1/1. rasāyanādhyāyaḥ - abhayāmalakīyarasāyanapādaḥ

Larger type: Carakasaṃhitā · indented: Cakrapāṇidatta's Āyurvedadīpikā
athāto'bhayāmalakīyaṃ rasāyanapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pūrvasthānoktalakṣaṇābhāvenāvadhāritāyuṣmadbhāvena cikitsā dharmārthayaśaskarī kartavyetyanantaraṃ cikitsābhidhāyakaṃ sthānamucyate| rasāyanavājīkaraṇasādhanamapi yathā cikitsocyate, tathā'nantarameva vakṣyati| tatrāpi jvarādicikitsāyāḥ prāgrasāyanavājīkaraṇayormahāphalatvenādāvabhidhānam| tayorapi ca rasāyanameva varṣasahasrāyuṣṭvādikāraṇatayā mahāphalamiti tadabhidhīyate, tatrāpi cābhayāmalakīyaścikitsāsthānārthasūtrābhidhāyakatayā'gre'bhidhīyate||1-2||
cikitsitaṃ vyādhiharaṃ pathyaṃ sādhanamauṣadham| prāyaścittaṃ praśamanaṃ prakṛtisthāpanaṃ hitam||3|| vidyādbheṣajanāmāni, ...|4|
tatrādau vyavahārārthaṃ sthānābhidheyasya bheṣajasya paryāyānāha- cikitsitamityādi| karoti caivamādau pradhānābhidheyaparyāyābhidhānaṃ, yathā- nidāne heturūpādiparyāyakathanam| etacca paryāyābhidhānaṃ prādhānyena catuṣpādasyaiva bheṣajasya, yaduktaṃ- “catuṣpādaṃ ṣoḍaśakalaṃ bheṣajamiti bhiṣajo bhāṣante” (sū.a.10) iti| evambhūtabheṣajāṅgarūpatayā tu sthāvarajaṅgamadravyarūpasya bheṣajasya bheṣajatvamevāntaravyavahārakṛtaṃ jñeyam| prāyaścittamiti bheṣajasañjñā prāyaścittavadbheṣajasyādharmakāryavyādhiharatvena||3||-
... bheṣajaṃ dvividhaṃ ca tat| svasthasyorjaskaraṃ kiñcit kiñcidārtasya roganut||4||
dvaividhyaṃ vivṛṇoti- svasthasyetyādi| kiñciditi na sarvam| svasthatvena vyavahriyamāṇasya puṃso jarādisvābhāvikavyādhiharatvena tathā'praharṣavyayāyakṣayitvānupacitaśukratvādyapraśastaśārīrabhāvaharatvena ūrjaḥ praśastaṃ bhāvamādadhātīti svasthasyorjaskaram| ārtasya roganuditi viśeṣaṇena jvarādinā''rtasya jvarādiharam| roganuditi vacanenaivārtaviśeṣatāyāṃ 1 labdhāyāṃ yat ‘ārtasya’ iti karoti, tena sahajajarādikṛtāṃ pīḍāmanudvejikāṃ parityajya jvarādinā'svābhāvikena rogeṇa pīḍitasyeti darśayati||4||
abheṣajaṃ ca dvividhaṃ bādhanaṃ sānubādhanam|5|
bheṣajaprasaṅgādabheṣajadvaividhyamāha- abheṣajamityādi| bādhanamiha tadātvamātrabādhakaṃ, yathā- svalpamapathyam| sānubādhanaṃ ca dīrghakālāvasthāyikuṣṭhādivikārakāri||-
svasthasyorjaskaraṃ yattu tadvṛṣyaṃ tadrasāyanam||5|| prāyaḥ, prāyeṇa rogāṇāṃ dvitīyaṃ praśame matam| prāyaḥśabdo viśeṣārtho hyubhayaṃ hyubhayārthakṛt||6||
