārapīḍitaḥ | paṭolaṃ dīpyakaṃ bilvaṃ vacāpippalināgaram ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">mustaṃ kuṣṭhaṃ viḍaṅgaṃ ca pibedvā'pi sukhāmbunā | śṛṅgaveraṃ guḍūcīṃ ca pibeduṣṇena vāriṇā ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">lavaṇānyatha pippalyo viḍaṅgāni harītakī | citrakaṃ śiṃśapā pāṭhā śārṅgeṣṭā lavaṇāni ca ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">hiṅgurvṛkṣakabījāni lavaṇāni ca bhāgaśaḥ | hastidantyatha pippalyaḥ kalkāvakṣasamau smṛtau ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">vacā guḍūcīkāṇḍāni yogo'yaṃ paramo mataḥ | ete sukhāmbunā yogā deyāḥ pañca satāṃ matāḥ ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">nivṛtteṣvāmaśūleṣu yasya na praguṇo'nilaḥ | stokaṃ stokaṃ rujāmacca saśūlaṃ yo'tisāryate ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">sakṣāralavaṇairyuktaṃ mandāgniḥ sa pibedghṛtam | kṣīranāgaracāṅgerīkoladadhyamlasādhitam ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">sarpiracchaṃ pibedvāpi śūlātīsāraśāntaye | dadhnā tailaghṛtaṃ pakvaṃ savyoṣājāticitrakaiḥ ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">sabilvapippalīmūladāḍimairvā ruganvitaiḥ | nikhilo vidhirukto'yaṃ vātaśleṣmopaśāntaye ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">tīkṣṇoṣṇavarjyamenaṃ tu vidadhyātpittaje bhiṣak | yathoktamupavāsānte yavāgūśca praśasyate ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">balayoraṃśumatyāṃ ca śvadaṃṣṭrabṛhatīṣu ca | śatāvaryāṃ ca saṃsiddhāḥ suśītā madhusaṃyutāḥ ||59||</seg></ab>
          <ab type="mula">mudgādiṣu ca yūṣāḥ syurdravyairetaiḥ susaṃskṛtāḥ |60|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">mṛdubhirdīpanaistiktairdravyaiḥ syādāmapācanam ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">haridrātiviṣāpāṭhāvatsabījarasāñjanam | rasāñjanaṃ haridre dve bījāni kuṭajasya ca ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">pāṭhā guḍūcī bhūnimbastathaiva kaṭurohiṇī | etaiḥ ślokārdhanirdiṣṭaiḥ kvāthāḥ syuḥ pittapācanāḥ ||62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">mustaṃ kuṭajabījāni bhūnimbaṃ sarasāñjanam | dārvī durālabhā bilvaṃ vālakaṃ raktacandanam ||63||</seg> <seg type="unit" n="64">candanaṃ vālakaṃ mustaṃ bhūnimbaṃ sadurālabham | mṛṇālaṃ candanaṃ rodhraṃ nāgaraṃ nīlamutpalam ||64||</seg> <seg type="unit" n="65">pāṭhā mustaṃ haridre dve pippalī kauṭajaṃ phalam | phalatvacaṃ vatsakasya śṛṅgaveraṃ ghanaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">`vacā biḍam' iti pā.</note> vacā ||65||</seg> ṣaḍete'bhihitā yogāḥ pittātīsāranāśanāḥ |66|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">bilvaśakrayavāmbhodabālakātiviṣākṛtaḥ | kaṣāyo hantyatīsāraṃ sāmaṃ pittasamudbhavam ||66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">madhukotpalabilvābdahrīberośīranāgaraiḥ | kṛtaḥ kvātho madhuyutaḥ pittātīsāranāśanaḥ ||67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">yadā pakvo'pyatīsāraḥ saratyeva muhurmuhuḥ | grahaṇyā mārdavājjantostatra saṃstambhanaṃ hitam ||68||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">samaṅgā dhātakīpuṣpaṃ mañjiṣṭhā lodhramustakam | śālmalīveṣṭako rodhraṃ vṛkṣadāḍimayostvacau ||69||</seg> <seg type="unit" n="70">āmrāsthimadhyaṃ lodhraṃ ca bilvamadhyaṃ priyaṅgavaḥ | madhukaṃ śṛṅgaveraṃ ca dīrghavṛntatvageva ca ||70||</seg> <seg type="unit" n="71">catvāra ete yogāḥ syuḥ pakvātīsāranāśanāḥ | uktā ya upayojyāste sakṣaudrāstaṇḍulāmbunā ||71||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">maustaṃ kaṣāyamekaṃ vā peyaṃ madhusamāyutam | lodhrāmbaṣṭhāpriyaṅgvādīn gaṇānevaṃ prayojayet ||72||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">padmāṃ samaṅgāṃ madhukaṃ bilvajambūśalāṭu ca | pibettaṇḍulatoyena sakṣaudramagadaṅkaram ||73||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">kacchurāmūlakalkaṃ vā'pyudumbaraphalopamam | payasyā candanaṃ padmā sitāmustābjakeśaram ||74||</seg> pakvātisāraṃ yogo'yaṃ jayetpītaḥ saśoṇitam |75|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">nirāmarūpaṃ śūlārtaṃ laṅghanādyaiśca karṣitam ||75||</seg> naraṃ rūkṣamavekṣyāgniṃ sakṣāraṃ pāyayedghṛtam |76|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">balābṛhatyaṃśumatīkacchurāmūlasādhitam ||76||</seg> madhūkṣitaṃ samadhukaṃ pibecchūlairabhidrutaḥ |77|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">dārvībilvakaṇādrākṣākaṭukendrayavairghṛtam ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">sādhitaṃ hantyatīsāraṃ vātapittakaphātmakam | dadhnā cāmlena sampakvaṃ savyoṣājājicitrakam ||78||</seg> sacavyapippalīmūlaṃ dāḍimairvā rugarditaḥ |79|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">payo ghṛtaṃ ca madhu ca pibecchūlairabhidrutaḥ ||79||</seg> sitājamodakaṭvaṅgamadhukairavacūrṇitam |80|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">avedanaṃ susampakvaṃ dīptāgneḥ sucirotthitam ||80||</seg> nānāvarṇamatīsāraṃ puṭapākairupācaret |81|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">tvakpiṇḍaṃ dīrghavṛntasya padmakesarasaṃyutam ||81||</seg> <seg type="unit" n="82">kāśmarīpadmapatraiścāveṣṭya sūtreṇa sandṛḍham | mṛdā'valiptaṃ sukṛtamaṅgāreṣvavakūlayet ||82||</seg> <seg type="unit" n="83">svinnamuddhṛtya niṣpīḍya rasamādāya taṃ tataḥ | śītaṃ madhuyutaṃ kṛtvā pāyayetodarāmaye ||83||</seg> jīvantīmeṣaśṛṅgyādiṣvevaṃ dravyeṣu sādhayet |84|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">tittiriṃ luñcitaṃ samyak niṣkṛṣṭāntraṃ tu pūrayet ||84||</seg> <seg type="unit" n="85">nyagrodhāditvacāṃ kalkaiḥ pūrvavaccāvakūlayet | rasamādāya tasyātha susvinnasya samākṣikam ||85||</seg> śarkaropahitaṃ śītaṃ pāyayetodarāmaye |86|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">lodhracandanayaṣṭyāhvadārvīpāṭhāsitotpalān ||86||</seg> <seg type="unit" n="87">taṇḍulodakasampiṣṭān dīrghavṛntatvaganvitān | pūrvavat kūlitāttasmādrasamādāya śītalam ||87||</seg> madhvāktaṃ pāyayeccaitat kaphapittodarāmaye |88|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">evaṃ prarohaiḥ kurvīta vaṭādīnāṃ vidhānavat ||88||</seg> puṭapākān yathāyogaṃ jāṅgalopahitān śubhān |89|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">bahuśleṣma saraktaṃ ca mandavātaṃ cirotthitam ||89||</seg> <seg type="unit" n="90">kauṭajaṃ phāṇitaṃ vā'pi hantyatīsāramojasā | ambaṣṭhādimadhuyutaṃ pippalyādisamanvitam ||90||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">pṛśniparṇībalābilvavālakotpaladhānyakaiḥ | sanāgaraiḥ pibet peyāṃ sādhitāmudarāmayī ||91||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="92">aralutvak priyaṅguṃ ca madhukaṃ dāḍimāṅkurān | āvāpya piṣṭvā dadhani yavāgūṃ sādhayeddravām ||92||</seg> eṣā sarvānatīsārān hanti pakvānasaṃśayam |93|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">rasāñjanaṃ sātiviṣaṃ tvagbījaṃ kauṭajaṃ tathā ||93||</seg> <seg type="unit" n="94">dhātakī nāgaraṃ caiva pāyayettaṇḍulāmbunā | saśūlaṃ raktajaṃ ghnanti ete madhusamāyutāḥ ||94||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">madhukaṃ bilvapeśī ca śarkarāmadhusaṃyutā | atīsāraṃ nihanyuśca śāliṣaṣṭikayoḥ kaṇāḥ ||95||</seg> tadvallīḍhaṃ madhuyutaṃ badarīmūlameva tu |96|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">badaryarjunajambvāmraśallakīvetasatvacaḥ ||96||</seg> śarkarākṣaudrasaṃyuktāḥ pītā ghnantyudarāmayam |97|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">etaireva yavāgūṃśca ṣaḍān yūṣāṃśca kārayet ||97||</seg> pānīyāni ca tṛṣṇāsu dravyeṣveteṣu buddhimān |98|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">kṛtaṃ śālmalivṛnteṣu kaṣāyaṃ himasañjñitam ||98||</seg> niśāparyuṣitaṃ peyaṃ sakṣaudraṃ madhukānvitam |99|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">vibaddhavātaviṭ śūlaparītaḥ sapravāhikaḥ ||99||</seg> <seg type="unit" n="100">saraktapittaśca payaḥ pibettṛṣṇāsamanvitaḥ | yathā'mṛtaṃ tathā kṣīramatīsāreṣu pūjitam ||100||</seg> <seg type="unit" n="101">cirotthiteṣu tat peyamapāṃ bhāgaistribhiḥ śṛtam | doṣaśeṣaṃ harettaddhi tasmātpathyatamaṃ smṛtam ||101||</seg> <seg type="unit" n="102">hitaḥ snehavireko vā bastayaḥ picchilāśca ye | picchilasvarase siddhaṃ hitaṃ ca ghṛtamucyate ||102||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="103">śakṛtā yastu saṃsṛṣṭamatisāryeta śoṇitam | prāk paścādvā purīṣasya saruk saparikartikaḥ ||103||</seg> kṣīriśuṅgāśṛtaṃ sarpiḥ pibet sakṣaudraśarkaram |104|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="104">dārvītvakpippalīśuṇṭhīlākṣāśakrayavairghṛtam ||104||</seg> <seg type="unit" n="105">saṃyuktaṃ bhadrarohiṇyā pakvaṃ peyādimiśritam | tridoṣamapyatīsāraṃ pītaṃ hanti sudāruṇam ||105||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="106">gaurave vamanaṃ pathyaṃ yasya syāt prabalaḥ kaphaḥ | jvare dāhe saviḍbandhe mārutādraktapittavat ||106||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="107">sampakve bahudoṣe ca vibandhe mūtraśodhanaiḥ | kāryamāsthāpanaṃ kṣipraṃ tathā <note place="foot" type="variant" n="8">`tathaivāpyanuvāsanam' iti pā.</note> caivānuvāsanam ||107||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="108">pravāhaṇe <note place="foot" type="variant" n="9">`pravāheṇa' iti pā.</note> gudabhraṃśe mūtrāghāte kaṭigrahe | madhurāmlaiḥ śṛtaṃ tailaṃ sarpirvā'pyanuvāsanam ||108||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="109">gudapākastu pittena yasya syādahitāśinaḥ | tasya pittaharāḥ sekāstatsiddhāścānuvāsanāḥ ||109||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="110">dadhimaṇḍasurābilvasiddhaṃ tailaṃ samārute | bhojane ca hitaṃ kṣīraṃ kacchurāmūlasādhitam ||110||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="111">alpālpaṃ bahuśo raktaṃ sarugya upaveśyate | yadā vāyurvibaddhaśca picchābastistadā hitaḥ ||111||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="112">prāyeṇa gudadaurbalyaṃ dīrghakālātisāriṇām | bhavettasmāddhitaṃ teṣāṃ gude tailāvacāraṇam ||112||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="113">kapitthaśālmalīphañjīvaṭakārpāsadāḍimāḥ | yūthikā kacchurā śeluḥ śaṇaścuccūśca dādhikāḥ ||113||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="114">śālaparṇī pṛśniparṇī bṛhatī kaṇṭakārikā | balāśvadaṃṣṭrābilvāni pāṭhānāgaradhānyakam ||114||</seg> eṣa āhārasaṃyoge hitaḥ sarvātisāriṇām |115|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="115">tilakalko hitaścātra maudgo mudgarasastathā ||115||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="116">pittātisārī yo martyaḥ pittalānyatiṣevate | pittaṃ praduṣṭaṃ tasyāśu raktātīsāramāvahet ||116||</seg> jvaraṃ śūlaṃ tṛṣāṃ dāhaṃ gudapākaṃ ca dāruṇam |117|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="117">yo raktaṃ śakṛtaḥ pūrvaṃ paścādvā pratisāryate ||117||</seg> <seg type="unit" n="118">sa pallavairvaṭādīnāṃ sasarpiḥ sādhitaṃ payaḥ | pibet saśarkarākṣaudramathavā'pyabhimathya tat ||118||</seg> navanītamatho lihyāttakraṃ cānupibettataḥ |119|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="119">priyālaśālmalīplakṣaśallakītiniśatvacaḥ ||119||</seg> kṣīre vimṛditāḥ pītāḥ sakṣaudrā raktanāśanāḥ |120|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="120">madhukaṃ śarkarāṃ lodhraṃ payasyāmatha sārivām ||120||</seg> pibecchāgena payasā sakṣaudraṃ raktanāśanam |121|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="121">mañjiṣṭhāṃ sārivāṃ lodhraṃ padmakaṃ kumudotpalam ||121||</seg> pibet padmāṃ ca dugdhena chāgenāsṛkpraśāntaye |122|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="122">śarkarotpalalodhrāṇi samaṅgā madhukaṃ tilāḥ ||122||</seg> <seg type="unit" n="123">tilāḥ kṛṣṇāḥ sayaṣṭyāhvāḥ samaṅgā cotpalāni ca | tilā mocaraso lodhraṃ tathaiva madhukotpalam ||123||</seg> <seg type="unit" n="124">kacchurā tilakalkaśca yogāścatvāra eva ca | ājena payasā peyāḥ sarakte madhusaṃyutāḥ ||124||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="125">drave sarakte sravati bālabilvaṃ saphāṇitam | sakṣaudratailaṃ prāgeva lihyādāśu hitaṃ hi tat ||125||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="126">kośakāraṃ ghṛte bhṛṣṭaṃ lājacūrṇaṃ sitā madhu | saśūlaṃ raktapittotthaṃ līḍhaṃ hantyudarāmayam ||126||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="127">bilvamadhyaṃ samadhukaṃ śarkarākṣaudrasaṃyutam | taṇḍulāmbuyuto yogaḥ pittaraktotthitaṃ jayet ||127||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="128">yogān sāṅgrāhikāṃścānyān pibetsakṣaudraśarkarān | nyagrodhādiṣu kuryācca puṭapākān yatheritān ||128||</seg></ab>
          <ab type="mula">gudapāke ca ye uktāste'trāpi vidhayaḥ smṛtāḥ |129|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="129">rujāyāṃ cāpraśāmyantyāṃ picchābastirhito bhavet ||129||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="130">saktaviḍ doṣabahulaṃ dīptāgniryo'tisāryate | viḍaṅgatriphalākṛṣṇākaṣāyaistaṃ virecayet ||130||</seg> <seg type="unit" n="131">athavairaṇḍasiddhena payasā kevalena vā | yavāgūrvitareccāsya vātaghnairdīpanaiḥ kṛtāḥ ||131||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="132">dīptāgnirniṣpurīṣo yaḥ sāryate phenilaṃ śakṛt | sa pibet phāṇitaṃ śuṇṭhīdadhitailapayoghṛtam ||132||</seg></ab>
          <ab type="mula">svinnāni guḍatailābhyāṃ bhakṣayedbadarāṇi ca |133|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="133">svinnāni piṣṭavadvā'pi samaṃ bilvaśalāṭubhiḥ ||133||</seg></ab>
          <ab type="mula">dadhnopayujya kulmāṣān śvetāmanupibet surām |134|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="134">śaśamāṃsaṃ sarudhiraṃ samaṅgāṃ saghṛtaṃ dadhi ||134||</seg> khādedvipācya seveta mṛdvannaṃ śakṛtaḥ kṣaye |135|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="135">saṃskṛto yamake māṣayavakolarasaḥ śubhaḥ ||135||</seg> bhojanārthaṃ pradātavyo dadhidāḍimasādhitaḥ |136|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="136">viḍaṃ bilvaśalāṭūni nāgaraṃ cāmlapeṣitam ||136||</seg> dadhnaḥ saraśca yamake bhṛṣṭo varcaḥkṣaye hitaḥ |137|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="137">saśūlaṃ kṣīṇavarcā yo dīptāgniratisāryate | sa pibeddīpanairyuktaṃ sarpiḥ saṅgrāhakaiḥ saha ||137||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="138">vāyuḥ pravṛddho nicitaṃ balāsaṃ nudatyadhastādahitāśanasya | pravāhamāṇasya muhurmalāktaṃ pravāhikāṃ tāṃ pravadanti tajjñāḥ ||138||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="139">pravāhikā vātakṛtā saśūlā pittāt sadāhā sakaphā kaphācca | saśoṇitā śoṇitasambhavā tu tāḥ sneharūkṣaprabhavā matāstu ||139||</seg> tāsāmatīsāravadādiśecca liṅgaṃ kramaṃ cāmavipakvatāṃ ca |140|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="140">na śāntimāyāti vilaṅghanairyā yogairudīrṇā yadi pācanairvā ||140||</seg> tāṃ kṣīramevāśu śṛtaṃ nihanti tailaṃ tilāḥ picchilabastayaśca |141|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="141">ārdraiḥ kuśaiḥ sampariveṣṭitāni vṛntānyathārdrāṇi hi śālmalīnām ||141||</seg> <seg type="unit" n="142">pakvāni samyak puṭapākayogenāpothya tebhyo rasamādadīta | kṣīraṃ śṛtaṃ tailahavirvimiśraṃ kalkena yaṣṭīmadhukasya vā'pi ||142||</seg> bastiṃ vidadhyādbhiṣagapramattaḥ pravāhikāmūtrapurīṣasaṅge |143|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="143">dvipañcamūlīkvathitena śūle pravāhamāṇasya samākṣikeṇa ||143||</seg> kṣīreṇa cāsthāpanamagryamuktaṃ... |144|</ab>
          <ab type="mula">...tailena yuñjyādanuvāsanaṃ ca |144|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="144">vātaghnavarge lavaṇeṣu caiva tailaṃ ca siddhaṃ hitamannapāne ||144||</seg></ab>
          <ab type="mula">lodhraṃ viḍaṃ bilvaśalāṭu caiva lihyācca tailena kaṭutrikāḍhyam |145|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="145">dadhnā sasāreṇa samākṣikeṇa bhuñjīta niścā(ssā)rakapīḍitastu ||145||</seg> <seg type="unit" n="146">sutaptakupyakvathitena vā'pi kṣīreṇa śītena madhuplutena | śūlārdito vyoṣavidārigandhāsiddhena dugdhena hitāya bhojyaḥ ||146||</seg> <seg type="unit" n="147">vātaghnasāṅgrāhikadīpanīyaiḥ kṛtān ṣaḍāṃścāpyupabhojayecca <note place="foot" type="variant" n="16">`rasān' iti pā.</note>| khādecca matsyān rasamāpnuyācca vātaghnasiddhaṃ saghṛtaṃ satailam ||147||</seg> <seg type="unit" n="148">eṇāvyajānāṃ tu vaṭapravālaiḥ siddhāni sārdhaṃ piśitāni khādet | medhya(dya)sya siddhaṃ tvatha vā'pi raktaṃ bastasya dadhnā ghṛtatailayuktam ||148||</seg> <seg type="unit" n="149">khādet pradehaiḥ śikhilāvajairvā bhuñjīta yūṣairdadhibhiśca mukhyaiḥ | māṣān susiddhān ghṛtamaṇḍayuktān khādecca dadhnā maricopadaṃśān ||149||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="150">mahāruje mūtrakṛcchre bhiṣag bastiṃ pradāpayet | payomadhughṛtonmiśraṃ madhukotpalasādhitam ||150||</seg> sa bastiḥ śamayettasya raktaṃ dāhamatho jvaram |151|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="151">madhurauṣadhasiddhaṃ ca hitaṃ tasyānuvāsanam ||151||</seg> rātrāvahani vā nityaṃ rujārto yo bhavennaraḥ |152|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="152">yathā yathā satailaḥ syādvātaśāntistathā tathā ||152||</seg> <seg type="unit" n="153">praśānte mārute cāpi śāntiṃ yāti pravāhikā | tasmāt pravāhikāroge mārutaṃ śamayedbhiṣak ||153||</seg></ab>
          <ab type="mula">pāṭhājamodākuṭajotpalaṃ <note place="foot" type="variant" n="21">`kuṭajasya bījaiḥ' iti pā.</note> ca śuṇṭhī samā māgadhikāśca piṣṭāḥ | sukhāmbupītāḥ śamayanti rogaṃ... |154|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="154">... medhyāṇḍasiddhaṃ saghṛtaṃ payo vā ||154||</seg></ab>
          <ab type="mula">śuṇṭhīṃ ghṛtaṃ sakṣavakaṃ satailaṃ vipācya līḍhvā''mayamāśu hanyāt |155|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="155">gajāśanākumbhikadāḍimānāṃ rasaiḥ kṛtā tailaghṛte sadadhni ||155||</seg> bilvānvitā pathyatamā yavāgū... |156|</ab>
          <ab type="mula">...rdhāroṣṇadugdhasya tathā ca pānam |156|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="156">laghūni pathyānyatha dīpanāni snigdhāni bhojyānyudarāmayeṣu ||156||</seg> <seg type="unit" n="157">hitāya nityaṃ vitaredvibhajya yogāṃśca tāṃstān bhiṣagapramattaḥ ||157||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="158">tṛṣṇāpanayanī laghvī dīpanī bastiśodhanī | jvare caivātisāre ca yavāgūḥ sarvadā hitā ||158||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="159">rūkṣājjāte kriyā snigdhā rūkṣā snehanimittaje | bhayaje sāntvanāpūrvā śokaje śokanāśinī ||159||</seg> viṣārśaḥkṛmisambhūte hitā cobhayaśarmadā |160|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="160">chardimūrcchātṛḍādyāṃśca sādhayedavirodhataḥ ||160||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="161">samavāye tu doṣāṇāṃ pūrvaṃ pittamupācaret | jvare caivātisāre ca sarvatrānyatra mārutam ||161||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="162">yasyoccāraṃ vinā mūtraṃ samyagvāyuśca gacchati | dīptāgnerlaghukoṣṭhasya sthitastasyodarāmayaḥ ||162||</seg></ab>
          <ab type="mula">karmajā vyādhayaḥ keciddoṣajāḥ santi cāpare | karmadoṣodbhavāścānye... |163|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="163">... karmajāsteṣvahetukāḥ ||163||</seg> naśyanti tvakriyābhiste kriyābhiḥ karmasaṅkṣaye |164|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="164">śāmyanti doṣasambhūtā doṣasaṅkṣayahetubhiḥ ||164||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="165">teṣāmalpanidānā ye pratikaṣṭā bhavanti ca | mṛdavo bahudoṣā vā karmadoṣodbhavāstu te ||165||</seg></ab>
          <ab type="mula">karmadoṣakṣayakṛtā teṣāṃ siddhirvidhīyate |166|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="166">duṣyati grahaṇī jantoragnisādanahetubhiḥ ||166||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="167">atisāre nivṛtte'pi mandāgnerahitāśinaḥ | bhūyaḥ sandūṣito vahnirgrahaṇīmabhidūṣayet ||167||</seg> <seg type="unit" n="168">tasmātkāryaḥ parīhārastvatīsāre viriktavat | yāvanna prakṛtisthaḥ syāddoṣataḥ prāṇatastathā ||168||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="169">ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā kalā parikīrtitā | pakvāmāśayamadhyasthā grahaṇī sā prakīrtitā ||169||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="170">grahaṇyā balamagnirhi sa cāpi grahaṇīṃ śritaḥ | tasmāt sandūṣite vahnau grahaṇī sampraduṣyati ||170||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="171">ekaśaḥ sarvaśaścaiva doṣairatyarthamucchritaiḥ | sā duṣṭā bahuśo bhuktamāmameva vimuñcati ||171||</seg> <seg type="unit" n="172">pakvaṃ vā sarujaṃ pūti muhurbaddhaṃ muhurdravam | grahaṇīrogamāhustamāyurvedavido janāḥ ||172||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="173">tasyotpattau vidāho'nne sadanālasyatṛṭklamāḥ | balakṣayo'ruciḥ kāsaḥ karṇakṣveḍo'ntrakūjanam ||173||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="174">atha jāte bhavejjantuḥ śūnapādakaraḥ kṛśaḥ | parvaruglaulyatṛṭchardijvarārocakadāhavān ||174||</seg> <seg type="unit" n="175">udgirecchuktatiktāmlalohadhūmāmagandhikam | prasekamukhavairasyatamakārucipīḍitaḥ ||175||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="176">vātācchūlādhikaiḥ pāyuhṛtpārśvodaramastakaiḥ | pittāt sadāhairgurubhiḥ kaphāttribhyastrilakṣaṇaiḥ ||176||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="177">doṣavarṇairnakhaistadvadviṇmūtranayanānanaiḥ | hṛtpāṇḍūdaragulmārśaḥplīhāśaṅkhī ca mānavaḥ ||177||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="178">yathādoṣocchrayaṃ tasya viśuddhasya yathākramam | peyādiṃ vitaret samyagdīpanīyopasambhṛtam ||178||</seg> <seg type="unit" n="179">tataḥ pācanasaṅgrāhidīpanīyagaṇatrayam | pibet prātaḥ surāriṣṭasnehamūtrasukhāmbubhiḥ ||179||</seg> <seg type="unit" n="180">takreṇa vā'tha takraṃ vā kevalaṃ hitamucyate | kṛmigulmodarārśoghnīḥ kriyāścātrāvacārayet ||180||</seg> cūrṇaṃ hiṅgvādikaṃ cātra ghṛtaṃ vā plīhanāśanam |181|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="181">kalkena magadhādeśca cāṅgerīsvarasena ca ||181||</seg> caturguṇena dadhnā ca ghṛtaṃ siddhaṃ hitaṃ bhavet |182|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="182">sarvathā dīpanaṃ sarvaṃ grahaṇīrogiṇāṃ hitam ||182||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="183">jvarādīnavirodhācca sādhayet svaiścikitsitaiḥ ||183||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre'tisārapratiṣedho nāma (dvitīyo'dhyāyaḥ, āditaḥ) catvāriṃśo'dhyāyaḥ ||40||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="41" xml:id="su.6.41">
          <head>śoṣapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ śoṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">anekarogānugato bahurogapurogamaḥ | durvijñeyo durnivāraḥ śoṣo vyādhirmahābalaḥ ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">saṃśoṣaṇādrasādīnāṃ śoṣa ityabhidhīyate | kriyākṣayakaratvācca kṣaya ityucyate punaḥ ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">rājñaścandramaso yasmādabhūdeṣa kilāmayaḥ | tasmāttaṃ rājayakṣmeti kecidāhuḥ <note place="foot" type="variant" n="1">`kecidāhurmanīṣiṇaḥ' iti pā.</note> punarjanāḥ ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula">sa vyastairjāyate doṣairiti kecidvadanti hi |6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">ekādaśānāmekasmin sānnidhyāttantrayuktitaḥ ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">kriyāṇāmavibhāgena prāgekotpādanena ca | eka eva mataḥ śoṣaḥ sannipātātmako hyataḥ ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula">udrekāttatra liṅgāni doṣāṇāṃ nipatanti hi |8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">kṣayādvegapratīghātādāghātādviṣamāśanāt ||8||</seg> jāyate kupitairdoṣairvyāptadehasya dehinaḥ |9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">kaphapradhānairdoṣairhi ruddheṣu rasavartmasu ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">ativyavāyino vā'pi kṣīṇe retasyanantaram | kṣīyante dhātavaḥ sarve tataḥ śuṣyati mānavaḥ ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">bhaktadveṣo jvaraḥ śvāsaḥ kāsaḥ śoṇitadarśanam | svarabhedaśca jāyeta ṣaḍrūpe rājayakṣmaṇi ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">svarabhedo'nilāñchūlaṃ saṃlocaścāṃsapārśvayoḥ | jvaro dāho'tisāraśca pittādraktasya cāgamaḥ ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">śirasaḥ paripūrṇatvamabhaktacchanda eva ca | kāsaḥ kaṇṭhasya coddhvaṃso vijñeyaḥ kaphakopataḥ ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">ekādaśabhirebhirvā ṣaḍbhirvā'pi samanvitam | (kāsātīsārapārśvārtisvarabhedārucijvaraiḥ ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">tribhirvā pīḍitaṃ liṅgairjvarakāsāsṛgāmayaiḥ) | jahyācchoṣārditaṃ jantumicchan suvipulaṃ yaśaḥ ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">vyavāyaśokasthāviryavyāyāmādhvopavāsataḥ | vraṇoraḥkṣatapīḍābhyāṃ śoṣananye vadanti hi ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">vyavāyaśoṣī śukrasya kṣayaliṅgairupadrutaḥ | pāṇḍudeho yathāpūrvaṃ kṣīyante cāsya dhātavaḥ ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">pradhyānaśīlaḥ srastāṅgaḥ śokaśoṣyapi tādṛśaḥ | vinā śukrakṣayakṛtairvikārairabhilakṣitaḥ ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">jarāśoṣī kṛśo mandavīryabuddhibalendriyaḥ | kampano'rucimān <note place="foot" type="variant" n="10">`śvasano' iti pā.</note> bhinnakāṃsyapātrahatasvaraḥ(naḥ) ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">ṣṭhīvati śleṣmaṇā hīnaṃ gauravārucipīḍitaḥ <note place="foot" type="variant" n="11">`tathaivārucipīḍitaḥ' iti `tathaivāratipīḍitaḥ' iti ca pā.</note>| samprasrutāsyanāsākṣaḥ suptarūkṣamalacchaviḥ ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">adhvapraśoṣī srastāṅgaḥ sambhṛṣṭaparuṣacchaviḥ | prasuptagātrāvayavaḥ śuṣkaklomagalānanaḥ ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">vyāyāmaśoṣī bhūyiṣṭhamebhireva samanvitaḥ | uraḥkṣatakṛtairliṅgaiḥ saṃyuktaśca kṣatādvinā ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">raktakṣayādvedanābhistathaivāhārayantraṇāt | vraṇitasya <note place="foot" type="variant" n="13">`vraṇitasya bhavecchoṣo doṣaiḥ sādhyatamaḥ sa ca' iti hastalikhitapustake pāṭha upalabhyate</note> bhavecchoṣaḥ sa cāsādhyatamaḥ smṛtaḥ ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">vyāyāmabhārādhyayanairabhighātātimaithunaiḥ | karmaṇā cāpyurasyena <note place="foot" type="variant" n="15">`karmabhiścāpyanaurasyairvakṣo' iti pā.</note> vakṣo yasya vidāritam | tasyorasi kṣate raktaṃ pūyaḥ śleṣmā ca gacchati ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">kāsamānaśchardayecca pītaraktāsitāruṇam | santaptavakṣāḥ so'tyarthaṃ dūyanātparitāmyati ||25||</seg> durgandhavadanocchvāso bhinnavarṇasvaro naraḥ |26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">keṣāñcidevaṃ śoṣo hi kāraṇairbhedamāgataḥ ||26||</seg> na tatra doṣaliṅgānāṃ samastānāṃ nipātanam |27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">kṣayā eva hi te jñeyāḥ pratyekaṃ dhātusañjñitāḥ ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">cikitsitaṃ tu teṣāṃ hi prāguktaṃ dhātusaṅkṣaye ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">śvāsāṅgasādakaphasaṃsravatāluśoṣacchardyagnisādamadapīnasapāṇḍunidrāḥ | śoṣe bhaviṣyati bhavanti sa cāpi jantuḥ śuklekṣaṇo bhavati māṃsaparo riraṃsuḥ ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">svapneṣu kākaśukaśallakinīlakaṇṭhagṛdhrāstathaiva kapayaḥ kṛkalāsakāśca | taṃ vāhayanti sa nadīrvijalāśca paśyecchuṣkāṃstarūn pavanadhūmadavārditāṃśca ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">mahāśanaṃ kṣīyamāṇamatīsāranipīḍitam | śūnamuṣkodaraṃ caiva yakṣmiṇaṃ parivarjayet ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula">upācaredātmavantaṃ dīptāgnimakṛśaṃ navam <note place="foot" type="variant" n="16">`naraṃ' iti pā.</note>|32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">sthirādivargasiddhena ghṛtenājāvikena ca ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">snigdhasya mṛdu kartavyamūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam | āsthāpanaṃ tathā kāryaṃ śirasaśca virecanam ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula">yavagodhūmaśālīṃśca rasairbhuñjīta śodhitaḥ |34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">dṛḍhe'gnau bṛṃhayeccāpi nivṛttopadravaṃ naram ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">vyavāyaśoṣiṇaṃ prāyo bhajante vātajā gadāḥ | bṛṃhaṇīyo vidhistasmai hitaḥ snigdho'nilāpahaḥ ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">kākānulūkānnakulān biḍālān gaṇḍūpadān vyālabileśayākhūn | gṛdhrāṃśca dadyādvividhaiḥ pravādaiḥ <note place="foot" type="variant" n="17">`prakāraiḥ' iti pā.</note> sasaindhavān sarṣapatailabhṛṣṭān ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">deyāni māṃsāni ca jāṅgalāni mudgāḍhakīsūparasāśca <note place="foot" type="variant" n="18">`mudgāḍhakīyūṣarasāśca' iti pā.</note> hṛdyāḥ | kharoṣṭranāgāśvatarāśvajāni deyāni māṃsāni sukalpitāni ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">māṃsopadaṃśāṃśca pibedariṣṭān mārdvīkayuktān madirāśca sevyāḥ | arkāmṛtākṣārajaloṣitebhyaḥ kṛtvā yavebhyo vividhāṃśca bhakṣyān ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">khādet, pibet sarpirajāvikaṃ vā kṛśo yavāgvā saha bhaktakāle | sarpirmadhubhyāṃ trikaṭu pralihyāccavyāviḍaṅgopahitaṃ kṣayārtaḥ ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula">māṃsādamāṃseṣu ghṛtaṃ ca siddhaṃ śoṣāpahaṃ kṣaudrakaṇāsametam |40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">drākṣāsitāmāgadhikāvalehaḥ sakṣaudratailaḥ kṣayarogaghātī ||40||</seg> ghṛtena cājena samākṣikeṇa turaṅgagandhātilamāṣacūrṇam |41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">sitāśvagandhāmagadhodbhavānāṃ cūrṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="21">`kalkaṃ' iti pā.</note> ghṛtakṣaudrayutaṃ pralihyāt ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula">kṣīraṃ pibedvā'pyatha vājigandhāvipakvamevaṃ labhate'ṅgapuṣṭim |42|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">tadutthitaṃ kṣīraghṛtaṃ sitāḍhyaṃ prātaḥ pibedvā'pi payonupānam ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula">utsādane cāpi turaṅgagandhā yojyā yavāścaiva punarnave ca |43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">kṛtsne vṛṣe tatkusumaiśca siddhaṃ sarpiḥ pibetkṣaudrayutaṃ hitāśī ||43||</seg> yakṣmāṇametat prabalaṃ ca kāsaṃ śvāsaṃ ca hanyādapi pāṇḍutāṃ ca |44|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">śakṛdrasā gośvagajāvyajānāṃ kvāthā mitāścāpi tathaiva bhāgaiḥ ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">mūrvāharidrākhadiradrumāṇāṃ kṣīrasya bhāgastvaparo ghṛtasya | bhāgān daśaitān vipacedvidhijño dattvā trivargaṃ madhuraṃ ca kṛtsnam ||45||</seg> kaṭutrikaṃ caiva sabhadradāru ghṛtottamaṃ yakṣmanivāraṇāya |46|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">dve pañcamūlyau varuṇaṃ karañjaṃ bhallātakaṃ bilvapunarnave ca ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">yavān kulatthān badarāṇi bhārgīṃ pāṭhāṃ hutāśaṃ samahīkadambam | kṛtvā kaṣāyaṃ vipaceddhi tasya ṣaḍbhirhi pātrairghṛtapātramekam ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">vyoṣaṃ mahāvṛkṣapayo'bhayāṃ ca cavyaṃ surākhyaṃ lavaṇottamaṃ ca | etaddhi śoṣaṃ jaṭharāṇi caiva hanyāt pramehāṃśca sahānilena ||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">gośvāvyajebhaiṇakharoṣṭrajātaiḥ śakṛdrasakṣīrarasakṣatotthaiḥ | drākṣāśvagandhāmagadhāsitābhiḥ siddhaṃ ghṛtaṃ yakṣmavikārahāri ||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">elājamodāmalakābhayākṣagāyatryariṣṭāsanaśālasārān | viḍaṅgabhallātakacitrakogrākaṭutrikāmbhodasurāṣṭrajāṃśca ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">paktvā jale tena paceddhi sarpistasmin susiddhe tvavatārite ca | triṃśatpalānyatra sitopalāyā dattvā tugākṣīripalāni ṣaṭ ca ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">prasthe ghṛtasya dviguṇaṃ ca dadyāt kṣaudraṃ tato manthahataṃ vidadhyāt | palaṃ palaṃ prātarataḥ pralihya paścāt pibet kṣīramatandritaśca ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">etaddhi medhyaṃ paramaṃ pavitraṃ cakṣuṣyamāyuṣyamatho yaśasyam | yakṣmāṇamāśu vyapahanti caitat pāṇḍvāmayaṃ caiva bhagandaraṃ ca ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">śvāsaṃ ca hanti svarabhedakāsahṛtplīhagulmagrahaṇīgadāṃśca | na cātra kiñcit parivarjanīyaṃ rasāyanaṃ caitadupāsyamānam ||54||</seg></ab>
