athātaḥ prāṇakāmīyaṃ rasāyanapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pūrvapāde hyāmalakarasāyanānyuktāni, ihāpyāmalakarasāyanāni santīti prāṇakāmīyamanantaramucyate| prāṇakāmaśabdamadhikṛtya kṛtamiti prāṇakāmīyam||1-2||
prāṇakāmāḥ śuśrūṣadhvamidamucyamānamamṛtamivāparamaditisutahitakaramacintyādbhutaprabhāvamāyuṣyamārogyakaraṃ vayasaḥ sthāpanaṃ nidrātandrāśramaklamālasyadaurbalyāpaharamanilakaphapittasāmyakaraṃ sthairyakaramabaddhamāṃsaharamantaragnisandhukṣaṇaṃ prabhāvarṇasvarottamakaraṃ rasāyanavidhānam| anena cyavanādayo maharṣayaḥ punaryuvatvamāpurnārīṇāṃ ceṣṭatamā babhūvuḥ, sthirasamasuvibhaktamāṃsāḥ, susaṃhatasthiraśarīrāḥ, suprasannabalavarṇendriyāḥ, sarvatrāpratihataparākramāḥ, kleśasahāśca| sarve śarīradoṣā bhavanti grāmyāhārādamlalavaṇakaṭukakṣāraśuṣkaśākamāṃsatilapalalapiṣṭānnabhojināṃ 1 virūḍhanavaśūkaśamīdhānyaviruddhāsātmyarūkṣakṣārābhiṣyandibhojināṃ klinnagurupūtiparyuṣitabhojināṃ viṣamādhyaśanaprāyāṇāṃ divāsvapnastrīmadyanityānāṃ viṣamātimātravyāyāmasaṅkṣobhitaśarīrāṇāṃ bhayakrodhaśokalobhamohāyāsabahulānām; atonimittaṃ 2 hi śithilībhavanti māṃsāni, vimucyante sandhayaḥ, vidahyate raktaṃ, viṣyandate cānalpaṃ medaḥ, na sandhīyate'sthiṣu majjā, śukraṃ na pravartate, kṣayamupaityojaḥ; sa evambhūto glāyati, sīdati, nidrātandrālasyasamanvito nirutsāhaḥ śvasiti, asamarthaśceṣṭānāṃ śārīramānasīnāṃ, naṣṭasmṛtibuddhicchāyo rogāṇāmadhiṣṭhānabhūto na sarvamāyuravāpnoti| tasmādetān doṣānavekṣamāṇaḥ sarvān yathoktānahitānapāsyāhāravihārān rasāyanāni prayoktumarhatītyuktvā bhagavān punarvasurātreya uvāca-||3||
nidrāharatvaṃ rasāyanasya vaikārikanidrāharatvena, kiṃvā devavat sarvadā prabuddho nidrārahito bhavati| tandrālakṣaṇaṃ tantrāntare- “indriyārtheṣvasaṃvittirgauravaṃ jṛmbhaṇaṃ klamaḥ| nidrārtasyeva yasyaite 3 tasya tandrāṃ vinirdiśet” (su.śā.a.4) iti| abaddhamāṃsam anibiḍamāṃsam| uttamāni prabhādīni karotīti prabhāvarṇasvarottamakaram| evañjātīyaśca pūrvanipātāniyamo'pratibandhena carake'sti, sa mayūravyaṃsakādipāṭhāddraṣṭavyaḥ| anena hītyādinā purāvṛttakathanena rasāyanāni vakṣyamāṇāni pravṛttyarthaṃ stauti| rasāyanaprayoge varjanīyaṃ grāmyāhārādi dūṣaṇatvena nirdiśannāha- sarve ityādi| tilastu acūrṇitastilaḥ, palalaṃ tilacūrṇam| atonimittamiti grāmyāhārādikāraṇakam| śukraṃ na pravartata iti notpadyate śukramityarthaḥ|| 3||