dvividhaṃ bheṣajamuktaṃ vibhajate- svasthasyetyādi| tadvṛṣyaṃ tadrasāyanaṃ prāya iti cchedaḥ| yadvṛṣyaṃ prāyo bhavati, tathā rasāyanaṃ yat prāyo bhavati, ārtasya rogaharaṃ yadbāhulyena, tat svasthorjaskaramucyate; yattu dvitīyamārtarogaharaṃ, tat prāyeṇa jvarādiśamanaṃ rasāyanaṃ vājīkaraṇaṃ ca bhavati; yathā- kṣatakṣīṇoktaṃ sarpirguḍādi rasāyanaṃ vṛṣyaṃ ca bhavati, tathā pāṇḍurogokto yogarājo rasāyanatvenoktaḥ, tathā kāsādhikāre'gastyaharītakī rasāyanatvenoktetyādyanusaraṇīyam| rasāyanoktānāṃ ca jvarādiharatvamatra suvyaktameva rasāyanagrantheṣu| anye tu bruvate- yadvyādhimātraharaṃ na tadrasāyanaṃ, kintu śarīrasaṃyogadārḍhyāddīrghāyuḥkartṛtvasādhāraṇadharmayogādupacaritavyādhiharaṃ rasāyanamihocyata iti| nanu yadi svasthorjaskaramapi vyādhiharaṃ, vyādhiharaṃ ca svasthorjaskaraṃ tat kiṃ kiñciditi padena bheṣajakarmavyavasthādarśakena kriyate? brūmaḥ- bāhulyena svasthorjaskaratvaṃ vyādhiharatvaṃ ca vyavasthāpyate, na ceha sarvārtarogaharasya svasthorjaskaratvamiti pratijñāyate, yena pāṭhāsaptaparṇādīnāmapi rasāyanatvaṃ sādhanīyaśaktitvādārttarogaharatvena 2 yaducyate tadapi rasāyanaṃ vājīkaraṇaṃ ca bhavatīti lavamātropadarśanaṃ kriyate, tat svasthārtayorubhayārthakartṛtvam| prāyaḥśabdatātparyaṃ vivṛṇoti- prāya ityādi| viśeṣārtha iti bāhulyārtha ityarthaḥ||5-6||
dīrghamāyuḥ smṛtiṃ medhāmārogyaṃ taruṇaṃ vayaḥ| prabhāvarṇasvaraudāryaṃ dehendriyabalaṃ param||7|| vāksiddhiṃ praṇatiṃ 3 kāntiṃ labhate nā rasāyanāt| lābhopāyo hi śastānāṃ rasādīnāṃ rasāyanam||8||
rasāyanakāryamāha- dīrghamityādi| prabhādīnāṃ trayāṇāmaudāryaṃ yojanīyam| vāksiddhiḥ yaducyate tadavaśyaṃ bhavatītyarthaḥ| praṇatiḥ lokavandyatā| kathametadrasāyanena kriyata ityāha- lābhetyādi| rasādigrahaṇena smṛtyādayo'pi gṛhyante||7-8||
apatyasantānakaraṃ yat sadyaḥ sampraharṣaṇam| vājīvātibalo yena yātyapratihataḥ striyaḥ||9|| bhavatyatipriyaḥ strīṇāṃ yena yenopacīyate| jīryato'pyakṣayaṃ śukraṃ phalavadyena dṛśyate||10|| prabhūtaśākhaḥ śākhīva yena caityo yathā mahān| bhavatyarcyo 4 bahumataḥ prajānāṃ subahuprajaḥ||11|| santānamūlaṃ yeneha pretya cānantyamaśnute| yaśaḥ śriyaṃ balaṃ puṣṭiṃ vājīkaraṇameva tat||12||
vājīkaraṇakāryamāha- apatyetyādi| apatyasantānaḥ apatyaparamparā, tena putrapautrakaramityarthaḥ; vājīkaraṇajanitācchukrājjātaḥ putraḥ putrajananasamartho bhavatītyarthaḥ| atipriyatvaṃ cehopacitaśukratayā nirantaravyavāyakartṛtvāt; yaduktaṃ- “virūpamapi yoddhāraṃ bhṛtyamicchanti pārthivāḥ| vyavāyavyāyataṃ mūrkhaṃ dhṛṣṭaṃ patimiva striyaḥ” iti| upacīyata iti puṣṭiṃ prāpnoti| akṣayamivākṣayam| phalavaditi garbhajanakam| caityo devatāyatanam| arcyaḥ arcanīyaḥ 5| ānantyamivānantyaṃ; dīrghasantānatāmityarthaḥ||9-12||
svasthasyorjaskaraṃ tvetaddvividhaṃ proktamauṣadham| yadvyādhinirghātakaraṃ vakṣyate taccikitsite||13|| cikitsitārtha etāvān vikārāṇāṃ yadauṣadham| rasāyanavidhiścāgre vājīkaraṇameva ca||14||
