athāto'bhayāmalakīyaṃ rasāyanapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pūrvasthānoktalakṣaṇābhāvenāvadhāritāyuṣmadbhāvena cikitsā dharmārthayaśaskarī kartavyetyanantaraṃ cikitsābhidhāyakaṃ sthānamucyate| rasāyanavājīkaraṇasādhanamapi yathā cikitsocyate, tathā'nantarameva vakṣyati| tatrāpi jvarādicikitsāyāḥ prāgrasāyanavājīkaraṇayormahāphalatvenādāvabhidhānam| tayorapi ca rasāyanameva varṣasahasrāyuṣṭvādikāraṇatayā mahāphalamiti tadabhidhīyate, tatrāpi cābhayāmalakīyaścikitsāsthānārthasūtrābhidhāyakatayā'gre'bhidhīyate||1-2||
cikitsitaṃ vyādhiharaṃ pathyaṃ sādhanamauṣadham| prāyaścittaṃ praśamanaṃ prakṛtisthāpanaṃ hitam||3|| vidyādbheṣajanāmāni, ...|4|
tatrādau vyavahārārthaṃ sthānābhidheyasya bheṣajasya paryāyānāha- cikitsitamityādi| karoti caivamādau pradhānābhidheyaparyāyābhidhānaṃ, yathā- nidāne heturūpādiparyāyakathanam| etacca paryāyābhidhānaṃ prādhānyena catuṣpādasyaiva bheṣajasya, yaduktaṃ- “catuṣpādaṃ ṣoḍaśakalaṃ bheṣajamiti bhiṣajo bhāṣante” (sū.a.10) iti| evambhūtabheṣajāṅgarūpatayā tu sthāvarajaṅgamadravyarūpasya bheṣajasya bheṣajatvamevāntaravyavahārakṛtaṃ jñeyam| prāyaścittamiti bheṣajasañjñā prāyaścittavadbheṣajasyādharmakāryavyādhiharatvena||3||-
... bheṣajaṃ dvividhaṃ ca tat| svasthasyorjaskaraṃ kiñcit kiñcidārtasya roganut||4||
dvaividhyaṃ vivṛṇoti- svasthasyetyādi| kiñciditi na sarvam| svasthatvena vyavahriyamāṇasya puṃso jarādisvābhāvikavyādhiharatvena tathā'praharṣavyayāyakṣayitvānupacitaśukratvādyapraśastaśārīrabhāvaharatvena ūrjaḥ praśastaṃ bhāvamādadhātīti svasthasyorjaskaram| ārtasya roganuditi viśeṣaṇena jvarādinā''rtasya jvarādiharam| roganuditi vacanenaivārtaviśeṣatāyāṃ 1 labdhāyāṃ yat ‘ārtasya’ iti karoti, tena sahajajarādikṛtāṃ pīḍāmanudvejikāṃ parityajya jvarādinā'svābhāvikena rogeṇa pīḍitasyeti darśayati||4||
abheṣajaṃ ca dvividhaṃ bādhanaṃ sānubādhanam|5|
bheṣajaprasaṅgādabheṣajadvaividhyamāha- abheṣajamityādi| bādhanamiha tadātvamātrabādhakaṃ, yathā- svalpamapathyam| sānubādhanaṃ ca dīrghakālāvasthāyikuṣṭhādivikārakāri||-
svasthasyorjaskaraṃ yattu tadvṛṣyaṃ tadrasāyanam||5|| prāyaḥ, prāyeṇa rogāṇāṃ dvitīyaṃ praśame matam| prāyaḥśabdo viśeṣārtho hyubhayaṃ hyubhayārthakṛt||6||
dvividhaṃ bheṣajamuktaṃ vibhajate- svasthasyetyādi| tadvṛṣyaṃ tadrasāyanaṃ prāya iti cchedaḥ| yadvṛṣyaṃ prāyo bhavati, tathā rasāyanaṃ yat prāyo bhavati, ārtasya rogaharaṃ yadbāhulyena, tat svasthorjaskaramucyate; yattu dvitīyamārtarogaharaṃ, tat prāyeṇa jvarādiśamanaṃ rasāyanaṃ vājīkaraṇaṃ ca bhavati; yathā- kṣatakṣīṇoktaṃ sarpirguḍādi rasāyanaṃ vṛṣyaṃ ca bhavati, tathā pāṇḍurogokto yogarājo rasāyanatvenoktaḥ, tathā kāsādhikāre'gastyaharītakī