athātaḥ karapracitīyaṃ rasāyanapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
āmalakarasāyanatvasāmyādanantaraṃ karapracitīya ucyate||1-2||
karapracitānāṃ yathoktaguṇānāmāmalakānāmuddhṛtāsthnāṃ śuṣkacūrṇitānāṃ punarmāghe phālgune vā māse triḥsaptakṛtvaḥ svarasaparipītānāṃ punaḥ śuṣkacūrṇīkṛtānāmāḍhakamekaṃ grāhayet, atha jīvanīyānāṃ bṛṃhaṇīyānāṃ stanyajananānāṃ śukrajananānāṃ vayaḥsthāpanānāṃ ṣaḍvirecanaśatāśritīyoktānāmauṣadhagaṇānāṃ 1 candanāgurudhavatiniśakhadiraśiṃśapāsanasārāṇāṃ cāṇuśaḥ 2 kṛttānāmabhayābibhītakapippalīvacācavyacitrakaviḍaṅgānāṃ ca samastānāmāḍhakamekaṃ daśaguṇenāmbhasā sādhayet, tasminnāḍhakāvaśeṣe rase supūte tānyāmalakacūrṇāni dattvā gomayāgnibhirvaṃśavidalaśaratejanāgnibhirvā sādhayedyāvadapanayādrasasya, tamanupadagdhamupahṛtyāyasīṣu pātrīṣvāstīrya śoṣayet, suśuṣkaṃ tat kṛṣṇājinasyopari dṛṣadi ślakṣṇapiṣṭamayaḥsthālyāṃ nidhāpayet samyak, taccūrṇamayaścūrṇāṣṭabhāgasamprayuktaṃ madhusarpirbhyāmagnibalamabhisamīkṣya prayojayediti||3|| bhavanti cātra- etadrasāyanaṃ pūrvaṃ vasiṣṭhaḥ kaśyapo'ṅgirāḥ| jamadagnirbharadvājo bhṛguranye ca tadvidhāḥ||4|| prayujya prayatā muktāḥ śramavyādhijarābhayāt| yāvadaicchaṃstapastepustatprabhāvānmahābalāḥ||5|| idaṃ rasāyanaṃ cakre brahmā vārṣasahasrikam| jarāvyādhipraśamanaṃ buddhīndriyabalapradam||6|| (ityāmalakāyasaṃ brāhmarasāyanam)|
karapracitānāmitipadaṃ svayampatitagrahaṇaṃ niṣedhayati| māghe phālgune vetigrahaṇavacanāttathaiva gṛhītānāmadhikāra ityāgamādunnīyate| svarasa ihāmalakasyaiva bhavati, adhikārāt| śākaḥ bṛhatpatrastaruḥ| kṛttānāmiti cchinnānām| iha gomayāgnyādyupakaraṇaniyamenaiva śaktyutkarṣo bhavatīti ṛṣivacanādunnīyate| yaduktaṃ- “ṛṣayastveva jānanti yogasaṃyogajaṃ phalam” iti| evamanyatrāpi itikartavyatāniyamo vyākhyeyaḥ| kṛṣṇājinasyeti kṛṣṇasārājinasya||3-6||
tapasā brahmacaryeṇa dhyānena praśamena ca| rasāyanavidhānena kālayuktena cāyuṣā||7|| sthitā maharṣayaḥ pūrvaṃ, nahi kiñcidrasāyanam| grāmyānāmanyakāryāṇāṃ sidhyatyaprayatātmanām||8||
samprati rasāyanasya tapobrahmacaryadhyānādiyuktasyaiva mahāphalatvaṃ bhavatīti darśayannāha- tapasetyādi| kālayuktena cāyuṣeti aniyatakālayuktena cāyuṣetyarthaḥ, niyatakālāyuṣaṃ prati tu na rasāyanaṃ phalavadityuktameva| sthitā iti dīrghakālajīvinaḥ| viparyayeṇa tapaḥprabhṛtivirahe rasāyanasyāphalatāmāha- na hītyādi||7-8||