āmalakānāṃ subhūmijānāṃ kālajānāmanupahatagandhavarṇarasānāmāpūrṇarasapramāṇavīryāṇāṃ svarasena punarnavākalkapādasamprayuktena sarpiṣaḥ sādhayedāḍhakam, ataḥ paraṃ vidārīsvarasena jīvantīkalkasamprayuktena, ataḥ paraṃ caturguṇena payasā balātibalākaṣāyeṇa śatāvarīkalkasaṃyuktena; anena krameṇaikaikaṃ śatapākaṃ sahasrapākaṃ vā śarkarākṣaudracaturbhāgasamprayuktaṃ sauvarṇe rājate mārtike vā śucau dṛḍhe ghṛtabhāvite kumbhe sthāpayet; tadyathoktena vidhinā yathāgni prātaḥ prātaḥ prayojayet, jīrṇe ca kṣīrasarpirbhyāṃ śāliṣaṣṭikamaśnīyāt| asya prayogādvarṣaśataṃ vayo'jaraṃ tiṣṭhati, śrutamavatiṣṭhate, sarvāmayāḥ praśāmyanti, apratihatagatiḥ strīṣu, apatyavān bhavatīti||4|| bhavataścātra- bṛhaccharīraṃ girisārasāraṃ sthirendriyaṃ cātibalendriyaṃ ca| adhṛṣyamanyairatikāntarūpaṃ praśastipūjāsukhacittabhāk ca||5|| balaṃ mahadvarṇaviśuddhiragryā svaro ghanaughastanitānukārī| bhavatyapatyaṃ vipulaṃ sthiraṃ ca samaśnato yogamimaṃ narasya||6|| (ityāmalakaghṛtam)|
ekaikaśaḥ śatapākamityarthaḥ| ekaikapākasādhanaṃ pṛthak kartavyaṃ; tena triśatadhā pāko bhavati| atra ca kalkopalepādinopakṣīṇamapi yadavaśiṣṭaṃ bhavati tadeva grāhyaṃ, vacanabalāt| sauvarṇādipātreṣu yathāpūrvaṃ varaguṇatvam, anyathā samānaguṇatve sarveṣāṃ mṛtpātrasya sulabhatvenātidurlabhataraṃ sauvarṇapātraṃ nopadeśamarhati| yathoktena vidhineti kuṭīprāveśikena| girisāraḥ loham||4-6||
āmalakasahasraṃ pippalīsahasrasamprayuktaṃ palāśataruṇakṣārodakottaraṃ tiṣṭhet, tadanugatakṣārodakamanātapaśuṣkamanasthi cūrṇīkṛtaṃ caturguṇābhyāṃ madhusarpirbhyāṃ sannīya śarkarācūrṇacaturbhāgasamprayuktaṃ ghṛtabhājanasthaṃ ṣaṇmāsān sthāpayedantarbhūmeḥ| tasyottarakālamagnibalasamāṃ mātrāṃ khādet, paurvāhṇikaḥ prayogo nāparāhṇikaḥ, sātmyāpekṣaścāhāravidhiḥ| asya prayogādvarṣaśatamajaraṃ vayastiṣṭhatīti samānaṃ pūrveṇa||7|| (ityāmalakāvalehaḥ)|
palāśataruṇaḥ taruṇapalāśaḥ; anena bālavṛddhapalāśavarjanamucyate| kṣārodakottaramiti yathā kṣārodakaṃ bhāvyādupari 4 bhavati tathā kartavyamiti darśayati| caturbhāgaḥ pādaḥ| samānaṃ pūrveṇeti pūrvayogaphalaśrutyaitadapi yuktamityarthaḥ||7||
āmalakacūrṇāḍhakamekaviṃśatirātramāmalakasvarasaparipītaṃ madhughṛtāḍhakābhyāṃ dvābhyāmekīkṛtamaṣṭabhāgapippalīkaṃ śarkarācūrṇacaturbhāgasamprayuktaṃ ghṛtabhājanasthaṃ prāvṛṣi bhasmarāśau nidadhyāt; tadvarṣānte sātmyapathyāśī prayojayet; asya prayogādvarṣaśatamajaramāyustiṣṭhatīti samānaṃ pūrveṇa||8|| (ityāmalakacūrṇam)|
varṣānte varṣākālānte||8||
viḍaṅgataṇḍulacūrṇānāmāḍhakamāḍhakaṃ pippalītaṇḍulānāmadhyardhāḍhakaṃ sitopalāyāḥ sarpistailamadhvāḍhakaiḥ ṣaḍbhirekīkṛtaṃ ghṛtabhājanasthaṃ prāvṛṣi bhasmarāśāviti sarvaṃ samānaṃ pūrveṇa yāvadāśīḥ||9|| (iti viḍaṅgāvalehaḥ)|