          <ab type="mula">plīhodaroktaṃ vihitaṃ ca sarpistrīṇyeva cānyāni hitāni cātra |55|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">upadravāṃśca svaravaikṛtādīn jayedyathāsvaṃ prasamīkṣya śāstram ||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">ajāśakṛnmūtrapayoghṛtāsṛṅmāṃsālayāni pratisevamānaḥ | snānādinānāvidhinā jahāti māsādaśeṣaṃ niyamena śoṣam ||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">rasonayogaṃ vidhivat kṣayārtaḥ kṣīreṇa vā nāgabalāprayogam | seveta vā māgadhikāvidhānaṃ tathopayogaṃ jatuno'śmajasya ||57||</seg></ab>
          <ab type="mula">śokaṃ striyaṃ krodhamasūyanaṃ ca tyaje... |58|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">...dudārān viṣayān bhajeta | vaidyān dvijātīṃstridaśān gurūṃśca vācaśca puṇyāḥ śṛṇuyāddvijebhyaḥ ||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre (tṛtīyo'dhyāyaḥ, ādita) ekacatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||41||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="42" xml:id="su.6.42">
          <head>gulmapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto gulmapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">yathoktaiḥ kopanairdoṣāḥ kupitāḥ koṣṭhamāgatāḥ | janayanti nṛṇāṃ gulmaṃ sa pañcavidha ucyate ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">hṛdbastyorantare granthiḥ sañcārī yadi vā'calaḥ | cayāpacayavān vṛttaḥ sa gulma iti kīrtitaḥ ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula">pañca gulmāśrayā nṝṇāṃ pārśve hṛnnābhibastayaḥ |5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">gupitānilamūlatvādgūḍhamūlodayādapi <note place="foot" type="variant" n="1">`kupitānilamūlatvāt' iti pā.</note>||5||</seg> gulmavadvā viśālatvādgulma ityabhidhīyate |6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">sa yasmādātmani cayaṃ gacchatyapsviva budbudaḥ ||6||</seg> antaḥ sarati yasmācca na pākamupayātyataḥ |7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">sa vyastairjāyate doṣaiḥ samastairapi cocchritaiḥ ||7||</seg> puruṣāṇāṃ tathā strīṇāṃ jñeyo raktena cāparaḥ |8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">sadanaṃ madantā vahnerāṭopo'ntravikūjanam ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">viṇmūtrānilasaṅgaśca sauhityāsahatā tathā | dveṣo'nne vāyurūrdhvaṃ ca pūrvarūpeṣu gulminām ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">hṛtkukṣiśūlaṃ mukhakaṇṭhaśoṣo vāyornirodho viṣamāgnitā ca | te te vikārāḥ pavanātmakāśca bhavanti gulme'nilasambhave tu ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">svedajvarāhāravidāhadāhāstṛṣṇā'ṅgarāgaḥ kaṭuvaktratā ca | pittasya liṅgānyakhilāni yāni pittātmake tāni bhavanti gulme ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">staimityamanne'ruciraṅgasādaśchardiḥ praseko madhurāsyatā ca | kaphasya liṅgāni ca yāni tāni bhavanti gulme kaphasambhave tu ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula">sarvātmakaḥ sarvavikārayuktaḥ so'sādhya uktaḥ, ... |13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">... kṣatajaṃ pravakṣye | navaprasūtā'hitabhojanā yā yā cāmagarbhaṃ visṛjedṛtau <note place="foot" type="variant" n="9">`prasavedathartau' iti pā.</note> vā ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">vāyurhi tasyāḥ parigṛhya raktaṃ karoti gulmaṃ sarujaṃ sadāham | paittasya liṅgena samānaliṅgaṃ viśeṣaṇaṃ cāpyaparaṃ nibodha ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">na spandate nodarameti vṛddhiṃ bhavanti liṅgāni ca garbhiṇīnām | taṃ garbhakālātigame cikitsyamasṛgbhavaṃ gulmamuśanti tajjñāḥ ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">vātagulmārditaṃ snigdhaṃ yuktaṃ snehavirecanaiḥ | upācaredyathākālaṃ nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">pittagulmārditaṃ snigdhaṃ kākolyādighṛtena tu | viriktaṃ madhurairyogairnirūhaiḥ samupācaret ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">śleṣmagulmārditaṃ snigdhaṃ pippalyādighṛtena tu | tīkṣṇairviriktaṃ tadrūpairnirūhaiḥ samupācaret ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula">sannipātotthite gulme tridoṣaghno vidhirhitaḥ |19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">pittavadraktagulminyā nāryāḥ kāryaḥ kriyāvidhiḥ ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">viśeṣamaparaṃ cāsyāḥ śṛṇu raktavibhedanam | palāśakṣāratoyena <note place="foot" type="variant" n="15">`palāśabhasmatoyena' iti pā.</note> siddhaṃ sarpiḥ prayojayet ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">dadyāduttarabastiṃ ca pippalyādighṛtena tu | uṣṇairvā bhedayedbhinne vidhirāsṛgdaro hitaḥ ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">ānūpaudakamajjāno vasā tailaṃ ghṛtaṃ dadhi | vipakvamekataḥ śastaṃ vātagulme'nuvāsanam ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula">jāṅgalaikaśaphānāṃ tu vasā sarpiśca paittike |23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">tailaṃ jāṅgalamajjāna evaṃ gulme kaphotthite ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">dhātrīphalānāṃ svarase ṣaḍaṅgaṃ vipacedghṛtam | śarkarāsaindhavopetaṃ taddhitaṃ vātagulmine ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">citrakavyoṣasindhūtthapṛthvīkācavyadāḍimaiḥ | dīpyakagranthikājājīhapuṣādhānyakaiḥ samaiḥ ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">dadhyāranālabadaramūlakasvarasairghṛtam | tatpibedvātagulmāgnidaurbalyāṭopaśūlanut ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">hiṅgusauvarcalājājīviḍadāḍimadīpyakaiḥ | puṣkaravyoṣadhānyāmlavetasakṣāracitrakaiḥ ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">śaṭīvacājagandhailāsurasaiśca vipācitam | śūlānāhaharaṃ sarpirdadhnā cānilagulminām ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">viḍadāḍimasindhūtthahutabhugvyoṣajīrakaiḥ | hiṅgusauvarcalakṣārarugvṛkṣāmlāmlavetasaiḥ ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">bījapūrarasopetaṃ sarpirdadhicaturguṇam | sādhitaṃ dādhikaṃ nāma gulmahṛt plīhaśūlajit ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">rasonasvarase sarpiḥ pañcamūlarasānvitam | surāranāladadhyamlamūlakasvarasaiḥ saha ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">vyoṣadāḍimavṛkṣāmlayavānīcavyasaindhavaiḥ | hiṅgvamlavetasājājīdīpyakaiśca samāṃśikaiḥ ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">siddhaṃ gulmagrahaṇyarśaḥśvāsonmādakṣayajvarān | kāsāpasmāramandāgniplīhaśūlānilāñjayet ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">dadhi sauvīrakaṃ sarpiḥ kvāthau mudgakulatthajau | pañcāḍhakāni vipacedāvāpya dvipalānyatha ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">sauvarcalaṃ sarjikāṃ ca devadārvatha saindhavam | vātagulmāpahaṃ sarpiretaddīpanameva ca ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">tṛṇamūlakaṣāye tu jīvanīyaiḥ pacedghṛtam | nyagrodhādigaṇe vā'pi gaṇe vā'pyutpalādike ||36||</seg> raktapittotthitaṃ ghnanti ghṛtānyetānyasaṃśayam |37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">āragvadhādau vipaceddīpanīyayutaṃ ghṛtam ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">kṣāravarge paceccānyat pacenmūtragaṇe'param | ghnanti gulmaṃ kaphodbhūtaṃ ghṛtānyetānyasaṃśayam ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula">yathādoṣocchrayaṃ cāpi cikitsetsānnipātikam |39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">cūrṇaṃ hiṅgvādikaṃ vā'pi ghṛtaṃ vā plīhanāśanam ||39||</seg> pibedgulmāpahaṃ kāle sarpistailvakameva vā |40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">tilekṣurakapālāśasārṣapaṃ yāvanālajam ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">bhasma mūlakajaṃ cāpi gojāvikharahastinām | mūtreṇa mahiṣīṇāṃ ca pālikaiścāvacūrṇitaiḥ ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">kuṣṭhasaindhavayaṣṭyāhvanāgarakṛmighātibhiḥ | sājamodaiśca daśabhiḥ sāmudrācca palairyutam ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">ayaḥpātre'gninā'lpena paktvā lehya(ha)mathoddharet | tasya mātrāṃ pibeddadhnā surayā sarpiṣā'pi vā ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">dhānyāmlenoṣṇatoyena kaulatthena rasena vā | gulmān vātavikārāṃśca kṣāro'yaṃ hantyasaṃśayam ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">svarjikākuṣṭhasahitaḥ kṣāraḥ ketakijo'pi vā | tailena śamayet pīto gulmaṃ pavanasambhavam ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula">pītaṃ sukhāmbunā vā'pi svarjikākuṣṭhasaindhavam |46|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">vṛścīva(ra)murubūkaṃ <note place="foot" type="variant" n="21">`pṛthvīkāmurubūkaṃ ca' iti pā.</note> ca varṣābhūrbṛhatīdvayam ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">citrakaṃ ca jaladroṇe paktvā pādāvaśeṣitam | māgadhīcitrakakṣaudralipte kumbhe nidhāpayet ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">madhunaḥ prasthamāvāpya pathyācūrṇārdhasaṃyutam | busoṣitaṃ <note place="foot" type="variant" n="22">`tuṣoṣikaṃ iti pā.</note> daśāhaṃ tu jīrṇabhaktaḥ pibennaraḥ ||48||</seg> ariṣṭo'yaṃ jayedgulmamavipākamarocakam |49|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">pāṭhānikumbharajanītrikaṭutriphalāgnikam ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">lavaṇaṃ vṛkṣabījaṃ ca tulyaṃ syādanavo guḍaḥ | pathyābhirvā yutaṃ <note place="foot" type="variant" n="24">`pathyābhiḥ sahitaṃ cūrṇaṃ' iti pā.</note> cūrṇaṃ gavāṃ mūtrayutaṃ pacet ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">guṭikāstadghanībhūtaṃ kṛtvā khādedabhuktavān | gulmaplīhāgnisādāṃstā nāśayeyuraśeṣataḥ ||51||</seg> hṛdrogaṃ grahaṇīdoṣaṃ pāṇḍurogaṃ ca dāruṇam |52|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">saśūle sonnate'spande dāhapākaruganvite ||52||</seg> gulme raktaṃ jalaukobhiḥ sirāmokṣeṇa vā haret |53|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">sukhoṣṇā jāṅgalarasāḥ susnigdhā vyaktasaindhavāḥ ||53||</seg> kaṭutrikasamāyuktā hitāḥ pāne tu gulminām |54|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">peyā vātaharaiḥ siddhāḥ kaulatthā saṃskṛtā rasāḥ ||54||</seg> khalāḥ sapañcamūlāśca gulmināṃ bhojane hitāḥ |55|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">baddhavarconilānāṃ tu sārdrakaṃ kṣīramiṣyate ||55||</seg></ab>
          <ab type="mula">kumbhīpiṇḍeṣṭakāsvedān kārayet kuśalo bhiṣak |56|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">gulminaḥ sarva evoktā durvirecyatamā bhṛśam ||56||</seg> ataścaitāṃstu susvinnān sraṃsanenopapādayet |57|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">vimlāpanābhyañjanāni <note place="foot" type="variant" n="25">`vilepanābhyañjanāni' iti pā.</note> tathaiva dahanāni ca ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">upanāhāśca kartavyāḥ sukhoṣṇāḥ sālvaṇādayaḥ | udaroktāni sarpīṃṣi mūtravartikriyāstathā <note place="foot" type="variant" n="26">`cūrṇavartikriyāstathā' iti pā.</note>||58||</seg> lavaṇāni ca yojyāni yānyuktānyanilāmaye |59|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">vātavarconirodhe tu sāmudrārdrakasarṣapaiḥ ||59||</seg> kṛtvā pāyau vidhātavyā vartayo maricottarāḥ |60|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">dantīcitrakamūleṣu tathā vātahareṣu ca ||60||</seg> kuryādariṣṭān sarvāṃśca ślokasthāne yatheritān |61|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">svādedvā'pyaṅkurān bhṛṣṭān pūtīkanṛpavṛkṣayoḥ ||61||</seg></ab>
          <ab type="mula">ūrdhvavātaṃ manuṣyaṃ ca gulminaṃ na nirūhayet |62|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">pibettrivṛnnāgaraṃ vā saguḍāṃ vā harītakīm ||62||</seg> <seg type="unit" n="63">gugguluṃ trivṛtāṃ dantīṃ dravantīṃ saindhavaṃ vacām | mūtramadyapayodrākṣārasairvīkṣya balābalam ||63||</seg></ab>
          <ab type="mula">evaṃ pīlūni bhṛṣṭāni <note place="foot" type="variant" n="27">`piṣṭāni' iti pā.</note> pibet salavaṇāni tu |64|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">pippalīpippalīmūlacavyacitrakasaindhavaiḥ ||64||</seg> yuktā hanti surā gulmaṃ śīghraṃ kāle prayojitā |65|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">baddhaviṇmāruto gulmī bhuñjīta payasā yavān ||65||</seg> kulmāṣān vā bahusnehān bhakṣayellavaṇottarān |66|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">athāsyopadravaḥ śūlaḥ <note place="foot" type="variant" n="29">`śūlaṃ' iti pā.</note> kathañcidupajāyate ||66||</seg> śūlaṃ <note place="foot" type="variant" n="30">`śūlaṃ nikhānitamiva sukhaṃ yena na vettyasau' iti pā.</note> nikhānitamivāsukhaṃ yena tu vettyasau |67|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">tatra viṇmūtrasaṃrodhaḥ kṛcchrocchvāsaḥ sthirāṅgatā ||67||</seg> <seg type="unit" n="68">tṛṣṇā dāho bhramo'nnasya vidagdhaparivṛddhitā | romaharṣo'ruciśchardirbhuktavṛddhirjaḍāṅgatā ||68||</seg> vāyvādibhiryathāsaṅkhyaṃ miśrairvā... |69|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">...vīkṣya yojayet | pathyātrilavaṇaṃ kṣāraṃ hiṅgutumburupauṣkaram ||69||</seg> <seg type="unit" n="70">yavānīṃ ca haridrāṃ ca viḍaṅgānyamlavetasam | vidārītriphalā'bhīruśṛṅgāṭīguḍaśarkarāḥ ||70||</seg> <seg type="unit" n="71">kāśmarīphalayaṣṭyāhvaparūṣakahimāni ca | ṣaḍgranthātiviṣādārupathyāmaricavṛkṣajān ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">kṛṣṇāmūlakacavyaṃ ca nāgarakṣāracitrakān | uṣṇāmlakāñjikakṣīratoyaiḥ ślokasamāpanān ||72||</seg> yathākramaṃ vimiśrāṃśca dvandve sarvāṃśca sarvaje |73|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">tathaiva sekāvagāhapradehābhyaṅgabhojanam ||73||</seg> <seg type="unit" n="74">śiśirodakapūrṇānāṃ bhājanānāṃ ca dhāraṇam | vamanonmardanasvedalaṅghanakṣapaṇakriyāḥ ||74||</seg> snehādiśca kramaḥ sarvo viśeṣeṇopadiśyate |75|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">vallūraṃ mūlakaṃ matsyān śuṣkaśākāni vaidalam ||75||</seg> na khādedālukaṃ gulmī madhurāṇi phalāni ca |76|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">vinā gulmena yacchūlaṃ gulmasthāneṣu jāyate ||76||</seg> nidānaṃ tasya vakṣyāmi rūpaṃ ca sacikitsitam |77|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">vātamūtrapurīṣāṇāṃ nigrahādatibhojanāt ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">ajīrṇādhyaśanāyāsaviruddhānnopasevanāt | pānīyapānāt kṣutkāle virūḍhānāṃ ca sevanāt ||78||</seg> <seg type="unit" n="79">piṣṭānnaśuṣkamāṃsānāmupayogāttathaiva ca | evaṃvidhānāṃ dravyāṇāmanyeṣāṃ copasevanāt ||79||</seg> <seg type="unit" n="80">vāyuḥ prakupitaḥ koṣṭhe śūlaṃ sañjanayedbhṛśam | nirucchvāsī bhavettena vedanāpīḍito naraḥ ||80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">śaṅkusphoṭanavattasya <note place="foot" type="variant" n="34">`śaṅkvāsphoṭanavat' iti pā.</note> yasmāttīvrāśca vedanāḥ | śūlāsaktasya lakṣyante tasmācchūlamihocyate ||81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">nirāhārasya yasyaiva tīvraṃ śūlamudīryate | prastabdhagātro bhavati kṛcchreṇocchvasitīva ca ||82||</seg> <seg type="unit" n="83">vātamūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa kurute naraḥ | etairliṅgairvijānīyācchūlaṃ vātasamudbhavam ||83||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">tṛṣṇā dāho mado mūrcchā tīvraṃ śūlaṃ tathaiva ca | śītābhikāmo bhavati śītenaiva praśāmyati ||84||</seg> etairliṅgairvijānīyācchūlaṃ pittasamudbhavam |85|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">śūlenotpīḍyamānasya hṛllāsa upajāyate ||85||</seg> <seg type="unit" n="86">atīva pūrṇakoṣṭhatvaṃ tathaiva gurugātratā | etacchleṣmasamutthasya śūlasyoktaṃ nidarśanam ||86||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">sarvāṇi dṛṣṭvā rūpāṇi nirdiśetsānnipātikam | sannipātasamutthānamasādhyaṃ taṃ vinirdiśet ||87||</seg> śūlānāṃ lakṣaṇaṃ proktaṃ... |88|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">...cikitsāṃ tu nibodha me | āśukārī hi pavanastasmāttaṃ tvarayā jayet ||88||</seg> tasya śūlābhipannasya sveda eva sukhāvahaḥ |89|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">pāyasaiḥ kṛśarāpiṇḍaiḥ snigdhairvā piśitairhitaḥ ||89||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">trivṛcchākena vā snigdhamuṣṇaṃ bhuñjīta bhojanam | cirabilvāṅkurān vāpi tailabhṛṣṭāṃstu bhakṣayet ||90||</seg> <seg type="unit" n="91">vaihaṅgāṃśca rasān snigdhān jāṅgalān śūlapīḍitaḥ | yathālābhaṃ niṣeveta māṃsāni bilaśāyinām ||91||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="92">surā sauvīrakaṃ cukraṃ mastūdaśvittathā dadhi | sakālalavaṇaṃ peyaṃ śūle vātasamudbhave ||92||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">kulatthayūṣo yuktāmlo lāvakīyūṣasaṃskṛtaḥ | sasaindhavaḥ samarico vātaśūlavināśanaḥ ||93||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">viḍaṅgaśigrukampillapathyāśyāmāmlavetasān | surasāmaśvamūtrīṃ <note place="foot" type="variant" n="36">`surasāmaśvakarṇaṃ ca' iti pā.</note> ca sauvarcalayutān pibet ||94||</seg> madyena vātajaṃ śūlaṃ kṣiprameva praśāmyati |95|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">pṛthvīkājājicavikāyavānīvyoṣacitrakāḥ ||95||</seg> <seg type="unit" n="96">pippalyaḥ pippalīmūlaṃ saindhavaṃ ceti cūrṇayet | tāni cūrṇāni payasā pibet kāmbalikena vā ||96||</seg> <seg type="unit" n="97">madhvāsavena cukreṇa surāsauvīrakeṇa vā | athavai(cai)tāni cūrṇāni mātuluṅgarasena vā ||97||</seg> <seg type="unit" n="98">tathā badarayūṣeṇa bhāvitāni punaḥ punaḥ | tāni hiṅgupragāḍhāni saha śarkarayā pibet ||98||</seg> <seg type="unit" n="99">saha dāḍimasāreṇa vartiḥ kāryā bhiṣagjitā | sā vartirvātikaṃ śūlaṃ kṣiprameva vyapohati ||99||</seg> guḍatailena vā līḍhā pītā madyena vā punaḥ |100|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="100">bubhukṣāprabhave śūle laghu santarpaṇaṃ hitam ||100||</seg> uṣṇaiḥ kṣīrairyavāgūbhiḥ snigdhairmāṃsarasaistathā |101|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">vātaśūle samutpanne rūkṣaṃ snigdhena bhojayet ||101||</seg> <seg type="unit" n="102">susaṃskṛtāḥ pradeyāḥ syurghṛtapūrā viśeṣataḥ | vāruṇīṃ ca pibejjantustathā sampadyate sukhī ||102||</seg> etadvātasamutthasya śūlasyoktaṃ cikitsitam |103|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="103">atha pittasamutthasya kriyāṃ vakṣyāmyataḥ param ||103||</seg> <seg type="unit" n="104">sa sukhaṃ chardayitvā tu pītvā śītodakaṃ naraḥ | śītalāni ca seveta sarvāṇyuṣṇāni varjayet ||104||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">maṇirājatatāmrāṇi bhājanāni ca sarvaśaḥ | vāripūrṇāni tānyasya śūlasyopari nikṣipet ||105||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="106">guḍaḥ śāliryavāḥ kṣīraṃ sarpiḥpānaṃ virecanam | jāṅgalāni ca māṃsāni bheṣajaṃ pittaśūlinām ||106||</seg> <seg type="unit" n="107">rasān seveta pittaghnān pittalāni vivarjayet | pālāśaṃ dhānvanaṃ vā'pi pibedyūṣaṃ saśarkaram ||107||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="108">paruṣakāṇi mṛdvīkākharjūrodakajānyapi | tat pibeccharkarāyuktaṃ pittaśūlanivāraṇam ||108||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="109">aśane bhuktamātre tu prakopaḥ ślaiṣmikasya ca | vamanaṃ kārayettatra pippalīvāriṇā bhiṣak ||109||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="110">rūkṣaḥ svedaḥ prayojyaḥ syādanyāścoṣṇāḥ kriyā hitāḥ | pippalī śṛṅgaveraṃ ca śleṣmaśūle bhiṣagjitam ||110||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="111">pāṭhāṃ vacāṃ trikaṭukaṃ tathā kaṭukarohiṇīm | citrakasya ca niryūhe <note place="foot" type="variant" n="37">`niryūhaṃ' iti pā.</note> pibedyūṣaṃ sahārjakam ||111||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="112">eraṇḍaphalamūlāni mūlaṃ gokṣurakasya ca | śālaparṇīṃ pṛśniparṇīṃ <note place="foot" type="variant" n="38">`śāliparṇī pṛṣṭhaparṇī' iti pā.</note> bṛhatīṃ kaṇṭakārikām ||112||</seg> <seg type="unit" n="113">dadyācchṛgālavinnāṃ ca sahadevāṃ tathaiva ca | mahāsahāṃ kṣudrasahāṃ mūlamikṣurakasya ca ||113||</seg> <seg type="unit" n="114">etat sambhṛtya sambhāraṃ jaladroṇe vipācayet | caturbhāgāvaśeṣaṃ tu yavakṣārayutaṃ pibet ||114||</seg> <seg type="unit" n="115">vātikaṃ paittikaṃ vā'pi ślaiṣmikaṃ sānnipātikam | prasahya nāśayecchūlaṃ chinnābhramiva mārutaḥ ||115||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="116">pippalī svarjikākṣāro yavāścitraka eva ca | sevyaṃ caitat samānīya bhasma kuryādvicakṣaṇaḥ ||116||</seg> taduṣṇavāriṇā pītaṃ śleṣmaśūle bhiṣagjitam |117|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="117">ruṇaddhi mārutaṃ śleṣmā kukṣipārśvavyavasthitaḥ ||117||</seg> <seg type="unit" n="118">sa saṃruddhaḥ karotyāśu sādhmānaṃ <note place="foot" type="variant" n="39">`dhmānaṃ guḍaguḍāyanam' iti pā.</note> guḍguḍāyanam | sūcībhiriva nistodaṃ kṛcchrocchvāsī tadā naraḥ ||118||</seg> <seg type="unit" n="119">nānnaṃ vāñchati no nidrāmupaityartinipīḍitaḥ | pārśvaśūlaḥ sa vijñeyaḥ kaphānilasamudbhavaḥ ||119||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="120">tatra puṣkaramūlāni hiṅgu sauvarcalaṃ viḍam | saindhavaṃ tumburuṃ pathyāṃ cūrṇaṃ kṛtvā tu pāyayet ||120||</seg> <seg type="unit" n="121">pārśvahṛdbastiśūleṣu yavakvāthena saṃyutam | sarpiḥ plīhodaroktaṃ vā ghṛtaṃ vā hiṅgusaṃyutam ||121||</seg> <seg type="unit" n="122">bījapūrakasāraṃ vā payasā saha sādhitam | eraṇḍatailamathavā madyamastupayorasaiḥ ||122||</seg> bhojayeccāpi payasā jāṅgalena rasena vā |123|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="123">prakupyati yadā kukṣau vahnimākramya mārutaḥ ||123||</seg> <seg type="unit" n="124">tadā'sya bhojanaṃ bhuktaṃ sopastambhaṃ na pacyate | ucchvasityāmaśakṛtā śūlenāhanyate muhuḥ ||124||</seg> <seg type="unit" n="125">naivāsane na śayane tiṣṭhan <note place="foot" type="variant" n="40">`tiṣṭhan sa' iti `tiṣṭhanna' iti ca pā.</note> vā labhate sukham | kukṣiśūla iti khyāto vātādāmasamudbhavaḥ ||125||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="126">vamanaṃ kārayettatra laṅghayedvā yathābalam | saṃsargapācanaṃ kuryādamlairdīpanasaṃyutaiḥ ||126||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="127">nāgaraṃ dīpyakaṃ cavyaṃ hiṅgu sauvarcalaṃ viḍam | mātuluṅgasya bījāni tathā śyāmorubūkayoḥ ||127||</seg> bṛhatyāḥ kaṇṭakāryāśca kvāthaṃ śūlaharaṃ pibet |128|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="128">vacā sauvarcalaṃ hiṅgu kuṣṭhaṃ sātiviṣā'bhayā ||128||</seg> <seg type="unit" n="129">kuṭajasya ca bījāni sadyaḥśūlaharāṇi tu | virecane <note place="foot" type="variant" n="41">`virecanaṃ' iti pā.</note> prayuñjīta jñātvā doṣabalābalam ||129||</seg></ab>
          <ab type="mula">snehabastīnnirūhāṃśca kuryāddoṣanibarhaṇān |130|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="130">upanāhāḥ snehasekā dhānyāmlapariṣecanam ||130||</seg> avagāhāśca śasyante yaccānyadapi taddhitam |131|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="131">kaphapittāvaruddhastu māruto rasamūrcchitaḥ ||131||</seg> <seg type="unit" n="132">hṛdisthaḥ kurute śūlamucchvāsārodhakaṃ <note place="foot" type="variant" n="42">`ucchvāsarodhakaṃ' iti pā.</note> param | sa hṛcchūla iti khyāto rasamārutasambhavaḥ ||132||</seg></ab>
          <ab type="mula">tatrāpi karmābhihitaṃ yaduktaṃ hṛdvikāriṇām |133|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="133">saṃrodhāt kupito vāyurbastimāvṛtya tiṣṭhati ||133||</seg> <seg type="unit" n="134">bastivaṅkṣaṇanābhīṣu tataḥ śūlo'sya jāyate | viṇmūtravātasaṃrodhī bastiśūlaḥ sa mārutāt <note place="foot" type="variant" n="43">`sañjñitaḥ' iti pā.</note>||134||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="135">nābhyāṃ vaṅkṣaṇapārśveṣu kukṣau meḍhrāntramardakaḥ | mūtramāvṛtya gṛhṇāti mūtraśūlaḥ sa mārutāt <note place="foot" type="variant" n="44">`sañjñitaḥ' iti pā.</note>||135||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="136">vāyuḥ prakupito yasya rūkṣāhārasya dehinaḥ | malaṃ ruṇaddhi koṣṭhasthaṃ mandīkṛtya tu pāvakam ||136||</seg> <seg type="unit" n="137">śūlaṃ sañjanayaṃstīvraṃ srotāṃsyāvṛtya tasya hi | dakṣiṇaṃ yadi vā vāmaṃ kukṣimādāya jāyate ||137||</seg> <seg type="unit" n="138">sarvatra vardhate kṣipraṃ bhramannatha <note place="foot" type="variant" n="46">`śūlaṃ tatra saghoṣavat' iti pā.</note> saghoṣavān | pipāsā vardhate tīvrā bhramo mūrcchā ca jāyate ||138||</seg> <seg type="unit" n="139">uccārito mūtritaśca na śāntimadhigacchati | viṭśūlametajjānīyādbhiṣak paramadāruṇam ||139||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="140">kṣipraṃ doṣaharaṃ kāryaṃ bhiṣajā sādhu jānatā | svedanaṃ śamanaṃ caiva nirūhāḥ snehabastayaḥ ||140||</seg> <seg type="unit" n="141">pūrvoddiṣṭān pāyayeta yogān koṣṭhaviśodhanān | udāvartaharāścāsya kriyāḥ sarvāḥ sukhāvahāḥ ||141||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="142">atimātraṃ yadā bhuktaṃ pāvake mṛdutāṃ gate | sthirībhūtaṃ tu tatkoṣṭhe vāyurāvṛtya tiṣṭhati ||142||</seg> <seg type="unit" n="143">avipākagataṃ hyannaṃ śūlaṃ tīvraṃ karotyati | mūrcchā''dhmānaṃ vidāhaśca hṛdutkleśo vilambikā ||143||</seg> <seg type="unit" n="144">viricyate chardayati kampate'tha vimuhyati | avipākādbhavecchūlastvannadoṣasamudbhavaḥ ||144||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="145">vamanaṃ laṅghanaṃ svedaḥ pācanaṃ phalavartayaḥ | kṣārāścūrṇāni <note place="foot" type="variant" n="48">`kṣāracūrṇāni' iti pā.</note> guṭikāḥ śasyante śūlanāśanāḥ ||145||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="146">gulmāvasthāḥ kriyāḥ kāryā yathāvat sarvaśūlinām ||146||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāya cikitsātantre gulmapratiṣedho nāma (caturtho'dhyāyaḥ, āditaḥ) dvicatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||42||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="43" xml:id="su.6.43">
          <head>hṛdrogapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto hṛdrogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">vegāghātoṣṇarūkṣānnairatimātropasevitaiḥ | viruddhādhyaśanājīrṇairasātmyaiścāpi(ti) bhojanaiḥ ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">dūṣayitvā rasaṃ doṣā viguṇā hṛdayaṃ gatāḥ | kurvanti hṛdaye bādhāṃ hṛdrogaṃ taṃ pracakṣate ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">caturvidhaḥ sa doṣaiḥ syāt kṛmibhiśca <note place="foot" type="variant" n="1">`pañcamaḥ krimibhistathā| pṛthagliṅgaṃ pravakṣyāmi' iti pā.</note> pṛthak pṛthak | lakṣaṇaṃ tasya vakṣyāmi cikitsitamanantaram ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">āyamyate mārutaje hṛdayaṃ tudyate <note place="foot" type="variant" n="2">pīḍyate' iti pā.</note> tathā | nirmathyate dīryate ca sphoṭyate pāṭyate'pi ca ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tṛṣṇoṣādāhacoṣāḥ syuḥ paittike hṛdayaklamaḥ | dhūmāyanaṃ mūrcchā ca svedaḥ śoṣo mukhasya ca ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">gauravaṃ kaphasaṃsrāvo'ruciḥ stambho'gnimārdavam | mādhuryamapi cā''syasya balāsāvatate hṛdi ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">utkleśaḥ ṣṭhīvanaṃ todaḥ śūlo hṛllāsakastamaḥ | aruciḥ śyāvanetratvaṃ śoṣaśca kṛmije bhavet ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula">bhramaklamau sādaśoṣau jñeyāsteṣāmupadravāḥ |10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">kṛmije kṛmijātīnāṃ ślaiṣmikāṇāṃ ca ye matāḥ ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">vātopasṛṣṭe hṛdaye vāmayet snigdhamāturam | dvipañcamūlakvāthena sasnehalavaṇena tu ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">pippalyelāvacāhiṅguyavabhasmāni saindhavam | sauvarcalamatho śuṇṭhīmajamodāṃ ca cūrṇitam ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">phaladhānyāmlakaulatthadadhimadyāsavādibhiḥ | pāyayeta viśuddhaṃ ca snehenānyatamena vā ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">bhojayejjīrṇaśālyannaṃ jāṅgalaiḥ saghṛtai rasaiḥ | vātaghnasiddhaṃ tailaṃ ca dadyādbastiṃ pramāṇataḥ ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">śrīparṇīmadhukakṣaudrasitotpalajalairvamet | pittopasṛṣṭe hṛdaye seveta madhuraiḥ śṛtam ||15||</seg> ghṛtaṃ kaṣāyāṃścoddiṣṭān pittajvaravināśanān |16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">tṛptasya ca rasairmukhyairmadhuraiḥ <note place="foot" type="variant" n="3">`jāṅgalaiḥ' iti pā.</note> saghṛtairbhiṣak ||16||</seg> sakṣaudraṃ vitaredbastau <note place="foot" type="variant" n="4">`vitaredbasti' iti pā.</note> tailaṃ madhukasādhitam |17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">vacānimbakaṣāyābhyāṃ vāntaṃ hṛdi kaphātmake ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">cūrṇaṃ tu pāyayetoktaṃ vātaje bhojayecca <note place="foot" type="variant" n="5">bhojayeddhṛtam' iti pā.</note> tam | phalādimatha mustādiṃ triphalāṃ vā pibennaraḥ ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">śyāmātrivṛtkalkayutaṃ ghṛtaṃ vā'pi virecanam | balātailairvidadhyācca <note place="foot" type="variant" n="6">`balatailaṃ vidadhyāt' iti pā.</note> bastiṃ bastiviśāradaḥ ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">kṛmihṛdrogiṇaṃ snigdhaṃ bhojayet piśitaudanam | dadhnā ca palalopetaṃ tryahaṃ, paścādvirecayet ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">sugandhibhiḥ salavaṇairyogaiḥ sājājiśarkaraiḥ | viḍaṅgagāḍhaṃ dhānyāmlaṃ pāyayetāpyanantaram ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">hṛdayasthāḥ patantyevamadhastāt krimayo nṛṇām | yavānnaṃ vitareccāsya saviḍaṅgamataḥ param ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre hṛdrogapratiṣedho nāma (pañcamo'dhyāyaḥ, āditaḥ) tricatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||43||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="44" xml:id="su.6.44">