saṃvatsaraṃ payovṛttirgavāṃ madhye vaset sadā| sāvitrīṃ manasā dhyāyan brahmacārī yatendriyaḥ||9|| saṃvatsarānte pauṣīṃ vā māghīṃ vā phālgunīṃ tithim| tryahopavāsī śuklasya praviśyāmalakīvanam||10|| bṛhatphalāḍhyamāruhya drumaṃ śākhāgataṃ phalam| gṛhītvā pāṇinā tiṣṭhejjapan brahmāmṛtāgamāt||11|| tadā hyavaśyamamṛtaṃ vasatyāmalake kṣaṇam| śarkarāmadhukalpāni snehavanti mṛdūni ca||12|| bhavantyamṛtasaṃyogāttāni yāvanti bhakṣayet| jīvedvarṣasahasrāṇi tāvantyāgatayauvanaḥ||13|| sauhityameṣāṃ gatvā tu bhavatyamarasannibhaḥ| svayaṃ cāsyopatiṣṭhante śrīrvedā vāk ca rūpiṇī||14|| (iti kevalāmalakarasāyanam)|
brahmacāritvenendriyaniyame labdhe'pi yatendriyapadasambandha indriyaniyamātiśayopadarśanārthaḥ| pauṣādiṣu saṃvatsarāntatvaṃ niyamadinādārabhya varṣapūraṇena jñeyam| phālgunīmityasyānte prāpyeti śeṣaḥ| “na drumamārohet” (sū.a.8) ityasyeha āruhya drumamiti vacanenāpavādaḥ| japan brahmeti oṅkāraṃ japan| amṛtāgamāditi amṛtāgamaparyantam| sauhityameṣāmiti karaṇe ṣaṣṭhī| vāgrūpiṇīti tadadhiṣṭhātrī devatā||9-14||
triphalāyā rase mūtre gavāṃ kṣāre ca lavaṇe| krameṇa ceṅgudīkṣāre kiṃśukakṣāra eva ca||15|| tīkṣṇāyasasya patrāṇi vahnivarṇāni sādhayet 3| caturaṅguladīrghāṇi tilotsedhatanūni 4 ca||16|| jñātvā tānyañjanābhāni sūkṣmacūrṇāni kārayet| tāni cūrṇāni madhunā rasenāmalakasya ca||17|| yuktāni lehavat kumbhe sthitāni ghṛtabhāvite| saṃvatsaraṃ nidheyāni yavapalle tathaiva ca||18|| dadyādāloḍanaṃ māse sarvatrāloḍayan budhaḥ| saṃvatsarātyaye tasya prayogo madhusarpiṣā||19|| prātaḥ prātarbalāpekṣī sātmyaṃ jīrṇe ca bhojanam| eṣa eva ca lauhānāṃ prayogaḥ samprakīrtitaḥ||20|| nābhighātairna cātaṅkairjarayā na ca mṛtyunā| sa dhṛṣyaḥ syādgajaprāṇaḥ sadā cātibalendriyaḥ||21|| dhīmān yaśasvī vāksiddhaḥ 5 śrutadhārī mahādhanaḥ 6| bhavet samāṃ prayuñjāno naro lauharasāyanam||22|| anenaiva vidhānena hemnaśca rajatasya ca| āyuḥprakarṣakṛtsiddhaḥ prayogaḥ sarvaroganut||23|| (iti lauhādirasāyanam)|
kṣāra iti parisrāvitakṣārodake| kṣāre lāvaṇa iti jyotiṣmatyāḥ kṣāre| sādhayediti nirvāpayet| lauhānāmityanenaiva lohāntarniviṣṭayoḥ suvarṇarajatayorgrahaṇe siddhe punastayorvacanaṃ tayorviśeṣeṇādaropadarśanārtham| rasāyanaprabhāvādeva mahādhanatvamiti jñeyam||15-23||
