athāta āyurvedasamutthānīyaṃ rasāyanapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
āyurvedasamutthānīyo nāma rasāyanapādaḥ pāriśeṣyāducyate| āyurvedasamutthānamasminnastīti matvarthīyacchapratyayeṇāyurvedasamutthānīyaḥ||1-2||
ṛṣayaḥ khalu kadācicchālīnā yāyāvarāśca 1 grāmyauṣadhyāhārāḥ santaḥ sāmpannikā mandaceṣṭā nātikalyāśca prāyeṇa babhūvuḥ| te sarvāsāmitikartavyatānāmasamarthāḥ santo grāmyavāsakṛtamātmadoṣaṃ matvā pūrvanivāsamapagatagrāmyadoṣaṃ śivaṃ puṇyamudāraṃ medhyamagamyamasukṛtibhirgaṅgāprabhavamamaragandharvakinnarānucaritamanekaratnanicayamacintyādbhutaprabhāvaṃ brahmarṣiśiddhacāraṇānucaritaṃ divyatīrthauṣadhiprabhavamatiśaraṇyaṃ himavantamamarādhipatiguptaṃ jagmurbhṛgvaṅgiro'trivasiṣṭhakaśyapāgastyapulastyavāmadevāsitagautamaprabhṛtayo maharṣayaḥ||3||
ṛṣīṇāṃ śālīnatvaṃ yāyāvaratvaṃ ca karmaviśeṣaparigrahāt| sampannamanu upayujyanta iti sāmpannikāḥ| nātikalyā iti nātinīrogāḥ| itikartavyatā vyāpāraḥ| indraparyāyakathanaṃ stutyarthaṃ; stutiśceyamindrasyāyuryedaprakāśakatvāt||3||
tānindraḥ sahasradṛgamaragururabravīt- svāgataṃ brahmavidāṃ jñānatapodhanānāṃ brahmarṣīṇām| asti nanu vo glāniraprabhāvatvaṃ vaisvaryaṃ vaivarṇyaṃ ca grāmyavāsakṛtamasukhamasukhānubandhaṃ ca; grāmyo hi vāso mūlamaśastānāṃ, tat kṛtaḥ puṇyakṛdbhiranugrahaḥ prajānāṃ, svaśarīramavekṣituṃ kālaḥ 2 kālaścāyamāyurvedopadeśasya brahmarṣīṇām; ātmanaḥ prajānāṃ cānugrahārthamāyurvedamaśvinau mahyaṃ prāyacchatāṃ, prajāpatiraśvibhyāṃ, prajāpataye brahmā, prajānāmalpamāyurjarāvyādhibahulamasukhamasukhānubandhamalpatvādalpatapodamaniyamadānādhyayanasañcayaṃ matvā puṇyatamamāyuḥprakarṣakaraṃ jarāvyādhipraśamanamūrjaskaramamṛtaṃ śivaṃ śaraṇyamudāraṃ bhavanto mattaḥ śrotumarhatāthopadhārayituṃ prakāśayituṃ ca prajānugrahārthamārṣaṃ brahma ca prati maitrīṃ kāruṇyamātmanaścānuttamaṃ puṇyamudāraṃ brāhmamakṣayaṃ karmeti||4|| tacchrutvā vibudhapativacanamṛṣayaḥ sarva evāmaravaramṛgbhistuṣṭuvuḥ, prahṛṣṭāśca tadvacanamabhinananduśceti||5||
asukhānubandhamiti rogarūpamasukhamanubadhnātītyasukhānubandham 3| mūlamiti kāraṇam| kṛtaḥ prajānāmanugraha iti grāme sthitvā āyurvedoktārogyasādhanadharmādiprakāśanena prajānugrahaḥ kṛta evetyarthaḥ| ayaṃ śabda ubhābhyāṃ kālaśabdābhyāṃ yojanīyaḥ| prajāpataye brahmeti cchedaḥ| prajānāmalpādikamāyurmattveti yojanā| alpatvāt ‘āyuṣa’ iti śeṣaḥ| alpastapaḥprabhṛtīnāṃ sañcayo'smin alpe āyuṣi tat tathā| pratiśabdo maitryādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| athaśabdaścādhikāre| tena, maitrīkāruṇyādīnyadhikṛtya yaṃ brahmā prajāpataye'dāt, tamanuśrotumarhateti yojanā| yadyapi ca ṛṣayo bharadvājadvārā indrādadhigatāyurvedāḥ, tathā'pi grāmyavāsakṛtamanoglānyā na tathā sphuṭārtho vartata iti śaṅkayā punarindrastānupadiśati||4-5||