          <head>pāṇḍurogapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ pāṇḍurogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">vyavāyamamlaṃ lavaṇāni madyaṃ mṛdaṃ divāsvapnamatīva tīkṣṇam | niṣevamāṇasya vidūṣya raktaṃ kurvanti doṣāstvaci pāṇḍubhāvam ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula">pāṇḍvāmayo'ṣṭārdhavidhaḥ pradiṣṭaḥ pṛthaksamastairyugapacca doṣaiḥ |4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">sarveṣu caiteṣviha pāṇḍubhāvo yato'dhiko'taḥ khalu pāṇḍurogaḥ ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tvaksphoṭanaṃ ṣṭhīvanagātrasādau mṛdbhakṣaṇaṃ prekṣaṇakūṭaśothaḥ | viṇmūtrapītatvamathāvipāko bhaviṣyatastasya puraḥsarāṇi ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">sa kāmalāpānakipāṇḍurogaḥ kumbhāhvayo lāghara(va)ko'lasākhyaḥ | vibhāṣyate lakṣaṇamasya kṛtsnaṃ nibodha vakṣyāmyanupūrvaśastat <note place="foot" type="variant" n="1">`tam' iti pā.| `atra kāmaleti kāmaśabdo'yaṃ sādhāraṇaśabdaviśeṣātsvalpe bhaktādyabhilāṣe pravartate, taṃ lātīti kāmalā| duṣṭatvena kutsito'pāno'pānakaḥ, so'syāstīti apānakī, kāmalakākhyo'pānakipāṇḍurogaḥ kāmalāpānakipāṇḍurogaḥ| kumbhakāmalakākhyo'pānakipāṇḍurogastvatra kumbhāhvaya ucyate, bhīmo bhīmasena itivat| rogasyāsya kumbhakāmaleti sañjñā tantrāntare upadiśyate| sa eva punarjvarādibhirlāghavaṃ karoti, satyapi sāmarthyo karmasvanutsāhaṃ ca janayatītyalasākhyo'pānakipāṇḍurogastu lāghavaka ucyate’ iti hārāṇacandraḥ</note>||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">kṛṣṇekṣaṇaṃ kṛṣṇasirāvanaddhaṃ tadvarṇaviṇmūtranakhānanaṃ ca | vātena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyedyuktaṃ tathā'nyaistadupadravaiśca ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">pītekṣaṇaṃ pītasirāvanaddhaṃ tadvarṇaviṇmūtranakhānanaṃ ca | pittena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyedyuktaṃ tathā'nyaistadupadravaiśca ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">śuklekṣaṇaṃ śuklasirāvanaddhaṃ tadvarṇaviṇmūtranakhānanaṃ ca | kaphena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyedyuktaṃ tathā'nyaistadupadravaiśca ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula">sarvātmake sarvamidaṃ vyavasyed... |10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">... vakṣyāmi liṅgānyatha kāmalāyāḥ | yo hyāmayānte sahasā'nnamamlamadyādapathyāni ca tasya pittam ||10||</seg> karoti pāṇḍuṃ vadanaṃ viśeṣāt pūrveritau <note place="foot" type="variant" n="2">`tandrāvilatvaṃ prathamoditāṃśca' iti pā.</note> tandribalakṣayau ca |11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">bhedastu tasyāḥ khalu kumbhasāhvaḥ śopho mahāṃstatra ca parvabhedaḥ ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula">jvarāṅgamardabhramasādatandrākṣayānvito lāghara(va)ko'lasākhyaḥ |12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">taṃ vātapittāddharipītanīlaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">`vāta pittābhiparītaliṅga' iti pā.</note> halīmakaṃ nāma vadanti tajjñāḥ ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">upadravāsteṣvaruciḥ pipāsā chardirjvaro mūrdharujā'gnisādaḥ | śophastathā kaṇṭhagato'balatvaṃ mūrcchā klamo hṛdyavapīḍanaṃ ca ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">sādhyaṃ tu pāṇḍvāmayinaṃ samīkṣya snigdhaṃ ghṛtenordhvamadhaśca śuddham | sampādayet kṣaudraghṛtapragāḍhairharītakīcūrṇayutaiḥ prayogaiḥ ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">pibedghṛtaṃ vā rajanīvipakvaṃ yattraiphalaṃ tailvakameva vā'pi | virecanadravyakṛtaṃ pibedvā yogāṃśca vairecanikān ghṛtena ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">mūtre nikumbhārdhapalaṃ vipācya pibedabhīkṣṇaṃ kuḍavārdhamātram | khādedguḍaṃ vā'pyabhayāvipakvamāragvadhādikvathitaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">`abhayāvimiśraṃ' iti pā.</note> pibedvā ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">ayorajovyoṣaviḍaṅgacūrṇaṃ lihyāddharidrāṃ triphalānvitāṃ vā | sarpirmadhubhyāṃ vidadhīta vā'pi śāstrapradeśābhihitāṃśca yogān ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula">harecca doṣān bahuśo'lpamātrān śvayeddhi doṣeṣvatinirhṛteṣu |18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">dhātrīphalānāṃ rasamikṣujaṃ ca manthaṃ pibet kṣaudrayutaṃ hitāśī ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">ume bṛhatyau rajanīṃ śukākhyāṃ kākādanīṃ cāpi sakākamācīm | ādāribimbīṃ sakadambapuṣpīṃ vipācya sarpirvipacet kaṣāye ||19||</seg> tat pāṇḍutāṃ hantyupayujyamānaṃ kṣīreṇa vā māgadhikā yathāgni |20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">hitaṃ ca yaṣṭīmadhujaṃ <note place="foot" type="variant" n="7">`yaṣṭīmadhukaṃ' iti pā.</note> kaṣāyaṃ cūrṇaṃ samaṃ vā madhunā'valihyāt ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">gomūtrayuktaṃ triphalādalānāṃ dattvā''yasaṃ cūrṇamanalpakālam | pravālamuktāñjanaśaṅkhacūrṇaṃ lihyāttathā kāñcanagairikottham ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">ājaṃ śakṛtsyāt <note place="foot" type="variant" n="8">`śakṛddhara' iti pā.</note> kuḍavapramāṇaṃ viḍaṃ haridrā lavaṇottamaṃ ca | pṛthak palāṃśāni samagrametaccūrṇaṃ hitāśī madhunā'valihyāt ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">maṇḍūralohāgniviḍaṅgapathyāvyoṣāṃśakaḥ sarvasamānatāpyaḥ | mūtrāsuto'yaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">`mūtrāyuto'yaṃ' iti pā.</note> madhunā'valehaḥ pāṇḍvāmayaṃ hantyacireṇa ghoram ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">bibhītakāyomalanāgarāṇāṃ cūrṇaṃ tilānāṃ ca guḍaśca mukhyaḥ | takrānupāno <note place="foot" type="variant" n="10">`takrānupānaṃ vaṭakāprayuktaṃ' iti pā.</note> vaṭakaḥ prayuktaḥ kṣiṇoti ghorānapi pāṇḍurogān ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">sauvarcalaṃ hiṅgu kirātatiktaṃ kalāyamātrāṇi sukhāmbunā vā | mūrvāharidrāmalakaṃ ca lihyāt sthitaṃ gavāṃ saptadināni mūtre ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">mūlaṃ balācitrakayoḥ pibedvā pāṇḍvāmayārto'kṣasamaṃ hitāśī | sukhāmbunā vā lavaṇena tulyaṃ śigroḥ phalaṃ kṣīrabhujopayojyam ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">nyagrodhavargasya pibet kaṣāyaṃ śītaṃ sitākṣaudrayutaṃ hitāśī | śālādikaṃ cāpyatha sāracūrṇaṃ dhātrīphalaṃ vā madhunā'valihyāt ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">viḍaṅgamustatriphalājamodaparūṣakavyoṣavinirdahanyaḥ | cūrṇāni kṛtvā guḍaśarkare ca tathaiva sarpirmadhunī śubhe ca ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">sambhārametadvipacennidhāya sārodake sāravato gaṇasya | jātaṃ ca lehyaṃ matimān viditvā nidhāpayenmokṣakaje samudge ||29||</seg> hantyeṣa lehaḥ khalu pāṇḍurogaṃ saśothamugrāmapi kāmalāṃ ca |30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">saśarkarā kāmalināṃ tribhaṇḍī hitā gavākṣī saguḍā ca śuṇṭhī ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula">kāleyake cāpi ghṛtaṃ vipakvaṃ hitaṃ ca tat syādrajanīvimiśram |31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">dhātuṃ nadījaṃ jatu śailajaṃ vā kumbhāhvaye mūtrayutaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">`kṣaudrayutam' iti pā.</note> pibedvā ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula">mūtre sthitaṃ saindhavasamprayuktaṃ māsaṃ pibedvā'pi hi lohakiṭṭam |32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">dagdhvā'kṣakāṣṭhairmalamāyasaṃ vā gomūtranirvāpitamaṣṭavārān ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">vicūrṇya līḍhaṃ madhunā'cireṇa kumbhāhvayaṃ pāṇḍugadaṃ nihanyāt | sindhūdbhavaṃ vā'gnisamaṃ ca kṛtvā kṣiptvā ca mūtre sakṛdeva taptam ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">lauhaṃ ca kiṭṭaṃ bahuśaśca taptvā nirvāpya mūtre bahuśastathaiva | ekīkṛtaṃ gojalapiṣṭametadaikadhyamāvāpya pacedukhāyām ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">yathā na dahyeta tathā viśuṣkaṃ cūrṇīkṛtaṃ peyamudaśvitā tat | takraudanāśī vijayeta rogaṃ pāṇḍuṃ tathā dīpayate'nalaṃ ca ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula">drākṣāguḍūcyāmalakīrasaiśca siddhaṃ ghṛtaṃ lāghara(va)ke hitaṃ ca |36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">gauḍānariṣṭān madhuśarkarāśca mūtrāsavān kṣārakṛtāṃstathaiva ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">snigdhān rasānāmalakairupetān kolānvitān vā'pi hi jāṅgalānām | seveta śophābhihitāṃśca yogān pāṇḍvāmayī śāliyavāṃśca nityam ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">śvāsātisārārucikāsamūrcchātṛṭchardi śūlajvaraśophadāhān | tathā'vipākasvarabhedasādān jayedyathāsvaṃ prasāmīkṣya śāstram ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">anteṣu śūnaṃ parihīnamadhyaṃ mlānaṃ tathā'nteṣu ca madhyaśūnam | gude ca śephasyatha muṣkaśūnaṃ <note place="foot" type="variant" n="14">`muṣkayośca śūnaṃ, pratāmyantamasañjñakalpam' iti pā.</note> pratāmyamānaṃ ca visañjñakalpam ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">vivarjayet pāṇḍukinaṃ yaśo'rthī tathā'tisārajvarapīḍitaṃ ca ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre pāṇḍurogapratiṣedho nāma (ṣaṣṭho'dhyāyaḥ, āditaḥ) catuścatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ ||44||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="45" xml:id="su.6.45">
          <head>raktapittapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto raktapittapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">krodhaśokabhayāyāsaviruddhānnātapānalān | kaṭvamlalavaṇakṣāratīkṣṇoṣṇātividāhinaḥ ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">nityamabhyasato duṣṭo rasaḥ pittaṃ prakopayet | vidagdhaṃ svaguṇaiḥ pittaṃ vidahatyāśu śoṇitam ||4||</seg> tataḥ pravartate raktamūrdhvaṃ cādho dvidhā'pi vā |5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">āmāśayādvrajedūrdhvamadhaḥ pakvāśayādvrajet ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">vidagdhayordvayoścāpi <note place="foot" type="variant" n="1">`vidagdhayoścāpyubhayoḥ' iti pā.</note> dvidhābhāgaṃ <note place="foot" type="variant" n="2">`dvidhāmārga' iti pā.</note> pravartate | kecit sayakṛtaḥ plīhnaḥ pravadantyasṛjo gatim ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula">ūrdhvaṃ sādhyamadhoyāpyamasādhyaṃ yugapadgatam <note place="foot" type="variant" n="3">`yugapadgatiḥ' iti pā.</note>|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">sadanaṃ śītakāmitvaṃ kaṇṭhadhūmāyanaṃ vamiḥ ||7||</seg> lohagandhiśca niḥśvāso bhavatyasmin bhaviṣyati |8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">bāhyāsṛglakṣaṇaistasya saṅkhyādoṣocchritīrviduḥ ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">daurbalyaśvāsakāsajvaravamathumadāstandritādāhamūrcchā bhukte cānne vidāhastvadhṛtirapi sadā hṛdyatulyā ca pīḍā | tṛṣṇā kaṇṭhasya bhedaḥ śirasi ca davanaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">`tapanaṃ' iti pā.</note> pūtiniṣṭhīvanaṃ ca dveṣo bhakte'vipāko viratirapi rate raktapittopasargāḥ ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">māṃsaprakṣālanābhaṃ kvathitamiva ca yat kardamāmbhonibhaṃ vā medaḥpūyāsrakalpaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">`medaḥpūyāsthikalpaṃ' iti pā.</note> yakṛdiva yadi vā pakvajambūphalābham | yat kṛṣṇaṃ yacca nīlaṃ bhṛśamatikuṇapaṃ yatra coktā vikārāstadvarjyaṃ raktapittaṃ surapatidhanuṣā yacca tulyaṃ vibhāti ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">nādau saṅgrāhyamudriktaṃ yadasṛgbalino'śnataḥ | tat pāṇḍugrahaṇīkuṣṭhaplīhagulmajvarāvaham ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">adhaḥpravṛttaṃ vamanairūrdhvagaṃ ca virecanaiḥ | jayedanyataradvā'pi kṣīṇasya śamanairasṛk ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">atipravṛddhadoṣasya pūrvaṃ lohitapittinaḥ | akṣīṇabalamāṃsāgneḥ kartavyamapatarpaṇam ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">laṅghitasya tataḥ peyāṃ vidadhyāt svalpataṇḍulām | rasayūṣau pradātavyau surābhisnehasaṃskṛtau | tarpaṇaṃ pācanaṃ lehān sarpīṃṣi vividhāni ca ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">drakṣāmadhukakāśmaryasitāyuktaṃ virecanam | yaṣṭīmadhukayuktaṃ ca sakṣaudraṃ vamanaṃ hitam ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">payāṃsi śītāni rasāśca jāṅgalāḥ satīnayūṣāśca saśāliṣaṣṭikāḥ | paṭolaśelūsuniṣaṇṇayūthikāvaṭātimuktāṅkurasinduvārajam ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">hitaṃ ca śākaṃ ghṛtasaṃskṛtaṃ sadā tathaiva dhātrīphaladāḍimānvitam | rasāśca pārāvataśaṅkhakūrmajāstathā yavāgvo vihitā ghṛtottarāḥ ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">santānikāścotpalavargasādhite kṣīre praśastā madhuśarkarottarāḥ | himāḥ pradehā madhurā gaṇāśca ye ghṛtāni pathyāni raktapittinām ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">madhūkaśobhāñjanakovidārajaiḥ priyaṅgukāyāḥ kusumaiśca cūrṇitaiḥ | bhiṣagvidadhyāccaturaḥ samākṣikān hitāya lehānasṛjaḥ praśāntaye ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">lihyācca dūrvāvaṭajāṃśca pallavān madhudvitīyān sitakarṇikasya <note place="foot" type="variant" n="6">'śṛtasya' iti pā.</note> ca | hitaṃ ca kharjūraphalaṃ samākṣikaṃ phalāni cānyānyapi tadguṇānyatha ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula">raktātisāraproktāṃśca yogānatrāpi yojayet |21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">śuddhekṣukāṇḍamāpothya nave kumbhe himāmbhasā ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">yojāyitvā kṣipedrātrāvākāśe sotpalaṃ tu tat | prātaḥ srutaṃ kṣaudrayutaṃ pibecchoṇitapittavān ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">pibecchītakaṣāyaṃ vā jambvāmrārjunasambhavam | udumbaraphalaṃ piṣṭvā pibettadrasameva vā ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">trapuṣīmūlakalkaṃ vā sakṣaudraṃ taṇḍulāmbunā | pibedakṣasamaṃ kalkaṃ yaṣṭīmadhukameva vā ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">candanaṃ madhukaṃ rodhramevameva samaṃ pibet | karañjabījamevaṃ vā sitākṣaudrayutaṃ pibet ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">majjānamiṅgudayasyaivaṃ pibenmadhukasaṃyutam | sukhoṣṇaṃ lavaṇaṃ bījaṃ kārañjaṃ dadhimastunā ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">pibedvā'pi tryahaṃ martyo raktapittābhipīḍitaḥ | raktapittaharāḥ śastāḥ ṣaḍete yogasattamāḥ ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula">pathyāścaivāvapīḍeṣu ghrāṇataḥ prasrute'sṛji |28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">atinisrutarakto vā kṣaudrayuktaṃ pibedasṛk | yakṛdvā bhakṣayedājamāmaṃ pittasamāyutam ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">palāśavṛkṣasvarase vipakvaṃ sarpiḥ pibet kṣaudrayutaṃ suśītam | vanaspatīnāṃ svarasaiḥ kṛtaṃ vā saśarkaraṃ kṣīraghṛtaṃ pibedvā ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">drākṣāmuśīrāṇyatha padmakaṃ sitā pṛthakpalāṃśānyudake samāvapet | sthitaṃ niśāṃ tadrudhirāmayaṃ jayet pītaṃ payo vā'mbusamaṃ hitāśinaḥ ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">turaṅgavarcaḥsvarasaṃ samākṣikaṃ pibet sitākṣaudrayutaṃ vṛṣasya vā | lihettathā vāstukabījacūrṇaṃ kṣaudrānvitaṃ taṇḍulasāhvayaṃ vā ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">lihyācca lājāñjanacūrṇamekamevaṃ sitākṣaudrayutāṃ tugākhyām | drākṣāṃ sitāṃ tiktakarohiṇīṃ ca himāmbunā vā madhukena yuktām ||32||</seg> pathyāmahiṃsrāṃ rajanīṃ ghṛtaṃ ca lihyāttathā śoṇitapittarogī |33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">vāsākaṣāyotpalamṛtpriyaṅgurodhrāñjanāmbhoruhakeśarāṇi ||33||</seg> pītvā sitākṣaudrayutāni jahyāt pittāsṛjo vegamudīrṇamāśu |34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">gāyatrijambvarjunakovidāraśirīṣarodhrāśanaśālmalīnām ||34||</seg> puṣpāṇi śigrośca vicūrṇya leho madhvanvitaḥ śoṇitapittaroge |35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">sakṣaudramindīvarabhasmavāri karañjabījaṃ madhusarpiṣī <note place="foot" type="variant" n="8">`madhu śarkarā ca' iti pā.</note> ca ||35||</seg> jambvarjunāmrakvathitaṃ ca toyaṃ ghnanti trayaḥ pittamasṛk ca yogāḥ |36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">mūlāni puṣpāṇi ca mātuluṅgyāḥ piṣṭvā pibettaṇḍuladhāvanena ||36||</seg> ghrāṇapravṛtte jalamāśu deyaṃ saśarkaraṃ nāsikayā payo vā |37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">drākṣārasaṃ kṣīraghṛtaṃ pibedvā saśarkaraṃ cekṣurasaṃ himaṃ vā ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula">śītopacāraṃ madhuraṃ ca kuryādviśeṣataḥ śoṇitapittaroge |38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">drākṣāghṛtakṣaudrasitāyutena vidārigandhādivipācitena ||38||</seg> kṣīreṇa cāsthāpanamagryamuktaṃ hitaṃ ghṛtaṃ cāpyanuvāsanārtham |39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">priyaṅgurodhrāñjanagairikotpalaiḥ suvarṇakālīyakaraktacandanaiḥ ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">sitāśvagandhāmbudayaṣṭikāhvayairmṛṇālasaugandhikatulyapeṣitaiḥ | nirūhya cainaṃ payasā samākṣikairghṛtaplutaiḥ śītajalāvasecitam ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">kṣīraudanaṃ bhuktamathānuvāsayedghṛtena yaṣṭīmadhusādhitena ca | adhovahaṃ śoṇitameṣa nāśayettathā'tisāraṃ rudhirasya dustaram ||41||</seg> virekayoge tvati caiva śasyate... |42|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">... vāmyaśca rakte vijite balānvitaḥ ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula">evaṃvidhā uttarabastayaśca mūtrāśayasthe rudhire vidheyāḥ |43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">pravṛttarakteṣu ca pāyujeṣu kuryādvidhānaṃ khalu raktapaittam ||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">vidhiścāsṛgdare'pyeṣa strīṇāṃ kāryo vijānatā | śastrakarmaṇi raktaṃ ca yasyātīva pravartate ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">trayāṇāmapi doṣāṇāṃ śoṇite'pi ca sarvaśaḥ | liṅgānyālokya kartavyaṃ cikitsitamanantaram ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre raktapittapratiṣedho nāma (saptamo'dhyāyaḥ, āditaḥ) pañcacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ ||45||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="46" xml:id="su.6.46">
          <head>mūrcchāpratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto mūrcchāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">kṣīṇasya bahudoṣasya viruddhāhārasevinaḥ | vegāghātādabhīghātāddhīnasattvasya vā punaḥ ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">karaṇāyataneṣūgrā bāhyeṣvābhyantareṣu ca | niviśante yadā doṣāstadā mūrcchanti mānavāḥ ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">hṛtpīḍā jṛmbhaṇaṃ glāniḥ sañjñānāśo balasya ca | sarvāsāṃ pūrvarūpāṇi, yathāsvaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">`yathāsvamupalakṣayet' iti pā.</note> tā vibhāvayet ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">sañjñāvahāsu nāḍīṣu pihitāsvanilādibhiḥ | tamo'bhyupaiti sahasā sukhaduḥkhavyapohakṛt ||6||</seg> sukhaduḥkhavyapohācca naraḥ patati kāṣṭhavat | moho mūrccheti tāṃ prāhuḥ... |7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">... ṣaḍvidhā sā prakīrtitā ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">vātādibhiḥ śoṇitena madyena ca viṣeṇa ca | ṣaṭsvapyetāsu <note place="foot" type="variant" n="2">'tāsu ṣaṭsvapi' iti pā.</note> pittaṃ hi prabhutvenāvatiṣṭhate ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula">apasmāroktaliṅgāni tāsāmuktāni tattvataḥ |9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">pṛthivyambhastamorūpaṃ raktagandhaśca <note place="foot" type="variant" n="3">`raktagandhastadanvayaḥ' iti pā.</note> tanmayaḥ ||9||</seg> tasmādraktasya gandhena mūrcchanti bhuvi mānavāḥ |10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">dravyasvabhāva ityeke dṛṣṭvā yadabhimuhyati ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">guṇāstīvrataratvena <note place="foot" type="variant" n="7">`tīvratamatvena' iti pā.</note> sthitāstu viṣamadyayoḥ | ta eva tasmājjāyeta mohastābhyāṃ yatheritaḥ ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula">stabdhāṅgadṛṣṭistvasṛjā gūḍhocchvāsaśca mūrcchitaḥ |12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">madyena vilapaṃśchete naṣṭavibhrāntamānasaḥ | gātrāṇi vikṣipan bhūmau jarāṃ yāvanna yāti tat ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">vepathusvapnatṛṣṇāḥ syuḥ stambhaśca viṣamūrcchite | veditavyaṃ tīvrataraṃ yathāsvaṃ viṣalakṣaṇaiḥ ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">sekāvagāhau maṇayaḥ sahārāḥ śītāḥ pradehā vyajanānilāśca | śītāni pānāni ca gandhavanti sarvāsu mūrcchāsvanivāritāni ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">sitāpriyālekṣurasaplutāni drākṣāmadhūkasvarasānvitāni | kharjūrakāśmaryarasaiḥ śṛtāni pānāni sarpīṃṣi ca jīvanāni ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">siddhāni varge madhure payāṃsi sadāḍimā jāṅgalajā rasāśca | tathā yavā lohitaśālayaśca mūrcchāsu pathyāśca sadā satīnāḥ ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">bhujaṅgapuṣpaṃ maricānyuśīraṃ kolasya madhyaṃ ca pibet samāni | śītena toyena <note place="foot" type="variant" n="12">`satīnatoyena' iti pā.</note> bisaṃ mṛṇālaṃ kṣaudreṇa kṛṣṇāṃ sitayā ca pathyām ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">kuryācca nāsāvadanāvarodhaṃ kṣīraṃ pibedvā'pyatha mānuṣīṇām | mūrcchāṃ prasaktāṃ tu śirovirekairjayedabhīkṣṇaṃ vamanaiśca tīkṣṇaiḥ ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">harītakīkvāthaśṛtaṃ <note place="foot" type="variant" n="14">`harītakīkvāthaghṛtaṃ pibedvā' iti pā.</note> ghṛtaṃ vā dhātrīphalānāṃ svarasaiḥ kṛtaṃ vā | drākṣāsitādāḍimalājavanti śītāni nīlotpalapadmavanti ||19||</seg> pibet kaṣāyāṇi ca gandhavanti pittajvaraṃ yāni śamaṃ nayanti |20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">prabhūtadoṣastamaso'tirekāt sammūrcchito naiva vibudhyate yaḥ ||20||</seg> sannyastasañjño bhṛśaduścikitsyo jñeyastadā buddhimatā manuṣyaḥ |21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">yathā''maloṣṭaṃ salile niṣiktaṃ samuddharedāśvavilīnameva ||21||</seg> tadvaccikitsettvarayā bhiṣaktamasvedanaṃ mṛtyuvaśaṃ prayātam |22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">tīkṣṇāñjanābhyañjanadhūmayogaistathā nakhābhyantaratotrapātaiḥ ||22||</seg> vāditragītānunayairapūrvairvighaṭṭanairguptaphalāvagharṣaiḥ |23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">ābhiḥ kriyābhiśca na labdhasañjñaḥ sānāhalālāśvasanaśca varjyaḥ ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">prabuddhasañjñaṃ vamanānulomyaistīkṣṇairviśuddhaṃ laghupathyabhuktam | phalatrikaiścitrakanāgarāḍhyaistathā'śmajātājjatunaḥ prayogaiḥ | saśarkarairmāsamupakrameta viśeṣato jīrṇaghṛtaṃ sa pāyyaḥ ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">yathāsvaṃ ca jvaraghnāni kaṣāyāṇyupayojayet | sarvamūrcchāparītānāṃ viṣajāyāṃ viṣāpaham ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre mūrcchāpratiṣedho nāma (aṣṭamo'dhyāyaḥ, āditaḥ) ṣaṭcatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ ||46||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="47" xml:id="su.6.47">
          <head>pānātyayapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ pānātyayapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">madyamuṣṇaṃ tathā tīkṣṇaṃ sūkṣmaṃ viśadameva ca | rūkṣamāśukaraṃ caiva vyavāyi ca vikāśi ca ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">auṣṇyācchītopacāraṃ tattaikṣṇyāddhanti manogatim | viśatyavayavān saukṣmyādvaiśadyātkaphaśukranut ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">mārutaṃ kopayedraukṣyādāśutvāccāśukarmakṛt <note place="foot" type="variant" n="3">`āśukāri tat' iti pā.</note>| harṣadaṃ ca vyavāyitvādvikāśitvādvisarpati ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tadamlaṃ rasataḥ proktaṃ laghu rocanadīpanam | kecillavaṇavarjyāṃstu rasānatrādiśanti hi ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">snigdhaistadannairmāṃsaiśca bhakṣyaiśca saha sevitam | bhavedāyuḥprakarṣāya balāyopacayāya ca ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">kāmyatā manasastuṣṭirdhairyaṃ tejo'tivikramaḥ | vidhivat sevyamāne tu madye sannihitā guṇāḥ ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">tadevānannamajñena sevyamānamamātrayā | kāyāgninā hyagnisamaṃ sametya kurute madam ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">madena karaṇānāṃ tu bhāvānyatve kṛte sati | nigūḍhamapi bhāvaṃ svaṃ prakāśīkurute'vaśaḥ ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula">tryavasthaśca mado jñeyaḥ pūrvo madhyo'tha paścimaḥ |11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">pūrve vīryaratiprītiharṣabhāṣyādivardhanam ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula">pralāpo madhyame moho <note place="foot" type="variant" n="4">`harṣaḥ' iti pā.</note> yuktāyuktakriyāstathā |12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">visañjñaḥ paścime śete naṣṭakarmakriyāguṇaḥ ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">ślaiṣmikānalpapittāṃśca snigdhānmātropasevinaḥ <note place="foot" type="variant" n="5">`māṃsopasevinaḥ' iti pā.</note>| pānaṃ na bādhate'tyarthaṃ viparītāṃstu bādhate ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">nirbhaktamekāntata eva madyaṃ niṣevyamāṇaṃ manujena nityam | utpādayet kaṣṭatamān vikārānāpādayeccāpi śarīramedam ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">kruddhena bhītena pipāsitena śokābhitaptena bubhukṣitena | vyāyāmabhārādhvaparikṣatena vegāvarodhābhihatena cāpi ||15||</seg> <seg type="unit" n="26">atyamlabhakṣyāvatatodareṇa sājīrṇabhuktena tathā'balena | uṣṇābhitaptena ca sevyamānaṃ karoti madyaṃ vividhān vikārān ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">pānātyayaṃ paramadaṃ pānājīrṇamathāpi vā | pānavibhramamugraṃ ca teṣāṃ vakṣyami lakṣaṇam ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">stambhāṅgamardahṛdayagrahatodakampāḥ pānātyaye'nilakṛte śiraso rujaśca | svedapralāpamukhaśoṣaṇadāhamūrcchāḥ pittātmake vadanalocanapītatā ca ||18||</seg> śleṣmātmake vamathuśītakaphaprasekāḥ sarvātmake bhavati sarvavikārasampat |19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">ūṣmāṇamaṅgagurutāṃ virasānanatvaṃ śleṣmādhikatvamaruciṃ malamūtrasaṅgam ||19||</seg> liṅgaṃ parasya tu madasya vadanti tajjñāstṛṣṇāṃ rujāṃ śirasi sandhiṣu cāpi bhedam |20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">ādhmānamudgiraṇamamlaraso vidāho'jīrṇasya pānajanitasya vadanti liṅgam ||20||</seg> jñeyāni tatra bhiṣajā suviniścitāni pittaprakopajanitāni ca kāraṇāni |21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">hṛdgātratodavamathujvarakaṇṭhadhūmamūrcchākaphasravaṇamūrdharujo vidāhaḥ ||21||</seg> dveṣaḥ surānnavikṛteṣu ca teṣu teṣu taṃ pānavibhramamuśantyakhilena dhīrāḥ |22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">hīnottarauṣṭhamatiśītamamandadāhaṃ tailaprabhāsyamati(pi)pānahataṃ vijahyāt ||22||</seg> jihvauṣṭhadantamasitaṃ tvathavā'pi nīlaṃ pīte ca yasya nayane rudhiraprabhe ca |23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">hikkājvarau vamathuvepathupārśvaśūlāḥ kāsabhramāvapi ca pānahataṃ bhajante ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula">teṣāṃ nivāraṇamidaṃ hi mayocyamānaṃ vyaktābhidhānamakhilena vidhiṃ nibodha |24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">madyaṃ tu cukramaricārdrakadīpyakuṣṭhasauvarcalāyutamalaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">`dīpyakāḍhyaṃ' iti pā.</note> pavanasya śāntyai ||24||</seg> pṛthvīkadīpyakamahauṣadhahiṅgubhirvā sauvarcalena ca yutaṃ vitaret sukhāya |25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">āmrātakāmraphaladāḍimamātuluṅgaiḥ kuryācchubhānyapi ca ṣāḍavapānakāni ||25||</seg> seveta vā phalarasopahitān rasādīnānūpavargapiśitānyapi gandhavanti |26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">pittātmake madhuravargakaṣāyamiśraṃ madyaṃ hitaṃ samadhuśarkaramiṣṭagandham ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">pītvā ca madyamapi cekṣurasapragāḍhaṃ niḥśeṣataḥ kṣaṇamavasthitamullikhecca | lāvaiṇatittirirasāṃśca pibedanamlān maudgān sukhāya saghṛtān sasitāṃśca yūṣān ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">pānātyaye kaphakṛte kaphamullikhecca madyena bimbividulodakasaṃyutena | seveta tiktakaṭukāṃśca rasānudārān yūṣāṃśca tiktakaṭukopahitān hitāya ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula">pathyaṃ yavānnavikṛtāni ca jāṅgalāni śleṣmaghnamanyadapi yacca niratyayaṃ syāt |29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">kuryācca sarvamatha sarvabhave vidhānaṃ dvandvodbhave dvayamavekṣya yathāpradhānam ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula">sāmānyamanyadapi yacca samagramagryaṃ vakṣyāmi yacca manaso madakṛt sukhaṃ ca |30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">tvaṅgāgapuṣpamagadhailamadhūkadhānyaiḥ ślakṣṇairajājimaricaiśca kṛtaṃ samāṃśaiḥ ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">pānaṃ kapittharasavāriparūṣakāḍhyaṃ pānātyayeṣu vidhivatsrutamambarānte | hrīverapadmaparipelavasamprayuktaiḥ puṣpairvilipya karavīrajalodbhavaiśca ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">piṣṭaiḥ sapadmakayutairapi sārivādyaiḥ sekaṃ jalaiśca vitaredamalaiḥ suśītaiḥ | tvakpatracocamaricailabhujaṅgapuṣpaśleṣmātakaprasavavalkaguḍairupetam ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">drākṣāyutaṃ hṛtamalaṃ madirāmayārtaistatpānakaṃ śuci sugandhi narairniṣevyam | piṣṭvā pibecca madhukaṃ kaṭurohiṇīṃ ca drākṣāṃ ca mūlamasakṛt trapuṣībhavaṃ yat ||33||</seg> kārpāsinīmatha <note place="foot" type="variant" n="9">`kārpāsamūlamatha' iti pā.</note> ca nāgabalāṃ ca tulyāṃ pītvā sukhī bhavati sādhu suvarcalāṃ ca |34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">kāśmaryadāruviḍadāḍimapippalīṣu drākṣānvitāsu kṛtamambuni pānakaṃ yat ||34||</seg> tadbījapūrakarasāyutamāśu pītaṃ śāntiṃ parāṃ paramade tvacirāt karoti |35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">drākṣāsitāmadhukajīrakadhānyakṛṣṇāsvevaṃ kṛtaṃ trivṛtayā ca pibettathaiva ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">sauvarcalāyutamudārarasaṃ phalāmlaṃ bhārgīśṛtena ca jalena hito'vasekaḥ ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">ikṣvākudhāmārgavavṛkṣakāṇi kākāhvayodumbarikāśca dugdhe | vipācya tasyāñjalinā vameddhi madyaṃ pibeccāhni gate tvajīrṇe ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">tvakpippalībhujagapuṣpaviḍairupetaṃ seveta hiṅgumaricailayutaṃ phalāmlam | uṣṇāmbusaindhavayutāstvathavā viḍatvakcavyailahiṅgumagadhāphalamūlaśuṇṭhīḥ ||38||</seg> hṛdyaiḥ khaḍairapi ca bhojanamatra śastaṃ... |39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">... drākṣākapitthaphaladāḍimapānakaṃ yat | tat pānavibhramaharaṃ madhuśarkarāḍhyamāmrātakolarasapānakameva cāpi ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">kharjūravetrakakarīraparūṣakeṣu <note place="foot" type="variant" n="10">`kharjūravetrakaravīraparūṣakeṣu' iti pā.</note> drākṣātrivṛtsu ca kṛtaṃ sasitaṃ himaṃ vā | śrīparṇiyuktamathavā tu pibedimāni yaṣṭyāhvayotpalahimāmbuvimiśritāni ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">kṣīripravālabisajīrakanāgapuṣpapatrailavālusitasārivapadmakāni | āmrātabhavyakaramardakapitthakolavṛkṣāmlavetraphalajīrakadāḍimāni ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">seveta vā maricajīrakanāgapuṣpatvakpatraviśvacavikailayutān rasāṃśca | sūkṣmāmbarasrutahimāṃśca sugandhigandhān pānodbhavānnudati saptagadānaśeṣān ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">pañcendriyārthaviṣayā mṛdupānayogā hṛdyāḥ sukhāśca manasaḥ satataṃ niṣevyāḥ <note place="foot" type="variant" n="11">`niyojyāḥ' iti pā.</note>| pānātyayeṣu vikaṭorunitambavatyaḥ pīnonnatastanabharānatamadhyadeśāḥ ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">prauḍhāḥ striyo'bhinavayauvanapīnagātryaḥ sevyāśca pañcaviṣayātiśayasvabhāvāḥ ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">pibedrasaṃ puṣpaphalodbhavaṃ vā sitāmadhūkatrisugandhiyuktam | sañcūrṇya saṃyojya ca nāgapuṣpairajājikṛṣṇāmaricaiśca tulyaiḥ ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">varṣābhūyaṣṭyāhvamadhūkalākṣātvakkarbudārāṅkurajīrakāṇi | drākṣāṃ ca kṛṣṇāmatha keśaraṃ ca kṣīre samāloḍya pibet sukhepsuḥ <note place="foot" type="variant" n="14">`sukhoṣṇam' iti pā.</note>||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">bhavecca madyena tu yena pātitaḥ prakāmapītena surāsavādinā | tadeva tasmai vidhivat pradāpayedviparyaye bhraṃśamavaśyamṛcchati <note place="foot" type="variant" n="15">`bhraṃśamasau ca gacchati' iti pā.</note>||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">yathā narendropahatasya kasyacidbhavet prasādastata eva nānyataḥ | dhruvaṃ tathā madyahatasya dehino bhavet prasādastata eva nānyataḥ ||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">vicchinnamadyaḥ sahasā yo'timadyaṃ niṣevate | tasya pānātyayoddiṣṭā vikārāḥ sambhavanti hi ||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">madyasyāgneyavāyavyau guṇāvambu(mbho)vahāni tu | srotāṃsi śoṣayeyātāṃ tena tṛṣṇopajāyate ||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">pāṭalotpalakandeṣu mudgaparṇyāṃ ca sādhitam | pibenmāgadhikonmiśraṃ tatrāmbho himaśītalam ||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">sarpistailavasāmajjadadhibhṛṅgarasairyutam | kvāthena bilvayavayoḥ sarvagandhaiśca peṣitaiḥ ||52||</seg> pakvamabhyañjane śreṣṭhaṃ... |53|</ab>