cikitsita iti jvarādicikitsite| nanu rasāyanavājīkaraṇe api jvarādicikitsite eva, tat kiṃ viśiṣyocyate- ‘vakṣyate taccikitsite’ ityāha- cikitsitārtha ityādi| satyaṃ, rasāyanaṃ vājīkaraṇaṃ ca jvarādivyādhiharatvāccikitsitaśabdenocyata ityarthaḥ| atha vyādhiharatvāccikitsite vaktavyatvācca rasāyanavājīkaraṇe kva nu 6 vaktavye ityāha- rasāyanetyādi| vidhiḥ vidhānaṃ rasāyanābhidhānamityarthaḥ 7| agre iti anantaram| vājīkaraṇaṃ cāgre ‘abhidhāsyate’ iti śeṣaḥ||13-14||
abheṣajamiti jñeyaṃ viparītaṃ yadauṣadhāt| tadasevyaṃ niṣevyaṃ tu pravakṣyāmi yadauṣadham||15||
abheṣajamapi pūrvoddiṣṭaṃ vivṛṇoti- abheṣajamityādi| viparītaṃ rogajananalakṣaṇārthakāri||15||
rasāyanānāṃ dvividhaṃ prayogamṛṣayo viduḥ| kuṭīprāveśikaṃ caiva vātātapikameva ca||16|| kuṭīprāveśikasyādau vidhiḥ samupadekṣyate| nṛpavaidyadvijātīnāṃ sādhūnāṃ puṇyakarmaṇām||17|| nivāse nirbhaye śaste prāpyopakaraṇe pure| diśi pūrvottarasyāṃ ca subhūmau kārayet kuṭīm||18|| vistārotsedhasampannāṃ trigarbhāṃ sūkṣmalocanām| ghanabhittimṛtusukhāṃ suspaṣṭāṃ manasaḥ priyām||19|| śabdādīnāmaśastānāmagamyaṃ strīvivarjitām| iṣṭopakaraṇopetāṃ sajjavaidyauṣadhadvijām 8||20|| athodagayane śukle tithinakṣatrapūjite| muhūrtakaraṇopete praśaste kṛtavāpanaḥ||21|| dhṛtismṛtibalaṃ kṛtvā śraddadhānaḥ samāhitaḥ| vidhūya mānasān doṣān maitrīṃ bhūteṣu cintayan||22|| devatāḥ pūjayitvā'gre dvijātīṃśca pradakṣiṇam| devagobrāhmaṇān kṛtvā tatastāṃ praviśet kuṭīm||23|| tasyāṃ saṃśodhanaiḥ śuddhaḥ sukhī jātabalaḥ punaḥ| rasāyanaṃ prayuñjīta tatpravakṣyāmi 9 śodhanam||24||
kuṭīpraveśena yat kriyate tat kuṭīprāveśikam| vātātapasevayā'pi yat kriyate tad vātātapikam| trigarbhāṃ prathamamekaṃ gṛhaṃ, tasyābhyantare dvitīyam, evaṃ trigarbhāstrayo garbhā antarāṇi yasyāṃ sā; trigarbhāmiti antastriprakoṣṭhām| sūkṣmalocanāmiti alpadvārajālakām| śukle śuklapakṣe| sajjā vaidyādayo yasyāṃ sā tathā| tithinakṣatrapūjita iti śubhatithinakṣatrayogāt pūjite| kṛtavāpana iti kṛtakṣauraḥ| mānasān doṣāniti kāmakrodhādīn| saṃśodhanairiti vamanavirecanāsthāpanaśirovirecanaiḥ| sukhīti arogaḥ| jātabala iti saṃśodhanāpahṛtamalatayā saṃsarjanādikrameṇa punarjātabalaḥ| yadyapīha saṃśodhanairiti bahuvacanaprayogāt sarvāṇyeva saṃśodhanāni sammatāni, tathā'pīha rasāyane viśeṣeṇa yaugikatvāddharītakyādiprayoga evoktaḥ; anye tu harītakyādiprayogeṇaiva paraṃ saṃśodhanaṃ kartavyamityāhuḥ, saṃśodhanairiti bahuvacanaṃ punaryāvacchuddherharītakyādiprayogasyaiva karaṇaṃ darśayati||16-24||
harītakīnāṃ cūrṇāni saindhavāmalake guḍam| vacāṃ viḍaṅgaṃ rajanīṃ pippalīṃ viśvabheṣajam||25|| pibeduṣṇāmbunā jantuḥ snehasvedopapāditaḥ| tena śuddhaśarīrāya kṛtasaṃsarjanāya ca||26|| trirātraṃ yāvakaṃ dadyāt pañcāhaṃ vā'pi sarpiṣā| saptāhaṃ vā purāṇasya yāvacchuddhestu varcasaḥ||27|| śuddhakoṣṭhaṃ tu taṃ jñātvā rasāyanamupācaret| vayaḥprakṛtisātmyajño yaugikaṃ yasya yadbhavet||28||