aindrī matsyākhyako brāhmī vacā brahmasuvarcalā| pippalyo lavaṇaṃ hema śaṅkhapuṣpī viṣaṃ ghṛtam||24|| eṣāṃ triyavakān bhāgān hemasarpirviṣairvinā| dvau yavau tatra hemnastu tilaṃ dadyādviṣasya ca||25|| sarpiṣaśca palaṃ dadyāttadaikadhyaṃ prayojayet| ghṛtaprabhūtaṃ sakṣaudraṃ jīrṇe cānnaṃ praśasyate||26|| jarāvyādhipraśamanaṃ smṛtimedhākaraṃ param| āyuṣyaṃ pauṣṭikaṃ dhanyaṃ svaravarṇaprasādanam||27|| paramojaskaraṃ caitat siddhamaindraṃ rasāyanam| nainat prasahate kṛtyā nālakṣmīrna viṣaṃ na ruk||28|| śvitraṃ sakuṣṭhaṃ jaṭharāṇi gulmāḥ plīhā purāṇo viṣamajvaraśca| medhāsmṛtijñānaharāśca rogāḥ śāmyantyanenātibalāśca vātāḥ||29|| (ityaindraṃ rasāyanam)|
matsyākhyako ‘macchu’ iti 7 loke khyātaḥ; anye tu aindrībhedaṃ matsyākhyakamāhuḥ| triyavakāniti triyavapramāṇān 8| ghṛtaprabhūtamityannaviśeṣaṇam| kṛtyā abhicāraḥ||24-29||
maṇḍūkaparṇyāḥ svarasaḥ prayojyaḥ kṣīreṇa yaṣṭīmadhukasya cūrṇam| raso guḍūcyāstu samūlapuṣpyāḥ kalkaḥ prayojyaḥ khalu śaṅkhapuṣpyāḥ||30|| āyuḥpradānyāmayanāśanāni balāgnivarṇasvaravardhanāni| medhyāni caitāni rasāyanāni medhyā viśeṣeṇa ca śaṅkhapuṣpī||31|| (iti medhyarasāyanāni)|
maṇḍūkaparṇyā ityādayaścatvāro yogāḥ||30-31||
pañcāṣṭau sapta daśa vā pippalīrmadhusarpiṣā| rasāyanaguṇānveṣī samāmekāṃ prayojayet||32|| tisrastisrastu pūrvāhṇe bhuktvā'gre bhojanasya ca| pippalyaḥ kiṃśukakṣārabhāvitā ghṛtabharjitāḥ||33|| prayojyā madhusammiśrā rasāyanaguṇaiṣiṇā| jetuṃ kāsaṃ kṣayaṃ śoṣaṃ śvāsaṃ hikkāṃ galāmayān||34|| arśāṃsi grahaṇīdoṣaṃ pāṇḍutāṃ viṣamajvaram| vaisvaryaṃ pīnasaṃ śophaṃ gulmaṃ vātabalāsakam||35|| (iti pippalīrasāyanam)|
pañcetyādau saṅkhyāvyatikrameṇānuktasaṅkhyānāmapi pippalīnāmupayogaṃ sūcayati| yadyapi “trīṇi dravyāṇi nātyupayuñjīta pippalīṃ kṣāraṃ lavaṇam” (vi.a.1) ityuktaṃ, tathā'pīha dravyāntarasaṃyuktānāṃ pippalīnāmabhyāso na viruddhaḥ; kiṃvā, uktapippalīrasāyanavyatirekeṇotsargāpavādanyāyāt sa niṣedho jñeyaḥ| kiṃśukaḥ palāśaḥ||32-35||
kramavṛddhyā daśāhāni daśapaippalikaṃ 9 dinam| vardhayet payasā sārdhaṃ tathaivāpanayet punaḥ||36|| jīrṇe jīrṇe ca bhuñjīta ṣaṣṭikaṃ kṣīrasarpiṣā| pippalīnāṃ sahasrasya prayogo'yaṃ rasāyanam||37|| piṣṭāstā balibhiḥ sevyāḥ, śṛtā madhyabalairnaraiḥ| cūrṇīkṛtā 10 hrasvabalairyojyā doṣāmayān prati||38|| daśapaippalikaḥ śreṣṭho madhyamaḥ ṣaṭ 11 prakīrtitaḥ| prayogo yastriparyantaḥ sa kanīyān sa cābalaiḥ||39|| bṛhaṇaṃ svaryamāyuṣyaṃ plīhodaravināśanam| vayasaḥ sthāpanaṃ medhyaṃ pippalīnāṃ rasāyanam||40|| (iti pippalīvardhamānaṃ 12 rasāyanam)|