yāvadāśīriti āśīḥ phalaśrutiḥ; tena ‘tadvarṣānte’ ityādigranthoktavidhividhānaṃ darśayati||9||
yathoktaguṇānāmāmalakānāṃ sahasramārdrapalāśadroṇyāṃ sapidhānāyāṃ bāṣpamanudvamantyāmāraṇyagomayāgnibhirupasvedayet, tāni susvinnaśītānyuddhṛtakulakānyāpothyāḍhakena pippalīcūrṇānāmāḍhakena ca viḍaṅgataṇḍulacūrṇānāmadhyardhena cāḍhakena śarkarāyā dvābhyāṃ dvābhyāmāḍhakābhyāṃ tailasya madhunaḥ sarpiṣaśca saṃyojya śucau dṛḍhe ghṛtabhāvite kumbhe sthāpayedekaviṃśatirātram, ata ūrdhvaṃ prayogaḥ; asya prayogādvarṣaśatamajaramāyustiṣṭhatīti samānaṃ pūrveṇa||10|| (ityāmalakāvaleho'paraḥ)|
pūrveṇeti pūrvayogaphalaśrutiparyantaṃ pūrvayogenāsya samānamityarthaḥ||10||
dhanvani kuśāstīrṇe snigdhakṛṣṇamadhuramṛttike suvarṇavarṇamṛttike vā vyapagataviṣaśvāpadapavanasalilāgnidoṣe karṣaṇavalmīkaśmaśānacaityoṣarāvasathavarjite deśe yathartusukhapavanasalilādityasevite jātānyanupahatānyanadhyārūḍhānyabālānyajīrṇānyadhigatavīryāṇi śīrṇapurāṇaparṇānyasañjātānyaparṇāni 5 tapasi tapasye vā māse śuciḥ prayataḥ kṛtadevārcanaḥ svasti vācayitvā dvijātīn cale 6 sumuhūrte nāgabalāmūlānyuddharet, teṣāṃ suprakṣālitānāṃ tvakpiṇḍamāmramātramakṣamātraṃ vā ślakṣṇapiṣṭamāloḍya payasā prātaḥ prayojayet, cūrṇīkṛtāni vā pibet payasā, madhusarpirbhyāṃ vā saṃyojya bhakṣayet, jīrṇe ca kṣīrasarpirbhyāṃ 7 śāliṣaṣṭikamaśnīyāt| saṃvatsaraprayogādasya varṣaśatamajaraṃ vayastiṣṭhatīti samānaṃ pūrveṇa||11|| (iti nāgabalārasāyanam)|
dhanvanīti jāṅgaladeśe| karṣaṇaṃ halādinā| anadhyārūḍhānīti na mahatā pārśvasthena vṛkṣeṇākrāntāni| tapasi māghe| tapasye iti phālgune| cale sumuhūrta iti indre muhūrte| āmnamātramiti palaparimāṇam||11||
balātibalācandanāgurudhavatiniśakhadiraśiṃśapāsanasvarasāḥ punarnavāntāścauṣadhayo daśa 8 nāgabalayā vyākhyātāḥ| svarasānāmalābhe tvayaṃ svarasavidhiḥ- cūrṇānāmāḍhakamāḍhakamudakasyāhorātrasthitaṃ mṛditapūtaṃ svarasavat prayojyam||12||
punarnavāntā daśa ṣaḍvirecanaśatāśritīye “amṛtā'bhayā dhātrī mu(yu)ktā śreyasī śvetā'tirasā maṇḍūkaparṇī sthirā punarnavā” (sū.a.4) iti sarvā vayaḥsthāpanoktāḥ| nāgabalayā vyākhyātā iti nāgabalāvatteṣāmapi prayogaḥ| balādīnāṃ svarasenaiva vidhānam| nāgabalāvadbhojanādikaṃ jñeyam| svarasālābhe'nukalpamāha- svarasānāmityādi|| 12||