athendrastadāyurvedāmṛtamṛṣibhyaḥ saṅkramyovāca- etat sarvamanuṣṭheyam, ayaṃ ca śivaḥ kālo rasāyanānāṃ, divyāścauṣadhayo himavatprabhavāḥ 4 prāptavīryāḥ; tadyathā- aindrī, brāhmī, payasyā, kṣīrapuṣpī, śrāvaṇī, mahāśrāvaṇī, śatāvarī, vidārī, jīvantī, punarnavā, nāgabalā, sthirā, vacā, chatrā, aticchatrā, medā, mahāmedā, jīvanīyāścānyāḥ payasā prayuktāḥ ṣaṇmāsāt paramāyurvayaśca taruṇamanāmayatvaṃ svaravarṇasampadamupacayaṃ medhāṃ smṛtimuttamabalamiṣṭāṃścāparān bhāvānāvahanti siddhāḥ||6|| (itīndroktaṃ rasāyanam)|
mahāśrāvaṇī alambuṣā| aticchatrā madhurikā||6||
brahmasuvarcalā nāmauṣadhiryā hiraṇyakṣīrā puṣkarasadṛśapatrā, ādityaparṇī nāmauṣadhiryā ‘sūryakāntā’ iti vijñāyate suvarṇakṣīrā sūryamaṇḍalākārapuṣpā ca, nārīnāmauṣadhiḥ ‘aśvabalā’ iti vijñāyate yā balvajasadṛśapatrā 5, kāṣṭhagodhā nāmauṣadhirgodhākārā, sarpānāmauṣadhiḥ sarpākārā, somo nāmauṣadhirājaḥ pañcadaśaparvā 6 sa soma iva hīyate vardhate ca, padmā nāmauṣadhiḥ padmākārā padmaraktā padmagandhā ca, ajā nāmauṣadhiḥ ‘ajaśṛṅgī’ iti vijñāyate, nīlā nāmauṣadhistu nīlakṣīrā nīlapuṣpā latāpratānabahuleti; āsāmoṣadhīnāṃ yāṃ yāmevopalabheta tasyāstasyāḥ svarasasya sauhityaṃ gatvā snehabhāvitāyāmārdrapalāśadroṇyāṃ sapidhānāyāṃ digvāsāḥ śayīta, tatra pralīyate, ṣaṇmāsena punaḥ sambhavati, tasyājaṃ payaḥ pratyavasthāpanaṃ; ṣaṇmāsena devatānukārī bhavati vayovarṇasvarākṛtibalaprabhābhiḥ, svayaṃ cāsya sarvavācogatāni prādurbhavanti, divyaṃ cāsya cakṣuḥ śrotraṃ ca bhavati, gatiryojanasahasraṃ daśavarṣasahasrāṇyāyuranupadravaṃ ceti||7||
brahmasuvarcalāprabhṛtayo yathoktalakṣaṇā divyauṣadhayo nātiprasiddhāḥ| ādityaparṇī sūryāvartameva deśaviśeṣajātaṃ kecidvarṇayanti| aśvabaleti jñāyata iti ṛṣibhirevānena nāmnā jñāyate, na laukikaiḥ, lokāprasiddhatvāt| soma iva vardhate hīyata iti yathā somavṛddhikṣayau, tathā tatkālameva tasya vṛddhikṣayau bhavataḥ| pralīyata iti druto bhavati, anye tu mūrcchatīti varṇayanti| pratyavasthāpanamiti āhārasevāyāṃ yojyamityarthaḥ| sarvavācogatāni sarvavākyaviśeṣāḥ||7||
bhavanti cātra- divyānāmoṣadhīnāṃ yaḥ prabhāvaḥ sa bhavadvidhaiḥ| śakyaḥ soḍhumaśakyastu syāt soḍhumakṛtātmabhiḥ||8|| oṣadhīnāṃ prabhāveṇa tiṣṭhatāṃ sve ca karmaṇi| bhavatāṃ nikhilaṃ śreyaḥ sarvamevopapatsyate||9|| vānaprasthairgṛhasthaiśca prayatairniyatātmabhiḥ| śakyā oṣadhayo hyetāḥ sevituṃ viṣayābhijāḥ||10||
etāddivyaṃ rasāyanamṛṣibhistadvidhairvā sevyamiti darśayannāha- divyānāmityādi| viṣayābhijā iti svocitapuṇyadeśe jātā ityarthaḥ, apuṇye tu deśe divyauṣadhijanmaiva na bhavati, bhavantyo'pi nirvīryā bhavantīti bhāvaḥ||8-10||