pippalīvardhamānamāha- kramavṛddhyetyādi| daśapippalyo yatra vardhante taddinaṃ daśapaippalikaṃ, tena pratyahaṃ daśapippalyo vardhanīyā ityarthaḥ; tataśconaviṃśatidinairvṛddhihānikrameṇaikenaiva sahasraṃ pūrṇaṃ bhavati| ‘cūrṇīkṛtā’ ityatra ‘śītīkṛtā’ iti vā pāṭhaḥ| pippalīvardhamānakramabhuktamutkṛṣṭaṃ darśayannaparamapi vardhamānakramadvayaṃ madhyamatvāvaratvābhyāmāha- daśetyādi| ṣaṭ prakīrtita iti ṣaḍvṛddhyā pūrvācāryairuktaḥ| triparyanta ityasyānte pippalītrayāvasthānāt pippalītrikeṇaiva vṛddhirbhavati, tato daśapippalīke daśaivānte bhavanti||36-40||
jaraṇānte'bhayāmekāṃ prāgbhuktād dve bibhītake| bhuktvā tu madhusarpirbhyāṃ catvāryāmalakāni ca||41|| prayojayan samāmekāṃ triphalāyā rasāyanam| jīvedvarṣaśataṃ pūrṇamajaro'vyādhireva ca||42|| (iti triphalārasāyanam)| traiphalenāyasīṃ pātrīṃ kalkenālepayennavām| tamahorātrikaṃ lepaṃ pibet kṣaudrodakāplutam||43|| prabhūtasnehamaśanaṃ jīrṇe tatra praśasyate| ajaro'ruk samābhyāsājjīveccaiva samāḥ śatam||44|| (iti triphalārasāyanamaparam)| madhukena tugākṣīryā pippalyā kṣaudrasarpiṣā| triphalā sitayā cāpi yuktā siddhaṃ rasāyanam||45|| (iti triphalārasāyanamaparam)| sarvalauhaiḥ 13 suvarṇena vacayā madhusarpiṣā| viḍaṅgapippalībhyāṃ ca triphalā lavaṇena ca||46|| saṃvatsaraprayogeṇa medhāsmṛtibalapradā| bhavatyāyuḥpradā dhanyā jarāroganibarhaṇī||47|| (iti triphalārasāyanamaparam)|
jaraṇānta ityādau madhusarpirbhyāmiti abhayāṃ bibhītake āmalakānītyanena ca yujyate| madhukenetyādirekaḥ prayogaḥ| sarvalauhairityādyaparaḥ| lauhairityukte suvarṇe prāpte suvarṇenetipadaṃ lohatvenābhiprasiddhasyāgrahaṇanirāsārtham||41-47||
anamlaṃ ca kaṣāyaṃ ca kaṭu pāke śilājatu| nātyuṣṇaśītaṃ dhātubhyaścaturbhyastasya sambhavaḥ||48|| hemnaśca rajatāttāmrādvarāt 14 kṛṣṇāyasādapi| rasāyanaṃ tadvidhibhistadvṛṣyaṃ tacca roganut||49|| vātapittakaphaghnaiśca niryūhaistat subhāvitam| vīryotkarṣaṃ paraṃ yāti sarvairekaikaśo'pi vā||50||