rasāyanatvenoktetyādyanusaraṇīyam| rasāyanoktānāṃ ca jvarādiharatvamatra suvyaktameva rasāyanagrantheṣu| anye tu bruvate- yadvyādhimātraharaṃ na tadrasāyanaṃ, kintu śarīrasaṃyogadārḍhyāddīrghāyuḥkartṛtvasādhāraṇadharmayogādupacaritavyādhiharaṃ rasāyanamihocyata iti| nanu yadi svasthorjaskaramapi vyādhiharaṃ, vyādhiharaṃ ca svasthorjaskaraṃ tat kiṃ kiñciditi padena bheṣajakarmavyavasthādarśakena kriyate? brūmaḥ- bāhulyena svasthorjaskaratvaṃ vyādhiharatvaṃ ca vyavasthāpyate, na ceha sarvārtarogaharasya svasthorjaskaratvamiti pratijñāyate, yena pāṭhāsaptaparṇādīnāmapi rasāyanatvaṃ sādhanīyaśaktitvādārttarogaharatvena 2 yaducyate tadapi rasāyanaṃ vājīkaraṇaṃ ca bhavatīti lavamātropadarśanaṃ kriyate, tat svasthārtayorubhayārthakartṛtvam| prāyaḥśabdatātparyaṃ vivṛṇoti- prāya ityādi| viśeṣārtha iti bāhulyārtha ityarthaḥ||5-6||
dīrghamāyuḥ smṛtiṃ medhāmārogyaṃ taruṇaṃ vayaḥ| prabhāvarṇasvaraudāryaṃ dehendriyabalaṃ param||7|| vāksiddhiṃ praṇatiṃ 3 kāntiṃ labhate nā rasāyanāt| lābhopāyo hi śastānāṃ rasādīnāṃ rasāyanam||8||
rasāyanakāryamāha- dīrghamityādi| prabhādīnāṃ trayāṇāmaudāryaṃ yojanīyam| vāksiddhiḥ yaducyate tadavaśyaṃ bhavatītyarthaḥ| praṇatiḥ lokavandyatā| kathametadrasāyanena kriyata ityāha- lābhetyādi| rasādigrahaṇena smṛtyādayo'pi gṛhyante||7-8||
apatyasantānakaraṃ yat sadyaḥ sampraharṣaṇam| vājīvātibalo yena yātyapratihataḥ striyaḥ||9|| bhavatyatipriyaḥ strīṇāṃ yena yenopacīyate| jīryato'pyakṣayaṃ śukraṃ phalavadyena dṛśyate||10|| prabhūtaśākhaḥ śākhīva yena caityo yathā mahān| bhavatyarcyo 4 bahumataḥ prajānāṃ subahuprajaḥ||11|| santānamūlaṃ yeneha pretya cānantyamaśnute| yaśaḥ śriyaṃ balaṃ puṣṭiṃ vājīkaraṇameva tat||12||
vājīkaraṇakāryamāha- apatyetyādi| apatyasantānaḥ apatyaparamparā, tena putrapautrakaramityarthaḥ; vājīkaraṇajanitācchukrājjātaḥ putraḥ putrajananasamartho bhavatītyarthaḥ| atipriyatvaṃ cehopacitaśukratayā nirantaravyavāyakartṛtvāt; yaduktaṃ- “virūpamapi yoddhāraṃ bhṛtyamicchanti pārthivāḥ| vyavāyavyāyataṃ mūrkhaṃ dhṛṣṭaṃ patimiva striyaḥ” iti| upacīyata iti puṣṭiṃ prāpnoti| akṣayamivākṣayam| phalavaditi garbhajanakam| caityo devatāyatanam| arcyaḥ arcanīyaḥ 5| ānantyamivānantyaṃ; dīrghasantānatāmityarthaḥ||9-12||
svasthasyorjaskaraṃ tvetaddvividhaṃ proktamauṣadham| yadvyādhinirghātakaraṃ vakṣyate taccikitsite||13|| cikitsitārtha etāvān vikārāṇāṃ yadauṣadham| rasāyanavidhiścāgre vājīkaraṇameva ca||14||