yāvakamiti yavānnam| trirātrādivikalpatrayaṃ hīnamadhyottamaśuddhiviṣayam||25-28||
harītakīṃ pañcarasāmuṣṇāmalavaṇāṃ śivām| doṣānulomanīṃ laghvīṃ vidyāddīpanapācanīm||29|| āyuṣyāṃ pauṣṭikīṃ dhanyāṃ vayasaḥ sthāpanīṃ parām| sarvarogapraśamanīṃ buddhīndriyabalapradām||30|| kuṣṭhaṃ gulmamudāvartaṃ śoṣaṃ pāṇḍvāmayaṃ madam| arśāṃsi grahaṇīdoṣaṃ purāṇaṃ viṣamajvaram||31|| hṛdrogaṃ saśirorogamatīsāramarocakam| kāsaṃ pramehamānāhaṃ plīhānamudaraṃ navam||32|| kaphaprasekaṃ vaisvaryaṃ vaivarṇyaṃ kāmalāṃ krimīn| śvayathuṃ tamakaṃ chardiṃ klaibyamaṅgāvasādanam||33|| srotovibandhān vividhān pralepaṃ hṛdayorasoḥ| smṛtibuddhipramohaṃ ca jayecchīghraṃ harītakī||34|| (ajīrṇino 10 rūkṣabhujaḥ strīmadyaviṣakarśitāḥ| severannābhayāmete kṣuttṛṣṇoṣṇārditāśca ye)||35|| tān guṇāṃstāni karmāṇi vidyādāmalakīṣvapi| yānyuktāni harītakyā vīryasya tu viparyayaḥ||36|| ataścāmṛtakalpāni vidyāt karmabhirīdṛśaiḥ| harītakīnāṃ śasyāni bhiṣagāmalakasya ca||37||
yadyapi dravyāntarāṇi daśavarṣaśatāyuṣkararasāyanādhikṛtāni 11 santi, tathā'pi harītakyāmalake eva rogaharatvāyuṣkaratvarūpobhayadharmayogādadhyāyādau guṇakarmabhyāmucyete; tatrāpi yadyapi “āmalakaṃ vayaḥsthāpanānām” (sū.a.25) ityuktam, tathā'pi rogaharatve harītakī prakarṣavatīti kṛtvā harītakyagre'bhihitā| harītakyādiṣu pañcarasatvādyutpādo'dṛṣṭavaśādbhūtasanniveśaviśeṣaprabhāvakṛtaḥ; tena nātropapattayaḥ kramante| śivāmiti kalyāṇakāriṇīṃ, praśastaguṇayuktatvāt| sarvarogapraśamanīmiti saṃyogasaṃskārādinā| sarvarogaharatvamabhidhāyāpi kuṣṭhādihantṛtvābhidhānaṃ viśeṣeṇa kuṣṭhādihantṛtvopadarśanārtham| pravartakatve'pyatīsāragrahaṇīharatvaṃ vibaddhadoṣapravartakatayā jñeyaṃ; yaduktaṃ- “stokaṃ stokaṃ vibaddhaṃ vā saśūlaṃ yo'tisāryate| abhayāpippalīkalkaiḥ sukhoṣṇaistaṃ virecayet” iti| buddhismṛtipradatvamabhidhāyāpi smṛtibuddhipramohaharatvābhidhānaṃ tatra viśiṣṭaśaktyupadarśanārtham| vīryasya tu viparyaya ityanenāmalakasya śītavīryatvamuktam| śasyānīti asthirahitāni phalāni||29-37||
oṣadhīnāṃ parā bhūmirhimavāñ śailasattamaḥ| tasmātphalāni tajjāni grāhayetkālajāni tu||38|| āpūrṇarasavīryāṇi kāle kāle yathāvidhi| ādityapavanacchāyāsalilaprīṇitāni ca||39|| yānyajagdhānyapūtīni 12 nirvraṇānyagadāni ca| teṣāṃ prayogaṃ vakṣyāmi phalānāṃ karma cottamam||40||
yadyapi “himavānauṣadhabhūmīnām” (sū.a.25) ityuktaṃ, tathā'pi rasāyane himavatprabhavāṇyeva bheṣajāni grāhyāṇīti darśayitumauṣadhīnāmityādyabhidhānam| kāle kāle iti phalapākakāle ityarthaḥ| yathāvidhīti yathā bheṣajagrahaṇaṃ maṅgaladevatārcanādipūrvakaṃ syāttathā'vaśyaṃ rasāyane karttavyam| agadānītyanena pavanadahanādyadoṣaṃ phalasya darśayati||38-40||