          <ab type="mula">...seke kvāthaśca śītalaḥ |53|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">rasavanti ca bhojyāni yathāsvamavacārayet ||53||</seg> pānakāni suśītāni hṛdyāni surabhīṇi ca |54|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">tvacaṃ prāptastu pānoṣmā pittaraktābhimūrcchitaḥ | dāhaṃ prakurute ghoraṃ pittavattatra bheṣajam ||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">śītaṃ vidhānamata ūrdhvamahaṃ pravakṣye dāhapraśāntikaramṛddhimatāṃ narāṇām | tatrādito malayajena hitaḥ pradehaścandrāṃśuhāratuhinodakaśītalena ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">śītāmbuśītalataraiśca śayānamenaṃ <note place="foot" type="variant" n="16">`śayānamevaṃ' iti pā.</note> hārairmṛṇālavalayairabalāḥ spṛśeyuḥ | bhinnotpalojjvalahime śayane śayīta patreṣu vā sajalabinduṣu padminīnām ||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">āsādayan pavanamāhṛtamaṅganābhiḥ <note place="foot" type="variant" n="18">`pavanamāhṛtamiṣṭagandhaṃ' iti pā.</note> kahlārapadmadalaśaivalasañcayeṣu | kāntairvanāntapavanaiḥ <note place="foot" type="variant" n="19">`śītairvanāntapavanaiḥ' iti pā.</note> parimṛśyamānaḥ śaktaścaredbhavanakānanadīrghikāsu <note place="foot" type="variant" n="20">`prītaḥ' iti pā.</note>||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">dāhābhibhūtamathavā pariṣecayettu <note place="foot" type="variant" n="22">`pariṣecayettaṃ' iti pā.</note> lāmajjakāmburuhacandanatoyatoyaiḥ <note place="foot" type="variant" n="23">`lāmajjakāmburuhacandanatoyatoyraiḥ' iti, `śītairuśīrajalacandanavāribhistam' iti ca pā.</note>| visrāvitāṃ hṛtamalāṃ navavāripūrṇāṃ padmotpalākulajalāmadhivāsitāmbum <note place="foot" type="variant" n="24">`adhivāsitāṃ ca' iti pā.</note>||58||</seg> vāpīṃ bhajeta haricandanabhūṣitāṅgaḥ kāntākaraspṛśanakarkaśaromakūpaḥ |59|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">tatrainamamburuhapatrasamaiḥ spṛśantyaḥ śītaiḥ karoruvadanaiḥ kaṭhinaiḥ stanaiśca ||59||</seg> toyāvagāhakuśalā madhurasvabhāvāḥ saṃharṣayeyurabalāḥ sukalaiḥ <note place="foot" type="variant" n="25">`madhuraiḥ' iti `kuśalaiḥ' iti ca pā.</note> pralāpaiḥ |60|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">dhārāgṛhe pragalitodakadurdinābhe klāntaḥ śayīta salilānilaśītakukṣau ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">gandhodakaiḥ sakusumairupasiktabhūmau patrāmbucandanarasairupaliptakuḍye | jātyutpalapriyakakeśarapuṇḍarīkapunnāganāgakaravīrakṛtopacāre <note place="foot" type="variant" n="26">`...kṛtopakāre' iti pā.</note>||61||</seg> tasmin gṛhe kamalareṇvaruṇe śayīta yatnāhṛtānilavikampitapuṣpadāmni |62|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">hemantavindhyahimavanmalayācalānāṃ śītāmbhasāṃ sakadalīharitadrumāṇām ||62||</seg> <seg type="unit" n="63">udbhinnanīlanalināmburuhākarāṇāṃ candrodayasya ca kathāḥ śṛṇuyānmanojñāḥ | mlānaṃ pratāntamanasaṃ manaso'nukūlāḥ pīnastanorujaghanā haricandanāṅgyaḥ <note place="foot" type="variant" n="28">`ghanasāradigdhāḥ' iti pā.</note>||63||</seg> <seg type="unit" n="64">tā enamārdravasanāḥ saha saṃviśeyuḥ śliṣṭvā'balāḥ śithilamekhalahārayaṣṭyaḥ ||64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">harṣayeyurnaraṃ nāryaḥ svaguṇai rahasi sthitāḥ | tāḥ śaityācchamayeyuśca pittapānātyayāntaram <note place="foot" type="variant" n="31">`pittapānātyayaṃ striyaḥ' iti pā.</note>||65||</seg></ab>
          <ab type="mula">tṛḍdāharaktapitteṣu <note place="foot" type="variant" n="32">raktapittatṛṣādāheṣvayameva vidhiḥ smṛtaḥ' iti pā.</note> kāryo'yaṃ bheṣajakramaḥ | sāmānyato... |66|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">... viśeṣaṃ tu śṛṇu dāheṣvaśeṣataḥ ||66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">kṛtsnadehānugaṃ raktamudriktaṃ <note place="foot" type="variant" n="33">`raktaṃ' iti hastali. pu.pā.</note> dahati hyati | sañcūṣyate dahyate ca tāmrābhastāmralocanaḥ ||67||</seg> <seg type="unit" n="68">lohagandhāṅgavadano vahninevāvakīryate | taṃ vilaṅghya vidhānena saṃsṛṣṭāhāramācaret ||68||</seg> <seg type="unit" n="69">apraśāmyati dāhe ca rasaistṛptasya jāṅgalaiḥ | śākhāśrayā yathānyāyaṃ rohiṇīrvyadhayet sirāḥ ||69||</seg></ab>
          <ab type="mula">pittajvarasamaḥ pittāt sa cāpyasya vidhirhitaḥ |70|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">tṛṣṇānirodhādabdhātau kṣīṇe tejaḥ samuddhatam <note place="foot" type="variant" n="37">`samutthitam' iti pā.</note>||70||</seg> <seg type="unit" n="71">sabāhyābhyantaraṃ dehaṃ dahedvai mandacetasaḥ | saṃśuṣkagalatālvoṣṭho jihvāṃ niṣkṛṣya ceṣṭate <note place="foot" type="variant" n="38">`vepate' iti pā.</note>||71||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">tatropaśamayettejastvabdhātuṃ ca vivardhayet | pāyayet kāmamambhaśca <note place="foot" type="variant" n="39">`icchayā'mbhaśca' iti 'icchāyā'mbhastaṃ' iti pā.</note> śarkarāḍhyaṃ payo'pi vā ||72||</seg> śītamikṣurasaṃ manthaṃ vitarecceritaṃ <note place="foot" type="variant" n="40">`vitarattvaritaṃ' iti pā.</note> vidhim |73|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">asṛjā pūrṇakoṣṭhasya dāho bhavati <note place="foot" type="variant" n="41">`dāho'nyaḥ syātsudustaraḥ' iti pā.</note> duḥsahaḥ ||73||</seg> vidhiḥ sadyovraṇīyoktastasya lakṣaṇameva ca |74|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">dhātukṣayokto yo dāhastena mūrcchātṛṣānvitaḥ ||74||</seg> <seg type="unit" n="75">kṣāmasvaraḥ kriyāhīno bhṛśaṃ <note place="foot" type="variant" n="42">`sa sīdedbhṛśapīḍitaḥ' iti pā.</note> sīdati pīḍitaḥ | raktapittavidhistasya hitaḥ snigdho'nilāpahaḥ ||75||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">kṣatajenāśnataścānyaḥ śocato vā'pyanekadhā | tenāntardahyate'tyarthaṃ tṛṣṇāmūrcchāpralāpavān ||76||</seg> <seg type="unit" n="77">tamiṣṭaviṣayopetaṃ suhṛdbhirabhisaṃvṛtam | kṣīramāṃsarasāhāraṃ vidhinoktena sādhayet ||77||</seg></ab>
          <ab type="mula">marmābhighātajo'pyasti sa <note place="foot" type="variant" n="43">`so'sādhyaḥ saptamo mataḥ' iti pā.</note> cāsādhyatamaḥ smṛtaḥ |78|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">sarva eva ca varjyāḥ syuḥ śītagātreṣu dehiṣu ||78||</seg> (evaṃvidho bhavedyastu madirāmayapīḍitaḥ <note place="foot" type="variant" n="45">`ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate</note>||) |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">praśāntopadrave cāpi śodhanaṃ prāptamācaret ||79||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">sajīrakāṇyārdrakaśṛṅgaverasauvarcalānyardhajalaplutāni | madyāni hṛdyānyatha gandhavanti pītāni sadyaḥ śamayanti tṛṣṇām ||80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">jalaplutaścandanabhūṣitāṅgaḥ sragvī sabhaktāṃ piśitopadaṃśām | piban surāṃ naiva labheta rogān manonuvighnaṃ <note place="foot" type="variant" n="47">`manomatighnaṃ ca' iti pā.</note> ca madaṃ na yāti ||81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre madātyayapratiṣedho nāma (navamo'dhyāyaḥ, āditaḥ) saptacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ ||47||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="48" xml:id="su.6.48">
          <head>tṛṣṇāpratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātastṛṣṇāpratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">satataṃ yaḥ pibedvāri na tṛptimadhigacchati | punaḥ kāṅkṣati toyaṃ ca taṃ tṛṣṇārditamādiśet ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">saṅkṣobhaśokaśramamadyapānādrūkṣāmlaśuṣkoṣṇakaṭūpayogāt <note place="foot" type="variant" n="1">`kaṣāyayogān' iti pā.</note>| dhātukṣayāllaṅghanasūryatāpāt pittaṃ ca vātaśca bhṛśaṃ pravṛddhau ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">srotāṃsi sandūṣayataḥ sametau yānyambuvāhīni śarīriṇāṃ hi | srotaḥsvapāṃvāhiṣu dūṣiteṣu jāyeta tṛṣṇā'tibalā <note place="foot" type="variant" n="2">`tṛṣṇā pratibalā' iti pā.</note> tatastu ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tisraḥ smṛtāstāḥ kṣatajā caturthī kṣayāttathā'nyā''masamudbhavā ca | syāt saptamī bhaktanimittajā tu nibodha <note place="foot" type="variant" n="3">`liṅgāni tāsāṃ śṛṇu cauṣadhāni' iti pā.</note> liṅgānyanupūrvaśastu ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tālvoṣṭhakaṇṭhāsyaviśoṣadāhāḥ <note place="foot" type="variant" n="5">`... vitodadāhāḥ' iti pā.</note> santāpamohabhramavipralāpāḥ | pūrvāṇi rūpāṇi bhavanti tāsāmutpattikāleṣu viśeṣatastu ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">śuṣkāsyatā mārutasambhavāyāṃ todastathā śaṅkhaśiraḥsu <note place="foot" type="variant" n="7">`śaṅkhaśirogaleṣu' iti pā.</note> cāpi | srotonirodho virasaṃ ca vaktraṃ śītābhiradbhiśca vivṛddhimeti ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">mūrcchāpralāpārucivaktraśoṣāḥ pītekṣaṇatvaṃ pratataśca dāhaḥ | śītābhikāṅkṣā mukhatiktatā ca pittātmikāyāṃ paridhūpanaṃ ca ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">kaphāvṛtābhyāmanilānalābhyāṃ kapho'pi śuṣkaḥ prakaroti tṛṣṇām <note place="foot" type="variant" n="9">`bāṣpāvarodhātkaphasaṃvṛte'gnau tṛṣṇā balāsena bhavettu tatra' iti pā.</note>| nidrā gurutvaṃ madhurāsyatā ca tayā'rditaḥ <note place="foot" type="variant" n="10">`tṛṣṇārditaḥ' iti pā.</note> śuṣyati cātimātram ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">kaṇṭhopalepo mukhapicchilatvaṃ śītajvaraśchardirarocakaśca | kaphātmikāyāṃ gurugātratā ca śākhāsu śophastvavipāka eva | etāni rūpāṇi bhavanti tasyāṃ tayā'rditaḥ kāṅkṣati nāti cāmbhaḥ ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">kṣatasya rukśoṇitanirgamābhyāṃ tṛṣṇā caturthī kṣatajā matā <note place="foot" type="variant" n="12">`bhavetsā' iti pā.</note> tu | tayā'bhibhūtasya niśādināni gacchanti duḥkhaṃ pibato'pi toyam ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">rasakṣayādyā <note place="foot" type="variant" n="13">`rasakṣayādyā kṣayasambhavā sā tayā'bhibhūtastu niśādineṣu| pepīyate'mbhaḥ sa sukhaṃ na yāti tāṃ sannipātāditi kecidāhuḥ' iti pā.</note> kṣayajā matā sā tayā'rditaḥ śuṣyati dahyate ca | atyarthamākāṅkṣati cāpi toyaṃ tāṃ sannipātāditi kecidāhuḥ ||13||</seg> rasakṣayoktāni ca lakṣaṇāni tasyāmaśeṣeṇa bhiṣagvyavasyet |14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">tridoṣaliṅgā''masamudbhavā ca hṛcchūlaniṣṭhīvanasādayuktā ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula">snigdhaṃ tathā'mlaṃ lavaṇaṃ ca bhuktaṃ gurvannamevātitṛṣāṃ <note place="foot" type="variant" n="14">`gurvannamevāśu' iti pā.</note> karoti |15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">kṣīṇaṃ vicittaṃ badhiraṃ tṛṣārtaṃ vivarjayennirgatajihvamāśu ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">tṛṣṇābhivṛddhāvudare ca pūrṇe taṃ vāmayenmāgadhikodakena | vilobhanaṃ <note place="foot" type="variant" n="15">`vilepanaṃ cātra hitaṃ vadanti' iti pā.</note> cātra hitaṃ vidheyaṃ syāddāḍimāmrātakamātuluṅgaiḥ ||16||</seg> tisraḥ <note place="foot" type="variant" n="16">`tṛṣṇā prayogairiha sā nivāryā' iti pā.</note> prayogairiha sannivāryāḥ śītaiśca samyagrasavīryajātaiḥ |17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">gaṇḍūṣamamlairvirase ca vaktre kuryācchubhairāmalakasya cūrṇaiḥ ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">suvarṇarūpyādibhiragnitaptairloṣṭaiḥ kṛtaṃ vā sikatādibhirvā <note place="foot" type="variant" n="17">`sikatopalairvā' iti pā.</note>| jalaṃ sukhoṣṇaṃ śamayettu tṛṣṇāṃ saśarkaraṃ kṣaudrayutaṃ himaṃ vā ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">pañcāṅgikāḥ pañcagaṇā ya uktāsteṣvambu <note place="foot" type="variant" n="18">`tairambu' iti pā.</note> siddhaṃ prathame gaṇe vā | pibet sukhoṣṇaṃ manujo'cireṇa <note place="foot" type="variant" n="19">`manujo'lpaśastu' iti pā.</note> tṛṣo vimucyeta hi vātajāyāḥ ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">pittaghnavargaistu kṛtaḥ kaṣāyaḥ saśarkaraḥ kṣaudrayutaḥ suśītaḥ | pītastṛṣāṃ pittakṛtāṃ nihanti kṣīraṃ śṛtaṃ vā'pyatha jīvanīyaiḥ ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">bilvāḍhakīkanyakapañcamūlīdarbheṣu <note place="foot" type="variant" n="20">`... kaṇṭakapañcamūlī ...' iti pā.</note><note place="foot" type="variant" n="21">`bilvāḍhakīkaccakapañcakoladarbheṣu' iti pā.</note> siddhaṃ kaphajāṃ nihanti | hitaṃ bhavecchardanameva cātra taptena nimbaprasavodakena ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula">sarvāsu tṛṣṇāsvathavā'pi paittaṃ kuryādvidhiṃ tena <note place="foot" type="variant" n="23">`tena vinā na śāntiḥ' iti pā.</note> hi tā na santi |22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">paryāgatodumbarajo rasastu saśarkarastatkvathitodakaṃ vā ||22||</seg> vargasya siddhasya ca sārivādeḥ pātavyamambhaḥ śiśiraṃ tṛṣārtaiḥ |23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">kaśeruśṛṅgāṭakapadmamocabisekṣusiddhaṃ <note place="foot" type="variant" n="24">`viseṣu siddham' iti pā.</note> kṣatajāṃ nihanti ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">lājotpalośīrakucandanāni dattvā pravāte niśi vāsayettu | taduttamaṃ toyamudāragandhi sitāyutaṃ kṣaudrayutaṃ vadanti <note place="foot" type="variant" n="25">`tathaiva' iti pā.</note>||24||</seg> drākṣāpragāḍhaṃ ca hitāya vaidyastṛṣṇārditebhyo vitarennarebhyaḥ |25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">sasārivādau tṛṇapañcamūle tathotpalādau prathame <note place="foot" type="variant" n="27">`madhure' iti pā.</note> gaṇe ca ||25||</seg> kuryāt kaṣāyaṃ ca yatheritena <note place="foot" type="variant" n="28">`yathaiva yuktaṃ' iti pā.</note>... |26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">... madhūkapuṣpādiṣu cāpareṣu | rājādanakṣīrikapītaneṣu ṣaṭ pānakānyatra hitāni ca syuḥ ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula">satuṇḍikerāṇyathavā pibettu piṣṭāni kārpāsasamudbhavāni |27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">kṣatodbhavāṃ rugvinivāraṇena jayedrasānāmasṛjaśca pānaiḥ ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula">kṣayotthitāṃ kṣīraghṛtaṃ nihanyānmāṃsodakaṃ vā madhukodakaṃ vā |28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">āmodbhavāṃ bilvavacāyutaistu jayet kaṣāyairatha dīpanīyaiḥ <note place="foot" type="variant" n="30">`dīpanānām' iti pā.</note>||28||</seg> āmrātabhallātabalāyutāni pibet kaṣāyāṇyatha dīpanāni |29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">gurvannajātāṃ vamanairjayecca kṣayādṛte sarvakṛtāṃ ca tṛṣṇām ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula">śramodbhavāṃ māṃsaraso nihanti guḍodakaṃ vā'pyathavā'pi manthaḥ |30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">bhaktoparodhāttṛṣito yavāgūmuṣṇāṃ pibenmanthamatho himaṃ ca ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula">yā snehapītasya bhavecca tṛṣṇā tatroṣṇamambhaḥ prapibenmanuṣyaḥ |31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">madyodbhavāmardhajalaṃ nihanti madyaṃ tṛṣāṃ yā'pi ca madyapasya ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula">tṛṣṇodbhavāṃ <note place="foot" type="variant" n="31">`uṣṇodbhavaṃ' iti pā.</note> hanti jalaṃ suśītaṃ saśarkaraṃ sekṣurasaṃ tathā'mbhaḥ |32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">svaiḥ svaiḥ kaṣāyairvamanāni tāsāṃ tathā jvaroktāni ca pācanāni ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">lepāvagāhau pariṣecanāni kuryāttathā śītagṛhāṇi cāpi | saṃśodhanaṃ kṣīrarasau ghṛtāni sarvāsu lehānmadhurān himāṃśca ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre (daśamo'dhyāyaḥ, āditaḥ) aṣṭacatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||48||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="49" xml:id="su.6.49">
          <head>chardipratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaśchardipratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">atidravairatisnigdhairahṛdyairlavaṇairati | akāle cātimātraiśca tathā'sātmyaiśca bhojanaiḥ ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">śramāt kṣayāttathodvegādajīrṇāt kṛmidoṣataḥ | nāryāścāpannasattvāyāstathā'tidrutamaśnataḥ ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">atyantāmaparītasya chardervai sambhavo dhruvam | (bībhatsairhetubhiścānyairdrutamutkleśito balāt <note place="foot" type="variant" n="1">ayamardhaśloko hārāṇacandreṇa na paṭhitaḥ</note> ) ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">chādayannānanaṃ vegairardayannaṅgabhañjanaiḥ | nirucyate chardiriti doṣo vaktrādviniścaran <note place="foot" type="variant" n="2">`vaktraṃ pradhāvitaḥ' iti pā.</note>||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">doṣānudīrayan vṛddhānudāno vyānasaṅgataḥ | ūrdhvamāgacchati bhṛśaṃ viruddhāhārasevanāt <note place="foot" type="variant" n="3">`viruddhāhārasevinām' iti pā.</note>||7||</seg></ab>
          <ab type="mula">praseko <note place="foot" type="variant" n="4">`hṛllāsodgārarodhau ca praseko lavaṇastanuḥ| dveṣo'nnapāne ca bhṛśaṃ vamīnāṃ pūrvalakṣaṇam' iti pā.</note> hṛdayotkleśo bhaktasyānabhinandanam | pūrvarūpaṃ mataṃ chardyā... |8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">... yathāsvaṃ ca vibhāvayet ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">pracchardayet <note place="foot" type="variant" n="5">`yaśchardayet' iti pā.</note> phenilamalpamalpaṃ śūlārdito'bhyarditapārśvapṛṣṭhaḥ | śrāntaḥ saghoṣaṃ bahuśaḥ kaṣāyaṃ jīrṇe'dhikaṃ sā'nilajā vamistu ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">yo'mlaṃ bhṛśaṃ vā kaṭutiktavaktraḥ pītaṃ saraktaṃ haritaṃ vamedvā | sadāhacoṣajvaravaktraśoṣo mūrcchānvitaḥ <note place="foot" type="variant" n="6">`mūrcchānvitā' iti pā.</note> pittanimittajā sā ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">yo hṛṣṭaromā madhuraṃ prabhūtaṃ śuklaṃ himaṃ sāndrakaphānuviddham | abhaktaruggauravasādayukto <note place="foot" type="variant" n="7">`...gauravasādayuktaṃ' iti pā.</note> vamedvamī sā kaphakopajā syāt ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula">sarvāṇi rūpāṇi bhavanti yasyāṃ sā sarvadoṣaprabhavā matā tu |12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">bībhatsajā dauhṛdajā''majā ca sātmyaprakopāt <note place="foot" type="variant" n="9">`yā'sātmyato vā' iti pā.</note> kṛmijā ca yā <note place="foot" type="variant" n="10">`yā syāt' iti pā.</note> hi | sā pañcamī tāṃ <note place="foot" type="variant" n="11">`tāśca' iti pā.</note> ca vibhāvayettu doṣocchrayeṇaiva yathoktamādau ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">śūlahṛllāsabahulā <note place="foot" type="variant" n="12">`śūlahṛllāsabhūyiṣṭhā' iti pā.</note> kṛmijā ca viśeṣataḥ | kṛmihṛdrogatulyena lakṣaṇena ca lakṣitā ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">kṣīṇasyopadravairyuktāṃ sāsṛkpūyāṃ sacandrikām | chardi prasaktāṃ kuśalo nārabheta cikitsitum ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">āmāśayotkleśabhavā hi sarvāstasmāddhitaṃ laṅghanameva tāsu <note place="foot" type="variant" n="13">`tābhyaḥ' iti pā.</note>||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">vamīṣu bahudoṣāsu chardanaṃ hitamucyate | virecanaṃ vā kurvīta yathādoṣocchrayaṃ bhiṣak ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula">saṃsargaścānupūrveṇa <note place="foot" type="variant" n="16">`saṃsargāścānupūrveṇa yathāsvaṃ bheṣajāsutān' iti pā.</note> yathāsvaṃ bheṣajāyutaḥ |17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">laghūni pariśuṣkāṇi sātmyānyannāni cācaret ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula">yathāsvaṃ ca kaṣāyāṇi jvaraghnāni prayojayet |18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">hanyāt kṣīraghṛtaṃ pītaṃ chardiṃ pavanasambhavām ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">sasaindhavaṃ pibet sarpirvātacchardinivāraṇam | mudgāmalakayūṣo vā sasarpiṣkaḥ sasaindhavaḥ | yavāgūṃ madhumiśrāṃ vā pañcamūlīkṛtāṃ pibet ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">pibedvā vyaktasindhūtthaṃ phalāmlaṃ vaiṣkiraṃ rasam | sukhoṣṇalavaṇaṃ cātra hitaṃ snehavirecanam ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">pittopaśamanīyāni pākyāni <note place="foot" type="variant" n="18">`pānāni' iti pā.</note> śiśirāṇi ca | kaṣāyāṇyupayuktāni ghnanti pittakṛtāṃ vamīm ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">śodhanaṃ madhuraiścātra drākṣārasasamāyutaiḥ | balavatyāṃ praśaṃsanti sarpistailvakameva ca ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">āragvadhādiniryūhaṃ <note place="foot" type="variant" n="20">`āragvadhādibhiryūṣaṃ' iti pā.</note> daśāṅgayogameva vā | pāyayetātha sakṣaudraṃ kaphajāyāṃ cikitsakaḥ ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">kṛtaṃ guḍūcyā vidhivat kaṣāyaṃ himasañjñitam | tisṛṣvapi bhavet pathyaṃ mākṣikeṇa samanvitam ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">bībhatsajāṃ hṛdyatamairdauhṛdīṃ kāṅkṣitaiḥ phalaiḥ | laṅghanairvamanaiścāmāṃ sātmyaiḥ <note place="foot" type="variant" n="21">`sātmyaiścāsātmyakopajām' iti pā.</note> sātmyaprakopajām ||25||</seg> kṛmihṛdrogavaccāpi kṛmijāṃ sādhayedvamīm |26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">vitarecca yathādoṣaṃ śastaṃ vidhimanantaram ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">dadhittharasasaṃsaktāṃ pippalīṃ mākṣikānvitām | muhurmuhurnaro līḍhvā chardibhyaḥ pravi(ti)mucyate ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">samākṣikā madhurasā pītā vā taṇḍulāmbunā | tarpaṇaṃ vā madhuyutaṃ tisṛṇāmapi bheṣajam ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">svayaṅguptāṃ sayaṣṭyāhvāṃ taṇḍulāmbumadhudravām | pibedyavāgūmathavā siddhāṃ patraiḥ karañjajaiḥ ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">yuktāmlalavaṇāḥ piṣṭāḥ kustumburyo'thavā hitāḥ | taṇḍulāmbuyutaṃ khādet kapitthaṃ tryūṣaṇena vā ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">sitācandanamadhvāktaṃ lihyādvā makṣikāśakṛt | pibet payo'gnitaptaṃ ca nirvāpya gṛhagodhikām <note place="foot" type="variant" n="22">`gṛhagopikām' iti pā.</note>||31||</seg> <seg type="unit" n="32">sarpiḥkṣaudrayutān vā'pi lājaśaktūn pibettathā | sarpiḥkṣaudrasitopetāṃ māgadhīṃ vā lihettathā ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">dhātrīrase candanaṃ vā ghṛṣṭaṃ mudgadalāmbunā | kolāmalakamajjānaṃ lihyādvā trisugandhikam ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">sakṣaudrāṃ śālilājānāṃ yavāgūṃ vā pibennaraḥ | ghreyāṇyupahareccāpi manoghrāṇasukhāni ca ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">jāṅgalāni ca māṃsāni śubhāni <note place="foot" type="variant" n="23">`svāduvatpānakāni' iti pā.</note> pānakāni ca | bhojanāni vicitrāṇi kuryātsarvāsvatandritaḥ ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre chardipratiṣedho nāma (ekādaśo'dhyāyaḥ, āditaḥ) ekonapañcāśattamo'dhyāyaḥ ||49||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="50" xml:id="su.6.50">
          <head>hikkāpratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto hikkāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">vidāhiguruviṣṭambhirūkṣābhiṣyandibhojanaiḥ | śītapānāsanasthānarajodhūmānilānalaiḥ ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">vyāyāmakarmabhārādhvavegāghātāpatarpaṇaiḥ | āmādoṣābhighātastrīkṣayadoṣaprapīḍanaiḥ <note place="foot" type="variant" n="1">`... kṣayarogaprapīḍanaiḥ' iti pā.</note>||4||</seg> <seg type="unit" n="5">viṣamāśanādhyanaśanaistathā samaśanairapi | hikkā śvāsaśca kāsaśca nṛṇāṃ samupajāyate ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">muhurmuhurvāyarudeti sasvano yakṛtplihāntrāṇi mukhādivākṣipan | sa ghoṣavānāśu hinastyasūn yatastatastu hikketi bhiṣagbhirucyate ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">annajāṃ yamalāṃ kṣudrāṃ gambhīrāṃ mahatīṃ tathā | vāyuḥ kaphenānugataḥ pañca hikkāḥ karoti hi ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">mukhaṃ kaṣāyamaratirgauravaṃ kaṇṭhavakṣasoḥ | pūrvarūpāṇi hikkānāmāṭopo jaṭharasya ca ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">tvaramāṇasya cāhāraṃ bhuñjānasyāthavā ghanam | vāyurannairavastīrṇaḥ kaṭukairardito bhṛśam <note place="foot" type="variant" n="2">`pānānnairatisaṃyuktaiḥ sahasā pīḍito'nilaḥ' iti pā.</note>||9||</seg> hikkayatyūrdhvago bhūtvā tāṃ vidyādannajāṃ bhiṣak |10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">cireṇa yamalairvegairyā hikkā sampravartate ||10||</seg> kampayantī śirogrīvaṃ yamalāṃ tāṃ vinirdiśet |11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">vikṛṣṭakālairyā vegairmandaiḥ samabhivartate ||11||</seg> kṣudrikā nāma sā hikkā jatrumūlāt pradhāvitā |12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">nābhipravṛttā yā hikkā ghorā gambhīranādinī ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">śuṣkauṣṭhakaṇṭhajihvāsyaśvāsapārśvarujākarī | anekopadravayutā gambhīrā nāma sā smṛtā ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">marmāṇyāpīḍayantīva satataṃ yā pravartate | dehamāyamya vegena ghoṣayatyatitṛṣyataḥ <note place="foot" type="variant" n="5">`tṛṣṇārtasya mahāsvanā' iti pā.</note>| mahāhikketi sā jñeyā sarvagātraprakampinī ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">āyamyate hikkā'toṅgāni yasya dṛṣṭiścordhvaṃ tāmyate yasya gāḍham | kṣīṇo'nnadviṭ kāsate <note place="foot" type="variant" n="6">`kṣauti yaścātimātraṃ' iti pā.</note> yaśca hikkī tau dvāvantyau varjayeddhikkamānau ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula">prāṇāyāmodvejanatrāsanāni sūcītodaiḥ sambhramaścātra śastaḥ |16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">yaṣṭyāhvaṃ vā mākṣikeṇāvapīḍe pippalyo vā śarkarācūrṇayuktāḥ ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula">sarpiḥ koṣṇaṃ kṣīramikṣo raso vā nātikṣīṇe chardanaṃ śāntihetoḥ <note place="foot" type="variant" n="7">`sraṃsanaṃ ca' iti pā.</note>|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">nārīpayaḥpiṣṭamaśuklacandanaṃ ghṛtaṃ sukhoṣṇaṃ ca sasaindhavaṃ tathā ||17||</seg> cūrṇīkṛtaṃ saindhavamambhasā'thavā nihanti hikkāṃ ca hitaṃ ca nasyataḥ |18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">yuñjyāddhūmaṃ śālaniryāsajātaṃ naipālaṃ vā goviṣāṇodbhavaṃ vā ||18||</seg> sarpiḥsnigdhaiścarmabālaiḥ kṛtaṃ vā hikkāsthāne svedanaṃ cāpi kāryam |19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">kṣaudropetaṃ gairikaṃ kāñcanāhvaṃ lihyādbhasma grāmyasattvāsthijaṃ vā ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">tadvacchvāvinmeṣagośalya(lla)kānāṃ romāṇyantardhūmadagdhāni cātra | madhvājyāktaṃ barhipatraprasūtamevaṃ bhasmaudumbaraṃ tailvakaṃ vā ||20||</seg> svarjikṣāraṃ bījapūrādrasena kṣaudropetaṃ hanti līḍhvā''śu hikkām |21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">sarpiḥsnigdhā ghnanti hikkāṃ yavāgvaḥ koṣṇagrāsāḥ pāyaso vā sukhoṣṇaḥ ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">śuṇṭhītoye sādhitaṃ kṣīramājaṃ tadvat pītaṃ śarkarāsaṃyutaṃ vā | ātṛptervā sevyamānaṃ nihanyād ghrātaṃ hikkāmāśu mūtraṃ tvajāvyoḥ ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula">sapūtikīṭaṃ laśunogragandhāhiṅgvabjamācūrṇya <note place="foot" type="variant" n="9">`hiṅgvambunā''cūrṇya' iti pā.</note> subhāvitaṃ tat |23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">kṣaudraṃ sitāṃ vāraṇakeśaraṃ ca pibedrasenekṣumadhūkajena ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula">pibet palaṃ vā lavaṇottamasya dvābhyāṃ palābhyāṃ haviṣaḥ samagram |24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">harītakīṃ koṣṇajalānupānāṃ pibedghṛtaṃ kṣāramadhūpapannam ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">rasaṃ kapitthānmadhupippalībhyāṃ śuktipramāṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">`picupramāṇaṃ' iti pā.</note> prapibet sukhāya ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">kṛṣṇāṃ sitāṃ cāmalakaṃ ca līḍhaṃ saśṛṅgaveraṃ madhunā'thavā'pi | kolāsthimajjāñjanalājacūrṇaṃ hikkā nihanyānmadhunā'valīḍham ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">pāṭalāyāḥ phalaṃ puṣpaṃ gairikaṃ kaṭurohiṇī | kharjūramadhyaṃ māgadhyaḥ kāśīśaṃ dadhināma ca ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">catvāra ete yogāḥ syuḥ pratipādapradarśitāḥ | madhudvitīyāḥ kartavyāste hikkāsu vijānatā ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">kapotapārāvatalāvaśa(lla)kaśvadaṃṣṭragodhāvṛṣadaṃśajān rasān | pibet phalāmlānahimān sasaindhavān snigdhāṃstathaivarṣyamṛgadvijodbhavān ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">virecanaṃ pathyatamaṃ sasaindhavaṃ ghṛtaṃ sukhoṣṇaṃ ca sitopalāyutam | sadāgatāvūrdhvagate'nuvāsanaṃ vadanti kecicca hitāya hikkinām ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre hikkāpratiṣedho nāma (dvādaśo'dhyāyaḥ, āditaḥ) pañcāśattamo'dhyāyaḥ ||50||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="51" xml:id="su.6.51">