cikitsita iti jvarādicikitsite| nanu rasāyanavājīkaraṇe api jvarādicikitsite eva, tat kiṃ viśiṣyocyate- ‘vakṣyate taccikitsite’ ityāha- cikitsitārtha ityādi| satyaṃ, rasāyanaṃ vājīkaraṇaṃ ca jvarādivyādhiharatvāccikitsitaśabdenocyata ityarthaḥ| atha vyādhiharatvāccikitsite vaktavyatvācca rasāyanavājīkaraṇe kva nu 6 vaktavye ityāha- rasāyanetyādi| vidhiḥ vidhānaṃ rasāyanābhidhānamityarthaḥ 7| agre iti anantaram| vājīkaraṇaṃ cāgre ‘abhidhāsyate’ iti śeṣaḥ||13-14||
abheṣajamiti jñeyaṃ viparītaṃ yadauṣadhāt| tadasevyaṃ niṣevyaṃ tu pravakṣyāmi yadauṣadham||15||
abheṣajamapi pūrvoddiṣṭaṃ vivṛṇoti- abheṣajamityādi| viparītaṃ rogajananalakṣaṇārthakāri||15||
rasāyanānāṃ dvividhaṃ prayogamṛṣayo viduḥ| kuṭīprāveśikaṃ caiva vātātapikameva ca||16|| kuṭīprāveśikasyādau vidhiḥ samupadekṣyate| nṛpavaidyadvijātīnāṃ sādhūnāṃ puṇyakarmaṇām||17|| nivāse nirbhaye śaste prāpyopakaraṇe pure| diśi pūrvottarasyāṃ ca subhūmau kārayet kuṭīm||18|| vistārotsedhasampannāṃ trigarbhāṃ sūkṣmalocanām| ghanabhittimṛtusukhāṃ suspaṣṭāṃ manasaḥ priyām||19|| śabdādīnāmaśastānāmagamyaṃ strīvivarjitām| iṣṭopakaraṇopetāṃ sajjavaidyauṣadhadvijām 8||20|| athodagayane śukle tithinakṣatrapūjite| muhūrtakaraṇopete praśaste kṛtavāpanaḥ||21|| dhṛtismṛtibalaṃ kṛtvā śraddadhānaḥ samāhitaḥ| vidhūya mānasān doṣān maitrīṃ bhūteṣu cintayan||22|| devatāḥ pūjayitvā'gre dvijātīṃśca pradakṣiṇam| devagobrāhmaṇān kṛtvā tatastāṃ praviśet kuṭīm||23|| tasyāṃ saṃśodhanaiḥ śuddhaḥ sukhī jātabalaḥ punaḥ| rasāyanaṃ prayuñjīta tatpravakṣyāmi 9 śodhanam||24||
kuṭīpraveśena yat kriyate tat kuṭīprāveśikam| vātātapasevayā'pi yat kriyate tad vātātapikam| trigarbhāṃ prathamamekaṃ gṛhaṃ, tasyābhyantare dvitīyam, evaṃ trigarbhāstrayo garbhā antarāṇi yasyāṃ sā; trigarbhāmiti antastriprakoṣṭhām| sūkṣmalocanāmiti alpadvārajālakām| śukle śuklapakṣe| sajjā vaidyādayo yasyāṃ sā tathā| tithinakṣatrapūjita iti śubhatithinakṣatrayogāt pūjite| kṛtavāpana iti kṛtakṣauraḥ| mānasān doṣāniti kāmakrodhādīn| saṃśodhanairiti vamanavirecanāsthāpanaśirovirecanaiḥ| sukhīti arogaḥ| jātabala iti saṃśodhanāpahṛtamalatayā saṃsarjanādikrameṇa punarjātabalaḥ| yadyapīha saṃśodhanairiti bahuvacanaprayogāt sarvāṇyeva saṃśodhanāni sammatāni, tathā'pīha rasāyane viśeṣeṇa yaugikatvāddharītakyādiprayoga evoktaḥ; anye tu harītakyādiprayogeṇaiva paraṃ saṃśodhanaṃ kartavyamityāhuḥ, saṃśodhanairiti bahuvacanaṃ punaryāvacchuddherharītakyādiprayogasyaiva karaṇaṃ darśayati||16-24||
harītakīnāṃ cūrṇāni saindhavāmalake guḍam| vacāṃ viḍaṅgaṃ rajanīṃ pippalīṃ viśvabheṣajam||25|| pibeduṣṇāmbunā jantuḥ snehasvedopapāditaḥ| tena śuddhaśarīrāya kṛtasaṃsarjanāya ca||26|| trirātraṃ yāvakaṃ dadyāt pañcāhaṃ vā'pi sarpiṣā| saptāhaṃ vā purāṇasya yāvacchuddhestu varcasaḥ||27|| śuddhakoṣṭhaṃ tu taṃ jñātvā rasāyanamupācaret| vayaḥprakṛtisātmyajño yaugikaṃ yasya yadbhavet||28||