pañcānāṃ pañcamūlānāṃ bhāgān daśapalonmitān| harītakīsahasraṃ ca triguṇāmalakaṃ navam||41|| vidārigandhāṃ bṛhatīṃ pṛśniparṇīṃ nidigdhikām| vidyādvidārigandhādyaṃ śvadaṃṣṭrāpañcamaṃ gaṇam||42|| bilvāgnimanthaśyonākaṃ kāśmaryamatha pāṭalām| punarnavāṃ śūrpaparṇyau balāmeraṇḍameva ca||43|| jīvakarṣabhakau medāṃ jīvantīṃ saśatāvarīm| śarekṣudarbhakāśānāṃ śālīnāṃ mūlameva ca||44|| ityeṣāṃ pañcamūlānāṃ pañcānāmupakalpayet| bhāgān yathoktāṃstatsarvaṃ sādhyaṃ daśaguṇe'mbhasi||45|| daśabhāgāvaśeṣaṃ tu pūtaṃ taṃ grāhayedrasam| harītakīśca tāḥ sarvāḥ sarvāṇyāmalakāni ca||46|| tāni sarvāṇyanasthīni phalānyāpothya kūrcanaiḥ| vinīya tasminniryūhe cūrṇānīmāni dāpayet||47|| maṇḍūkaparṇyāḥ pippalyāḥ śaṅkhapuṣpyāḥ plavasya ca| mustānāṃ saviḍaṅgānāṃ candanāguruṇostathā||48|| madhukasya haridrāyā vacāyāḥ kanakasya ca| bhāgāṃścatuṣpalān kṛtvā sūkṣmailāyāstvacastathā||49|| sitopalāsahasraṃ ca cūrṇitaṃ tulayā'dhikam| tailasya dvyāḍhakaṃ tatra dadyāttrīṇi ca sarpiṣaḥ||50|| sādhyamaudumbare pātre tat sarvaṃ mṛdunā'gninā| jñātvā lehyamadagdhaṃ 13 ca śītaṃ kṣaudreṇa saṃsṛjet||51|| kṣaudrapramāṇaṃ snehārdhaṃ tat sarvaṃ ghṛtabhājane| tiṣṭhetsammūrcchitaṃ tasya mātrāṃ kāle prayojayet||52|| yā noparundhyādāhāramekaṃ 14 mātrā jarāṃ prati| ṣaṣṭikaḥ payasā cātra jīrṇe bhojanamiṣyate||53|| vaikhānasā vālakhilyāstathā cānye tapodhanāḥ| rasāyanamidaṃ prāśya 15 babhūvuramitāyuṣaḥ||54|| muktvā jīrṇaṃ vapuścāgryamavāpustaruṇaṃ vayaḥ| vītatandrāklamaśvāsā nirātaṅkāḥ samāhitāḥ||55|| medhāsmṛtibalopetāścirarātraṃ tapodhanāḥ| brāhmaṃ tapo brahmacaryaṃ ceruścātyantaniṣṭhayā||56|| rasāyanamidaṃ brāhmamāyuṣkāmaḥ prayojayet| dīrghamāyurvayaścāgryaṃ kāmāṃśceṣṭān samaśnute||57|| (iti brāhmarasāyanam)|
pañcānāmityādau pratidravyaṃ daśapalabhāgagrahaṇam 16, uktaṃ hi jatūkarṇe- “iti pañca pañcamūlāni, teṣāṃ pratidravyaṃ daśapalāni” iti| harītakīsahasramiti harītakīphalasahasram| śūrpaparṇyau mudgamāṣaparṇyau| vīrā jālandharaṃ śākam| kūrcanaṃ jarjarīkaraṇasādhanaṃ śilāputrakamusalādi| vinīyeti prakṣipya| plavaḥ kaivartamustakam| kanakaṃ nāgakeśaram| tvak guḍatvak| audumbare iti tāmramaye| snehārdhamiti sarpistailārdham| ekam anaparāhṇikamāhāram||41-57||