yāstu 7 kṣetraguṇaisteṣāṃ madhyamena ca karmaṇā| mṛduvīryatarāstāsāṃ vidhirjñeyaḥ sa eva tu||11|| paryeṣṭuṃ tāḥ prayoktuṃ vā ye'samarthāḥ sukhārthinaḥ| rasāyanavidhisteṣāmayamanyaḥ praśasyate||12||
samprati brahmasuvarcalādīnāṃ yathā mṛduvīryatvaṃ bhavati, tadāha- yāstvityādi| kṣetraguṇairiti himālayādipraśastadeśavyatiriktakṣetradharmaiḥ| teṣāmiti ṛṣivyatiriktānāṃ vānaprasthādīnām| madhyamena ca karmaṇeti asamyakprayogeṇa; kiṃvā, anatimahatā'dṛṣṭena||11-12||
balyānāṃ jīvanīyānāṃ bṛṃhaṇīyāśca yā daśa| vayasaḥ sthāpanānāṃ ca khadirasyāsanasya ca||13|| kharjūrāṇāṃ madhūkānāṃ mustānāmutpalasya ca| mṛdvīkānāṃ viḍaṅgānāṃ vacāyāścitrakasya ca||14|| śatāvaryāḥ payasyāyāḥ pippalyā joṅgakasya ca| ṛdhdyā nāgabalāyāśca dvāradāyā dhavasya ca||15|| triphalākaṇṭakāryośca vidāryāścandanasya ca| ikṣūṇāṃ śaramūlānāṃ śrīparṇyāstiniśasya ca||16|| rasāḥ pṛthak pṛthaggrāhyāḥ palāśakṣāra eva ca| eṣāṃ palonmitān bhāgān payo gavyaṃ caturguṇam||17|| dve pātre tilatailasya dve ca gavyasya sarpiṣaḥ| tat sādhyaṃ sarvamekatra susiddhaṃ snehamuddharet||18|| tatrāmalakacūrṇānāmāḍhakaṃ śatabhāvitam| svarasenaiva dātavyaṃ kṣaudrasyābhinavasya ca||19|| śarkarācūrṇapātraṃ ca prasthamekaṃ pradāpayet| tugākṣīryāḥ sapippalyāḥ sthāpyaṃ sammūrcchitaṃ ca tat||20|| sucaukṣe mārtike kumbhe māsārdhaṃ ghṛtabhāvite| mātrāmagnisamāṃ tasya tata ūrdhvaṃ prayojayet||21|| hematāmrapravālānāmayasaḥ sphaṭikasya ca| muktāvaidūryaśaṅkhānāṃ cūrṇānāṃ rajatasya ca||22|| prakṣipya ṣoḍaśīṃ mātrāṃ vihāyāyāsamaithunam| jīrṇe jīrṇe ca bhuñjīta ṣaṣṭikaṃ kṣīrasarpiṣā||23|| sarvarogapraśamanaṃ vṛṣyamāyuṣyamuttamam| sattvasmṛtiśarīrāgnibuddhīndriyabalapradam||24|| paramūrjaskaraṃ caiva varṇasvarakaraṃ tathā| viṣālakṣmīpraśamanaṃ sarvavācogatapradam||25|| siddhārthatāṃ cābhinavaṃ vayaśca prajāpriyatvaṃ ca yaśaśca loke| prayojyamicchadbhiridaṃ yathāvadrasāyanaṃ brāhmamudāravīryam||26|| (itīndroktarasāyanamaparam)|
balyānāmityādau joṅgakam aguru| dvāradā śākataruḥ, kapikacchurvā| śrīparṇī gāmbhārī| palāśakṣāraḥ palāśakṣārodakam| sucaukṣe iti suviśuddhe| agnisamāmiti agnyanurūpām| ṣoḍaśīṃ mātrāmiti āmalakādicūrṇayuktaghṛtāpekṣayā ṣoḍaśabhāgo hemādicūrṇādgrāhyaḥ||13-26||
samarthānāmarogāṇāṃ dhīmatāṃ niyatātmanām| kuṭīpraveśaḥ kṣaṇināṃ 8 paricchadavatāṃ hitaḥ||27|| ato'nyathā tu ye teṣāṃ sauryamārutiko vidhiḥ| tayoḥ śreṣṭhataraḥ pūrvo vidhiḥ sa tu suduṣkaraḥ||28|| rasāyanavidhibhraṃśājjāyeran vyādhayo yadi| yathāsvamauṣadhaṃ teṣāṃ kāryaṃ muktvā rasāyanam||29||
kuṭīprāveśikarasāyanaviṣayān vātātapikarasāyanaviṣayāṃśca puruṣānāha- samarthānāmityādi| kṣaṇināmiti kṛtakṣaṇānām| sūryamārutasevayā'pi kriyata iti sauryamārutikaḥ||27-29||
satyavādinamakrodhaṃ nivṛttaṃ madyamaithunāt| ahiṃsakamanāyāsaṃ praśāntaṃ priyavādinam||30|| japaśaucaparaṃ dhīraṃ dānanityaṃ tapasvinam| devagobrāhmaṇācāryaguruvṛddhārcane ratam||31|| ānṛśaṃsyaparaṃ nityaṃ nityaṃ karuṇavedinam 9| samajāgaraṇasvapnaṃ nityaṃ kṣīraghṛtāśinam||32|| deśakālapramāṇajñaṃ yuktijñamanahaṅkṛtam| śastācāramasaṅkīrṇamadhyātmapravaṇendriyam||33|| upāsitāraṃ vṛddhānāmāstikānāṃ jitātmanām| dharmaśāstraparaṃ vidyānnaraṃ nityarasāyanam||34|| guṇairetaiḥ samuditaiḥ prayuṅkte yo rasāyanam| rasāyanaguṇān sarvān yathoktān sa samaśnute||35|| (ityācārarasāyanam)|
sāmānyena rasāyanaviṣayapuruṣaguṇānāha- satyavādinamityādi| karuṇayā sattvāni paśyatīti karuṇavedī| asaṅkīrṇaḥ asaṅkīrṇabhojī 10| nityaṃ 11 rasāyanaprayogo yasya sa nityarasāyanaḥ||30-35||
yathāsthūlamanirvāhya doṣāñchārīramānasān| rasāyanaguṇairjanturyujyate na kadācana||36|| yogā hyāyuḥprakarṣārthā jarāroganibarhaṇāḥ| manaḥśarīraśuddhānāṃ sidhyanti prayatātmanām||37|| tadetanna bhavedvācyaṃ sarvameva hatātmasu| arujebhyo'dvijātibhyaḥ 12 śuśrūṣā yeṣu nāsti ca||38||
manaḥśuddhyaiva prayatātmatāyāṃ labdhāyāṃ punastadabhidhānamitaramānasaguṇeṣu prayatātmatāyā abhyarhitatopadarśanārtham| arujebhyo'dvijātibhyo yeṣu ca puruṣeṣu śuśrūṣā nāsti teṣu caitanna vācyamiti yojanā||36-38||
ye rasāyanasaṃyogā vṛṣyayogāśca ye matāḥ| yaccauṣadhaṃ vikārāṇāṃ sarvaṃ tadvaidyasaṃśrayam||39|| prāṇācāryaṃ budhastasmāddhīmantaṃ vedapāragam| aśvināviva devendraḥ pūjayedatiśaktitaḥ||40|| aśvinau devabhiṣajau yajñavāhāviti smṛtau| yajñasya hi śiraśchinnaṃ punastābhyāṃ samāhitam||41|| praśīrṇā daśanāḥ pūṣṇo netre naṣṭe bhagasya ca| vajriṇaśca bhujastambhastābhyāmeva cikitsitaḥ||42|| cikitsitaśca śītāṃśurgṛhīto rājayakṣmaṇā| somābhipatitaścandraḥ kṛtastābhyāṃ punaḥ sukhī||43|| bhārgavaścyavanaḥ kāmī vṛddhaḥ san vikṛtiṃ gataḥ| vītavarṇasvaropetaḥ kṛtastābhyāṃ punaryuvā||44|| etaiścānyaiśca bahubhiḥ karmabhirbhiṣaguttamau| babhūvaturbhṛśaṃ pūjyāvindrādīnāṃ mahātmanām||45|| grahāḥ stotrāṇi mantrāṇi tathā 13 nānāhavīṃṣi ca| dhūmrāśca 14 paśavastābhyāṃ prakalpyante dvijātibhiḥ||46|| prātaśca savane somaṃ śakro'śvibhyāṃ sahāśnute| sautrāmaṇyāṃ ca bhagavānaśvibhyāṃ saha modate||47|| indrāgnī cāśvinau caiva stūyante prāyaśo dvijaiḥ| stūyante vedavākyeṣu na tathā'nyā hi devatāḥ||48|| ajarairamaraistāvadvibudhaiḥ sādhipairdhruvaiḥ| pūjyete prayatairevamaśvinau bhiṣajāviti||49|| mṛtyuvyādhijarāvaśyairduḥkhaprāyaiḥ sukhārthibhiḥ| kiṃ punarbhiṣajo martyaiḥ pūjyāḥ syurnātiśaktitaḥ||50|| śīlavānmatimān yukto dvijātiḥ 15 śāstrapāragaḥ| prāṇibhirguruvat pūjyaḥ prāṇācāryaḥ sa hi smṛtaḥ||51||