yāvakamiti yavānnam| trirātrādivikalpatrayaṃ hīnamadhyottamaśuddhiviṣayam||25-28||
harītakīṃ pañcarasāmuṣṇāmalavaṇāṃ śivām| doṣānulomanīṃ laghvīṃ vidyāddīpanapācanīm||29|| āyuṣyāṃ pauṣṭikīṃ dhanyāṃ vayasaḥ sthāpanīṃ parām| sarvarogapraśamanīṃ buddhīndriyabalapradām||30|| kuṣṭhaṃ gulmamudāvartaṃ śoṣaṃ pāṇḍvāmayaṃ madam| arśāṃsi grahaṇīdoṣaṃ purāṇaṃ viṣamajvaram||31|| hṛdrogaṃ saśirorogamatīsāramarocakam| kāsaṃ pramehamānāhaṃ plīhānamudaraṃ navam||32|| kaphaprasekaṃ vaisvaryaṃ vaivarṇyaṃ kāmalāṃ krimīn| śvayathuṃ tamakaṃ chardiṃ klaibyamaṅgāvasādanam||33|| srotovibandhān vividhān pralepaṃ hṛdayorasoḥ| smṛtibuddhipramohaṃ ca jayecchīghraṃ harītakī||34|| (ajīrṇino 10 rūkṣabhujaḥ strīmadyaviṣakarśitāḥ| severannābhayāmete kṣuttṛṣṇoṣṇārditāśca ye)||35|| tān guṇāṃstāni karmāṇi vidyādāmalakīṣvapi| yānyuktāni harītakyā vīryasya tu viparyayaḥ||36|| ataścāmṛtakalpāni vidyāt karmabhirīdṛśaiḥ| harītakīnāṃ śasyāni bhiṣagāmalakasya ca||37||
yadyapi dravyāntarāṇi daśavarṣaśatāyuṣkararasāyanādhikṛtāni 11 santi, tathā'pi harītakyāmalake eva rogaharatvāyuṣkaratvarūpobhayadharmayogādadhyāyādau guṇakarmabhyāmucyete; tatrāpi yadyapi “āmalakaṃ vayaḥsthāpanānām” (sū.a.25) ityuktam, tathā'pi rogaharatve harītakī prakarṣavatīti kṛtvā harītakyagre'bhihitā| harītakyādiṣu pañcarasatvādyutpādo'dṛṣṭavaśādbhūtasanniveśaviśeṣaprabhāvakṛtaḥ; tena nātropapattayaḥ kramante| śivāmiti kalyāṇakāriṇīṃ, praśastaguṇayuktatvāt| sarvarogapraśamanīmiti saṃyogasaṃskārādinā| sarvarogaharatvamabhidhāyāpi kuṣṭhādihantṛtvābhidhānaṃ viśeṣeṇa kuṣṭhādihantṛtvopadarśanārtham| pravartakatve'pyatīsāragrahaṇīharatvaṃ vibaddhadoṣapravartakatayā jñeyaṃ; yaduktaṃ- “stokaṃ stokaṃ vibaddhaṃ vā saśūlaṃ yo'tisāryate| abhayāpippalīkalkaiḥ sukhoṣṇaistaṃ virecayet” iti| buddhismṛtipradatvamabhidhāyāpi smṛtibuddhipramohaharatvābhidhānaṃ tatra viśiṣṭaśaktyupadarśanārtham| vīryasya tu viparyaya ityanenāmalakasya śītavīryatvamuktam| śasyānīti asthirahitāni phalāni||29-37||
oṣadhīnāṃ parā bhūmirhimavāñ śailasattamaḥ| tasmātphalāni tajjāni grāhayetkālajāni tu||38|| āpūrṇarasavīryāṇi kāle kāle yathāvidhi| ādityapavanacchāyāsalilaprīṇitāni ca||39|| yānyajagdhānyapūtīni 12 nirvraṇānyagadāni ca| teṣāṃ prayogaṃ vakṣyāmi phalānāṃ karma cottamam||40||
yadyapi “himavānauṣadhabhūmīnām” (sū.a.25) ityuktaṃ, tathā'pi rasāyane himavatprabhavāṇyeva bheṣajāni grāhyāṇīti darśayitumauṣadhīnāmityādyabhidhānam| kāle kāle iti phalapākakāle ityarthaḥ| yathāvidhīti yathā bheṣajagrahaṇaṃ maṅgaladevatārcanādipūrvakaṃ syāttathā'vaśyaṃ rasāyane karttavyam| agadānītyanena pavanadahanādyadoṣaṃ phalasya darśayati||38-40||