yathoktaguṇānāmāmalakānāṃ sahasraṃ piṣṭasvedanavidhinā payasa ūṣmaṇā susvinnamanātapaśuṣkamanasthi cūrṇayet| tadāmalakasahasrasvarasaparipītaṃ sthirāpunarnavājīvantīnāgabalābrahmasuvarcalāmaṇḍūkaparṇīśatāvarīśaṅkhapuṣpīpippalīvacāviḍaṅgasvayaṅguptāmṛtā- candanāgurumadhukamadhūkapuṣpotpalapadmamālatīyuvatīyūthikācūrṇāṣṭabhāgasaṃyuktaṃ punarnāgabalāsahasrapalasvarasaparipītamanātapaśuṣkaṃ dviguṇitasarpiṣā kṣaudrasarpiṣā vā kṣudraguḍākṛtiṃ kṛtvā śucau dṛḍhe ghṛtabhāvite kumbhe bhasmarāśeradhaḥ sthāpayedantarbhūmeḥ pakṣaṃ kṛtarakṣāvidhānamatharvavedavidā, pakṣātyaye coddhṛtya kanakarajatatāmrapravālakālāyasacūrṇāṣṭabhāgasaṃyuktamardhakarṣavṛddhyā yathoktena vidhinā prātaḥ prātaḥ prayuñjāno'gnibalamabhisamīkṣya, jīrṇe ca ṣaṣṭikaṃ payasā sasarpiṣkamupasevamāno yathoktān guṇān samaśnuta iti||58|| bhavanti cātra- idaṃ rasāyanaṃ brāhmaṃ maharṣigaṇasevitam| bhavatyarogo dīrghāyuḥ prayuñjāno mahābalaḥ||59|| kāntaḥ prajānāṃ siddhārthaścandrādityasamadyutiḥ| śrutaṃ dhārayate sattvamārṣaṃ cāsya pravartate||60|| dharaṇīdharasāraśca vāyunā samavikramaḥ| sa bhavatyaviṣaṃ cāsya gātre sampadyate viṣam||61|| (iti dvitīyaṃ brāhmarasāyanam)|
piṣṭasvedanavidhineti yathā piṣṭakaṃ toyaparipūritapātroparidattatṛṇādisaṃsthitaṃ svedyate, tathā tat svedanīyamityarthaḥ| svarasaparipītamiti svarasabhāvitam| brahmasuvarcalādyauṣadhānyāyurvedasamutthānīye vakṣyamāṇāni| yuvatiḥ navamālikā| aṣṭamo bhāgo'ṣṭabhāgaḥ| kṣudraguḍākṛtimiti phāṇitākṛtim| ardhakarṣavṛddhyeti ardhakarṣātprabhṛti vardhayet| yathoktavidhineti kuṭīprāveśikena vidhinā| yathoktān guṇāniti pūrvaprayogaphalaśrutipaṭhitān| dharaṇīdharasāra iti uṣṭramukhavat; tena dharaṇīdharāḥ parvatāḥ, teṣāṃ sāro lauhaṃ, tadvatsāra 17 ityarthaḥ| aviṣamiti viṣamavikāri||58-61||
bilvo'gnimanthaḥ śyonākaḥ kāśmaryaḥ pāṭalirbalā| parṇyaścatasraḥ pippalyaḥ śvadaṃṣṭrā bṛhatīdvayam||62|| śṛṅgī tāmalakī drākṣā jīvantī puṣkarāguru| abhayā cāmṛtā ṛddhirjīvakarṣabhakau śaṭī||63|| mustaṃ punarnavā medā sailā candanamutpalam| vidārī vṛṣamūlāni kākolī kākanāsikā||64|| eṣāṃ palonmitān bhāgāñchatānyāmalakasya ca| pañca dadyāttadaikadhyaṃ jaladroṇe vipācayet||65|| jñātvā gatarasānyetānyauṣadhānyatha taṃ rasam| taccāmalakamuddhṛtya niṣkulaṃ tailasarpiṣoḥ||66|| paladvādaśake bhṛṣṭvā dattvā cārdhatulāṃ bhiṣak| matsyaṇḍikāyāḥ pūtāyā lehavatsādhu sādhayet||67|| ṣaṭpalaṃ madhunaścātra siddhaśīte pradāpayet| catuṣpalaṃ tugākṣīryāḥ pippalīdvipalaṃ tathā||68|| palamekaṃ nidadhyācca tvagelāpatrakeśarāt| ityayaṃ cyavanaprāśaḥ paramukto rasāyanaḥ||69|| kāsaśvāsaharaścaiva viśeṣeṇopadiśyate| kṣīṇakṣatānāṃ vṛddhānāṃ bālānāṃ cāṅgavardhanaḥ||70|| svarakṣayamurorogaṃ hṛdrogaṃ vātaśoṇitam| pipāsāṃ mūtraśukrasthān doṣāṃścāpyapakarṣati||71|| asya mātrāṃ prayuñjīta yoparundhyānna bhojanam| asya prayogāccyavanaḥ suvṛddho'bhūt punaryuvā||72|| medhāṃ smṛtiṃ kāntimanāmayatvamāyuḥprakarṣaṃ balamindriyāṇām| strīṣu praharṣaṃ paramagnivṛddhiṃ varṇaprasādaṃ pavanānulomyam||73|| rasāyanasyāsya naraḥ prayogāllabheta jīrṇo'pi kuṭīpraveśāt| jarākṛtaṃ rūpamapāsya sarvaṃ bibharti rūpaṃ navayauvanasya||74|| (iti cyavanaprāśaḥ)|