          <head>śvāsapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ śvāsapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">yaireva kāraṇairhikkā bahubhiḥ sampravartate | taireva kāraṇaiḥ śvāso ghoro bhavati dehinām ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">vihāya prakṛtiṃ vāyuḥ prāṇo'tha kaphasaṃyutaḥ | śvāsayatyūrdhvago bhūtvā taṃ śvāsaṃ paricakṣate ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">kṣudrakastamakaśchinno mahānūrdhvaśca pañcadhā | bhidyate sa mahāvyādhiḥ śvāsa eko viśeṣataḥ ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">prāgrūpaṃ tasya hṛtpīḍā bhaktadveṣo'ratiḥ parā | ānāhaḥ pārśvayoḥ śūlaṃ vairasyaṃ vadanasya ca ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">kiñcidārabhamāṇasya yasya śvāsaḥ pravartate | niṣaṇṇasyaiti śāntiṃ ca sa kṣudra iti sañjñitaḥ ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tṛṭsvedavamathuprāyaḥ kaṇṭhaghurghurikānvitaḥ | viśeṣāddurdine tāmyecchvāsaḥ sa tamako mataḥ ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">ghoṣeṇa mahatā''viṣṭaḥ sakāsaḥ sakapho naraḥ | yaḥ śvasityabalo'nnadviṭ suptastamakapīḍitaḥ <note place="foot" type="variant" n="2">`sa vai tamakapīḍitaḥ' iti pā.</note>||9||</seg> <seg type="unit" n="10">sa śāmyati kaphe hīne svapataśca vivardhate | mūrcchājvarābhibhūtasya jñeyaḥ pratamakastu saḥ ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">ādhmāto dahyamānena bastinā sarujaṃ naraḥ | sarvaprāṇena vicchinnaṃ śvasyācchinnaṃ tamādiśet ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">niḥsañjñaḥ pārśvaśūlārtaḥ śuṣkakaṇṭho'tighoṣavān | saṃrabdhanetrastvāyamya yaḥ śvasyāt sa mahān smṛtaḥ ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">marmasvāyamyamāneṣu śvasanmūḍho muhuśca yaḥ | ūrdhvaprekṣī hataravastamūrdhvaśvāsamādiśet ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">kṣudraḥ sādhyatamasteṣāṃ tamakaḥ kṛcchra ucyate | trayaḥ śvāsā na sidhyanti tamako durbalasya ca ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">snehabastiṃ vinā <note place="foot" type="variant" n="3">`snehabastimṛte iti pā.</note> kecidūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam | mṛdu prāṇavatāṃ śreṣṭhaṃ śvāsināmādiśanti hi ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">śvāse kāse ca hikkāyāṃ hṛdroge cāpi pūjitam | ghṛtaṃ purāṇaṃ saṃsiddhamabhayāviḍarāmaṭhaiḥ ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">sauvarcalābhayābilvaiḥ saṃskṛtaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">`saṃyojyaṃ' iti pā.</note> vā'navaṃ ghṛtam | pippalyādipratīvāpaṃ siddhaṃ vā prathame gaṇe ||17||</seg> sapañcalavaṇaṃ sarpiḥ śvāsakāsau vyapohati |18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">hiṃsrāviḍaṅgapūtīkatriphalāvyoṣacitrakaiḥ ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">dvikṣīraṃ sādhitaṃ sarpiścaturguṇajalāplutam | kolamātraiḥ pibettaddhi <note place="foot" type="variant" n="5">`pacettaddhi' iti pā.</note> śvāsakāsau vyapohati ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">arśāṃsyarocakaṃ gulmaṃ śakṛdbhedaṃ kṣayaṃ tathā | kṛtsne vṛṣakaṣāye vā pacet sarpiścaturguṇe ||20||</seg> tanmūlakusumāvāpaṃ śītaṃ kṣaudreṇa yojayet |21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">śṛṅgīmadhūlikābhārgīśuṇṭhītārkṣyasitāmbudaiḥ ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">saharidraiḥ sayaṣṭyāhvaiḥ samairāvāpya yogataḥ | ghṛtaprasthaṃ paceddhīmān śītatoye caturguṇe ||22||</seg> śvāsaṃ kāsaṃ tathā hikkāṃ sarpiretanniyacchati |23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">suvahā kālikā bhārgī śukākhyā naiculaṃ phalam ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">kākādanī śṛṅgaveraṃ varṣābhūrbṛhatīdvayam | kolamātrairghṛtaprasthaṃ pacedebhirjaladvikam ||24||</seg> kaṭūṣṇaṃ pītametaddhi śvāsāmayavināśanam |25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">sauvarcalayavakṣārakaṭukāvyoṣacitrakaiḥ ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">vacābhayāviḍaṅgaiśca <note place="foot" type="variant" n="6">`ghṛtaṃ vacāviḍaṅgaiśca' iti pā.</note> sādhitaṃ śvāsaśāntaye | gopavallyudake siddhaṃ syādanyaddviguṇe ghṛtam ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula">pañcaitāni havīṃṣyāhurbhiṣajaḥ śvāsakāsayoḥ |27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">tālīśatāmalakyugrājīvantīkuṣṭhasaindhavaiḥ ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">bilvapuṣkarabhūtīkasauvarcalakaṇāgnibhiḥ | pathyātejovatīyuktaiḥ sarpirjalacaturguṇam ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">hiṅgupādayutaṃ siddhaṃ sarvaśvāsaharaṃ param | vāsāghṛtaṃ ṣaṭpalaṃ vā ghṛtaṃ cātra hitaṃ bhavet ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">tailaṃ daśaguṇe siddhaṃ bhṛṅgarājarase śubhe | sevyamānaṃ yathānyāyaṃ śvāsakāsau vyapohati ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">phalāmlā viṣkirarasāḥ snigdhāḥ pravyaktasaindhavāḥ | eṇādīnāṃ śirobhirvā kaulatthā vā susaṃskṛtāḥ ||31||</seg> hanyuḥ śvāsaṃ ca kāsaṃ ca saṃskṛtāni payāṃsi ca |32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">timirasya <note place="foot" type="variant" n="7">`tiniśasya' iti pā.</note> ca bījāni karkaṭākhyā ca cūrṇitā ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">durālabhā'tha pippalyaḥ kaṭukākhyā harītakī | śvāvinmayūraromāṇi kolā māgadhikākaṇāḥ ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">bhārgītvak śṛṅgaveraṃ ca śarkarā śallakāṅgajam | nṛttakauṇḍakabījāni <note place="foot" type="variant" n="8">`trikaṇṭakasya bījāni' iti pā.</note> cūrṇitāni tu kevalam ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">pañca ślokārdhikāstvete lehā ye samyagīritāḥ | sarpirmadhubhyāṃ te lehyāḥ kāsaśvāsārditairnaraiḥ ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">saptacchadasya puṣpāṇi pippalīścāpi mastunā | pibet sañcūrṇya madhunā dhānāścāpyatha bhakṣayet ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">arkāṅkurairbhāvitānāṃ yavānāṃ sādhvanekaśaḥ | tarpaṇaṃ vā pibedeṣāṃ sakṣaudraṃ śvāsapīḍitaḥ ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">śirīṣakadalīkundapuṣpaṃ māgadhikāyutam | taṇḍulāmbuyutaṃ pītvā jayecchvāsānaśeṣataḥ ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">kolamajjāṃ tālamūlamṛṣyacarmamasīmapi | lihyāt kṣaudreṇa bhārgīṃ vā sarpirmadhusamāyutām ||39||</seg> nīcaiḥkadambabījaṃ vā sakṣaudraṃ taṇḍulāmbunā |40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">drākṣāṃ harītakīṃ kṛṣṇāṃ karkaṭākhyāṃ durālabhām ||40||</seg> sarpirmadhubhyāṃ vilihan hanti śvāsān sudāruṇān |41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">haridrāṃ maricaṃ drākṣāṃ guḍaṃ rāsnāṃ kaṇāṃ śaṭīm ||41||</seg> lihyāttailena <note place="foot" type="variant" n="10">`tailena vilihan hanyācchvāsān pāṇaharānapi' iti pā.</note> tulyāni śvāsārto hitabhojanaḥ |42|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">gavāṃ purīṣasvarasaṃ madhusarpiḥkaṇāyutam <note place="foot" type="variant" n="11">`madhumāgadhikāyutam' iti pā.</note>||42||</seg> lihyācchvāseṣu kāseṣu vājināṃ vā śakṛdrasam |43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">pāṇḍurogeṣu śotheṣu ye yogāḥ samprakīrtitāḥ ||43||</seg> śvāsakāsāpahāste'pi kāsaghnā ye ca kīrtitāḥ |44|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">bhārgītvak tryūṣaṇaṃ tailaṃ haridrāṃ kaṭurohiṇīm ||44||</seg> pippalīṃ maricaṃ caṇḍāṃ gośakṛdrasameva ca |45|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">talakoṭasya bījeṣu pacedutkārikāṃ śubhām ||45||</seg> sevyamānā nihantyeṣā śvāsānāśu sudustarān |46|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">purāṇasarpiḥ pippalyaḥ kaulatthā jāṅgalā rasāḥ ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">surā sauvīrakaṃ hiṅguḥ mātuluṅgaraso madhu | drākṣāmalakabilvāni śastāni śvāsihikkinām ||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">śvāsahikkāparigataṃ snigdhaiḥ svedairupācaret | āktaṃ <note place="foot" type="variant" n="13">`yuktaiḥ' iti `yuktaṃ' iti ca pā.</note> lavaṇatailābhyāṃ tairasya grathitaḥ kaphaḥ ||48||</seg> khastho vilayanaṃ yāti mārutaśca praśāmyati |49|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">svinnaṃ <note place="foot" type="variant" n="14">`snigdhaṃ' iti pā.</note> jñātvā tataścaiva bhojayitvā rasaudanam ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">vātaśleṣmavibandhe vā bhiṣag dhūmaṃ prayojayet | manaḥśilādevadāruharidrācchadanāmiṣaiḥ ||50||</seg> lākṣorubūkamūlaiśca kṛtvā vartīrvidhānataḥ |51|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">sarpiryavamadhucchiṣṭaśālaniryāsajaṃ <note place="foot" type="variant" n="15">`sarpirnavamadhūcchiṣṭa ...' iti pā.</note> tathā ||51||</seg></ab>
          <ab type="mula">śṛṅgabālakhurasnāyutvak samastaṃ gavāmapi |52|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">turuṣkaśallakīnāṃ ca gugguloḥ padmakasya ca ||52||</seg></ab>
          <ab type="mula">ete sarve sasarpiṣkā dhūmāḥ kāryā vijānatā |53|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">balīyasi kaphagraste vamanaṃ savirecanam ||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">durbale caiva rūkṣe ca tarpaṇaṃ hitamucyate | jāṅgalorabhrajairmāṃsairānūpairvā susaṃskṛtaiḥ ||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">nidigdhikāṃ cāmalakapramāṇāṃ hiṅgvardhayuktāṃ madhunā suyuktām | lihannaraḥ śvāsanipīḍito hi śvāsaṃ jayatyeva balātryaheṇa ||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">yathā'gniriddhaḥ pavanānuviddho <note place="foot" type="variant" n="16">`khalu kāṣṭhasaṅghaiḥ' iti pā.</note> vajraṃ yathā vā surarājamuktam | rogāstathaite khalu durnivārāḥ śvāsaśca kāsaśca vilambikā ca ||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre hikkāśvāsapratiṣedho nāma (trayodaśo'dhyāyaḥ, āditaḥ) ekapañcāśattamo'dhyāyaḥ ||51||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="52" xml:id="su.6.52">
          <head>kāsapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ kāsapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">uktā ye hetavo nṝṇāṃ rogayoḥ śvāsahikkayoḥ | kāsasyāpi ca vijñeyāsta evotpattihetavaḥ ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">dhūmopaghātādrajasastathaiva vyāyāmarūkṣānnaniṣevaṇācca | vimārgagatvādapi bhojanasya vegāvarodhāt kṣavathostathaiva ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">prāṇo hyudānānugataḥ praduṣṭaḥ sambhinnakāṃsyasvanatulyaghoṣaḥ | nireti vaktrāt sahasā sadoṣaḥ kāsaḥ sa vidvadbhirudāhṛtastu ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">sa vātapittaprabhavaḥ kaphācca kṣatāttathā'nyaḥ kṣayajo'paraśca | pañcaprakāraḥ kathito bhiṣagbhirvivardhito yakṣmavikārakṛt syāt ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">bhaviṣyatastasya tu kaṇṭhakaṇḍūrbhojyoparodho galatālulepaḥ | svaśabdavaiṣamyamarocako'gnisādaśca <note place="foot" type="variant" n="1">`saśabdavaiṣamya...' iti pā.</note> liṅgāni bhavantyamūni ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">hṛcchaṅkhamūrdhodarapārśvaśūlī kṣāmānanaḥ kṣīṇabalasvaraujāḥ | prasaktamantaḥkaphamīraṇena <note place="foot" type="variant" n="2">`prasaktavegaśca samīraṇeva' iti pā.</note> kāsettu śuṣkaṃ svarabhedayuktaḥ ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">urovidāhajvaravaktraśoṣairabhyarditastiktamukhastṛṣārtaḥ | pittena pītāni vamet kaṭūni kāset sa pāṇḍuḥ paridahyamānaḥ ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">pra(vi)lipyamānena mukhena sīdan śirorujārtaḥ kaphapūrṇadehaḥ | abhaktaruggauravasādayuktaḥ kāseta <note place="foot" type="variant" n="3">`kāsedbhṛśaṃ' iti pā.</note> nā sāndrakaphaṃ kaphena ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">vakṣo'timātraṃ vihataṃ tu yasya vyāyāmabhārādhyayanābhighātaiḥ | viśliṣṭavakṣāḥ sa naraḥ saraktaṃ ṣṭhīvatyabhīkṣṇaṃ kṣatajaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">`kṣatajaḥ sa uktaḥ' iti pā.</note> tamāhuḥ ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">sa gātraśūlajvaradāhamohān prāṇakṣayaṃ copalabheta kāsī | śuṣyan viniṣṭhīvati durbalastu prakṣīṇamāṃso rudhiraṃ sapūyam ||12||</seg> sasarvaliṅgaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">`taṃ sarvaliṅgaṃ' iti pā.</note> bhṛśaduścikitsyaṃ cikitsitajñāḥ kṣayajaṃ vadanti <note place="foot" type="variant" n="6">`tamāhuḥ' iti pā.</note>|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">vṛddhatvamāsādya bhavettu <note place="foot" type="variant" n="7">`bhavatyatho vai' iti pā.</note> yo vai yāpyaṃ tamāhurbhiṣajastu kāsam ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">śṛṅgīvacākaṭphalakattṛṇābdadhānyābhayābhārgyamarāhvaviśvam | uṣṇāmbunā hiṅguyutaṃ tu pītvā baddhāsyamapyāśu jahāti kāsam ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">phalatrikavyoṣaviḍaṅgaśṛṅgīrāsnāvacāpadmakadevakāṣṭhaiḥ <note place="foot" type="variant" n="9">`rāsnābalāpadmakadevakāṣṭhaiḥ' iti pā.</note>| lehaḥ samaiḥ kṣaudrasitāghṛtāktaḥ kāsaṃ nihanyādacirādudīrṇam ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">pathyāṃ sitāmāmalakāni lājāṃ samāgadhīṃ cāpi vicūrṇya śuṇṭhīm | sarpirmadhubhyāṃ vilihīta kāsī sasaindhavāṃ voṣṇajalena kṛṣṇām ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">khādedguḍaṃ nāgarapippalībhyāṃ drākṣāṃ ca sarpirmadhunā'valihyāt | drākṣāṃ sitāṃ māgadhikāṃ ca tulyāṃ saśṛṅgaveraṃ madhukaṃ tugāṃ ca ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">lihyādghṛtakṣaudrayutāṃ samāṃśāṃ sitopalāṃ vā maricāṃśayuktām | dhātrīkaṇāviśvasitopalāśca sañcūrṇya maṇḍena pibecca dadhnaḥ ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">hareṇukāṃ māgadhikāṃ ca tulyāṃ <note place="foot" type="variant" n="10">`mukhyaṃ' iti pā.</note> dadhnā pibet kāsagadābhibhūtaḥ | ubhe haridre suradāruśuṇṭhīṃ gāyatrisāraṃ ca pibet samāṃśam ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">bastasya mūtreṇa sukhāmbunā vā dantīṃ dravantīṃ ca satilvakākhyām <note place="foot" type="variant" n="11">`sātilvakāṃśām' iti pā.</note>| bhṛṣṭāni sarpīṃṣyatha bādarāṇi khādet palāśāni sasaindhavāni ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula">kolapramāṇaṃ prapibeddhi hiṅgu sauvīrakeṇāmlarasena vā'pi |21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">kṣaudreṇa lihyānmaricāni vā'pi bhārgīvacāhiṅgukṛtā ca vartiḥ ||21||</seg> dhūme praśastā ghṛtasamprayuktā veṇutvagelālavaṇaiḥ kṛtā vā |22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">musteṅgudītvaṅmadhukāhvamāṃsīmanaḥśilālaiśchagalāmbupiṣṭaiḥ ||22||</seg> vidhāya vartīśca payo'nupānaṃ dhūmaṃ pibedvātabalāsakāsī |23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">pibecca sīdhuṃ maricānvitaṃ vā tenāśu kāsaṃ jayati prasahya ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula">drākṣāmbumañjiṣṭhapurāhvayābhiḥ kṣīraṃ śṛtaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">ghṛtaṃ māhiṣasamprayuktam' iti pā.</note> mākṣikasamprayuktam |24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">nidigdhikānāgarapippalībhiḥ khādecca mudgānmadhunā susiddhān ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">utkārikāṃ sarpiṣi nāgarāḍhyāṃ paktvā samūlaistruṭikolapatraiḥ | ebhirniṣeveta kṛtāṃ ca peyāṃ tanvīṃ suśītāṃ madhunā vimiśrām ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">yat plīhni sarpirvihitaṃ ṣaḍaṅgaṃ tadvātakāsaṃ jayati prasahya | vidārigandhādikṛtaṃ ghṛtaṃ vā rasena vā vāsakajena pakvam ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">virecanaṃ snaihikamatra coktamāsthāpanaṃ cāpyanuvāsanaṃ ca | dhūmaṃ pibet snaihikamapramattaḥ pibet sukhoṣṇaṃ ghṛtameva cātra ||27||</seg> hitā yavāgvaśca raseṣu siddhāḥ payāṃsi lehāḥ saghṛtāstathaiva |28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">pracchardanaṃ kāyaśirovirekāstathaiva dhūmāḥ kavalagrahāśca ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">uṣṇāśca lehāḥ kaṭukā nihanyuḥ kaphaṃ viśeṣeṇa viśoṣaṇaṃ ca | kaṭutrikaṃ cāpi vadanti pathyaṃ ghṛtaṃ kṛmighnasvarase vipakvam ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">nirguṇḍipatrasvarase ca pakvaṃ sarpiḥ kaphotthaṃ vinihanti kāsam | pāṭhāviḍavyoṣaviḍaṅgasindhutrikaṇṭarāsnāhutabhugbalābhiḥ ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">śṛṅgīvacāmbhodharadevadārudurālabhābhārgyabhayāśaṭībhiḥ | samyagvipakvaṃ dviguṇena sarpirnidigdhikāyāḥ svarasena caitat ||31||</seg> śvāsāgnisādasvarabhedabhinnānnihantyudīrṇānapi <note place="foot" type="variant" n="15">`jayati' iti pā.</note> pañca kāsān |32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">vidārigandhotpalasārivādīn niṣkvāthya vargaṃ <note place="foot" type="variant" n="17">`vargān' iti pā.</note> madhuraṃ ca kṛtsnam ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">ghṛtaṃ pacedikṣurasāmbudugdhaiḥ kākolivarge ca saśarkaraṃ tat | prātaḥ pibet pittakṛte ca kāse ratiprasūte kṣataje ca kāse ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">kharjūrabhārgīmagadhāpriyālamadhūlikailāmalakaiḥ samāṃśaiḥ | cūrṇaṃ sitākṣaudraghṛtapragāḍhaṃ trīn hanti kāsānupayujyamānam ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">raktāharidrāñjanavahnipāṭhāmūrvopakulyā vilihet samāṃśāḥ | kṣaudreṇa kāse kṣataje kṣayotthe pibedghṛtaṃ cekṣurase vipakvam ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula">cūrṇaṃ pibedāmalakasya vā'pi kṣīreṇa pakvaṃ saghṛtaṃ hitāśī |36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">cūrṇāni godhūmayavodbhavāni kākolivargaśca kṛtaḥ susūkṣmaḥ ||36||</seg> kāseṣu peyastriṣu kāsavadbhiḥ kṣīreṇa sakṣaudraghṛtena vā'pi |37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">guḍodakaṃ vā kvathitaṃ pibeddhi kṣaudreṇa śītaṃ maricopadaṃśam ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">prasthatrayeṇāmalakīrasasya śuddhasya dattvā'rdhatulāṃ guḍasya | cūrṇīkṛtairgranthikacavyajīravyoṣebhakṛṣṇāhapuṣājamodaiḥ ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">viḍaṅgasindhutriphalāyavānīpāṭhāgnidhānyaiśca picupramāṇaiḥ | dattvā trivṛccūrṇapalāni cāṣṭāvaṣṭau ca tailasya pacedyathāvat ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">taṃ bhakṣayedakṣaphalapramāṇaṃ yatheṣṭaceṣṭastrisugandhiyuktam | anena sarve grahaṇīvikārāḥ saśvāsakāsasvarabhedaśothāḥ ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">śāmyanti cāyaṃ ciramantaragnerhatasya puṃstvasya ca vṛddhihetuḥ | strīṇāṃ ca vandhyāmayanāśanaḥ syāt kalyāṇako nāma guḍaḥ pratītaḥ ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">dvipañcamūlebhakaṇātmaguptābhārgīśaṭīpuṣkaramūlaviśvān | pāṭhāmṛtāgranthikaśaṅkhapuṣpīrāsnāgnyapāmārgabalāyavāsān ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">dvipālikān nyasya <note place="foot" type="variant" n="18">`dvipālikāṃśāṃśca' iti pā.</note> yavāḍhakaṃ ca harītakīnāṃ ca śataṃ gurūṇām | droṇe jalasyāḍhakasaṃyute ca kvāthe kṛte pūtacaturthabhāge ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">pacettulāṃ śuddhaguḍasya dattvā pṛthak ca tailāt kuḍavaṃ ghṛtācca | cūrṇaṃ ca tāvanmagadhodbhavāyā deyaṃ ca tasminmadhu siddhaśīte ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">rasāyanāt karṣamato vilihyāddve cābhaye nityamathāśu hanyāt | tadrājayakṣmagrahaṇīpradoṣaśophāgnimāndyasvarabhedakāsān ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">pāṇḍvāmayaśvāsaśirovikārān hṛdrogahikkāviṣamajvarāṃśca | medhābalotsāhamatipradaṃ ca cakāra caitadbhagavānagastyaḥ ||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">kulīraśuktīcaṭakaiṇalāvānniṣkvāthya vargaṃ madhuraṃ ca kṛtsnam | pacedghṛtaṃ tattu niṣevyamāṇaṃ hanyāt kṣatotthaṃ kṣayajaṃ ca kāsam ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">śatāvarīnāgabalāvipakvaṃ ghṛtaṃ vidheyaṃ ca hitāya kāsinām ||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre kāsapratiṣedho nāma (caturdaśo'dhyāyaḥ, āditaḥ) dvipañcāśattamo'dhyāyaḥ ||52||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="53" xml:id="su.6.53">
          <head>svarabhedapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ svarabhedapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">atyuccabhāṣaṇaviṣādhyayanātigītaśītādibhiḥ <note place="foot" type="variant" n="1">`... viṣādhyayanābhighāta ...' iti pā.</note> prakupitāḥ pavanādayastu | srotaḥsu te svaravaheṣu gatāḥ pratiṣṭhāṃ hanyuḥ svaraṃ bhavati cāpi hi ṣaḍvidhaḥ saḥ ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula">vātena kṛṣṇanayanānanamūtravarcā bhinnaṃ śanairvadati gadgadavat svaraṃ ca |4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">pittena pītavadanākṣipurīṣamūtro brūyādgalena paridāhasamanvitena <note place="foot" type="variant" n="2">`ca vidāhasamanvitena' iti pā.</note>||4||</seg></ab>
          <ab type="mula">kṛcchrāt kaphena satataṃ kapharuddhakaṇṭho mandaṃ śanairvadati cāpi divā viśeṣaḥ <note place="foot" type="variant" n="3">`viśeṣāt' iti pā.</note>|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">sarvātmake bhavati sarvavikārasampadavyaktatā ca vacasastamasādhyamāhuḥ ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula">dhūpyeta vāk kṣayakṛte kṣayamāpnuyācca vāgeṣa cā(vā)pi hatavāk parivarjanīyaḥ |6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">antargalaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">`antargatasvaraṃ' iti pā.</note> svaramalakṣyapadaṃ cireṇa medaścayādvadati <note place="foot" type="variant" n="5">`medo'nvayāt' iti pā.</note> digdhagalauṣṭhatāluḥ ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">kṣīṇasya vṛddhasya kṛśasya cāpi cirotthito yaśca sahopajātaḥ | medasvinaḥ sarvasamudbhavaśca svarāmayo yo na sa siddhimeti ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">snigdhān svarāturanarānapakṛṣṭadoṣān nyāyena tān <note place="foot" type="variant" n="6">`saṃyojayet' iti pā.</note> vamanarecanabastibhiśca | nasyāvapīḍamukhadhāvanadhūmalehaiḥ sampādayecca vividhaiḥ kavalagrahaiśca ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula">yaḥ śvāsakāsavidhirādita eva coktastaṃ cāpyaśeṣamavatārayituṃ yateta |9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">vaiśeṣikaṃ ca vidhimūrdhvamato vadāmi taṃ vai svarāturahitaṃ nikhilaṃ nibodha ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">svaropaghāte'nilaje bhuktopari ghṛtaṃ pibet | kāsamardakavārtākamārkavasvarase śṛtam ||10||</seg> pītaṃ ghṛtaṃ hantyanilaṃ siddhamārtagale rase |11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">yavakṣārājamodābhyāṃ citrakāmalakeṣu vā ||11||</seg> devadārvagnikābhyāṃ vā siddhamājaṃ samākṣikam |12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">sukhodakānupāno vā sasarpiṣko guḍaudanaḥ ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula">kṣīrānupānaṃ pitte tu pibet sarpiratandritaḥ |13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">aśnīyācca sasarpiṣkaṃ yaṣṭīmadhukapāyasam ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">lihyānmadhurakāṇāṃ vā cūrṇaṃ madhughṛtāplutam | śatāvarīcūrṇayogaṃ balācūrṇamathāpi vā ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">pibet kaṭūni mūtreṇa kaphaje svarasaṅkṣaye | lihyādvā madhutailābhyāṃ bhuktvā khādet kaṭūni vā ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula">svaropaghāte medoje kaphavadvidhiriṣyate |16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">sarvaje kṣayaje cāpi pratyākhyāyācaret kriyām ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">śarkarāmadhumiśrāṇi śṛtāni madhuraiḥ saha | pibet payāṃsi yasyoccairvadato'bhihataḥ svaraḥ ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre chardipratiṣedho nāma (pañcadaśo'dhyāyaḥ, āditaḥ) tripañcāśattamo'dhyāyaḥ ||53||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="54" xml:id="su.6.54">
          <head>kṛmirogapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ kṛmirogapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">ajīrṇādhyaśanāsātmyaviruddhamalināśanaiḥ | avyāyāmadivāsvapnagurvatisnigdhaśītalaiḥ ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">māṣapiṣṭānnavidalabisaśālūkaserukaiḥ | parṇaśākasurāśuktadadhikṣīraguḍekṣubhiḥ ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">palalānūpapiśitapiṇyākapṛthukādibhiḥ | svādvamladravapānaiśca śleṣmā pittaṃ ca kupyati ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">kṛmīn bahuvidhākārān karoti vividhāśrayān | āmapakvāśaye teṣāṃ kaphaviḍjanmanāṃ punaḥ | dhamanyāṃ raktajānāṃ ca prasavaḥ prāyaśaḥ smṛtaḥ ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">viṃśateḥ kṛmijātīnāṃ trividhaḥ sambhavaḥ smṛtaḥ | purīṣakapharaktāni, tāsāṃ vakṣyāmi vistaram ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ajavā vijavāḥ <note place="foot" type="variant" n="2">`ayavā viyavāḥ' iti pā.</note> kipyāścipyā gaṇḍūpadāstathā | cūravo dvimukhāścaiva jñeyāḥ sapta purīṣajāḥ ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">śvetāḥ sūkṣmāstudantyete gudaṃ pratisaranti ca | teṣāmevāpare pucchaiḥ pṛthavaśca bhavanti hi ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">śūlāgnimāndyapāṇḍutvaviṣṭambhabalasaṅkṣayāḥ | prasekārucihṛdrogaviḍbhedāstu purīṣajaiḥ ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">raktā gaṇḍūpadā dīrghā gudakaṇḍūnipātinaḥ | śūlāṭopaśakṛdbhedapaktināśakarāśca te ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">darbhapuṣpā mahāpuṣpāḥ pralūnāścipiṭāstathā | pipīlikā dāruṇāśca kaphakopasamudbhavāḥ ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">romaśā romamūrdhānaḥ sapucchāḥ śyāvamaṇḍalāḥ | rūḍhadhānyāṅkurākārāḥ śuklāste tanavastathā ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula">majjādā netraleḍhārastāluśrotrabhujastathā |14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">śirohṛdrogavamathupratiśyāyakarāśca te ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">keśaromanakhādāśca dantādāḥ kikkiśāstathā | kuṣṭhajāḥ saparīsarpā jñeyāḥ śoṇitasambhavāḥ ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula">te saraktāśca kṛṣṇāśca snigdhāśca pṛthavastathā |16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">raktādhiṣṭhānajān prāyo vikārān janayanti te ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">māṣapiṣṭānnavidalaparṇaśākaiḥ purīṣajāḥ | māṃsamāṣaguḍakṣīradadhitailaiḥ kaphodbhavāḥ ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">viruddhājīrṇaśākādyaiḥ śoṇitotthā bhavanti hi | jvaro vivarṇatā śūlaṃ hṛdrogaḥ sadanaṃ bhramaḥ ||18||</seg> bhaktadveṣo'tisāraśca sañjātakṛmilakṣaṇam |19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">dṛśyāstrayodaśādyāstu kṛmīṇāṃ parikīrtitāḥ ||19||</seg> keśādādyāstvadṛśyāste dvāvādyau parivarjayet |20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">eṣāmanyatamaṃ jñātvā jighāṃsuḥ snigdhamāturam ||20||</seg> surasādivipakvena sarpiṣā vāntamāditaḥ | virecayettīkṣṇatarairyogai ... |21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">... rāsthāpayecca tam ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">yavakolakulatthānāṃ surasādergaṇasya ca | viḍaṅgasnehayuktena kvāthena lavaṇena ca ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">pratyāgate nirūhe tu naraṃ snātaṃ sukhāmbunā | yuñjyāt kṛmighnairaśanaistataḥ śīghraṃ bhiṣagvaraḥ ||23||</seg> snehenoktena cainaṃ tu yojayet snehabastinā |24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">tataḥ śirīṣakiṇihīrasaṃ kṣaudrayutaṃ pibet ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula">kevūkasvarasaṃ vā'pi pūrvavattīkṣṇabhojanaḥ |25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">palāśabījasvarasaṃ kalkaṃ vā taṇḍulāmbunā ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">pāribhadrakapatrāṇāṃ kṣaudreṇa svarasaṃ pibet | pattūrasvarasaṃ vā'pi pibedvā surasādijam ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula">lihyādaśvaśakṛccūrṇaṃ vaiḍaṅgaṃ vā samākṣikam |27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">patrairmūṣikaparṇyā vā supiṣṭaiḥ piṣṭamiśritaiḥ ||27||</seg> khādet pūpalikāḥ pakvā dhānyāmlaṃ ca pibedanu |28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">surasādigaṇe pakvaṃ tailaṃ vā pānamiṣyate ||28||</seg> viḍaṅgacūrṇayuktairvā piṣṭairbhakṣyāṃstu kārayet <note place="foot" type="variant" n="5">`viḍaṅgacūrṇapiṣṭābhyāṃ tasmin bhakṣyaṃ tu kārayet' iti pā.</note>|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">tatkaṣāyaprapītānāṃ tilānāṃ snehameva vā ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">śvāvidhaḥ śakṛtaścūrṇaṃ saptakṛtvaḥ subhāvitam | viḍaṅgānāṃ kaṣāyeṇa traiphalena tathaiva ca ||30||</seg> kṣaudreṇa līḍhvā'nupibedrasamāmalakodbhavam | akṣābhayārasaṃ vā'pi... |31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">... vidhireṣo'yasāmapi ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">pūtīkasvarasaṃ vā'pi pibedvā madhunā saha | pibedvā pippalīmūlamajāmūtreṇa saṃyutam ||32||</seg> saptarātraṃ pibeddhṛṣṭaṃ trapu vā dadhimastunā |33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">purīṣajān kaphotthāṃśca hanyādevaṃ kṛmīn bhiṣak ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">śirohṛdghrāṇakarṇākṣisaṃśritāṃśca pṛthagvidhān | viśeṣeṇāñjanairnasyairavapīḍaiśca sādhayet ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">śakṛdrasaṃ turaṅgasya suśuṣkaṃ bhāvayedati | niṣkvāthena viḍaṅgānāṃ cūrṇaṃ pradhamanaṃ tu tat ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">ayaścūrṇānyanenaiva vidhinā yojayedbhiṣak | sakāṃsyanīlaṃ tailaṃ ca nasyaṃ syātsurasādike ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula">indraluptavidhiścāpi vidheyo romabhojiṣu |37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">dantādānāṃ samuddiṣṭaṃ vidhānaṃ mukharogikam ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula">raktajānāṃ pratīkāraṃ kuryāt kuṣṭhacikitsite |38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">surasādiṃ tu sarveṣu sarvathaivopayojayet ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula">pravyaktatiktakaṭukaṃ bhojanaṃ ca hitaṃ bhavet |39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">kulatthakṣārasaṃsṛṣṭaṃ kṣārapānaṃ ca pūjitam <note place="foot" type="variant" n="6">`kulatthakvāthasaṃsṛṣṭaṃ kṣīrapānaṃ ca pūjitam' iti pā.</note>||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">kṣīrāṇi māṃsāni ghṛtāni caiva dadhīni śākāni ca parṇavanti | samāsato'mlānmadhurān himāṃśca kṛmīn jighāṃsuḥ parivarjayettu ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre kṛmipratiṣedho nāma (ṣoḍaśo'dhyāyaḥ, āditaḥ) catuḥpañcāśattamo'dhyāyaḥ ||54||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="55" xml:id="su.6.55">