bhallātakānyanupahatānyanāmayānyāpūrṇarasapramāṇavīryāṇi pakvajāmbavaprakāśāni śucau śukre vā māse saṅgṛhya yavapalle māṣapalle vā nidhāpayet, tāni caturmāsasthitāni sahasi sahasye vā māse prayoktumārabheta śītasnigdhamadhuropaskṛtaśarīraḥ| pūrvaṃ daśabhallātakānyāpothyāṣṭaguṇenāmbhasā sādhu sādhayet, teṣāṃ rasamaṣṭabhāgāvaśeṣaṃ pūtaṃ sapayaskaṃ pibet sarpiṣā'ntarmukhamabhyajya| tānyekaikabhallātakotkarṣāpakarṣeṇa daśabhallātakānyātriṃśataḥ prayojyāni, nātaḥ paramutkarṣaḥ| prayogavidhānena sahasrapara eva bhallātakaprayogaḥ| jīrṇe ca sasarpiṣā payasā śāliṣaṣṭikāśanamupacāraḥ, prayogānte ca dvistāvat payasaivopacāraḥ| tatprayogādvarṣaśatamajaraṃ vayastiṣṭhatīti samānaṃ pūrveṇa||13|| (iti bhallātakakṣīram)|
śuciḥ jyeṣṭhaḥ, śukrastu āṣāḍhaḥ, saha āgrahāyaṇaḥ, sahasyaḥ pauṣaḥ| etacca bhallātakaṃ māsacatuṣṭayasthitaṃ yavapallādau 9 uddhṛtamātraṃ na prayojyaṃ, kintu yathokta eva kāle śītaguṇayukte| mukhadāhaparihārārthaṃ sarpiṣā'ntarmukhamabhyajyeti| nātaḥ paramiti triṃśataḥ pareṇa prayogo na bhallātakasya| sahasraparo bhallātakaprayoga iti upayuktabhallātakasampiṇḍanayā yadā sahasraṃ pūryate tadaivoparamaḥ kartavyaḥ, sahasrādarvāgapi ca prayogaparityāgaḥ prakṛtyādyapekṣayā bhavatyeva| sahasrasaṅkhyāpūraṇaṃ cehaikena vardhanahrāsakrameṇa na bhavati, tena punarāvṛttyā ca triṃśatparyantaṃ prayogaḥ kartavyaḥ, yathā hi bhallātakaprayogābhyāsena sahasrasaṅkhyāpūraṇaṃ bhavati tathā kṛtvā parityāgaḥ kartavyaḥ| anye tvatra suśrute arśaścikitsitoktaśataparyantaṃ bhallātakaprayogeṇa samaṃ virodhaṃ paśyantaḥ suśrutaprayogasyāpyanyathā vyākhyānena triṃśatkamātraṃ 10 prayogamicchanti; tacca vyākhyānaṃ nātisaṅgatam| kiñca sahasradvayasya tatropayogo vihitaḥ, atra sahasraparyantaḥ prayogaḥ; tena vyādhiviṣayo'nya eva sa prayogaḥ, ayaṃ tu rasāyanaviṣayaḥ||13||
bhallātakānāṃ jarjarīkṛtānāṃ piṣṭasvedanaṃ pūrayitvā bhūmāvākaṇṭhaṃ nikhātasya snehabhāvitasya dṛḍhasyopari kumbhasyāropyoḍupenāpidhāya kṛṣṇamṛttikāvaliptaṃ gomayāgnibhirupasvedayet; teṣāṃ yaḥ svarasaḥ kumbhaṃ prapadyeta, tamaṣṭabhāgamadhusamprayuktaṃ dviguṇaghṛtamadyāt; tatprayogādvarṣaśatamajaraṃ vayastiṣṭhatīti samānaṃ pūrveṇa||14|| (iti bhallātakakṣaudram)|
piṣṭasvedanaṃ tat, yatrasthaṃ piṣṭakamupasvedyate; tadupari yat pidhānapātraṃ tacceha sacchidraṃ grāhyam, anyathoparisthabhallātakatāpāccyutaḥ sneho nādho yāti||14||
bhallātakatailapātraṃ sapayaskaṃ madhukena kalkenākṣamātreṇa śatapākaṃ kuryāditi samānaṃ pūrveṇa||15|| (iti bhallātakatailam)|
bhallātakatailamiti anantaroktavidhānena gṛhīto bhallātakasnehaḥ||15||
bhallātakasarpiḥ 11, bhallātakakṣīraṃ, bhallātakakṣaudraṃ, guḍabhallātakaṃ, bhallātakayūṣaḥ, bhallātakatailaṃ, bhallātakapalalaṃ, bhallātakasaktavaḥ, bhallātakalavaṇaṃ, bhallātakatarpaṇam, iti bhallātakavidhānamuktaṃ bhavati||16||