śilājaturasāyanaṃ darśayituṃ śilājatuno'bhyarhitasya guṇāneva tāvadāha- anamlamityādi| varāditi śreṣṭhāt| suśrute yadyapi trapusīsabhavaṃ prakṣipya ṣaḍvidhaśilājatu sāmānyena roge rasāyanādhikāre coktaṃ, tathā'pīha rasāyanādhikāre tadadhikṛtacaturvidhamevoktam||48-50||
prakṣiptoddhṛtamapyenat 15 punastat prakṣipedrase| koṣṇe saptāhametena vidhinā tasya bhāvanā||51|| pūrvoktena vidhānena lohaiścūrṇīkṛtaiḥ saha| tat pītaṃ payasā dadyāddīrghamāyuḥ sukhānvitam||52|| jarāvyādhipraśamanaṃ dehadārḍhyakaraṃ param| medhāsmṛtikaraṃ dhanyaṃ kṣīrāśī tat prayojayet||53|| prayogaḥ saptasaptāhāstrayaścaikaśca saptakaḥ| nirdiṣṭastrividhastasya paro madhyo'varastathā||54|| palamardhapalaṃ karṣo mātrā tasya tridhā matā|55|
śilājatubhāvanāvidhimāha- prakṣiptetyādi| prakṣiptānantaramuddhṛtaṃ prakṣiptoddhṛtam| lauhaiḥ saheti bhāgāniyame lohasamānabhāgatā śilājatunaḥ| prayogaḥ saptasaptāhā iti saptasaptāhavyāpakaprayoga ityarthaḥ; evaṃ trayaścaikaśca saptaka ityatrāpi boddhavyam||51-54||-
jāterviśeṣaṃ savidhiṃ tasya vakṣyāmyataḥ param||55|| hemādyāḥ sūryasantaptāḥ sravanti giridhātavaḥ| jatvābhaṃ mṛdu mṛtsnācchaṃ yanmalaṃ tacchilājatu||56|| madhuraśca satiktaśca japāpuṣpanibhaśca yaḥ| kaṭurvipāke śītaśca sa suvarṇasya nisravaḥ||57|| rūpyasya kaṭukaḥ śvetaḥ śītaḥ svādu vipacyate| tāmrasya barhikaṇṭhābhastiktoṣṇaḥ pacyate kaṭu||58|| yastu guggulukābhāsastiktako lavaṇānvitaḥ| kaṭurvipāke śītaśca sarvaśreṣṭhaḥ sa cāyasaḥ||59|| gomūtragandhayaḥ sarve sarvakarmasu yaugikāḥ| rasāyanaprayogeṣu paścimastu viśiṣyate||60|| yathākramaṃ vātapitte śleṣmapitte kaphe triṣu| viśeṣataḥ praśasyante malā hemādidhātujāḥ||61||
savidhimiti vidhānasahitam| śilājatuvidhānaṃ ca yathākramaṃ ‘vātapitte’ 16 ityādigranthena vaktavyam| hemādiśabdeneha hemādisambhavasthānabhūtaśilocyate, yato na sākṣāt suvarṇādibhya eva śilājatu sravati| mṛtsnaṃ masṛṇam, acchaṃ svaccham| yastu rūpyabhave kaṭurase viruddhaḥ svāduḥ 17 pāka uktaḥ sa utsargāpavādanyāyena jñeyaḥ| vīryaṃ tu tāmrabhavasyoṣṇasya tathā trayāṇāṃ ca śītatvayuktānāmatyuṣṇaśītavīryatāyā avakāśo nāsti, ataḥ sāmānyaguṇakathane nātyuṣṇaśītamitipadena uṣṇasya śītasya ca vīryasya prakarṣo niṣidhyate; tenānuṣṇāśītatvaṃ vidhīyate; tataśca śilājatuni vīryaṃ śītamuṣṇaṃ vā'bhihitamapi na balavadbhavatīti labhyate||55-61||