pañcānāṃ pañcamūlānāṃ bhāgān daśapalonmitān| harītakīsahasraṃ ca triguṇāmalakaṃ navam||41|| vidārigandhāṃ bṛhatīṃ pṛśniparṇīṃ nidigdhikām| vidyādvidārigandhādyaṃ śvadaṃṣṭrāpañcamaṃ gaṇam||42|| bilvāgnimanthaśyonākaṃ kāśmaryamatha pāṭalām| punarnavāṃ śūrpaparṇyau balāmeraṇḍameva ca||43|| jīvakarṣabhakau medāṃ jīvantīṃ saśatāvarīm| śarekṣudarbhakāśānāṃ śālīnāṃ mūlameva ca||44|| ityeṣāṃ pañcamūlānāṃ pañcānāmupakalpayet| bhāgān yathoktāṃstatsarvaṃ sādhyaṃ daśaguṇe'mbhasi||45|| daśabhāgāvaśeṣaṃ tu pūtaṃ taṃ grāhayedrasam| harītakīśca tāḥ sarvāḥ sarvāṇyāmalakāni ca||46|| tāni sarvāṇyanasthīni phalānyāpothya kūrcanaiḥ| vinīya tasminniryūhe cūrṇānīmāni dāpayet||47|| maṇḍūkaparṇyāḥ pippalyāḥ śaṅkhapuṣpyāḥ plavasya ca| mustānāṃ saviḍaṅgānāṃ candanāguruṇostathā||48|| madhukasya haridrāyā vacāyāḥ kanakasya ca| bhāgāṃścatuṣpalān kṛtvā sūkṣmailāyāstvacastathā||49|| sitopalāsahasraṃ ca cūrṇitaṃ tulayā'dhikam| tailasya dvyāḍhakaṃ tatra dadyāttrīṇi ca sarpiṣaḥ||50|| sādhyamaudumbare pātre tat sarvaṃ mṛdunā'gninā| jñātvā lehyamadagdhaṃ 13 ca śītaṃ kṣaudreṇa saṃsṛjet||51|| kṣaudrapramāṇaṃ snehārdhaṃ tat sarvaṃ ghṛtabhājane| tiṣṭhetsammūrcchitaṃ tasya mātrāṃ kāle prayojayet||52|| yā noparundhyādāhāramekaṃ 14 mātrā jarāṃ prati| ṣaṣṭikaḥ payasā cātra jīrṇe bhojanamiṣyate||53|| vaikhānasā vālakhilyāstathā cānye tapodhanāḥ| rasāyanamidaṃ prāśya 15 babhūvuramitāyuṣaḥ||54|| muktvā jīrṇaṃ vapuścāgryamavāpustaruṇaṃ vayaḥ| vītatandrāklamaśvāsā nirātaṅkāḥ samāhitāḥ||55|| medhāsmṛtibalopetāścirarātraṃ tapodhanāḥ| brāhmaṃ tapo brahmacaryaṃ ceruścātyantaniṣṭhayā||56|| rasāyanamidaṃ brāhmamāyuṣkāmaḥ prayojayet| dīrghamāyurvayaścāgryaṃ kāmāṃśceṣṭān samaśnute||57|| (iti brāhmarasāyanam)|
pañcānāmityādau pratidravyaṃ daśapalabhāgagrahaṇam 16, uktaṃ hi jatūkarṇe- “iti pañca pañcamūlāni, teṣāṃ pratidravyaṃ daśapalāni” iti| harītakīsahasramiti harītakīphalasahasram| śūrpaparṇyau mudgamāṣaparṇyau| vīrā jālandharaṃ śākam| kūrcanaṃ jarjarīkaraṇasādhanaṃ śilāputrakamusalādi| vinīyeti prakṣipya| plavaḥ kaivartamustakam| kanakaṃ nāgakeśaram| tvak guḍatvak| audumbare iti tāmramaye| snehārdhamiti sarpistailārdham| ekam anaparāhṇikamāhāram||41-57||
yathoktaguṇānāmāmalakānāṃ sahasraṃ piṣṭasvedanavidhinā payasa ūṣmaṇā susvinnamanātapaśuṣkamanasthi cūrṇayet| tadāmalakasahasrasvarasaparipītaṃ sthirāpunarnavājīvantīnāgabalābrahmasuvarcalāmaṇḍūkaparṇīśatāvarīśaṅkhapuṣpīpippalīvacāviḍaṅgasvayaṅguptāmṛtā- candanāgurumadhukamadhūkapuṣpotpalapadmamālatīyuvatīyūthikācūrṇāṣṭabhāgasaṃyuktaṃ punarnāgabalāsahasrapalasvarasaparipītamanātapaśuṣkaṃ dviguṇitasarpiṣā kṣaudrasarpiṣā vā kṣudraguḍākṛtiṃ kṛtvā śucau dṛḍhe ghṛtabhāvite kumbhe bhasmarāśeradhaḥ sthāpayedantarbhūmeḥ pakṣaṃ kṛtarakṣāvidhānamatharvavedavidā, pakṣātyaye coddhṛtya kanakarajatatāmrapravālakālāyasacūrṇāṣṭabhāgasaṃyuktamardhakarṣavṛddhyā yathoktena vidhinā prātaḥ prātaḥ prayuñjāno'gnibalamabhisamīkṣya, jīrṇe ca ṣaṣṭikaṃ payasā sasarpiṣkamupasevamāno yathoktān guṇān samaśnuta iti||58|| bhavanti cātra- idaṃ rasāyanaṃ brāhmaṃ maharṣigaṇasevitam| bhavatyarogo dīrghāyuḥ prayuñjāno mahābalaḥ||59|| kāntaḥ prajānāṃ siddhārthaścandrādityasamadyutiḥ| śrutaṃ dhārayate sattvamārṣaṃ cāsya pravartate||60|| dharaṇīdharasāraśca vāyunā samavikramaḥ| sa bhavatyaviṣaṃ cāsya gātre sampadyate viṣam||61|| (iti dvitīyaṃ brāhmarasāyanam)|
piṣṭasvedanavidhineti yathā piṣṭakaṃ toyaparipūritapātroparidattatṛṇādisaṃsthitaṃ svedyate, tathā tat svedanīyamityarthaḥ| svarasaparipītamiti svarasabhāvitam| brahmasuvarcalādyauṣadhānyāyurvedasamutthānīye vakṣyamāṇāni| yuvatiḥ navamālikā| aṣṭamo bhāgo'ṣṭabhāgaḥ| kṣudraguḍākṛtimiti phāṇitākṛtim| ardhakarṣavṛddhyeti ardhakarṣātprabhṛti vardhayet| yathoktavidhineti kuṭīprāveśikena vidhinā| yathoktān guṇāniti pūrvaprayogaphalaśrutipaṭhitān| dharaṇīdharasāra iti uṣṭramukhavat; tena dharaṇīdharāḥ parvatāḥ, teṣāṃ sāro lauhaṃ, tadvatsāra 17 ityarthaḥ| aviṣamiti viṣamavikāri||58-61||
bilvo'gnimanthaḥ śyonākaḥ kāśmaryaḥ pāṭalirbalā| parṇyaścatasraḥ pippalyaḥ śvadaṃṣṭrā bṛhatīdvayam||62|| śṛṅgī tāmalakī drākṣā jīvantī puṣkarāguru| abhayā cāmṛtā ṛddhirjīvakarṣabhakau śaṭī||63|| mustaṃ punarnavā medā sailā candanamutpalam| vidārī vṛṣamūlāni kākolī kākanāsikā||64|| eṣāṃ palonmitān bhāgāñchatānyāmalakasya ca| pañca dadyāttadaikadhyaṃ jaladroṇe vipācayet||65|| jñātvā gatarasānyetānyauṣadhānyatha taṃ rasam| taccāmalakamuddhṛtya niṣkulaṃ tailasarpiṣoḥ||66|| paladvādaśake bhṛṣṭvā dattvā cārdhatulāṃ bhiṣak| matsyaṇḍikāyāḥ pūtāyā lehavatsādhu sādhayet||67|| ṣaṭpalaṃ madhunaścātra siddhaśīte pradāpayet| catuṣpalaṃ tugākṣīryāḥ pippalīdvipalaṃ tathā||68|| palamekaṃ nidadhyācca tvagelāpatrakeśarāt| ityayaṃ cyavanaprāśaḥ paramukto rasāyanaḥ||69|| kāsaśvāsaharaścaiva viśeṣeṇopadiśyate| kṣīṇakṣatānāṃ vṛddhānāṃ bālānāṃ cāṅgavardhanaḥ||70|| svarakṣayamurorogaṃ hṛdrogaṃ vātaśoṇitam| pipāsāṃ mūtraśukrasthān doṣāṃścāpyapakarṣati||71|| asya mātrāṃ prayuñjīta yoparundhyānna bhojanam| asya prayogāccyavanaḥ suvṛddho'bhūt punaryuvā||72|| medhāṃ smṛtiṃ kāntimanāmayatvamāyuḥprakarṣaṃ balamindriyāṇām| strīṣu praharṣaṃ paramagnivṛddhiṃ varṇaprasādaṃ pavanānulomyam||73|| rasāyanasyāsya naraḥ prayogāllabheta jīrṇo'pi kuṭīpraveśāt| jarākṛtaṃ rūpamapāsya sarvaṃ bibharti rūpaṃ navayauvanasya||74|| (iti cyavanaprāśaḥ)|