bhallātakasarpirityādayo daśaprayogāḥ| atra ca yathāyogyatayā bhallātakena sarpirādīnāṃ saṃskāraḥ saṃyogaśca jñeyaḥ| yaduktaṃ jatūkarṇe- “bhallātakasaṃyuktasaṃskṛtāni ca ghṛtakṣīrakṣaudraguḍayūṣatailapalalasaktulavaṇatarpaṇāni” iti| evaṃ ca sarpiḥkṣīrayūṣatailānāṃ saṃskāro yathānyāyaṃ bhallātakena, kṣaudrapalalasaktutarpaṇānāṃ bhallātakena yogaḥ, guḍalavaṇayostu saṃskāraḥ saṃyogo vā| lavaṇe saṃskārapakṣe hi lavaṇasamaṃ bhallātakamantardhūmadagdhaṃ grāhyam| anye tu sarpirādīnāṃ sarveṣāmeva bhallātakena saṃskāraṃ vyākhyānayanti| iha saktuprayogo'dravottaratvādiviśeṣakarmaṇā bhedanīyaḥ||16||
bhavanti cātra- bhallātakāni tīkṣṇāni pākīnyagnisamāni ca| bhavantyamṛtakalpāni prayuktāni yathāvidhi||17|| ete daśavidhāstveṣāṃ prayogāḥ parikīrtitāḥ| rogaprakṛtisātmyajñastān prayogān prakalpayet||18|| kaphajo na sa rogo'sti na vibandho'sti kaścana| yaṃ na bhallātakaṃ hanyācchīghraṃ medhāgnivardhanam||19|| (iti bhallātakavidhiḥ)| prāṇakāmāḥ purā jīrṇāścyavanādyā maharṣayaḥ| rasāyanaiḥ śivairetairbabhūvuramitāyuṣaḥ||20|| brāhmaṃ 12 tapo brahmacaryamadhyātmadhyānameva ca| dīrghāyuṣo yathākāmaṃ sambhṛtya tridivaṃ gatāḥ||21|| tasmādāyuḥprakarṣārthaṃ prāṇakāmaiḥ sukhārthibhiḥ| rasāyanavidhiḥ sevyo vidhivatsusamāhitaiḥ||22||
agnisamānīti dāhasphoṭakartṛtayā| sambhṛtyeti niṣpādya||17-22||
tatra ślokaḥ- rasāyanānāṃ saṃyogāḥ siddhā bhūtahitaiṣiṇā| nirdiṣṭāḥ prāṇakāmīye saptatriṃśanmaharṣiṇā 13||23||
pādānusaṅgrahe saptatriṃśatprayogā uktāḥ; tatra balādibhiraṣṭābhiḥ punarnavāntaiśca daśabhiraṣṭādaśaprayogāḥ, apare tu vyāhṛtā vyaktā eva||23||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne rasāyanādhyāye prāṇakāmīyo nāma rasāyanapādo dvitīyaḥ||2||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ cikitsitasthāne rasāyanādhyāye prāṇakāmīyo nāma rasāyanapādo dvitīyaḥ||2||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘... māṣa...’ iti pā. ↩
- 2 ‘ato nimittāddhi’ iti pā. ↩
- 3 ‘yasyehā’ iti pā. ↩
- 4 ‘āmalakādupari’ iti pā. ↩
- 5 ‘asañjātaphalāni’ iti pā. ↩
- 6 gaṅgādharastu ‘bale muhūrte’ iti paṭhitvā ‘balavati sumuhūrte’ iti vyākhyānayati ↩
- 7 ‘payasā sasarpiṣkaṃ’ iti pā. ↩
- 8 ‘daśa yā vayaḥsthāpanā vyākhyātāstāsāṃ svarasā nāgabalāvat’ iti pā. ↩
- 9 ‘yavaparṇādau’ iti pā. ↩
- 10 ‘triṃśadguḍakamātraṃ’ iti pā. ↩
- 11 yogīndranāthasenastu ‘evaṃ guḍabhallātakaṃ, bhallātakayūṣo, bhallātakasarpiḥ, bhallātakapalalaṃ’ ityādipāṭhaṃ paṭhati ↩
- 12 ‘jñānaṃ’ iti pā. ↩
- 13 ‘sapta caivaṃ daśarṣiṇā’ iti pā. ↩