śilājatuprayogeṣu vidāhīni gurūṇi ca| varjayet sarvakālaṃ tu kulatthān 18 parivarjayet||62|| te hyatyantaviruddhatvādaśmano bhedanāḥ param| loke dṛṣṭāstatasteṣāṃ prayogaḥ pratiṣidhyate||63|| payāṃsi takrāṇi 19 rasāḥ sayūṣāstoyaṃ samūtrā vividhāḥ kaṣāyāḥ| āloḍanārthaṃ girijasya śastāste te prayojyāḥ prasamīkṣya kāryam||64|| na so'sti rogo bhuvi sādhyarūpaḥ śilāhvayaṃ yaṃ na jayet prasahya| tat kālayogairvidhibhiḥ prayuktaṃ svasthasya corjāṃ vipulāṃ dadāti||65|| (iti śilājaturasāyanam)| tatra ślokaḥ- karapracitike pāde daśa ṣaṭ ca maharṣiṇā| rasāyanānāṃ siddhānāṃ saṃyogāḥ samudāhṛtāḥ||66||
śilājatuprayogeṣviti bahuvacanamāloḍanādibhedena prayogabhedaṃ buddhisthīkṛtya jñeyam| śilājatuprayoge guruniṣedhe'pi viśeṣavacanāt kṣīrādiprayogaḥ| sarvakālamiti yāvadrasāyanāhitā guṇāḥ santi| kecittu yāvajjīvaṃ kulatthavarjanamāhuḥ; yaduktaṃ suśrute- “tadbhāvitaḥ kapotāṃśca kulatthāṃśca vivarjayet” (su.ci.a.13) iti| śilājatuprayogaṃ stauti- na so'stītyādi||62-66||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne rasāyanādhyāye karapracitīyo nāma rasāyanapādastṛtīyaḥ||3||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ cikitsāsthāne rasāyanādhyāye karapracitīyo nāma rasāyanapādastṛtīyaḥ|| 3||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘ṣaḍvirecanaśatīyoktānāṃ’ iti pā. ↩
- 2 ‘khaṇḍaśaḥ kṛttānāṃ’ iti pā. ↩
- 3 ‘vāpayet’ iti pā. ↩
- 4 ‘tilotsedhasamāni’ iti pā. ↩
- 5 ‘vāgmī ca’ iti pā. ↩
- 6 ‘mahābalaḥ’ iti pā. ↩
- 7 ‘matsyākṣako ‘machechī’ iti loke’ iti pā. ↩
- 8 ‘triyavapramāṇatulyān’ iti pā. ↩
- 9 ‘daśapippalīkaṃ’ iti pā. ↩
- 10 ‘śītīkṛtāḥ’ iti pā. ↩
- 11 ‘ṣaṭ ṣaṭpaipalikaḥ yogaḥ’ iti yogīndranāthasenaḥ| ‘ṣaṭ prakīrtitā yatra sa ṣaṭprakīrtitaḥ’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 12 ‘vardhamānapippalīrasāyanam’ iti pā. ↩
- 13 ‘sarvairlohaiḥ pañcabhirlohaiḥ trapusīsatāmrarūpyakṛṣṇalohaiḥ’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 14 ‘varaṃ’ iti pā. ↩
- 15 ‘śilājatu koṣṇe vātaharādikvāthe prakṣipya athainaṃ raudre śoṣayet| pītatatkvāthamuddhṛtaṃ punarapi tad rase kvāthe prakṣipet| anena vidhinā saptāhaṃ (saptavārān) tasya bhāvanā’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 16 ‘śleṣmapitte’ iti pā. ↩
- 17 ‘guruḥ’ iti pā. ↩
- 18 ‘kunakhān’ iti pā. ↩
- 19 ‘śuktāni’ iti pā. ↩