          <head>udāvartapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāta udāvartapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">adhaścordhvaṃ ca bhāvānāṃ pravṛttānāṃ svabhāvataḥ | na vegān dhārayet prājño vātādīnāṃ jijīviṣuḥ ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">vātaviṇmūtrajṛmbhāśrukṣavodgāravamīndriyaiḥ | vyāhanyamānairuditairudāvarto nirucyate ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula">kṣuttṛṣṇāśvāsanidrāṇāmudāvarto vidhāraṇāt |5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tasyābhidhāsye vyāsena lakṣaṇaṃ ca cikitsitam ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula">trayodaśavidhaścāsau bhinna etaistu kāraṇaiḥ |6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">apathyabhojanāccāpi vakṣyate ca tathā'paraḥ ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">ādhmānaśūlau hṛdayoparodhaṃ śirorujaṃ śvāsamatīva hikkām | kāsapratiśyāyagalagrahāṃśca balāsapittaprasaraṃ ca ghoram ||7||</seg> kuryādapāno'bhihataḥ svamārge hanyāt purīṣaṃ mukhataḥ kṣipedvā |8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">āṭopaśūlau parikartanaṃ ca saṅgaḥ purīṣasya tathordhvavātaḥ ||8||</seg> purīṣamāsyādapi vā nireti purīṣavege'bhihate narasya |9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">mūtrasya vege'bhihate narastu kṛcchreṇa mūtraṃ kurute'lpamalpam ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">meḍhre gude vaṅkṣaṇabastimuṣkanābhipradeśeṣvathavā'pi <note place="foot" type="variant" n="3">vaṅkṣaṇamuṣkayośca' iti pā.</note> mūrdhni | ānaddhabastiśca <note place="foot" type="variant" n="4">`ānaddhabasteḥ' iti pā.</note> bhavanti tīvrāḥ śūlāśca śūlairiva bhinnamūrteḥ ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">manyāgalastambhaśirovikārā jṛmbhopaghātāt pavanātmakāḥ syuḥ | śrotrānanaghrāṇavilocanotthā bhavanti tīvrāśca tathā vikārāḥ ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">ānandajaṃ śokasamudbhavaṃ vā netrodakaṃ prāptamamuñcato hi | śirogurutvaṃ nayanāmayāśca bhavanti tīvrāḥ saha pīnasena ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">bhavanti gāḍhaṃ kṣavathorvighātācchirokṣināsāśravaṇeṣu rogāḥ | kaṇṭhāsyapūrṇatvamatīva todaḥ kūjaśca vāyoruta vā'pravṛttiḥ ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula">udgāravege'bhihate bhavanti ghorā vikārāḥ pavanaprasūtāḥ |14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">chardervighātena bhavecca kuṣṭhaṃ yenaiva doṣeṇa vidagdhamannam ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">mūtrāśaye pāyuni <note place="foot" type="variant" n="6">`vā gudamuṣkayośca' iti pā.</note> muṣkayośca śopho rujo mūtravinigrahaśca | śukrāśmarī tatsravaṇaṃ bhavedvā te te vikārā vihate tu śukre ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula">tandrāṅgamardārucivibhramāḥ syuḥ <note place="foot" type="variant" n="7">`tandrāṅgamardāvaruciḥ śramaśca' iti pā.</note> kṣudho'bhighātāt kṛśatā ca dṛṣṭeḥ |16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">kaṇṭhāsyaśoṣaḥ śravaṇāvarodhastṛṣṇābhighātaddhṛdaye vyathā ca ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula">śrāntasya niḥśvāsavinigraheṇa hṛdrogamohāvathavā'pi gulmaḥ |17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">jṛmbhā'ṅgamardo'ṅgaśirokṣijāḍyaṃ nidrābhighātādathavā'pi tandrā ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">tṛṣṇārditaṃ parikliṣṭaṃ kṣīṇaṃ śūlairabhidrutam | śakṛdvamantaṃ matimānudāvartinamutsṛjet ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">sarveṣveteṣu vidhivadudāvarteṣu kṛtsnaśaḥ | vāyoḥ kriyā vidhātavyāḥ svamārgapratipattaye ||19||</seg> sāmānyataḥ pṛthaktvena kriyāṃ bhūyo nibodha me |20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">āsthāpanaṃ mārutaje snigdhasvinne viśiṣyate ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula">purīṣaje tu kartavyo vidhirānāhiko bhavet |21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">sauvarcalāḍhyāṃ madirāṃ mūtre tvabhihate pibet ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">elāṃ vā'pyatha madyena kṣīraṃ vā'pi pibennaraṃ | dhātrīphalānāṃ svarasaṃ sajalaṃ vā pibettryaham ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">rasamaśvapurīṣasya gardabhasyāthavā pibet | māṃsopadaṃśaṃ madhu vā pibedvā sīdhu gauḍikam ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">bhadradāru ghanaṃ mūrvā haridrā madhukaṃ tathā | kolapramāṇāni pibedāntarikṣeṇa vāriṇā ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">duḥsparśāsvarasaṃ vā'pi kaṣāyaṃ kuṅkumasya ca | ervārubījaṃ toyena pibedvā'lavaṇīkṛtam ||25||</seg> pañcamūlīśṛtaṃ kṣīraṃ drākṣārasamathāpi vā |26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">yogāṃśca vitaredatra pūrvoktānaśmarībhidaḥ ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">mūtrakṛcchrakramaṃ cāpi kuryānniravaśeṣataḥ | bhūyo vakṣyāmi yogān yān mūtrāghātopaśāntaye ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula">snaihaiḥ svedairudāvartaṃ jṛmbhājaṃ samupācaret |28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">aśrumokṣo'śruje kāryaḥ snigdhasvinnasya dehinaḥ ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">tīkṣṇāñjanāvapīḍābhyāṃ tīkṣṇagandhopaśiṅghanaiḥ | vartiprayogairathavā kṣavasaktiṃ pravartayet ||29||</seg> (tīkṣṇauṣadhapradhamanairathavā''dityaraśmibhiḥ||) |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">udgāraje kramopetaṃ snaihikaṃ dhūmamācaret ||30||</seg> surāṃ sauvarcalavatīṃ bījapūrarasānvitām |31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">chardyāghātaṃ yathādoṣaṃ samyak snehādibhirjayet ||31||</seg> sakṣāralavaṇopetamabhyaṅgaṃ cātra dāpayet |32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">bastiśuddhikarāvāpaṃ caturguṇajalaṃ payaḥ ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">āvārināśāt kvathitaṃ pītavantaṃ prakāmataḥ | ramayeyuḥ <note place="foot" type="variant" n="10">ramayeran' iti pā.</note> priyā nāryaḥ śukrodāvartinaṃ naram ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula">kṣudvighāte hitaṃ snigdhamuṣṇamalpaṃ ca bhojanam |34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">tṛṣṇāghāte pibenmanthaṃ yavāgūṃ vā'pi śītalām ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula">bhojyo rasena viśrāntaḥ śramaśvāsāturo naraḥ |35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">nidrāghāte pibet kṣīraṃ svapyācceṣṭakathā <note place="foot" type="variant" n="11">`svapyācceṣṭakathārataḥ' iti pā.</note> naraḥ ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">ādhmānādyeṣu rogeṣu yathāsvaṃ prayateta hi | yacca yatra bhavetprāptaṃ tacca tasmin prayojayet ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">vāyuḥ koṣṭhānugo rūkṣaiḥ kaṣāyakaṭutiktakaiḥ | bhojanaiḥ kupitaḥ sadya udāvartaṃ karoti hi ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">vātamūtrapurīṣāsṛkkaphamedovahāni vai | srotāṃsyudāvartayati purīṣaṃ cātivartayet ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">tato hṛdbastiśūlārto gauravārucipīḍitaḥ | vātamūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa kurute naraḥ ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">śvāsakāsapratiśyāyadāhamohavamijvarān | tṛṣṇāhikkāśirorogamanaḥśravaṇavibhramān ||40||</seg> labhate ca bahūnanyān vikārān vātakopajān |41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">taṃ tailalavaṇābhyaktaṃ snigdhaṃ svinnaṃ nirūhayet ||41||</seg> doṣato bhinnavarcaskaṃ bhuktaṃ cāpyanuvāsayet |42|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">na cecchāntiṃ vrajatyevamudāvartaḥ sudāruṇaḥ ||42||</seg> athainaṃ bahuśaḥ svinnaṃ yuñjyāt snehavirecanaiḥ |43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">pāyayeta trivṛtpīluyavānīramlapācanaiḥ ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">hiṅgukuṣṭhavacāsvarjiviḍaṅgaṃ vā dviruttaram | yogāvetāvudāvartaṃ śūlaṃ cānilajaṃ <note place="foot" type="variant" n="13">`cāpi niyacchataḥ' iti pā.</note> hataḥ ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">devadārvagnikau kuṣṭhaṃ śuṇṭhīṃ <note place="foot" type="variant" n="14">`vacāṃ' iti pā.</note> pathyāṃ palaṅkaṣām | pauṣkarāṇi ca mūlāni toyasyardhāḍhake pacet ||45||</seg> pādāvaśiṣṭaṃ tat pītamudāvartamapohati |46|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">mūlakaṃ śuṣkamārdraṃ ca varṣābhūḥ pañcamūlakam ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">ārevataphalaṃ cāpsu paktvā tena ghṛtaṃ pacet | tat pīyamānaṃ śāstyugramudāvartamaśeṣataḥ <note place="foot" type="variant" n="15">`śamayedudāvartamaśeṣataḥ' iti pā.</note>||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">vacāmativiṣāṃ kuṣṭhaṃ yavakṣāraṃ harītakīm | kṛṣṇāṃ nirdahanīṃ cāpi pibeduṣṇena vāriṇā ||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">ikṣvākumūlaṃ madanaṃ viśalyātiviṣe vacām | kuṣṭhaṃ kiṇvāgnikau caiva pibettulyāni pūrvavat ||49||</seg> mūtreṇa devadārvagnitriphalābṛhatīḥ pibet |50|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">yavaprasthaṃ phalaiḥ sārdhaṃ kaṇṭakāryā jalāḍhake ||50||</seg> paktvā'rdhaprasthaśeṣaṃ tu pibeddhiṅgusamanvitam |51|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">madanālābubījāni pippalīṃ sanidigdhikām ||51||</seg> sañcūrṇya pradhamennāḍyā viśatyetadyathā gudam |52|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">cūrṇaṃ nikumbhakampillaśyāmekṣvākvagnikodbhavam ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">kṛtavedhanamāgadhyorlavaṇānāṃ ca sādhayet | gavāṃ mūtreṇa tā vartīḥ kārayettu gudānugāḥ | sadyaḥ śarmakarāvetau yogāvamṛtasammatau ||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātentre udāvartapratiṣedho nāma (saptadaśo'dhyāyaḥ, āditaḥ) pañcapañcāśattamo'dhyāyaḥ ||55||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="56" xml:id="su.6.56">
          <head>visūcikāpratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto visūcikāpratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">ajīrṇamāmaṃ viṣṭabdhaṃ vidagdhaṃ ca yadīritam | visūcyalasakau tasmādbhaveccāpi vilambikā ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">sūcībhiriva gātrāṇi tudan santiṣṭhate'nilaḥ | yasyājīrṇena sā vaidyairucyate ti <note place="foot" type="variant" n="1">`tu' iti pā.</note> visūcikā ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">na tāṃ parimitāhārā labhante viditāgamāḥ | mūḍhāstāmajitātmāno labhante kaluṣāśayāḥ <note place="foot" type="variant" n="2">`'śanalolupāḥ' iti pā.</note>||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">mūrcchātisārau vamathuḥ pipāsā śūlaṃ bhramodveṣṭanajṛmbhadāhāḥ | vaivarṇyakampau hṛdaye rujaśca bhavanti tasyāṃ śirasaśca bhedaḥ ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">kukṣirānahyate'tyarthaṃ pratāmyati vikūjati | niruddho mārutaścāpi kukṣau <note place="foot" type="variant" n="3">`kukṣāvupari dhāvati' iti pā.</note> viparidhāvati ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">vātavarconirodhaśca kukṣau yasya bhṛśaṃ bhavet | tasyālasakamācaṣṭe tṛṣṇodgārāvarodhakau <note place="foot" type="variant" n="4">`tṛṣṇodgārau tu yasya tu' iti pā.</note>||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">duṣṭaṃ tu bhuktaṃ kaphamārutābhyāṃ pravartate nordhvamadhaśca yasya | vilambikāṃ tāṃ bhṛśaduścikitsyāmācakṣate <note place="foot" type="variant" n="5">`tu vivarjanīyāṃ' iti pā.</note> śāstravidaḥ purāṇāḥ ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">yatrasthamāmaṃ virujettameva deśaṃ viśeṣeṇa vikārajātaiḥ | doṣeṇa yenāvatataṃ svaliṅgaistaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">`śarīraṃ tallakṣaṇairāmasamudbhavaiśca' iti pā.</note> lakṣayedāmasamudbhavaiśca ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">yaḥ śyāvadantauṣṭhanakho'lpasañjñaśchardyardito'bhyantarayātanetraḥ | kṣāmasvaraḥ sarvavimuktasandhiryāyānnaraḥ so'punarāgamāya ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">sādhyāsu pārṣṇyordahanaṃ praśastamagnipratāpo vamanaṃ ca tīkṣṇam | pakve tato'nne tu vilaṅghanaṃ syāt sampācanaṃ cāpi virecanaṃ ca ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula">viśuddhadehasya hi sadya eva mūrcchātisārādirupaiti śāntim |13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">āsthāpanaṃ cāpi vadanti pathyaṃ sarvāsu yogānaparānnibodha ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">pathyāvacāhiṅgukaliṅgagṛñjasauvarcalaiḥ sātiviṣaiśca cūrṇam | sukhāmbupītaṃ vinihantyajīrṇaṃ śūlaṃ visūcīmaruciṃ ca sadyaḥ ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">kṣārāgadaṃ vā lavaṇaṃ viḍaṃ vā guḍapragāḍhānatha sarṣapān vā | amlena vā saindhavahiṅguyuktau sabījapūrṇau saghṛtau trivargau ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">kaṭutrikaṃ vā lavaṇairupetaṃ pibet snuhīkṣīravimiśritaṃ tu | kalyāṇakaṃ vā lavaṇaṃ pibetu yaduktamādāvanilāmayeṣu ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">kṛṣṇājamodakṣavakāṇi vā'pi tulyau pibedvā magadhānikumbhau | dantīyutaṃ vā magadhodbhavānāṃ kalkaṃ pibet koṣavatīrasena ||17||</seg> uṣṇābhiradbhirmagadhodbhavānāṃ kalkaṃ pibennāgarakalkayuktam |18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">vyoṣaṃ karañjasya phalaṃ haridre mūlaṃ samaṃ cāpyatha mātuluṅgyāḥ ||18||</seg> chāyāviśuṣkā guṭikāḥ kṛtāstā hanyurvisūcīṃ nayanāñjanena |19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">suvāmitaṃ sādhuvirecitaṃ vā sulaṅghitaṃ manujaṃ viditvā ||19||</seg> peyādibhirdīpanapācanīyaiḥ samyakkṣudhārtaṃ samupakrameta |20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">āmaṃ śakṛdvā nicitaṃ krameṇa bhūyo vibaddhaṃ viguṇānilena ||20||</seg> pravartamānaṃ na yathāsvamenaṃ vikāramānāhamudāharanti |21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">tasmin bhavantyāmasamudbhave tu tṛṣṇāpratiśyāyaśirovidāhāḥ ||21||</seg> āmāśaye śūlamatho gurutvaṃ hṛllāsa udgāravighātanaṃ ca |22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">stambhaḥ kaṭīpṛṣṭhapurīṣamūtre śūlo'tha mūrcchā sa <note place="foot" type="variant" n="14">`ca śakṛdvamiśca' iti pā.</note> śakṛdvamecca ||22||</seg> śvāsaśca pakvāśayaje bhavanti liṅgāni cātrālasakodbhavāni |23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">āmodbhave vāntamupakrameta saṃsargabhaktakramadīpanīyaiḥ ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula">athetaraṃ yo na śakṛdvamettamāmaṃ jayet svedanapācanaiśca |24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">visūcikāyāṃ parikīrtitāni dravyāṇi vairecanikāni yāni ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">tānyeva vartīrviracedvicūrṇya mahiṣyajāvībhagavāṃ tu mūtraiḥ | svinnasya pāyau viniveśya tāśca cūrṇāni caiṣāṃ pradhamettu nāḍyā ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">mūtreṣu saṃsādhya yathāvidhānaṃ dravyāṇi yānyūrdhvamadhaśca yānti | kvāthena tenāśu niruhayecca mūtrārdhayuktena samākṣikeṇa ||26||</seg> tribhaṇḍiyuktaṃ lavaṇaprakuñcaṃ dattvā viriktakramamācarecca |27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">eṣveva tailena ca sādhitena prāptaṃ yadi syādanuvāsayecca ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre visūcikāpratiṣedho nāma (aṣṭādaśo'dhyāyaḥ, āditaḥ ) ṣaṭpañcāśattamo'dhyāyaḥ ||56||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="57" xml:id="su.6.57">
          <head>arocakapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'rocakapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">doṣaiḥ pṛthak saha ca cittaviparyayācca bhaktāyaneṣu hṛdi cāvatate pragāḍham | nānne rucirbhavati taṃ bhiṣajo vikāraṃ bhaktopaghātamiha pañcavidhaṃ vadanti ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula">hṛcchūlapīḍanayutaṃ virasānanatvaṃ vātātmake bhavati liṅgamarocake tu |4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">hṛddāhacoṣabahutā mukhatiktatā ca mūrcchā satṛḍ bhavati pittakṛte tathaiva ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula">kaṇḍūgurutvakaphasaṃsravasādatandrāḥ śleṣmātmake madhuramāsyamarocake tu |5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">sarvātmake pavanapittakaphā bahūni rūpāṇyathāsya hṛdaye samudīrayanti ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula">saṃrāgaśokabhayaviplutacetasastu cintākṛto bhavati so'śucidarśanācca |6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">vāte vacāmbuvamanaṃ kṛtavān pibecca snehaiḥ surābhirathavoṣṇajalena cūrṇam ||6||</seg> kṛṣṇāviḍaṅgayavabhasmahareṇubhārgīrāsnailahiṅgulavaṇottamanāgarāṇām |7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">pitte guḍāmbumadhurairvamanaṃ praśastaṃ snehaḥ sasaindhavasitāmadhusarpiriṣṭaḥ ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula">nimbāmbuvāmitavataḥ kaphaje'nupānaṃ rājadrumāmbu madhunā tu sadīpyakaṃ syāt |8|</ab>
          <ab type="mula">cūrṇaṃ yaduktamathavā'nilaje tadeva... |8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">...sarvaiśca sarvakṛtamevamupakrameta ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">drākṣāpaṭolaviḍavetrakarīranimbamūrvābhayākṣabadarāmalakendravṛkṣaiḥ | bījaiḥ karañjanṛpavṛkṣabhavaiśca piṣṭairlehaṃ pacet surabhimūtrayutaṃ yathāvat ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">mustāṃ vacāṃ trikaṭukaṃ rajanīdvayaṃ ca bhārgīṃ ca kuṣṭhamatha nirdahanīṃ ca piṣṭvā | mūtre'vije dviradamūtrayute pacedvā pāṭhāṃ tugāmativiṣāṃ rajanīṃ ca mukhyām ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">maṇḍūkimarkamamṛtāṃ ca salāṅgalākhyāṃ mūtre pacettu mahiṣasya vidhānavidvā | etānna santi caturo lihatastu lehān gulmāruciśvasanakaṇṭhahṛdāmayāśca ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">sātmyān svadeśaracitān <note place="foot" type="variant" n="3">`sadeśaracitān' iti pā.</note> vividhāṃśca bhakṣyān pānāni mūlaphalaṣāḍavarāgayogān | adyādrasāṃśca vividhān vividhaiḥ prakārairbhuñjīta cāpi laghurūkṣamanaḥsukhāni ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula">āsthāpanaṃ vidhivadatra virecanaṃ ca kuryānmṛdūni śirasaśca virecanāni |13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">trīṇyūṣaṇāni rajanītriphalāyutāni cūrṇīkṛtāni yavaśūkavimiśritāni ||13||</seg> kṣaudrāyutāni vitarenmukhabodhanārtha <note place="foot" type="variant" n="4">`mukhadhāvanārtham' iti pā.</note>... |14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">... manyāni tiktakaṭukāni ca bheṣajāni | mustādirājataruvargadaśāṅgasiddhaiḥ kvāthairjayenmadhuyutairvividhaiśca lehaiḥ ||14||</seg> mūtrāsavairguḍakṛtaiśca tathā tvariṣṭaiḥ kṣārāsavaiśca madhumādhavatulyagandhaiḥ |15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">syādeṣa eva kaphavātahate vidhiśca śāntiṃ gate hutabhuji praśamāya tasya ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">icchābhighātabhayaśokahate'ntaragnau bhāvān bhavāya vitaret khalu śakyarūpān | artheṣu cāpyapaciteṣu <note place="foot" type="variant" n="6">`cātipatiteṣu' iti pā.</note> punarbhavāya paurāṇikaiḥ śrutiśatairanumānayettam <note place="foot" type="variant" n="7">`anubhāvayettam' iti pā.</note>||16||</seg> <seg type="unit" n="17">dainyaṃ gate manasi bodhanamatra śastaṃ yadyat priyaṃ tadupasevyamarocake tu ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre'rocakapratiṣedho nāma (ekonaviṃśo'dhyāyaḥ, āditaḥ) saptapañcāśattamo'dhyāyaḥ ||57||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="58" xml:id="su.6.58">
          <head>mūtrāghātapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto mūtrāghātapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">vātakuṇḍalikā'ṣṭhīlā vātabastistathaiva ca | mūtrātītaḥ sajaṭharo mūtrotsaṅgaḥ kṣayastathā ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">mūtragranthirmūtraśukramuṣṇavātastathaiva ca | mūtraukasādau dvau cāpi rogā dvādaśa kīrtitāḥ ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">raukṣyādvegavighātādvā vāyurantaramāśritaḥ <note place="foot" type="variant" n="2">`vāyurbastau savedanam' iti pā.</note>| mūtraṃ carati saṅgṛhya viguṇaḥ kuṇḍalīkṛtaḥ ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">sṛjedalpālpamathavā sarujaskaṃ śanaiḥ śanaiḥ | vātakuṇḍalikāṃ taṃ tu vyādhiṃ vidyāt sudāruṇam ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">śakṛnmārgasya basteśca vāyurantaramāśritaḥ | aṣṭhīlāvaddhanaṃ granthiṃ karotyacalamunnatam ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">viṇmūtrānilasaṅgaśca tatrādhmānaṃ ca jāyate | vedanā ca parā bastau vātāṣṭhīleti tāṃ viduḥ ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">vegaṃ vidhārayedyastu mūtrasyākuśalo naraḥ | niruṇaddhi mukhaṃ tasya basterbastigato'nilaḥ ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">mūtrasaṅgo bhavettena bastikukṣinipīḍitaḥ | vātabastiḥ sa vijñeyo vyādhiḥ kṛcchraprasādhanaḥ ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">vegaṃ sandhārya mūtrasya yo bhūyaḥ sraṣṭumicchati | tasya nābhyeti yadi vā kathañcitsampravartate ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">pravāhato mandarujamalpamalpaṃ punaḥ punaḥ | mūtrātītaṃ tu taṃ vidyānmūtravegavighātajam ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">mūtrasya vihate vege tadudāvartahetunā | apānaḥ kupito vāyurudaraṃ pūrayedbhṛśam ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">nābheradhastādādhmānaṃ janayettīvravedanam | taṃ mūtrajaṭharaṃ vidyādadhaḥsrotonirodhanam ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">bastau vā'pyathavā nāle maṇau vā yasya dehinaḥ | mūtraṃ pravṛttaṃ sajjeta saraktaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">`saktaṃ cāpi pravāhataḥ' iti pā.</note> vā pravāhataḥ ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">sravecchanairalpamalpaṃ sarujaṃ vā'tha nīrujam | viguṇānilajo vyādhiḥ sa mūtrotsaṅgasañjñitaḥ ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">rūkṣasya klāntadehasya bastisthau pittamārutau | sadāhavedanaṃ kṛcchraṃ kuryātāṃ mūtrasaṅkṣayam ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">abhyantare bastimukhe vṛtto'lpaḥ sthira eva ca | vedanāvānati sadā <note place="foot" type="variant" n="4">`vedanāvānabhiṣyandī' iti pā.</note> mūtramārganirodhanaḥ ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">jāyate sahasā yasya granthiraśmarilakṣaṇaḥ | sa mūtragranthirityevamucyate vedanādibhiḥ <note place="foot" type="variant" n="5">`vedavādibhiḥ' iti pā.</note>||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">pratyupasthitamūtrastu maithunaṃ yo'bhinandati | tasya mūtrayutaṃ retaḥ sahasā sampravartate ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">purastādvā'pi mūtrasya paścādvā'pi kadācana | bhasmodakapratīkāśaṃ mūtraśukraṃ taducyate ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">vyāyāmādhvātapaiḥ pittaṃ bastiṃ prāpyānilāvṛtam | bastiṃ meḍhraṃ gudaṃ caiva pradahan srāvayedadhaḥ ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">mūtraṃ hāridramathavā saraktaṃ raktameva vā | kṛcchrāt pravartate jantoruṣṇavātaṃ vadanti tam ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">viśadaṃ pītakaṃ mūtraṃ sadāhaṃ bahalaṃ tathā | śuṣkaṃ bhavati yaccāpi rocanācūrṇasannibham ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">mūtraukasādaṃ taṃ vidyādrogaṃ pittakṛtaṃ budhaḥ | picchilaṃ saṃhataṃ śvetaṃ tathā kṛcchrapravartanam ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">śuṣkaṃ bhavati yaccāpi śaṅkhacūrṇaprapāṇḍuram | mūtraukasādaṃ taṃ vidyādāmayaṃ dvādaśaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">`cāparaṃ' iti pā.</note> kaphāt ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">kaṣāyakalkasarpīṃṣi bhakṣyān lehān payāṃsi ca | kṣāramadyā(dhvā)savasvedān bastīṃścottarasañjñitān ||27||</seg> vidadhyānmatimāṃstatra vidhiṃ cāśmarināśanam |28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">mūtrodāvartayogāṃśca kārtsnyenātra <note place="foot" type="variant" n="11">`kārtsnyeneha' iti pā.</note> prayojayet ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">kalkamervārubījānāmakṣamātraṃ sasaindhavam | dhānyāmlayuktaṃ pītvaiva mūtrakṛcchrāt pramucyate ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">surāṃ sauvarcalavatīṃ mūtrakṛcchrī pibennaraḥ | madhu māṃsopadaṃśaṃ vā pibedvā'pyatha gauḍikam ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">pibet kuṅkumakarṣaṃ vā madhūdakasamāyutam | rātriparyuṣitaṃ prātastathā sukhamavāpnuyāt ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">dāḍimāmlāṃ yutāṃ <note place="foot" type="variant" n="13">`dāḍimāmlayutāṃ' iti pā.</note> mukhyāmelājīrakanāgaraiḥ | pītvā surāṃ salavaṇāṃ mūtrakṛcchrāt pramucyate ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">pṛthakparṇyādivargasya mūlaṃ gokṣurakasya ca | ardhaprasthena toyasya pacet kṣīracaturguṇam ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">kṣīrāvaśiṣṭaṃ tacchītaṃ sitākṣaudrayutaṃ <note place="foot" type="variant" n="14">`sitāghṛtayutaṃ' iti pā.</note> pibet | naro mārutapittotthamūtrāghātanivāraṇam ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">niṣpīḍya vāsasā samyagvarco rāsabhavājinoḥ | rasasya kuḍavaṃ tasya pibenmūtrarujāpaham ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">mustābhayādevadārumūrvāṇāṃ madhukasya ca | pibedakṣasamaṃ kalkaṃ mūtradoṣanivāraṇam ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">abhayāmalakākṣāṇāṃ kalkaṃ badarasammitam | ambhasā'lavaṇopetaṃ pibenmūtrarujāpaham ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">udumbarasamaṃ kalkaṃ drākṣāyā jalasaṃyutam | pibet paryuṣitaṃ rātrau <note place="foot" type="variant" n="15">`vāri' iti pā.</note> śītaṃ mūtrarujāpaham ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula">nidigdhikāyāḥ svarasaṃ pibet kuḍavasammitam | mūtradoṣaharaṃ kalya ... |39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">... mathavā kṣaudrasaṃyutam ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">prapīḍyāmalakānāṃ tu rasaṃ kuḍavasammitam | pītvā'gadī bhavejjanturmūtradoṣarujāturaḥ ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula">dhātrīphalarasenaivaṃ sūkṣmailāṃ vā pibennaraḥ |41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">piṣṭvā'thavā suśītena śālitaṇḍulavāriṇā ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">tālasya taruṇaṃ mūlaṃ trapusasya rasaṃ tathā | śvetaṃ karkaṭakaṃ caiva prātastu payasā pibet ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">śṛtaṃ vā madhuraiḥ kṣīraṃ sarpirmiśraṃ pibennaraḥ | mūtradoṣaviśuddhyarthaṃ tathaivāśmarināśanam <note place="foot" type="variant" n="16">`śukradoṣaharaṃ param' iti pā.</note>||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">balāśvadaṃṣṭrākrauñcāsthikokilākṣakataṇḍulān | śataparvakamūlaṃ ca devadāru sacitrakam ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">akṣabījaṃ ca surayā kalkīkṛtya pibennaraḥ | mūtradoṣaviśuddhyarthaṃ tathaivāśmarināśanam <note place="foot" type="variant" n="17">`tathaivāśmariśodhanam' iti pā.</note>||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">pāṭalākṣāramāhṛtya saptakṛtvaḥ parisrutam | pibenmūtravikāraghnaṃ saṃsṛṣṭaṃ tailamātrayā ||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">nalāśmabhedadarbhekṣutrapusairvārubījakān | kṣīre pariśṛtān tatra pibet sarpiḥsamāyutān ||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">pāṭalyā yāvaśūkācca pāribhadrāttilādāpi | kṣārodakena matimān tvageloṣaṇacūrṇakam ||48||</seg> pibedguḍena miśraṃ vā lihyāllehān pṛthak pṛthak |49|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi mūtradoṣe kramaṃ hitam ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">snehasvedopapannānāṃ hitaṃ teṣu virecanam | tataḥ saṃśuddhadehānāṃ hitāścottarabastayaḥ ||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">sttrīṇāmatiprasaṅgena śoṇitaṃ yasya dṛśyate <note place="foot" type="variant" n="20">`sicyate' iti pā.</note>| maithunoparamastasya bṛṃhaṇaśca vidhiḥ smṛtaḥ ||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">tāmracūḍavasā tailaṃ hitaṃ cottarabastiṣu | vidhānaṃ tasya pūrvaṃ hi vyāsataḥ parikīrtitam ||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">kṣaudrārdhapātraṃ dattvā ca pātraṃ tu kṣīrasarpiṣaḥ | śarkarāyāśca cūrṇaṃ ca drākṣācūrṇaṃ ca tatsamam ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">svayaṅguptāphalaṃ caiva tathaivekṣurakasya ca | pippalīcūrṇasaṃyuktamardhabhāgaṃ prakalpayet ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">tadaikadhyaṃ samānīya khajenābhipramanthayet | tataḥ pāṇitalaṃ cūrṇaṃ līḍhvā kṣīraṃ tataḥ pibet ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">etat sarpiḥ prayuñjānaḥ śuddhadeho naraḥ sadā | mūtradoṣāñjayet sarvānanyayogaiḥ <note place="foot" type="variant" n="22">`sarvān ye ca syurbhṛśadurjayāḥ' iti pā.</note> sudurjayān ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">jayecchoṇitadoṣāṃśca vandhyā garbhaṃ labheta ca | nārī caitat prayuñjānā yonidoṣāt pramucyate ||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">balā kolāsthi madhukaṃ śvadaṃṣṭrā'tha śatāvarī | mṛṇālaṃ ca kaśeruśca bījānīkṣurakasya ca ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">sahasravīryāṃ'śumatī payasyā saha kālayā | śṛgālavinnā'tibalā bṛṃhaṇīyo gaṇastathā ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">etāni samabhāgāni matimān saha sādhayet | caturguṇena payasā guḍasya tulayā saha ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">droṇāvaśiṣṭaṃ tat pūtaṃ pacettena ghṛtāḍhakam | tat siddhaṃ kalaśe sthāpyaṃ kṣaudraprasthena saṃyutam ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">sarpiretat prayuñjāno mūtradoṣāt pramucyate | tugākṣīryāśca cūrṇāni śarkarāyāstathaiva ca ||62||</seg> <seg type="unit" n="63">kṣaudreṇa tulyānyāloḍya praśaste'hani lehayet | tasya khādedyathāśakti mātrāṃ kṣīraṃ tataḥ pibet ||63||</seg> <seg type="unit" n="64">śukradoṣāñjayenmartyaḥ prāśya samyak suyantritaḥ | vyavāyakṣīṇaretāstu sadyaḥ saṃlabhate sukham ||64||</seg> ojasvī balavānmartyaḥ pibanneva ca hṛṣyati |65|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">citrakaḥ sārivā caiva balā kālānusārivā ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">drākṣā viśālā pippalyastathā citraphalā bhavet | tathaiva madhukaṃ pathyāṃ dadyādāmalakāni ca ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">ghṛtāḍhakaṃ pacedebhiḥ kalkaiḥ <note place="foot" type="variant" n="23">`kalkairikṣusamanvitaiḥ' iti pā.</note> karṣasamanvitaiḥ | kṣīradroṇe jaladroṇe tatsiddhamavatārayet ||67||</seg> <seg type="unit" n="68">śītaṃ parisrutaṃ caiva śarkarāprasthasaṃyutam | tugākṣīryāśca tat sarvaṃ matimān parimiśrayet ||68||</seg> <seg type="unit" n="69">tato mitaṃ pibetkāle yathādoṣaṃ yathābalam | vātaretāḥ śleṣmaretāḥ pittaretāstu yo bhavet ||69||</seg> <seg type="unit" n="70">raktaretā granthiretāḥ pibedicchannarogatām | jīvanīyaṃ ca vṛṣyaṃ ca sarpiretadbalāvaham ||70||</seg> <seg type="unit" n="71">prajñāhitaṃ <note place="foot" type="variant" n="24">`prajāhitaṃ' iti pā.</note> ca dhanyaṃ ca sarvarogāpahaṃ śivam | sarpiretat prayuñjānā strī garbhaṃ labhate'cirāt ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">asṛgdoṣāñjayeccāpi yonidoṣāṃśca saṃhatān | mūtradoṣeṣu sarveṣu kuryādetaccikitsitam ||72||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre mūtrāghātapratiṣedho nāma (viṃśo'dhyāyaḥ, āditaḥ) aṣṭapañcāśattamo'dhyāyaḥ ||58||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="59" xml:id="su.6.59">