parṇyaścatasra iti śālaparṇī, pṛśniparṇī, mudgaparṇī, māṣaparṇī ca| tāmalakī bhūmyāmalakī| kākanāsā nāsāphalā, ‘kākatuṇḍaka’ ityanye| gatarasatvamiha dravyāṇāṃ caturbhāgasthitajale bhavati| niṣkulamiti nirasthi| tailasarpiṣoriti samāsanirdeśādubhābhyāmeva dvādaśapalāni, na pṛthak pṛthak| matsyaṇḍikā khaṇḍasaṃhatiḥ| atra ṣaṭpalatvena samayorapi madhusarpiṣordravyāntarayuktatvenāviruddhatvam||62-74||
athāmalakaharītakīnāmāmalakabibhītakānāṃ harītakībibhītakānāmāmalakaharītakībibhītakānāṃ vā palāśatvagavanaddhānāṃ mṛdā'valiptānāṃ kukūlasvinnānāmakulakānāṃ palasahasramulūkhale sampothya dadhighṛtamadhupalalatailaśarkarāsaṃyuktaṃ bhakṣayedanannabhugyathoktena vidhinā; tasyānte yavāgvādibhiḥ pratyavasthāpanam 18, abhyaṅgotsādanaṃ sarpiṣā yavacūrṇaiśca, ayaṃ ca rasāyanaprayogaprakarṣo dvistāvadagnibalamabhisamīkṣya 19, pratibhojanaṃ yūṣeṇa payasā vā ṣaṣṭikaḥ sasarpiṣkaḥ, ataḥ paraṃ yathāsukhavihāraḥ kāmabhakṣyaḥ syāt| anena prayogeṇarṣayaḥ punaryuvatvamavāpurbabhūvuścānekavarṣaśatajīvino nirvikārāḥ paraṃ śarīrabuddhīndriyabalasamuditāśceruścātyantaniṣṭhayā tapaḥ||75|| (iti caturthāmalakarasāyanam)|
kukūlakaḥ karīṣāgniḥ| akulakānāmiti anasthnām| dravyādīnāmatra 20 mānaṃ noktaṃ, tena pradhānasya cūrṇasya dadhyādibhirmilitaiḥ samānamānatvaṃ; kiṃvā pratyekameva dadhyādīnāṃ cūrṇasamatvam| palalaṃ tilacūrṇam| bhakṣayediti vacanaṃ lehye'pi alpābhyavaharaṇamātrārthatvādupapannam| anannabhugiti sarvathā''hārāntarābhuk| tasyānta iti etatprayogaparityāgakāle| pratyavasthāpanamiti yavāgvādikramaviśeṣaṇaṃ; tena prayogānte yadā annasaṃsarjanaṃ 21 kartavyaṃ, tadā yavāgvādikrameṇetyuktasyārthasya pratyavasthāpanaṃ kriyata ityarthaḥ| yūṣeṇa payasā veti vikalpo'gnibalāpekṣayā||75||
harītakyāmalakabibhītakapañcapañcamūlaniryūhe pippalīmadhukamadhūkakākolīkṣīrakākolyātmaguptājīvakarṣabhakakṣīraśuklākalkasamprayuktena vidārīsvarasena kṣīrāṣṭaguṇasamprayuktena ca sarpiṣaḥ kumbhaṃ sādhayitvā prayuñjāno'gnibalasamāṃ 22 mātrāṃ jīrṇe ca kṣīrasarpirbhyāṃ śāliṣaṣṭikamuṣṇodakānupānamaśnañjarāvyādhipāpābhicāravyapagatabhayaḥ śarīrendriyabuddhibalamatulamupalabhyāpratihatasarvārambhaḥ paramāyuranavāpnuyāt||76|| (iti pañcamo harītakīyogaḥ)|
atra harītakyādau kṣīraśuklā kṣīravidārikā| atra harītakyādikvāthasya tveko bhāgaḥ, kṣīrasyāṣṭau bhāgāḥ, sarpiṣa eko bhāgaḥ| kumbho droṇadvayam| vacanaṃ hi- “droṇastu dviguṇaḥ sūrpo vijñeyaḥ kumbha eva ca” iti||76||