parṇyaścatasra iti śālaparṇī, pṛśniparṇī, mudgaparṇī, māṣaparṇī ca| tāmalakī bhūmyāmalakī| kākanāsā nāsāphalā, ‘kākatuṇḍaka’ ityanye| gatarasatvamiha dravyāṇāṃ caturbhāgasthitajale bhavati| niṣkulamiti nirasthi| tailasarpiṣoriti samāsanirdeśādubhābhyāmeva dvādaśapalāni, na pṛthak pṛthak| matsyaṇḍikā khaṇḍasaṃhatiḥ| atra ṣaṭpalatvena samayorapi madhusarpiṣordravyāntarayuktatvenāviruddhatvam||62-74||
athāmalakaharītakīnāmāmalakabibhītakānāṃ harītakībibhītakānāmāmalakaharītakībibhītakānāṃ vā palāśatvagavanaddhānāṃ mṛdā'valiptānāṃ kukūlasvinnānāmakulakānāṃ palasahasramulūkhale sampothya dadhighṛtamadhupalalatailaśarkarāsaṃyuktaṃ bhakṣayedanannabhugyathoktena vidhinā; tasyānte yavāgvādibhiḥ pratyavasthāpanam 18, abhyaṅgotsādanaṃ sarpiṣā yavacūrṇaiśca, ayaṃ ca rasāyanaprayogaprakarṣo dvistāvadagnibalamabhisamīkṣya 19, pratibhojanaṃ yūṣeṇa payasā vā ṣaṣṭikaḥ sasarpiṣkaḥ, ataḥ paraṃ yathāsukhavihāraḥ kāmabhakṣyaḥ syāt| anena prayogeṇarṣayaḥ punaryuvatvamavāpurbabhūvuścānekavarṣaśatajīvino nirvikārāḥ paraṃ śarīrabuddhīndriyabalasamuditāśceruścātyantaniṣṭhayā tapaḥ||75|| (iti caturthāmalakarasāyanam)|
kukūlakaḥ karīṣāgniḥ| akulakānāmiti anasthnām| dravyādīnāmatra 20 mānaṃ noktaṃ, tena pradhānasya cūrṇasya dadhyādibhirmilitaiḥ samānamānatvaṃ; kiṃvā pratyekameva dadhyādīnāṃ cūrṇasamatvam| palalaṃ tilacūrṇam| bhakṣayediti vacanaṃ lehye'pi alpābhyavaharaṇamātrārthatvādupapannam| anannabhugiti sarvathā''hārāntarābhuk| tasyānta iti etatprayogaparityāgakāle| pratyavasthāpanamiti yavāgvādikramaviśeṣaṇaṃ; tena prayogānte yadā annasaṃsarjanaṃ 21 kartavyaṃ, tadā yavāgvādikrameṇetyuktasyārthasya pratyavasthāpanaṃ kriyata ityarthaḥ| yūṣeṇa payasā veti vikalpo'gnibalāpekṣayā||75||
harītakyāmalakabibhītakapañcapañcamūlaniryūhe pippalīmadhukamadhūkakākolīkṣīrakākolyātmaguptājīvakarṣabhakakṣīraśuklākalkasamprayuktena vidārīsvarasena kṣīrāṣṭaguṇasamprayuktena ca sarpiṣaḥ kumbhaṃ sādhayitvā prayuñjāno'gnibalasamāṃ 22 mātrāṃ jīrṇe ca kṣīrasarpirbhyāṃ śāliṣaṣṭikamuṣṇodakānupānamaśnañjarāvyādhipāpābhicāravyapagatabhayaḥ śarīrendriyabuddhibalamatulamupalabhyāpratihatasarvārambhaḥ paramāyuranavāpnuyāt||76|| (iti pañcamo harītakīyogaḥ)|
atra harītakyādau kṣīraśuklā kṣīravidārikā| atra harītakyādikvāthasya tveko bhāgaḥ, kṣīrasyāṣṭau bhāgāḥ, sarpiṣa eko bhāgaḥ| kumbho droṇadvayam| vacanaṃ hi- “droṇastu dviguṇaḥ sūrpo vijñeyaḥ kumbha eva ca” iti||76||