          <head>mūtrakṛcchrapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto mūtrakṛcchrapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">vātena pittena kaphena sarvaistathā'bhighātaiḥ śakṛdaśmarībhyām | tathā'paraḥ śarkarayā sukaṣṭo mūtropaghātaḥ kathito'ṣṭamastu ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">alpamalpaṃ samutpīḍya muṣkamehanabastibhiḥ | phaladbhiriva kṛcchreṇa vātāghātena mehati ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">hāridramuṣṇaṃ raktaṃ vā muṣkamehanabastibhiḥ | agninā dahyāmānābhaiḥ pittaghātena mehati ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">snigdhaṃ śuklamanuṣṇaṃ ca muṣkamehanabastibhiḥ | saṃhṛṣṭaromā gurubhiḥ śleṣmāghātena mehati ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">dāhaśītarujāviṣṭo nānāvarṇaṃ mahurmuhuḥ | tāmyamānastu kṛcchreṇa sānnipātena mehati ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">mūtravāhiṣu śalyena kṣateṣvabhihateṣu ca | srotaḥsu mūtrāghātastu jāyate bhṛśavedanaḥ <note place="foot" type="variant" n="1">`bhṛśadāruṇaḥ' iti pā.</note>||8||</seg> <seg type="unit" n="9">vātabastestu tulyāni tasya liṅgāni lakṣayet | śakṛtastu pratīghātādvāyurviguṇatāṃ gataḥ ||9||</seg> ādhmānaṃ ca saśūlaṃ ca mūtrasaṅgaṃ karoti hi |10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">aśmarīhetukaḥ pūrvaṃ mūtrāghāta udāhṛtaḥ ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">aśmarī śarkarā caiva tulye <note place="foot" type="variant" n="2">‘tulyasambhavalakṣaṇā' iti pā.</note> sambhavalakṣaṇaiḥ | śarkarāyā viśeṣaṃ tu śṛṇu kīrtayato mama ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">pacyamānasya pittena bhidyamānasya vāyunā | śleṣamaṇo'vayavā bhinnāḥ śarkarā iti sañjñitāḥ ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">hṛtpīḍā vepathuḥ śūlaṃ kukṣau <note place="foot" type="variant" n="3">`kukṣāvagniśca durbalaḥ' iti pā.</note> vahniḥ sudurbalaḥ | tābhirbhavati mūrcchā ca mūtrāghātaśca dāruṇaḥ ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">mūtraveganirastāsu tāsu śāmyati vedanā | yāvadanyā <note place="foot" type="variant" n="4">`yāvadasyāḥ' iti pā.</note> punarnaiti guḍikā srotaso mukham ||14||</seg> śarkarāsambhavasyaitanmūtrāghātasya lakṣaṇam |15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">cikitsitamathaiteṣāmaṣṭānāmapi vakṣyate ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">aśmarīṃ ca samāśritya yaduktaṃ prasamīkṣya tat | yathādoṣaṃ prayuñjīta snehādimapi ca kramam ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">śvadaṃṣṭrāśmabhidau kumbhīṃ hapuṣāṃ kaṇṭakārikām | balāṃ śatāvarīṃ rāsnāṃ varuṇaṃ girikarṇikām ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">tathā vidārigandhādiṃ saṃhṛtya traivṛtaṃ pacet | tailaṃ ghṛtaṃ vā tat peyaṃ tena vā'pyanuvāsanam ||18||</seg> dadyāduttarabastiṃ ca vātakṛcchropaśāntaye |19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">śvadaṃṣṭrāsvarase tailaṃ saguḍakṣīranāgaram ||19||</seg> paktvā tat pūrvavadyojyaṃ tatrānilarujāpaham |20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">tṛṇotpalādikākolīnyagrodhādigaṇaiḥ kṛ(śṛ)tam ||20||</seg> pītaṃ ghṛtaṃ pittakṛcchraṃ nāśayeta kṣīrameva vā |21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">dadyāduttarabastiṃ ca pittakṛcchropaśāntaye ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">ebhireva kṛtaḥ snehastrividheṣvapi bastiṣu | hitaṃ virecanaṃ cekṣukṣīradrākṣārasairyutam ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">surasoṣakamustādau varuṇādau ca yat <note place="foot" type="variant" n="8">`saṃskṛtam' iti pā.</note> kṛtam | tailaṃ tathā yavāgvādi kaphāghāte <note place="foot" type="variant" n="9">`kaphakṛcchre' iti pā.</note> praśasyate ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula">yathādoṣocchryaṃ kuryādetāneva ca sarvaje |24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">phalguvṛścīradarbhāśmasāracūrṇaṃ ca vāriṇā ||24||</seg> surekṣurasadarbhāmbupītaṃ kṛcchrarujāpaham |25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">tathā'bhighātaje kuryāt sadyovraṇacikitsitam ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">mūtrakṛcchre śakṛjjāte kāryā vātaharī kriyā | svedāvagāhāvabhyaṅgabasticūrṇakriyāstathā ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">ye tvanye tu tathā kṛcchre tayo proktaḥ kriyāvidhiḥ ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre mūtrakṛcchrapratiṣedho nāma (ekaviṃśatitamo'dhyāyaḥ, āditaḥ) ekonaṣaṣṭhatamo'dhyāyaḥ ||59||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="60" xml:id="su.6.60">
          <head>amānuṣopasargapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'mānuṣopasargapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">niśācarebhyo rakṣyastu nityameva kṣatāturaḥ | iti yat prāgabhihitaṃ vistarastasya vakṣyate ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">guhyānāgatavijñānamanavasthā'sahiṣṇutā | kriyā vā'mānuṣī yasmin sagrahaḥ parikīrtyate ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">aśuciṃ bhinnamaryādaṃ kṣataṃ va yadi vā'kṣatam | hiṃsyurhiṃsāvihārārthaṃ satkārārthamathāpi vā ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">asaṅkhyeyā grahagaṇā grahādhipatayastu ye | vyajyante vividhākārā bhidyante te tathā'ṣṭadhā ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">devāstathā śatrugaṇāśca teṣāṃ gandharvayakṣāḥ pitaro bhujaṅgāḥ | rakṣāṃsi yā cāpi piśācajātireṣo'ṣṭako devagaṇo grahākhyaḥ ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">santuṣṭaḥ śucirapi ceṣṭagandhamālyo nistandrī hyavitathasaṃskṛtaprabhāṣī | tejasvī sthiranayano varapradātā brahyaṇyo bhavati naraḥ sa devajuṣṭaḥ ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">saṃsvedī dvijagurudevadoṣavaktā jihmākṣo vigatabhayo vimārgadṛṣṭiḥ | santuṣṭo bhavati na cānnapānajātairduṣṭātmā bhavati ca devaśatrujuṣṭaḥ ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">hṛṣṭātmā pulinavanāntaropasevī svācāraḥ priyaparigītagandhamālyaḥ | nṛtyan vai prahasati cāru cālpaśabdaṃ gandharvagrahaparipīḍito manuṣyaḥ ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tāmrākṣaḥ priyatanuraktavastradhārī gambhīro drutamatiralpavāk <note place="foot" type="variant" n="2">`drutagatiḥ' iti pā.</note> sahiṣṇuḥ | tejasvī vadati ca kiṃ dadāmi kasmai yo yakṣagrahaparipīḍito manuṣyaḥ ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">pretebhyo visṛjati saṃstareṣu piṇḍān śāntātmā jalamapi cāpasavyavastraḥ | māṃsepsustilaguḍapāyasābhikāmastadbhukto <note place="foot" type="variant" n="4">`tadbhaktaḥ' iti pā.</note> bhavati pitṛgrahābhibhūtaḥ ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">bhūmau yaḥ prasarati sarpavat kadācit sṛkkiṇyau vilikhati <note place="foot" type="variant" n="5">`vilihati' iti pā.</note> jihvayā tathaiva | nidrālurgaḍamadhudugdhapāyasepsurvijñeyo bhavati bhujaṅgamena juṣṭaḥ ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">māṃsāsṛgvividhasurāvikāralipsurnirlajjo bhṛśamatiniṣṭhuro'tiśūraḥ | krodhālurvipulabalo niśāvihārī śaucadviḍ bhavati ca rakṣasā gṛhītaḥ ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">uddhastaḥ kṛśaparuṣaścirapralāpī durgandho bhṛśamaśucistathā'tilolaḥ | bahvāśī vijanahimāmburātrisevī vyāvigno <note place="foot" type="variant" n="6">‘vyāceṣṭaṃ’ iti pā.</note> bhramati rudan piśācajuṣṭaḥ ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">sthūlākṣastvaritagatiḥ svaphenalehī nidrāluḥ patati ca kampate ca yo'ti | yaścādridviradanagādivicyutaḥ san saṃsṛṣṭo na bhavati vārdhakena juṣṭaḥ ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">devagrahāḥ paurṇamāsyāmasurāḥ sandhyayorapi | gandharvāḥ prāyaśo'ṣṭamyāṃ yakṣāśca pratipadyatha ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">kṛṣṇakṣaye ca pitaraḥ pañcamyāmapi coragāḥ | rakṣāṃsi niśi paiśācāścaturdaśyāṃ viśanti ca ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">darpaṇādīn yathā chāyā śītoṣṇaṃ prāṇino yathā | svamaṇiṃ bhāskarasyosrā yathā dehaṃ ca dehadhṛk | viśanti ca na dṛśyante grahāstadvaccharīriṇam ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">tapāṃsi tīvrāṇi tathaiva dānaṃ vratāni dharmo niyamāśca satyam | guṇāstathā'ṣṭāvapi teṣu nityā vyastāḥ samastāśca yathāprabhāvam ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">na te manuṣyaiḥ saha saṃviśanti na vā manuṣyān kvacidāviśanti | ye tvāviśantīti vadanti mohātte bhūtavidyāviṣayādapohyāḥ ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">teṣāṃ grahāṇāṃ paricārakā ye koṭīsahasrāyutapahmasaṅkhyāḥ | asṛgvasāmāṃsabhujaḥ subhīmā niśāvihārāśca tamāviśanti ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">niśācarāṇāṃ teṣāṃ hi ye devagaṇamāśritāḥ | te tu tatsattvasaṃsargādvijñeyāstu tadañjanāḥ ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">devagrahā iti punaḥ procyante'śucayaśca <note place="foot" type="variant" n="8">śucayaśca ye' iti pā.</note> ye | devavacca namasyante pratyarthyante ca devavat ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">svāmiśīlakriyācārāḥ <note place="foot" type="variant" n="9">`svāmiśīlakriyācārakramā eva surādīṣu| niṛuteryā duhitarastāsāṃ saprasavāḥ smṛtāḥ' iti hārāṇacandasammataḥ pāṭhaḥ</note> krama eṣa surādiṣu | niṛuteryā duhitarastāsāṃ sa prasavaḥ smṛtaḥ ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula">satyatvādapavṛtteṣu vṛttisteṣāṃ gaṇaiḥ kṛtā |26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">hiṃsāvihārā ye keciddevabhāvamupāśritāḥ <note place="foot" type="variant" n="10">`divyaṃ bhāvamupāśritāḥ' iti pā.</note>||26||</seg> bhūtānīti kṛtā sañjñā teṣāṃ sañjñāpravaktṛbhiḥ |27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">grahasañjñāni bhūtāni yasmadvettyanayā bhiṣak ||27||</seg> vidyayā bhūtavidyātvamata eva nirucyate |28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">teṣāṃ śāntyarthamanvicchan vaidyastu susamāhitaḥ ||28||</seg> japaiḥ saniyamairhomairārabheta cikitsitum |29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">raktāni gandhamālyāni bījāni madhusarpiṣī ||29||</seg> bhakṣyāśca sarve sarveṣāṃ sāmānyo vidhirucyate |30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">vastrāṇi gandhamālyāni māṃsāni <note place="foot" type="variant" n="12">`vastrāṇi madyamāṃsāni kṣīrāṇi iti pā.</note> rudhirāṇi ca yāni yeṣāṃ yatheṣṭāni tāni tebhyaḥ pradāpayet ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">hiṃsanti manujān yeṣu prāyaśo divaseṣu tu ||31||</seg> dineṣu teṣu deyāni tadbhūtavinivṛttaye |32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">devagrahe devagṛhe hutvā'gniṃ prā(dā) payedvalim ||32||</seg> kuśasvastikapūpājyacchatrapāyasasambhṛtam |33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">asurāya yathākālaṃ vidadhyāccatvarādiṣu ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula">gandharvasya gavāṃ madhye madyamāṃsāmbujāṅgalam <note place="foot" type="variant" n="13">`madyaṃ māsaṃ ca jāṅgalam' iti pā.</note>|34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">hṛdye veśmani yakṣasya kulmāṣāsṛksurādibhiḥ ||34||</seg> atimuktakakundābjaiḥ puṣpaiśca vitaredvalim |35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">nadyāṃ pitṛgrahāyeṣṭaṃ kuśāstaraṇabhūṣitam ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula">tatraivopahareccāpi nāgāya vividhaṃ balim |36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">catuṣpathe rākṣasasya bhīmeṣu gahaneṣu vā ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula">śūnyāgāre piśācasya tīvraṃ balimupāharet |37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">pūrvamācaritairmantrairbhūtavidyānidarśitaiḥ ||37||</seg> na śakyā balibhirjetuṃ yogaistān samupācaret |38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">ajarkṣacarmaromāṇi śalyakolūkayostathā ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">hiṅgu mūtraṃ ca bastasya dhūmamasya prayojayet | etena śāmyati kṣipraṃ balavānapi yo grahaḥ ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">gajāhvapippalīmūlavyoṣāmalakasarṣapān | godhānakulamārjāraṛṣyapittaprapeṣitān <note place="foot" type="variant" n="14">`ṛṣyapittaprabhāvitān' iti pā.</note>||40||</seg> nasyābhyañjanasekeṣu vidadhyādyogatattvavit |41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">kharāśvāśvatarolūkakarabhaśvaśṛgālajam ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">purīṣaṃ gṛdhrakākānāṃ <note place="foot" type="variant" n="15">`gṛdhrajaṃ ka(nya)ṅkorvarāhasya' iti pā.</note> varāhasya ca peṣayet | bastamūtreṇa tatsiddhaṃ tailaṃ syāt pūrvavaddhitam ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">śirīṣabījaṃ laśunaṃ śuṇṭhīṃ siddhārthakaṃ vacām | mañjiṣṭhāṃ rajanīṃ kṛṣṇāṃ bastamūtreṇa peṣayet ||43||</seg> vartyaśchāyāviśuṣkāstāḥ sapittā nayanāñjanam |44|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">naktamālaphalaṃ vyoṣaṃ mūlaṃ śyonākabilvayoḥ ||44||</seg> haridre ca kṛtā vartyaḥ pūrvavannayanāñajanam |45|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">saindhavaṃ kaṭukāṃ hiṅgaṃ vayaḥsthāṃ ca vacāmapi | bastamūtreṇa sampiṣṭaṃ matsyapittena pūrvavat ||45||</seg> ye ye grahā na sidhyanti sarveṣāṃ nayanāñjanam |46|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">purāṇasarpirlaśunaṃ hiṅga siddhārthakaṃ vacā ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">golomī cājalomī ca bhūtakeśī jaṭā tathā | kukkuṭā sarpagandhā ca tathā kāṇavikāṇike ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">vajraproktā <note place="foot" type="variant" n="17">ṛṣyaproktā' iti pā.</note> vayaḥsthā ca śṛṅgī mohanavallikā | arkamūlaṃ trikaṭukaṃ latā srotojamañjanam ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">naipālī haritālaṃ ca rakṣoghnā ye ca kīrtitāḥ | siṃhavyāghrarkṣamārjāradvīpivājigavāṃ tathā ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">śvāvicchalyakagodhānāmuṣṭrasya nakulasya ca | viṭtvagromavasāmūtraraktapittanakhādayaḥ <note place="foot" type="variant" n="18">`viṭtvagromavasāmajjaraktamūtranakhatvacaḥ' iti pā.</note>||50||</seg> <seg type="unit" n="51">asmin varge bhiṣak kuryāttailāni ca ghṛtāni ca | pānābhyañjananasyeṣu tāni yojyāni jānatā ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">avapīḍe'ñjane caiva vidadhyādguṭikīkṛtam | vidadhīta parīṣeke kvathitaṃ, cūrṇitaṃ tathā ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">uddhūlane, ślakṣṇapiṣṭaṃ pradehe cāvacārayet | eṣa sarvavikārāṃstu mānasānaparājitaḥ ||53||</seg> hanyādalpena kālena snehādirapi ca kramaḥ <note place="foot" type="variant" n="19">`kramāt' iti pā.</note>|54|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">na cācaukṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="20">‘na cāyuktaṃ’ iti pā.</note> prayuñjīta prayogaṃ devatāgrahe ||54||</seg></ab>
          <ab type="mula">ṛte piśācādanyatra pratikūlaṃ na cācaret |55|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">vaidyāturau nihanyuste dhruvaṃ kruddhā mahaujasaḥ ||55||</seg></ab>
          <ab type="mula">hitāhitīye yaccoktaṃ nityameva samācaret |56|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">tataḥ prāpsyati siddhiṃ ca yaśaśca vipulaṃ bhiṣak ||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate bhūtavidyātantre'mānuṣopasargapratiṣedho nāma (prathamo'dhyāyaḥ, āditaḥ) ṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ ||60||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="61" xml:id="su.6.61">
          <head>apasmārapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'pasmārapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">smṛtirbhūtārthavijñānamapaśca parivarjane | apasmāra iti proktastato'yaṃ vyādhirantakṛt ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">mithyātiyogendriyārthakarmaṇāmabhisevanāt | viruddhamalināhāravihārakupitairmalaiḥ ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">veganigrahaśīlānāmahitāśucibhojinām | rajastamobhibhūtānāṃ gacchatāṃ ca rajasvalām ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">tathā kāmabhayodvegakrodhaśokādibhirbhṛśam | cetasyabhihate puṃsāmapasmāro'bhijāyate ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">hṛtkampaḥ śūnyatā svedo dhyānaṃ mūrcchā pramūḍhatā | nidrānāśaśca tasmiṃstu bhaviṣyati bhavantyatha ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">sañjñāvaheṣu srotaḥsu doṣavyāpteṣu mānavaḥ | rajastamaḥparīteṣu mūḍho bhrāntena cetasā ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">vikṣipan hastapādaṃ ca vijihmabhrūrvilocanaḥ | dantān khādan vaman phenaṃ vivṛtākṣaḥ patet kṣitau ||9||</seg> alpakālāntaraṃ cāpi punaḥ sañjñāṃ labheta saḥ | so'pasmāra iti proktaḥ... |10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">... sa ca dṛṣṭaścaturvidhaḥ ||10||</seg> vātapittakaphairnṝṇāṃ caturthaḥ sannipātataḥ |11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">vepamāno daśan dantān śvasan phenaṃ vamannapi ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">yo brūyādvikṛtaṃ sattvaṃ kṛṣṇaṃ māmanudhāvati | tato me cittanāśaḥ syāt so'pasmāro'nilātmakaḥ ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tṛṭtāpasvedamūrcchārto dhunvannaṅgāni vihvalaḥ | yo brūyādvikṛtaṃ sattvaṃ pītaṃ māmanudhāvati ||13||</seg> tato me cittanāśaḥ syāt sa pittabhava ucyate |14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">śītahṛllāsanidrārtaḥ patan bhūmau vaman kapham ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">yo brūyādvikṛtaṃ sattvaṃ śuklaṃ māmanudhāvati | tato me cittanāśaḥ syāt so'pasmāraḥ kaphātmakaḥ ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula">hṛdi todastṛḍutkledastriṣvapyeteṣu saṅkhyayā |16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">pralāpaḥ kūjanaṃ kleśaḥ pratyekaṃ tu bhavediha ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula">sarvaliṅgasamavāyaḥ sarvadoṣaprakopaje |17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">animittāgamādvyādhergamanādakṛte'pi ca ||17||</seg> āgamāccāpyapasmāraṃ vadantyanye na doṣajam |18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">kramopayogāddoṣāṇāṃ kṣaṇikatvāttathaiva ca ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">āgamādvaiśvarūpyācca sa tu nirvarṇyate budhaiḥ | deve varṣatyapi yathā bhūmau bījāni kānicit ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">śaradi pratirohanti tathā vyādhisamudbhavaḥ | sthāyinaḥ kecidalpena kālenābhipravardhitāḥ ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">darśayanti vikārāṃstu viśvarūpānnisargataḥ | apasmāro mahāvyādhistasmāddoṣaja eva tu ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">tasya kāryo vidhiḥ sarvo ya unmādeṣu vakṣyate | purāṇasarpiṣaḥ pānamabhyaṅgaścaiva pūjitaḥ ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">upayogo grahoktānāṃ yogānāṃ tu viśeṣataḥ | tataḥ sidhyanti te sarve yogairanyaiśca sādhayet | śigrukaṭvaṅgakiṇvāhinimbatvagrasasādhitam ||23||</seg> caturguṇe gavāṃ mūtre tailamabhyañjane hitam |24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">godhānakulanāgānāṃ pṛṣatarkṣagavāmapi ||24||</seg> pitteṣu siddhaṃ tailaṃ ca pānābhyaṅgeṣu pūjitam |25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">tīkṣṇairubhayatobhāgaiḥ śiraścāpi viśodhayet ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula">pūjāṃ rudrasya kurvīta tadgaṇānāṃ ca nityaśaḥ |26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">vātikaṃ bastibhiścāpi paittikaṃ tu virecanaiḥ ||26||</seg> kaphajaṃ vamanairdhīmānapasmāramupācaret |27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">kulatthayavakolāni śaṇabījaṃ palaṅkaṣām ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">jaṭilāṃ pañcamūlyau dve pathyāṃ cotkvāthya yatnataḥ | bastamūtrayutaṃ sarpiḥ pacettadvātike hitam ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">kākolyādipratīvāpaṃ siddhaṃ ca prathame gaṇe | payomadhusitāyuktaṃ ghṛtaṃ tat paittike hitam ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">kṛṣṇāvacāmustakādyairyuktamāragvadhādike | pakvaṃ ca mūtravarge tu śleṣmāpasmāriṇe hitam ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">suradrumavacākuṣṭhasiddhārthavyoṣahiṅgubhiḥ | mañjiṣṭhārajanīyugmasamaṅgātriphalāmbudaiḥ ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">karañjabījaśairīṣagirikarṇīhutāśanaiḥ | siddhaṃ siddhārthakaṃ nāma sarpirmūtracaturguṇam ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">kṛmikuṣṭhagaraśvāsabalāsaviṣamajvarān | sarvabhūtagrahonmādānapasmārāṃśca nāśayet ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">daśamūlendravṛkṣatvaṅmūrvābhārgīphalatrikaiḥ | śampākaśreyasīsaptaparṇāpāmārgaphalgubhiḥ ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">śṛtaiḥ kalkaiśca bhūnimbapūtīkavyoṣacitrakaiḥ | trivṛtpāṭhāniśāyugmasārivādvayapauṣkaraiḥ ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">kaṭukāyāsadantyugrānīlinīkrimiśatrubhiḥ <note place="foot" type="variant" n="8">`kaṭukāmadayantyugrāḥ' iti pā.</note>| sarpirebhiśca gokṣīradadhimūtraśakṛdrasaiḥ ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">sādhitaṃ pañcagavyākhyaṃ sarvāpasmārabhūtanut | cāturthakakṣayaśvāsānunmādāṃśca niyacchati ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">bhārgīśṛte pacet kṣīre śālitaṇḍulapāyasam | tryahaṃ śuddhāya taṃ bhoktuṃ varāhāyopakalpayet ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">jñātvā ca madhurībhūtaṃ taṃ viśasyānnamuddharet | trīn bhāgāṃstasya cūrṇasya kiṇvabhāgena saṃsṛjet ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">maṇḍodakārthe deyaśca bhārgīkvāthaḥ suśītalaḥ | śuddhe kumbhe nidadhyācca sambhāraṃ taṃ surāṃ tataḥ ||40||</seg> jātagandhāṃ jātarasāṃ pāyayedāturaṃ bhiṣak |41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">sirāṃ vidhyedatha prāptāṃ maṅgalyāni ca dhārayet ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate bhūtavidyātantre'pasmārapratiṣedho nāma (dvitīyo'dhyāyaḥ, āditaḥ) ekaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ ||61||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="62" xml:id="su.6.62">
          <head>unmādapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāta unmādapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">madayantyuddha(dga)tā doṣā yasmādunmārgamāśritāḥ <note place="foot" type="variant" n="1">`unmārgamāśritāḥ' iti pā.</note>| mānaso'yamato vyādhirunmāda iti kīrtitaḥ <note place="foot" type="variant" n="2">`kīrtyate' iti pā.</note>||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">ekaikaśaḥ <note place="foot" type="variant" n="3">`ekaśo'tha' iti pā.</note> samastaiśca doṣairatyarthamūrcchitaiḥ | mānasenā ca duḥkhena sa pañcavidha ucyate ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">viṣādbhavati ṣaṣṭhaśca yathāsvaṃ tatra bheṣajam | sa cāpravṛddhastaruṇo madasañjñāṃ bibharti ca ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">mohodvegau svanaḥ śrotre gātrāṇāmapakarṣaṇam | atyutsāho'ruciścānne svapne kaluṣabhojanam <note place="foot" type="variant" n="5">`kaluṣamajjanam' iti pā.</note>||6||</seg> <seg type="unit" n="7">vāyunonmathanaṃ cāpi bhramaścakragatasya <note place="foot" type="variant" n="6">`bhramaśca kramatastathā' iti pā.</note> vā | yasya syādacireṇaiva unmādaṃ so'dhigacchati ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">rūkṣacchaviḥ paruṣavāgdhamanītato vā śītāturaḥ <note place="foot" type="variant" n="8">`śvāsāturaḥ' iti pā.</note> kṛśatanuḥ sphuritāṅgasandhiḥ | āsphoṭayatyaṭati gāyati nṛtyaśīlo vikrośati bhramati cāpyanilaprakopāt ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">tṛṭsvedadāhabahulo bahubhugvinidraśchāyāhimānilajalāntavihārasevī | tīkṣṇo himāmbunicaye'pi sa vahniśaṅkī pittāddivā nabhasi paśyati tārakāśca ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">chardyagnisādasadanārucikāsayukto yoṣidviviktaratiralpamatipracāraḥ | nidrāparo'lpakathano'lpabhuguṣṇasevī rātrau bhṛśaṃ bhavati cāpi kaphaprakopāt ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">sarvātmake pavanapittakaphā yathāsvaṃ saṃharṣitā iva ca liṅgamudīrayanti ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">caurairnarendrapuruṣairaribhistathā'nyairvitrāsitasya dhanabāndhavasaṅkṣayādvā | gāḍhaṃ kṣate manasi ca priyayā riraṃsorjāyeta cotkaṭataro manaso vikāraḥ ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula">citraṃ sa jalpati manonugataṃ visañjño gāyatyatho hasati roditi mūḍhasañjñaḥ <note place="foot" type="variant" n="9">`cāpi mūḍhaḥ' iti pā.</note>|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">raktekṣaṇo hatabalendriyabhāḥ sudīnaḥ śyāvānano viṣakṛte'tha <note place="foot" type="variant" n="11">`viṣakṛte ca bhavedvisañjñaḥ' iti pā.</note> bhavet parāsuḥ ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">snigdhaṃ svinnaṃ tu manujamunmādārtaṃ viśodhayet | tīkṣṇairubhayatobhāgaiḥ śirasaśca virecanaiḥ ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">vividhairavapīḍaiśca sarṣapasnehasaṃyutaiḥ | yojayitvā tu taccūrṇaṃ ghrāṇe tasya <note place="foot" type="variant" n="12">`nasyaṃ' iti pā.</note> prayojayet ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">satataṃ dhūpayeccainaṃ śvagomāṃsaiḥ supūtibhiḥ | sarṣapānāṃ ca tailena nasyābhyaṅgau hitau sadā ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">darśayedadbhutānyasya vadennāśaṃ priyasya vā | bhīmākārairnarairnāgairdāntairvyālaiśca nirviṣaiḥ ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">bhīṣayet saṃyataṃ pāśaiḥ kaśābhirvā'tha tāḍayet | yantrayitvā suguptaṃ vāṃ trāsayettaṃ tṛṇāgninā ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">jalena tarjayedvā'pi rajjughātairvibhāvayet | balavāṃścāpi saṃrakṣet jale'ntaḥ parivāsayet | pratudedārayā cainaṃ marmāghātaṃ vivarjayet | veśmano'ntaḥ praviśyainaṃ rakṣaṃstadveśma dīpayet ||19||</seg> sāpidhāne jaratkūpe <note place="foot" type="variant" n="13">`kūpe cakrapidhāne vā' iti pā.</note> satataṃ vā nivāsayet |20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">tryahāttryahādyavāgūśca tarpaṇān <note place="foot" type="variant" n="14">`dadyātsaktūñjalena vā' iti pā.</note> vā pradāpayet ||20||</seg> <seg type="unit" n="22">kevalānambuyuktān vā kulmāṣān vā bahuśrutaḥ | hṛdyaṃ yaddīpanīyaṃ ca tatpathyaṃ tasya bho(yo)jayet | (viḍaṅgatriphalāmustamañjiṣṭhādāḍimotpalaiḥ | śyāmailavālukailābhiścandanāmaradārubhiḥ ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">barhiṣṭharajanīkuṣṭhaparṇinīsārivādvayaiḥ | hareṇukātrivṛddantīvacātālīsakeśaraiḥ ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">dvikṣīraṃ sādhitaṃ sarpirmālatīkusumaiḥ saha | gulmakāsajvaraśvāsakṣayonmādanivāraṇam ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">etadeva hi sampakvaṃ jīvanīyopasambhṛtam | caturguṇena dugdhena mahākalyāṇamucyate ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">apasmāraṃ grahaṃ śoṣaṃ klaibyaṃ kārśyamabījatām | ghṛtametannihantyāśu ye cādau gaditā gadāḥ ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">barhiṣṭhakuṣṭhamañjiṣṭhākaṭukailāniśāhvayaiḥ | tagaratriphalāhiṅguvājigandhāmaradrumaiḥ ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">vacā'jamodākākolīmedāmadhukapadmakaiḥ | saśarkaraṃ hitaṃ sarpiḥ pakvaṃ kṣīracaturguṇam ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">bālānāṃ grahajuṣṭānāṃ puṃsā duṣṭālparetasām | khyātaṃ phalaghṛtaṃ strīṇāṃ vandhyānāṃ cāśu garbhadam) ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">brāhmīmaindrīṃ viḍaṅgāni vyoṣaṃ hiṅgu surāṃ jaṭām | viṣaghnīṃ laśunaṃ rāsnāṃ viśalyāṃ surasāṃ vacām ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">jyotiṣmatīṃ nāgaraṃ <note place="foot" type="variant" n="16">`nāgavinnāṃ' iti pā.</note> ca anantāmabhayāṃ tathā | saurāṣṭrīṃ ca samāṃśāni gajamūtreṇa <note place="foot" type="variant" n="17">`ajāmūtreṇa' iti pā.</note> peṣayet ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">chāyāviśuṣkāstadvartīryojayedvidhikovidaḥ | avapīḍe'ñjane'bhyaṅge nasye dhūme pralepane ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula">uropāṅgalalāṭeṣu sirāścāsya vimokṣayet |33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">apasmārakriyāṃ cāpi grahoddiṣṭāṃ ca kārayet ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula">śāntadoṣaṃ viśuddhaṃ ca snehabastibhirācaret |34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">unmādeṣu ca sarveṣu kuryāccittaprasādanam | mṛdupūrvāṃ made'pyevaṃ kriyāṃ mṛdvīṃ prayojayeta ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">śokaśalyaṃ vyapanayedunmāde pañcame bhiṣak | viṣaje mṛdupūrvāṃ ca viṣaghnīṃ kārayet kriyām ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate bhūtavidyātantre unmādapratiṣedho nāma (tṛtīyo'dhyāyaḥ, āditaḥ) dviṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ ||62||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="63" xml:id="su.6.63">
          <head>rasabhedavikalpādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto rasabhedavikalpamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">doṣāṇāṃ pañcadaśadhā prasaro'bhihitastu yaḥ | triṣaṣṭyā rasābhedānāṃ tatprayojanamucyate ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">avidagdhā vidagdhāśca bhidyante te triṣaṣṭidhā | rasabhedatriṣaṣṭiṃ tu vīkṣya vīkṣyāvacārayet ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">ekaikenānugamanaṃ <note place="foot" type="variant" n="15">ekaikenānugamanādbhāgaśo ya udīritāḥ' iti pā.</note> bhāgaśo yadudīritam | doṣāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="16">rasānāṃ iti pā.</note>, tatra matimān triṣaṣṭiṃ tu prayojayet ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">yathākramapravṛttānāṃ dvikeṣu madhuro rasaḥ | pañcānukramate yogānamlaścatura eva tu ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">trīṃścānugacchati raso lavaṇaḥ kaṭuko dvayam | tiktaḥ kaṣāyamanveti te dvikā daśa pañca ca ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">tadyathā- madhurāmlaḥ(1), madhuralavaṇaḥ(2), madhurakaṭukaḥ(3), madhuratiktaḥ(4), madhurakaṣāyaḥ(5), etepañcānukrāntā madhureṇa; amlalavaṇaḥ(1), amlakaṭukaḥ(2), amlatiktaḥ(3), amlakaṣāyaḥ(4), ete catvāro'nukrāntā amlena; lavaṇakaṭukaḥ(1), lavaṇatiktaḥ(2), lavaṇakaṣāyaḥ(3), ete trayo'nukrāntā lavaṇena; kaṭutiktaḥ(1), kaṭukaṣāyaḥ(2), dvāvetāvanukrāntau kaṭukena; tiktakaṣāyaḥ(1) eka evānukrāntastiktena; evamete <note place="foot" type="variant" n="17">`evamete pañcadaśa dvikāḥ' iti pā.</note> pañcadaśa dvikasaṃyogā vyākhyātāḥ ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">trikān vakṣyāmaḥ- ādau prayujyamānastu madhuro daśa gacchati | ṣaḍamlo lavaṇastasmādardhamekaṃ tathā <note place="foot" type="variant" n="18">`rasaḥ' iti pā.</note> kaṭuḥ ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">tadyathā- madhurāmlalavaṇaḥ(1), madhurāmlakaṭukaḥ(2), madhurāmlatiktaḥ(3), madhurāmlakaṣāyaḥ(4), madhuralavaṇakaṭukaḥ(5), madhuralavaṇatiktāḥ(6), madhuralavaṇakaṣāyaḥ(7), madhurakaṭukatiktaḥ(8), madhurakaṭukaṣāyaḥ(9), madhuratiktakaṣāyaḥ(10), evameṣāṃ daśānāṃ trikasaṃyogānāmādau madhuraḥ prayujyate; amlalavaṇakaṭukaḥ(1), amlalavaṇatiktaḥ(2), amlalavaṇakaṣāyaḥ(3), amlakaṭutiktaḥ(4), amlakaṭukaṣāyaḥ(5), amlatiktakaṣāyaḥ(6), evameṣāṃ ṣaṇṇāmādāvamlaḥ prayujyate; lavaṇakaṭutiktaḥ(1), lavaṇakaṭukaṣāyaḥ(2), lavaṇatiktakaṣāyaḥ(3), evameṣāṃ trayāṇāmādau lavaṇaḥ prayujyate; kaṭutiktakaṣāyaḥ(1), evamekasyādau kaṭukaḥ prayujyate; evamete trikasaṃyogā viṃśatirvyākhyātāḥ ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">catuṣkān vakṣyāmaḥ | catuṣkarasasaṃyogānmadhuro daśa gacchati | caturo'mlo'nugacchecca lavaṇastvekameva tu ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">madhurāmlalavaṇakaṭukaḥ(1), madhurāmlalavaṇatiktaḥ(2), madhurāmlalavaṇakaṣāyaḥ(3), madhurāmlakaṭukatiktaḥ(4), madhurāmlakaṭukaṣāyaḥ(5), madhurāmlatiktakaṣāyaḥ(6), madhuralavaṇakaṭukatiktaḥ(7), madhuralavaṇakaṭukaṣāyaḥ(8), madhuralavaṇatiktakaṣāyaḥ(9), madhurakaṭutiktakaṣāyaḥ(10), evameṣāṃ daśānāmādau madhuraḥ prayujyate; amlalavaṇakaṭutiktaḥ(1), amlalavaṇakaṭukaṣāyaḥ(2), amlalavaṇatiktakaṣāyaḥ(3), amlakaṭutiktakaṣāyaḥ(4), evameṣāṃ caturṇāmādāvamlaḥ; lavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ(1), evamekasyādau lavaṇaḥ; evamete catuṣkarasasaṃyogāḥ pañcadaśa kīrtitāḥ ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">pañcakān vakṣyāmaḥ | pañcakān pañca madhura ekamamlastu gacchati ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">madhurāmlalavaṇakaṭutiktaḥ(1), madhurāmlalavaṇakaṭukaṣāyaḥ(2), madhurāmlalavaṇatiktakaṣāyaḥ(3), madhurāmlakaṭutiktakaṣāyaḥ(4), madhuralavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ(5), evameṣāṃ pañcānāmādau madhuraḥ prayujyate; amlalavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ(1), evamekasyādāvamlaḥ; evamete ṣaṭ pañcakasaṃyogā vyākhyātāḥ ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">ṣaṭkamekaṃ vakṣyāmaḥ; ekastu ṣaṭkasaṃyogaḥ- madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ; eṣa eka eva ṣaṭsaṃyogaḥ ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">ekaikaśca ṣaḍrasā bhavanti- madhuraḥ(1), amlaḥ(2), lavaṇaḥ(3), kaṭukaḥ(4), tiktaḥ(5), kaṣāyaḥ(6), iti ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">bhavanti <note place="foot" type="variant" n="19">`bhavati cātra' iti kvacitpustake na paṭhyate</note> cātra- eṣā triṣaṣṭirvyākhyātā rasānāṃ <note place="foot" type="variant" n="20">rasānurasacintakaiḥ' iti pā.</note> rasacintakaiḥ | doṣabhedatriṣaṣṭyāṃ tu prayoktavyā vicakṣaṇaiḥ ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre tantrabhūṣaṇādhyāyeṣu rasabhedavikalpādhyāyo nāma (prathamaḥ, āditaḥ) triṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ ||63||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="64" xml:id="su.6.64">