harītakyāmalakabibhītakaharidrāsthirābalāviḍaṅgāmṛtavallīviśvabheṣajamadhukapippalīsomavalkasiddhena 23 kṣīrasarpiṣā madhuśarkarābhyāmapi ca sannīyāmalakasvarasaśataparipītamāmalakacūrṇamayaścūrṇacaturbhāgasamprayuktaṃ pāṇitalamātraṃ prātaḥ prātaḥ prāśya yathoktena vidhinā sāyaṃ mudgayūṣeṇa payasā vā sasarpiṣkaṃ śāliṣaṣṭikānnamaśnīyāt, trivarṣaprayogādasya varṣaśatamajaraṃ vayastiṣṭhati, śrutamavatiṣṭhate, sarvāmayāḥ praśāmyanti, viṣamaviṣaṃ bhavati gātre, gātramaśmavat sthirībhavati, adhṛṣyo bhūtānāṃ bhavati||77|| bhavanti cātra- yathā'marāṇāmamṛtaṃ yathā bhogavatāṃ sudhā| tathā'bhavanmaharṣīṇāṃ rasāyanavidhiḥ purā||78|| na jarāṃ na ca daurbalyaṃ nāturyaṃ nidhanaṃ na ca| jagmurvarṣasahasrāṇi rasāyanaparāḥ purā||79|| na kevalaṃ dīrghamihāyuraśnute rasāyanaṃ yo vidhivanniṣevate| gatiṃ sa devarṣiniṣevitāṃ śubhāṃ prapadyate brahma tatheti cākṣayam 24||80||
amṛtavallī guḍūcī| somavalkaḥ viṭkhadiraḥ| kṣīrasarpiḥ kṣīrasamutthitasarpiḥ| ayaścūrṇasya caturtho bhāgaḥ, yata etadayaścūrṇaṃ caturthabhāgamata evāsmin prayoge jatūkarṇena “ayaścūrṇapādayuktam” iti kṛtam| amarāṇāmamṛtaṃ jarādiharaṃ, nāgānāṃ ca sudhā jarāmaraṇaharī, ityubhayopādānaṃ dṛṣṭānte| brahma mokṣaḥ| mokṣasādhanatvaṃ ceha rasāyanasya viśuddhasattvakartṛtayocyate|| 77-80||
tatra ślokaḥ- abhayāmalakīye'smin ṣaḍyogāḥ parikīrtitāḥ| rasāyanānāṃ siddhānāmāyuryairanuvartate||81||
abhayetyādinā sandehanirāsārthamuktaprayogasaṅkhyāṃ darśayati| evamanyatrāpi saṅkhyāpraṇayanamante jñeyam|| 81||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne rasāyanādhyāye'bhayāmalakīyo nāma rasāyanapādaḥ prathamaḥ||1||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ cikitsāsthāne rasāyanādhyāye'bhayāmalakīyo nāma rasāyanapādaḥ prathamaḥ|| 1||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘ārtaviśeṣaṇatāyāṃ’ iti pā.
  2. 2 ‘sādhanīyaśaktitvārtiyogaharatvena’ iti pā.
  3. 3 ‘vṛṣatāṃ’ iti pā.
  4. 4 ‘bhavatyarghyo bahumataḥ’ iti, ‘bhavatyasau bahumataḥ’ iti ca pā.
  5. 5 ‘arghaṇīyaḥ stutyaḥ’ iti pā.
  6. 6 ‘ca’ iti pā.
  7. 7 ‘rasāyanavidhānamityarthaḥ’ iti pā.
  8. 8 ‘sakta...’ iti pā.
  9. 9 ‘tato vakṣyāmi’ iti pā.
  10. 10 yogīndranāthasenasammato'yaṃ pāṭhaḥ
  11. 11 ‘daśavarṣasahasrāyuṣkararasāyanādhikṛtāni’ iti pā.
  12. 12 ‘yānyadagdhāni’ iti pā.
  13. 13 ‘lehamadagdhaṃ’ iti pā.
  14. 14 ‘...dāhāramevaṃ’ iti pā.
  15. 15 ‘prāpya’ iti pā.
  16. 16 ‘daśākṣagrahaṇam’ iti pā.
  17. 17 ‘tatsāra ityarthaḥ’ iti pā.
  18. 18 ‘prakṛtyavasthāpanaṃ’ iti pā.
  19. 19 ‘dvistāvat prayogakālād dviguṇakālaṃ pratibhojanaṃ yavāgūḥ yūṣeṇa payasā vā sasarpiṣkaḥ ṣaṣṭikaḥ ṣaṣṭikānnaṃ’ iti yogīndranāthasenaḥ
  20. 20 ‘dadhyādīnāṃ’ iti pā.
  21. 21 ‘annasevā kartavyā’ iti pā.
  22. 22 ‘prayuñjītāgnibalaṃ samavekṣya, jīrṇe ca’ iti pā.
  23. 23 ‘...vacā...’ iti pā.
  24. 24 ‘cākṣaram’ iti pā.