harītakyāmalakabibhītakaharidrāsthirābalāviḍaṅgāmṛtavallīviśvabheṣajamadhukapippalīsomavalkasiddhena 23 kṣīrasarpiṣā madhuśarkarābhyāmapi ca sannīyāmalakasvarasaśataparipītamāmalakacūrṇamayaścūrṇacaturbhāgasamprayuktaṃ pāṇitalamātraṃ prātaḥ prātaḥ prāśya yathoktena vidhinā sāyaṃ mudgayūṣeṇa payasā vā sasarpiṣkaṃ śāliṣaṣṭikānnamaśnīyāt, trivarṣaprayogādasya varṣaśatamajaraṃ vayastiṣṭhati, śrutamavatiṣṭhate, sarvāmayāḥ praśāmyanti, viṣamaviṣaṃ bhavati gātre, gātramaśmavat sthirībhavati, adhṛṣyo bhūtānāṃ bhavati||77|| bhavanti cātra- yathā'marāṇāmamṛtaṃ yathā bhogavatāṃ sudhā| tathā'bhavanmaharṣīṇāṃ rasāyanavidhiḥ purā||78|| na jarāṃ na ca daurbalyaṃ nāturyaṃ nidhanaṃ na ca| jagmurvarṣasahasrāṇi rasāyanaparāḥ purā||79|| na kevalaṃ dīrghamihāyuraśnute rasāyanaṃ yo vidhivanniṣevate| gatiṃ sa devarṣiniṣevitāṃ śubhāṃ prapadyate brahma tatheti cākṣayam 24||80||
amṛtavallī guḍūcī| somavalkaḥ viṭkhadiraḥ| kṣīrasarpiḥ kṣīrasamutthitasarpiḥ| ayaścūrṇasya caturtho bhāgaḥ, yata etadayaścūrṇaṃ caturthabhāgamata evāsmin prayoge jatūkarṇena “ayaścūrṇapādayuktam” iti kṛtam| amarāṇāmamṛtaṃ jarādiharaṃ, nāgānāṃ ca sudhā jarāmaraṇaharī, ityubhayopādānaṃ dṛṣṭānte| brahma mokṣaḥ| mokṣasādhanatvaṃ ceha rasāyanasya viśuddhasattvakartṛtayocyate|| 77-80||
tatra ślokaḥ- abhayāmalakīye'smin ṣaḍyogāḥ parikīrtitāḥ| rasāyanānāṃ siddhānāmāyuryairanuvartate||81||
abhayetyādinā sandehanirāsārthamuktaprayogasaṅkhyāṃ darśayati| evamanyatrāpi saṅkhyāpraṇayanamante jñeyam|| 81||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne rasāyanādhyāye'bhayāmalakīyo nāma rasāyanapādaḥ prathamaḥ||1||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ cikitsāsthāne rasāyanādhyāye'bhayāmalakīyo nāma rasāyanapādaḥ prathamaḥ|| 1||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘ārtaviśeṣaṇatāyāṃ’ iti pā. ↩
- 2 ‘sādhanīyaśaktitvārtiyogaharatvena’ iti pā. ↩
- 3 ‘vṛṣatāṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘bhavatyarghyo bahumataḥ’ iti, ‘bhavatyasau bahumataḥ’ iti ca pā. ↩
- 5 ‘arghaṇīyaḥ stutyaḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘ca’ iti pā. ↩
- 7 ‘rasāyanavidhānamityarthaḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘sakta...’ iti pā. ↩
- 9 ‘tato vakṣyāmi’ iti pā. ↩
- 10 yogīndranāthasenasammato'yaṃ pāṭhaḥ ↩
- 11 ‘daśavarṣasahasrāyuṣkararasāyanādhikṛtāni’ iti pā. ↩
- 12 ‘yānyadagdhāni’ iti pā. ↩
- 13 ‘lehamadagdhaṃ’ iti pā. ↩
- 14 ‘...dāhāramevaṃ’ iti pā. ↩
- 15 ‘prāpya’ iti pā. ↩
- 16 ‘daśākṣagrahaṇam’ iti pā. ↩
- 17 ‘tatsāra ityarthaḥ’ iti pā. ↩
- 18 ‘prakṛtyavasthāpanaṃ’ iti pā. ↩
- 19 ‘dvistāvat prayogakālād dviguṇakālaṃ pratibhojanaṃ yavāgūḥ yūṣeṇa payasā vā sasarpiṣkaḥ ṣaṣṭikaḥ ṣaṣṭikānnaṃ’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 20 ‘dadhyādīnāṃ’ iti pā. ↩
- 21 ‘annasevā kartavyā’ iti pā. ↩
- 22 ‘prayuñjītāgnibalaṃ samavekṣya, jīrṇe ca’ iti pā. ↩
- 23 ‘...vacā...’ iti pā. ↩
- 24 ‘cākṣaram’ iti pā. ↩