          <head>svasthavṛttādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ svasthavṛttamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">sūtrasthāne samuddiṣṭaḥ svastho bhavati yādṛśaḥ | tasya <note place="foot" type="variant" n="1">`tasyādito rakṣaṇaṃ hi cikitsāyāṃ mayoditam' iti pā.</note> yadrakṣaṇaṃ taddhi cikitsāyāḥ prayojanam ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tasya yadvṛttamuktaṃ hi rakṣaṇaṃ ca mayā''ditaḥ | tasminnarthāḥ samāsoktā vistareṇeha vakṣyate ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">yasmin yasminnṛtau ye ye doṣāḥ kupyanti dehinām | teṣu teṣu pradātavyāḥ rasāste te vijānatā ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">praklinnatvāccharīrāṇāṃ varṣāsu bhiṣajā khalu <note place="foot" type="variant" n="2">varṣāsu khalu dehinām' iti pā.</note>| mande'gnau kopamāyānti sarveṣāṃ <note place="foot" type="variant" n="3">`saṅgha(ha)rṣāt' iti pā.</note> mārutādayaḥ ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">tasmāt kledaviśuddhyarthaṃ doṣasaṃharaṇāya <note place="foot" type="variant" n="4">`doṣasaṃrakṣaṇāya ca' iti pā.</note> ca | kaṣāyatiktakaṭukai rasairyuktamapadravam ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">nātisnigdhaṃ nātirūkṣamuṣṇaṃ dīpanameva ca | deyamannaṃ nṛpataye yajjalaṃ coktamāditaḥ ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">taptāvaratamambho vā pibenmadhusamāyutam | ahni meghānilāviṣṭe'tyarthaśītāmbusaṅkule ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">taruṇatvādvidāhaṃ ca gacchantyoṣadhayastadā | matimāṃstannimittaṃ ca nātivyāyāmamācaret ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">atyambupānāvaśyāyagrāmyadharmātapāṃstyajet | bhūbāṣpaparihārārthaṃ śayīta ca vihāyasi ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">śīte sāgnau nivāte ca guruprāvaraṇe gṛhe | yāyānnāgavadhūbhiśca praśastāgurubhūṣitaḥ ||12||</seg> divāsvapnamajīrṇaṃ ca varjayettatra yatnataḥ |13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">sevyāḥ śaradi yatnena kaṣāyasvādutiktakāḥ ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">kṣīrekṣuvikṛtikṣaudraśālimudgādijāṅgalāḥ | śvetasrajaścandrapādāḥ pradoṣe laghu cāmbaram ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">salilaṃ ca prasannatvāt sarvameva tadā hitam | saraḥsvāplavanaṃ caiva kamalotpalaśāliṣu ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">pradoṣe śaśinaḥ pādāścandanaṃ cānulepanam | tiktasya sarpiṣaḥ pānairasṛksrāvaiśca yuktitaḥ ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">varṣāsūpacitaṃ pittaṃ hareccāpi virecanaiḥ | nopeyāttīkṣṇamamloṣṇaṃ kṣāraṃ svapnaṃ divā''tapam ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">rātrau jāgaraṇaṃ caiva maithunaṃ cāpi varjayet | (svāduśītajalaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate</note> medhyaṃ śucisphaṭikanirmalam ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">śaraccandrāṃśunirdhautamagastyodayanirviṣam | prasannatvācca salilaṃ sarvameva tadā hitam ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">sacandanaṃ sakarpūraṃ vāsaścāmalinaṃ laghu | bhajecca śāradaṃ mālyaṃ sīdhoḥ pānaṃ ca yuktitaḥ ||20||</seg> pittapraśamanaṃ yacca tacca sarvaṃ samācaret) |21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">(hemantaḥ <note place="foot" type="variant" n="14">ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate</note> śītalo rūkṣo mandasūryo'nilākulaḥ ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">tatastu śītamāsādya vāyustatra prakupyati | koṣṭhasthaḥ śītasaṃsparśādantaḥpiṇḍīkṛto'nalaḥ ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">rasamucchoṣayatyāśu tasmāt snigdhaṃ tadā hitam) | hemante lavaṇakṣāratiktāmlakaṭukotkaṭam ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">sasarpistailamahimamaśanaṃ hitamucyate | tīkṣṇānyapi ca pānāni pibedagurubhūṣitaḥ <note place="foot" type="variant" n="15">pibedagururūpitaḥ' iti pā.</note>||24||</seg> <seg type="unit" n="25">tailāktasya sukhoṣṇe ca vārikoṣṭhe'vagāhanam | sāṅgārayāne mahati kauśeyāstaraṇāstṛte ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">śayīta śayane taistairvṛto garbhagṛhodare | strīḥ śliṣṭvā'gurudhūpāḍhyāḥ pīnorujaghanastanīḥ ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">prakāmaṃ ca niṣeveta maithunaṃ tarpito nṛpaḥ | (madhuraṃ <note place="foot" type="variant" n="16">ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate</note> tiktakaṭukamamlaṃ lavaṇameva ca ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">annapānaṃ tilān māṣāñchākāni ca dadhīni ca | tathekṣuvikṛtīḥ śālīn sugandhāṃśca navānapi ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">prasahānūpamāṃsāni kravyādabilaśāyinām | audakānāṃ plavānāṃ ca pādināṃ copasevayet ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">madyāni ca prasannāni yacca kiñcit balapradam | kāmatastanniṣeveta puṣṭimicchan himāgame ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">divāsvapnamajīrṇaṃ ca varjayettatra yatnataḥ) | eṣa eva vidhiḥ kāryaḥ śiśire samudāhṛtaḥ ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">(hemante <note place="foot" type="variant" n="19">ayaṃ pāṭhaḥ kvacit pustake na paṭhyate</note> nicitaḥ śleṣmā śaityācchītaśarīriṇām | auṣṇyādvasante kupitaḥ kurute ca gadān bahūn ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">tato'mlamadhurasnigdhalavaṇāni gurūṇi ca | varjayedvamanādīni karmāṇyapi ca kārayet ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">ṣaṣṭikānnaṃ yavāñchītān mudgān nīvārakodravān | lāvādiviṣkirarasairdadyādyūṣaiśca yuktitaḥ ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">paṭolanimbavārtākatiktakaiśca himātyaye | sevenmadhvāsavāriṣṭān sīdhumādhvīkamādhavān ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">vyāyāmamañjanaṃ dhūmaṃ tīkṣṇaṃ ca kavalagraham | sukhāmbunā ca sarvārthān seveta kusumāgame) ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">tīkṣṇarūkṣakaṭukṣārakaṣāyaṃ koṣṇamadravam | yavamudgamadhuprāyaṃ vasante bhojanaṃ hitam ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">vyāyamo'tra niyuddhādhvaśilānirghātajo hitaḥ | utsādanaṃ tathā snānaṃ vanitāḥ kānanāni ca ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">seveta nirhareccāpi hemantopacitaṃ kapham | śirovirekavamananirūhakavalādibhiḥ ||39||</seg> varjayenmadhurasnigdhadivāsvapnagurudravān |40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">vyāyāmamuṣṇamāyāsaṃ maithunaṃ pariśoṣi ca ||40||</seg> rasāṃścāgniguṇodriktān nidāghe parivarjayet |41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">sarāṃsi sarito vāpīrvanāni rucirāṇi ca ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">candanāni parārdhyāni srajaḥ sakamalotpalāḥ | tālavṛntānilāhārāṃstathā śītagṛhāṇi ca ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">gharmakāle niṣeveta vāsāṃsi sulaghūni ca | śarkarākhaṇḍadigdhāni <note place="foot" type="variant" n="22">`śarkarākhaṇḍadugdhāni' iti pā.</note> sugandhīni himāni ca ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">pānakāni ca seveta manthāṃścāpi saśarkarān | bhojanaṃ ca hitaṃ śītaṃ saghṛtaṃ madhuradravam ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">śṛtena payasā rātrau śarkarāmadhureṇa ca | pratyagrakusumākīrṇe śayane harmyasaṃsthite ||45||</seg> śayīta candanārdrāṅgaḥ spṛśyamāno'nilaiḥ sukhaiḥ |46|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">tāpātyaye hitā nityaṃ rasā ye guravastrayaḥ ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">payo māṃsarasāḥ koṣṇāstailāni ca ghṛtāni ca | bṛṃhaṇaṃ cāpi yatkiñcidabhiṣyandi tathaiva ca ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">nidāghopacitaṃ caiva prakupyantaṃ samīraṇam | nihanyādanilaghnena vidhinā vidhikovidaḥ ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">nadījalaṃ rūkṣamuṣṇamudamanthaṃ tathā''tapam | vyāyāmaṃ ca divāsvapnaṃ vyavāyaṃ cātra varjayet ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">navānnarūkṣaśītāmbusaktūṃścāpi vivarjayet | yavaṣaṣṭikagodhūmān śālīṃścāpyanavāṃstathā ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">harmyamadhye nivāte ca bhajecchayyāṃ mṛdūttarām | saviṣaprāṇiviṇmūtralālādiṣṭhīvanādibhiḥ ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">samāplutaṃ tadā toyamāntarīkṣaṃ viṣopamam | vāyunā viṣaduṣṭena prāvṛṣeṇyena dūṣitam ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">taddhi sarvopayogeṣu tasmin kāle vivarjayet | ariṣṭāsavamaireyān sopadaṃśāṃstu yuktitaḥ ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">pibet prāvṛṣi jīrṇāṃstu rātrau tānapi varjayet | nirūhairbastibhiścānyaistabhā'nyairmārutāpahaiḥ ||54||</seg> kupitaṃ śamayedvāyuṃ vārṣikaṃ cācaredvidhim |55|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">ṛtāvṛtau ya etena vidhinā vartate naraḥ ||55||</seg> ghorānṛtukṛtān rogānnāpnoti sa kadācana |56|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">ata ūrdhvaṃ dvādaśāśanapravicārān vakṣyāmḥ | tatra śītoṣṇasnigdharūkṣadravaśuṣkaikakālikadvikālikauṣadhayuktamātrāhīnadoṣapraśamanavṛttyarthāḥ ||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">tṛṣṇoṣṇamadadāhārtān raktapittaviṣāturān | mūrcchārtān strīṣu ca kṣīṇān śītairannairupācaret ||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">kaphavātāmayāviṣṭān viriktān snehapāyinaḥ | aklinnakāyāṃśca <note place="foot" type="variant" n="28">`praklinnadehāṃśca' iti pā.</note> narānuṣṇairannairupācaret ||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">vātikān rūkṣadehāṃśca vyavāyopahatāṃstathā | vyāyāminaścāpi narān snigdhairannairupācaret ||59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">medasā'bhiparītāṃstu snigdhānmehāturānapi <note place="foot" type="variant" n="30">`sthūlān' iti pā.</note>| kaphābhipannadehāṃśca rūkṣairannairupācaret ||60||</seg></ab>
          <ab type="mula">śuṣkadehān pipāsārtān durbalānapi ca dravaiḥ |61|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">praklinnakāyān vraṇinaḥ śuṣkairmehina eva ca ||61||</seg></ab>
          <ab type="mula">ekakālaṃ bhaveddeyo durbalāgnivivṛddhaye |62|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">samāgnaye tathā''hāro dvikālamapi <note place="foot" type="variant" n="33">`deyaḥ kālamathobhayam' iti pā.</note> pūjitaḥ ||62||</seg></ab>
          <ab type="mula">auṣadhadveṣiṇe deyastathauṣadhasamāyutaḥ |63|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">mandāgnaye rogiṇe ca mātrāhīnaḥ praśasyate ||63||</seg></ab>
          <ab type="mula">yathartudattastvāhāro doṣapraśamanaḥ smṛtaḥ |64|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">ataḥ paraṃ tu svasthānāṃ vṛttyarthaṃ sarva eva ca | pravicārānimānevaṃ dvādaśātra prayojayet <note place="foot" type="variant" n="34">`dvādaśānnapravicārānetāneva pracakṣate' iti pā.</note>||64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">ata ūrdhvaṃ daśauṣadhakālān vakṣyāmaḥ | tatrābhaktaṃ <note place="foot" type="variant" n="35">`tatranirbhaktaṃ' iti pā.</note> prāgbhaktamadhobhaktaṃ madhyebhaktamantarābhaktaṃ sabhaktaṃ sāmudgaṃ muhurmuhurgrāsaṃ grāsāntaraṃ ceti daśauṣadhakālāḥ ||65||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">tatrābhaktaṃ tu yat kevalamevauṣadhamupayujyate ||66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">vīryādhikaṃ bhavati bheṣajamannahīnaṃ hanyāttathā''mayamasaṃśayamāśu <note place="foot" type="variant" n="37">`tadāmayama...' iti pā.</note> caiva | tadbālavṛddhavanitāmṛdavastu <note place="foot" type="variant" n="38">`tadvālavṛddhayuvatīmṛdavo'tha pītvā' iti pā.</note> pītvā glāniṃ parāṃ samupayānti balakṣayaṃ ca ||67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">prāgbhaktaṃ nāma yat prāgbhaktasyopayujyate ||68||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">śīghraṃ vipākamupayāti balaṃ na hiṃsyādannāvṛtaṃ na ca muhurvadanānnireti | prāgbhaktasevitamathauṣadhametadeva dadyācca vṛddhaśiśubhīrukṛśāṅganābhyaḥ ||69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">adhobhaktaṃ nāma- yadadho <note place="foot" type="variant" n="39">`yadbhuktvā pīyate' iti pā.</note> bhaktasyeti ||70||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">madhyebhaktaṃ nāma- yanmadhye bhaktasya pīyate ||71||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">pītaṃ yadannamupayujya tadūrdhvakāye hanyādgadān bahuvidhāṃśca balaṃ dadāti | madhye tu pītamapahantyavisāribhāvādye madhyadehamabhibhūya bhavanti rogāḥ ||72||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">antarābhaktaṃ nāma <note place="foot" type="variant" n="40">`tu yat pūrvāparayorbhaktayorantare' iti pā.</note> - yadantarā pīyate pūrvāparayorbhaktayoḥ ||73||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">sabhaktaṃ nāma <note place="foot" type="variant" n="41">‘sabhaktaṃ nāma auṣadheṣu yat sādhyate bhaktam' iti pā.</note> - yat saha bhaktena ||74||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">pathyaṃ sabhaktamabalābalayorhi nityaṃ taddveṣiṇāmapi tathā śiśuvṛddhayośca | hṛdyaṃ manobalakaraṃ tvatha dīpanaṃ ca pathyaṃ sadā bhavati cāntarabhaktakaṃ yat ||75||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">sāmudgaṃ nāma <note place="foot" type="variant" n="42">`tu' iti pā.</note> - yadbhaktasyādāvante ca pīyate ||76||</seg> <seg type="unit" n="77">doṣe dvidhā pravisṛte tu samudgasañjñamādyantayoryadaśanasya niṣevyate tu ||77||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">muhurmuhurnāma <note place="foot" type="variant" n="43">`muhurmuhuryat sabhaktamabhaktaṃ vā tanmuhurmuhuḥ' iti pā.</note> - sabhaktamabhaktaṃ vā yadauṣadhaṃ muhurmuhurupayujyate ||78||</seg> <seg type="unit" n="79">śvāse muhurmuhuratiprasṛte ca kāse hikkāvamīṣu sa vadantyupayojyametat ||79||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">grāsaṃ tu- yatpiṇḍavyāmiśram ||80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">grāsāntaraṃ <note place="foot" type="variant" n="44">`grāsāntaraṃ nāma yadubhayorgrāsayormadhye prayujyate' iti pā.</note> tu yadgrāsāntareṣu ||81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">grāseṣu <note place="foot" type="variant" n="45">`grāseṣu pītamupayāti vipakvamāśu vṛddhe'baleṣu ca hitaṃ pravadanti santaḥ' iti pā.</note> cūrṇamabalāgniṣu dīpanīyaṃ vājīkarāṇyapi tu yojayituṃ yateta | grāsāntareṣu vitaredvamanīyadhūmān śvāsādiṣu prathitadṛṣṭaguṇāṃśca lehān ||82||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">evamete daśauṣadhakālāḥ ||83||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">visṛṣṭe viṇmūtre viśadakaraṇe dehe ca sulaghau viśuddhe codgāre hṛdi suvimale vāte ca sarati | tathā'nnaśraddhāyāṃ klamaparigame kukṣau ca śithile pradeyastvāhāro bhavati bhiṣajāṃ kālaḥ sa tu mataḥ ||84||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre tantrabhūṣaṇādhyāyeṣu svasvavṛttādhyāyo nāma(dvitīyo'dhyāyaḥ, āditaḥ) catuḥṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ ||64||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="65" xml:id="su.6.65">
          <head>tantrayuktyadhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātastantrayuktimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">dvātriṃśattantrayuktayo bhavanti śāstre | tadyathā- adhikaraṇaṃ(1), yogaḥ(2), padārthaḥ(3), hetvarthaḥ(4), uddeśaḥ(5), nirdeśaḥ(6), upadeśaḥ(7), apadeśaḥ(8), pradeśaḥ(9), atideśaḥ(10), apavarjaḥ(11), vākyaśeṣaḥ(12), arthāpattiḥ(13), viparyayaḥ(14), prasaṅgaḥ(15), ekāntaḥ(16), anekāntaḥ(17), pūrvapakṣaḥ(18), nirṇayaḥ(19), anumataṃ(20), vidhānam(21), anāgatāvekṣaṇam(22), atikrāntāvekṣaṇaṃ(23), saṃśayaḥ(24), vyākhyānaṃ(25), svasañjñā(26), nirvacanaṃ(27), nidarśanaṃ(28), niyogaḥ(29), vikalpaḥ(30), samuccayaḥ(31), ūhyam(32) iti ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">atrāsāṃ tantrayuktīnāṃ kiṃ prayojanam? ucyate- vākyayojanamarthayojanaṃ ca ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">bhavanti cātra ślokāḥ- asadvādiprayuktānāṃ vākyānāṃ pratiṣedhanam | svavākyasiddhirapi ca kriyate tantrayuktitaḥ <note place="foot" type="variant" n="4">`tantrayuktibhiḥ' iti pā.</note>||5||</seg> <seg type="unit" n="6">vyaktā <note place="foot" type="variant" n="5">`vyatyāsoktāśca' iti pā.</note> noktāstu ye hyārthā līnā ye cāpyanirmalāḥ | leśoktā ye ca <note place="foot" type="variant" n="6">`kvacittantre’ iti pā.</note> kecitsyusteṣāṃ cāpi prasādhanam ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">yathā'mbujavanasyārkaḥ pradīpo veśmano yathā | prabodhasya <note place="foot" type="variant" n="9">`pravodhyasya' iti pā.</note> prakāśārthaṃ tathā tantrasya yuktayaḥ ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tatra yamarthamadhikṛtyocyate tadadhikaraṇaṃ; yathā rasaṃ doṣaṃ vā ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">yena vākyaṃ yujyate sa yogaḥ | yathā- ‘tailaṃ pibeccāmṛtavallinimbahiṃsrābhayāvṛkṣakapippalībhiḥ | siddhaṃ balābhyāṃ ca sadevadāru hitāya nityaṃ galagaṇḍaroge’ | ityatra tailaṃ siddhaṃ pibediti prathamaṃ vaktavye tṛtīyapāde siddhamiti prayuktaṃ, evaṃ dūrasthānāmapi padānāmekīkaraṇaṃ yogaḥ ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">yo'rtho'bhihitaḥ sūtre pade vā <note place="foot" type="variant" n="11">`asyāyamarthaḥ- yamarthamadhikṛtya ye'rthā amidhīyante tadadhikaraṇasañjñaṃ sarvasyāmidheyasyeti| tamevārthamāha- yathā- rasaṃ doṣaṃ ceti, rasavijñāne rasamadhikṛtya dauṣavijñāne doṣamadhikṛtya cocyata iti' iti pā.</note> sa padārthaḥ padasya padayoḥ padānāṃ vā'rthaḥ padārthaḥ; aparimitāśca padārthāḥ | yathā- snehasvedāñjaneṣu nirdiṣṭeṣu dvayostrayāṇāṃ vā'rthānāmupapattirdṛśyate, tatra yo'rthaḥ pūrvāparayogasiddho bhavati sa grahītavyaḥ; yathā- ‘vedotpattimadhyāyaṃ vyākhyāsyāma’ ityukte sandihyate buddhiḥ- katamasya vedasyotpattiṃ <note place="foot" type="variant" n="12">`vedasyāyamutpattiṃ vivakṣuriti' iti pā.</note> vakṣyatīti, yataḥ ṛgvedādayastu vedāḥ; ‘vida vicāraṇe, vidlṛ lābhe,’ ityetayośca dhātvoranekārthayoḥ prayogāt, tatra pūrvāparayogamupalabhya pratipattirbhavati- āyurvedotpattimayaṃ vivakṣuriti; eṣa padārthaḥ ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">yadanyaduktamanyārthasādhakaṃ <note place="foot" type="variant" n="14">`yaduktamubhayārthasādhakaṃ' iti pā.</note> bhavati sa hetvarthaḥ | yathā- mṛtpiṇḍo'dbhiḥ praklighate tathā māṣadugdhaprabhṛtibhirvraṇaḥ praklighata iti ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">samāsavacanamuddeśaḥ | yathā- śalyamiti ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">vistaravacanaṃ nirdeśaḥ | yathā- śārīramāgantukaṃ ceti ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">evamityupadeśaḥ | yathā- ‘tathā na jāgṛyādrātrau divāsvapnaṃ ca varjayet’ iti ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">anena kāraṇenetyapadeśaḥ, yathā'padiśyate- madhuraḥ śleṣmāṇamabhivardhayatīti ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">prakṛtasyātikrāntena sādhanaṃ pradeśaḥ | yathā- devadattasyānena śalyamuddhṛtaṃ tathā <note place="foot" type="variant" n="15">‘tasmāt’ iti pā.</note> yajñadattasyāpyayamuddhariṣyatīti ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">prakṛtasyānāgatasya <note place="foot" type="variant" n="16">hārāṇacandrastu `itaratra vihitasya vidheritaratra prayogāyopadeśo'tideśaḥ| yathā- `eṣa eva vidhiḥ kāryaḥ śiśire samudāhṛtaḥ' iti paṭhati, ayameva sādhupāṭhaḥ</note> sādhanamatideśaḥ | yathā- yato'sya vāyururdhvamuttiṣṭhate tenodāvartī syāditi ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">abhivyāpyāpakarṣaṇamapavargaḥ | yathā- asvedyā viṣopasṛṣṭāḥ, anyatra kīṭaviṣāditi ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">yena padenānuktena vākyaṃ samāpyeta sa vākyaśeṣaḥ | yathā- śiraḥ pāṇipādapārśvapṛṣṭhodarorasāmityukte puruṣagrahaṇaṃ vinā'pi gamyate puruṣasyeti ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">yadakīrtitamarthādāpadyate sā'rthāpattiḥ | yathā- odanaṃ bhokṣye ityukte'rthādāpannaṃ bhavati- nāyaṃ pipāsuryavāgūmiti ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">yadyatrābhihitaṃ <note place="foot" type="variant" n="17">`yadvihitaṃ' iti pā.</note> tasya prātilomyaṃ viparyayaḥ | yathā- kṛśālpaprāṇabhīravo duścikitsyā ityukte viparītaṃ gṛhyate dṛḍhādayaḥ sucikitsyā iti ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">prakaraṇāntareṇa samāpanaṃ <note place="foot" type="variant" n="18">`samānaṃ' iti pā.</note> prasaṅgaḥ, yadvā prakaraṇāntarito yo'rtho'sakṛduktaḥ <note place="foot" type="variant" n="19">`yo'rthaḥ punaruktaḥ' iti pā.</note> samāpyate sa prasaṅgaḥ | yathā- pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣastasmin kriyā so'dhiṣṭhānamiti vedotpattāvabhidhāya, bhūtacintāyāṃ punaruktaṃ- yato'bhihitaṃ pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ purūṣa iti, sa khalveṣa karmapuruṣaścikitsādhikṛta iti ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">(sarvatra <note place="foot" type="variant" n="20">ayaṃ pāṭhaḥ kacitpustake nopalabhyate</note> )yadavadhāraṇenocyate sa ekāntaḥ | yathā- trivṛdvirecayati, madanaphalaṃ vāmayati(eva) ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">kvacittathā kvacidanyatheti yaḥ so'nekāntaḥ | yathā- kecidācāryā bruvate dravyaṃ pradhānaṃ, kecidrasaṃ, kecidvīryaṃ kecidvipākamiti ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">ākṣepapūrvakaḥ praśnaḥ pūrvapakṣaḥ | yathā- kathaṃ vātanimittāścatvāraḥ prameha asādhyā bhavantīti ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">tasyottaraṃ nirṇayaḥ | yathā- śarīraṃ prapīḍya paścādadho gatvā vasāmedomajjānuviddhaṃ mūtraṃ visṛjati vātaḥ evamasādhyā vātajā iti ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">tathā coktam- kṛtsnaṃ śarīraṃ niṣpīḍya medomajjāvasāyutaḥ | adhaḥ prakupyate vāyustenāsādhyāstu vātajāḥ ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">paramatamapratiṣiddhamanumatam | yathā- anyo brūyāt- sapta rasā iti, taccāpratiṣedhādanumanyate kathañciditi ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">prakaraṇānupūrvyā'bhihitaṃ vidhānam | yathā- sakthimarmāṇyekādaśa prakaraṇānupūrvyā'bhihitāni ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">evaṃ vakṣyatītyanāgatāvekṣaṇam | yathā- ślokasthāne brūyāt- cikitsiteṣu vakṣyāmīti ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">yatpūrvamuktaṃ tadatikrāntāvekṣaṇam | yathā- cikitsiteṣu brūyāt- ślokasthāne yadīritamiti ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">ubhayahetudarśanaṃ saṃśayaḥ | yathā <note place="foot" type="variant" n="21">`ubhayathā darśanaṃ yathā- kiṃ pittavyatirekādanyo'gniḥ āhosvit pittamevāgniriti' iti pā.</note> - talahṛdayābhighātaḥ prāṇaharaḥ, pāṇipādacchedanamaprāṇaharamiti ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">tantre'tiśayopavarṇanaṃ vyākhyānam | yathā- iha pañcaviṃśatikaḥ purūṣo vyākhyāyate, anyeṣvāyurvedatantreṣu bhūtādiprabhṛtyārabhya cintā <note place="foot" type="variant" n="23">`bhūtā dimārabhya cinteti' iti, `bhūtādiprakṛtivikṛtyārabdhacintaḥ' iti ca pā.</note>||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">anyaśāstrāsāmānyā svasañjñā | yathā- mithunamiti madhusarpiṣorgragaṇaṃ; lokaprasiddhamudāharaṇaṃ vā <note place="foot" type="variant" n="25">`yathā mithunībhūtayorvātapittayorvātaśleṣmaṇoḥ pittaśleṣmaṇośca dvamdvaśabdena grahaṇaṃ, tathābhūtayośca tailasarpiṣoryamakaśabdeneti' iti pā.</note>||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">niścitaṃ vacanaṃ nirvacanam | yathā- āyurvidyate'sminnanena vā āyurvindatītyāyurvedaḥ ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">dṛṣṭāntavyaktirnidarśanam <note place="foot" type="variant" n="26">`dṛṣṭāntena darśanaṃ nidarśanam' iti, `dṛṣṭāntenārthaḥ prasādhyate yatra tannidarśanam' iti ca pā.</note>| yathā- agnirvāyunā sahitaḥ kakṣe <note place="foot" type="variant" n="27">`koṣṭhe' iti pā.</note> vṛrddhi gacchati tathā vātapittakaphaduṣṭo vraṇa iti ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">idameva kartavyamiti niyogaḥ | yathā- pathyameva bhoktavyamiti ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">idaṃ cedaṃ ceti samuccayaḥ | yathā- māṃsavarge eṇahariṇādayo lāvatittiriśāraṅgaśca pradhānānīti ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">idaṃ vedaṃ veti vikalpaḥ | yathā- rasaudanaḥ saghṛtā yavāgūrvā (bhavatviti) ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">yadanirdiṣṭaṃ buddhayā'vagamyate <note place="foot" type="variant" n="31">buddhigamyaṃ tadūhyam' iti, `buddhimatā tadūhyam' iti ca pā.</note> tadūhyam | yathā- abhihitamannapānavidhau caturvidhaṃ cānnamupadiśyate- bhakṣyaṃ bhojyaṃ lehyaṃ peyamiti, evaṃ caturvidhe vaktavye dvividhamabhihitam; idamatrohyam- annapāne viśiṣṭayordvayorgrahaṇe kṛte caturṇāmapi grahaṇaṃ bhavatīti; caturvidhaścāhāraḥ <note place="foot" type="variant" n="32">`kiñcānyat annena bhakṣyamavaruddhamannasādharmyāt, peyena lehyaṃ, dravasādharmyāt| caturvidhaścāhāraḥ prāyeṇa dvividhaḥ prasiddha iti' iti pā.</note> praviralaḥ, prāyeṇa dvividha eva; ato dvitvaṃ prasiddhamiti | kiñcānyat- annena bhakṣyamavaruddhaṃ, ghanasādharmyāt; peyena lehyaṃ, dravasādharmyāt ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">bhavanti cātra- sāmānyadarśanenāsāṃ <note place="foot" type="variant" n="34">`sāmānyalakṣaṇenaitā vyāsataḥ sampradarśitāḥ' iti pā.</note> vyavasthā sampradarśitā | viśeṣastu yathāyogamupadhāryo vipaścitā ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">dvātriṃśadyuktayo hyetāstantrasāragaveṣaṇe | mayā samyagvinihitāḥ śabdārthanyāyasaṃyutāḥ <note place="foot" type="variant" n="35">`śabdanyāyārthasaṃyutāḥ' iti pā.</note>||42||</seg> <seg type="unit" n="43">yo hyotā vidhivadvetti dīpībhūtāstu buddhimān | sa pūjārho bhiṣakśreṣṭha iti dhanvantarermatam ||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre tantrabhūṣaṇādhyāyeṣu tantrayuktirnāma (tṛtīyo'dhyāyaḥ, āditaḥ) pañcaṣaṣṭimo'dhyāyaḥ ||65||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="66" xml:id="su.6.66">
          <head>doṣabhedavikalpādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto doṣabhedavikalpamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">aṣṭāṅgavedavidvāṃsaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">`aṣṭāṅgāyurvedavidaṃ' iti pā.</note> divodāsaṃ mahaujasam | chinnaśastrārthasandehaṃ sūkṣmāgādhāgamodadhim ||3||</seg> viśvāmitrasutaḥ śrīmān suśrutaḥ paripṛcchati |4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">dviṣaṣṭirdoṣabhedā ye purastātparikīrtitāḥ ||4||</seg> kati tatraikaśo jñeyā dviśo vā'pyathavā triśaḥ |5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tasya tadvacanaṃ śrutvā saṃśayacchinmahātapāḥ ||5||</seg> prītātmā nṛpaśārdūlaḥ <note place="foot" type="variant" n="3">`naraśārdūlaḥ' iti pā.</note> suśrutāyāha tattvataḥ |6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">trayo doṣā dhātavaśca purīṣaṃ mūtrameva ca ||6||</seg> dehaṃ sandhārayantyete hyavyāpannā rasairhitaiḥ |7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">puruṣaḥ ṣoḍaśakalaḥ prāṇāścaikādaśaiva ye ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">rogāṇāṃ tu sahasraṃ yacchataṃ viṃśatireva ca | śataṃ <note place="foot" type="variant" n="4">`śatāni pañca dravyṇāṃ trisaptatyadhikāni ca' iti pā.</note> ca pañca dravyāṇāṃ trisaptatyadhikottaram ||8||</seg> vyāsataḥ kīrtitaṃ taddhi... |9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">... bhinnā doṣāstrayo guṇāḥ | dviṣaṣṭidhā bhavantyete bhūyiṣṭhamiti niścayaḥ ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">traya eva pṛthak doṣā dviśo nava samādhikaiḥ | trayodaśādhikaikadvisamamadhyolbaṇaistriśaḥ ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">pañcāśadevaṃ tu saha bhavanti kṣayamāgataiḥ | kṣīṇamadhyādhikakṣīṇakṣīṇavṛddhaistathā'paraiḥ <note place="foot" type="variant" n="12">`kṣīṇamadhyādhikadvyekakṣīṇavṛddhāstathā'pare' iti pā.</note>||11||</seg> dvādaśaivaṃ samākhyātāstrayo doṣā dviṣaṣṭidhā |12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">miśrā dhātumalairdoṣā yāntyasaṅkhyeyatāṃ punaḥ ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">tasmāt prasaṅgaṃ saṃyamya doṣabhedavikalpanaiḥ | rogaṃ viditvopacaredrasabhedairyathairitaiḥ ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">bhiṣak kartā'tha karaṇaṃ rasā doṣāstu kāraṇam | kāryamārogyamevaikamanārogyamato'nyathā ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">adhyāyānāṃ tu ṣaṭṣaṣṭyā grathitārthapadakramam | evametadaśeṣeṇa tantramuttaramṛddhimat ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">spaṣṭagūḍhārthavijñānamagāḍhamandacetasām | yathāvidhi yathāpraśnaṃ bhavatāṃ parikīrtitam ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">sahottaraṃ tvetadadhītya sarvaṃ brāhmaṃ vidhānena yathoditena | na hīyate'rthānmanaso'bhyupetādetadvaco brāhmamatīva satyam ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre doṣabhedavikalpo nāma ṣaṭṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ ||66||</seg> iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantraṃ samāptam | samāpteyaṃ suśrutasaṃhitā |</ab>
        </div>
      </div>
    </body>
  </text>
</TEI>