samprati rasāyanādisiddhirvaidyādhīnā, tena vaidyastutimārabhate- ya ityādi| prāṇācāryamityatra ‘prāṇivaryaṃ’ iti vā pāṭhaḥ; tatra prāṇināṃ varyaḥ śreṣṭhaḥ prāṇivaryaḥ| yajñaṃ vahata iti yajñavāhau| etadyajñavāhatvameva darśayati- dakṣasya hītyādi| pūṣṇaḥ sūryasya, bhago'pi sūryabhedaḥ| somābhipatita iti somābhipatanayogena pīḍita ityarthaḥ; ‘somātipacita’ iti vā pāṭhaḥ, tatrāpyatipacanena somapānātiyogaṃ darśayati| grahāḥ somapānapātrāṇi| stotrāṇi stavāḥ stāvakavā(ṛ)caḥ; śastrāṇīti kecit, saṃśasyate'neneti kṛtvā sāmaṛgvyatiriktaṃ stotramāhuḥ; śastrāṇi astrāṇyeva, vaṣaṭyuktāni śastrāṇi ca yajñe kalpyanta eva| dhūmrāśca paśava iti dhūmravarṇapaśavaḥ; evaṃvarṇāśca paśavaḥ śreṣṭhā bhavanti| savana iti yajñasthāne| sautrāmaṇī yajñaviśeṣaḥ| atiśaktita iti nijaśakterapyatirekeṇa||39-51||
vidyāsamāptau bhiṣajo 16 dvitīyā jātirucyate| aśnute vaidyaśabdaṃ hi na vaidyaḥ pūrvajanmanā||52|| vidyāsamāptau brāhmaṃ vā sattvamārṣamathāpi vā| dhruvamāviśati jñānāttasmādvaidyo 17 dvijaḥ smṛtaḥ||53|| nābhidhyāyenna cākrośedahitaṃ na samācaret| prāṇācāryaṃ budhaḥ kaścidicchannāyuranitvaram||54||
vaidyaśabdadvijaśabdayoḥ pravṛttinimittamāha- vidyetyādi| tena vidyāyogād vaidyatvaṃ tathā vidyāsamāptilakṣaṇajanmanā dvijatvaṃ bhavatītyuktaṃ bhavati| brāhmaṃ vā ārṣaṃ vā iti vikalpo vaidyaviśeṣābhiprāyādbhavati 18; tayoryo naiṣṭhikacikitsārthastasya brāhmam, itarasya tu lokānugrāhiṇa ārṣamiti vyavasthā||52-54||
cikitsitastu saṃśrutya 19 yo vā'saṃśrutya mānavaḥ| nopākaroti vaidyāya nāsti tasyeha niṣkṛtiḥ||55|| bhiṣagapyāturān sarvān svasutāniva yatnavān| ābādhebhyo hi saṃrakṣedicchan dharmamanuttamam||56|| dharmārthaṃ cārthakāmārthamāyurvedo 20 maharṣibhiḥ| prakāśito dharmaparairicchadbhiḥ sthānamakṣaram||57|| nārthārthaṃ nāpi kāmārthamatha bhūtadayāṃ prati| vartate yaścikitsāyāṃ sa sarvamativartate||58|| kurvate ye tu vṛttyarthaṃ cikitsāpaṇyavikrayam| te hitvā kāñcanaṃ rāśiṃ pāṃśurāśimupāsate||59|| dāruṇaiḥ kṛṣyamāṇānāṃ gadairvaivasvatakṣayam| chittvā vaivasvatān pāśān jīvitaṃ yaḥ prayacchati||60|| dharmārthadātā sadṛśastasya nehopalabhyate| na hi jīvitadānāddhi dānamanyadviśiṣyate||61|| paro bhūtadayā dharma iti matvā cikitsayā| vartate yaḥ sa siddhārthaḥ sukhamatyantamaśnute||62||
saṃśrutyeti pratijñāya| cikitsaiva paṇyaṃ vikretavyamiti cikitsāpaṇyam| te hitvetyādau dharmārthaṃ kriyamāṇacikitsā mahāphalatvena kāñcanarāśitulyā, itarā tvasārakalpā pāṃśurāśitulyā| vaivasvatakṣayamiti yamagṛham||55-62||
tatra ślokau- āyurvedasamutthānaṃ divyauṣadhividhiṃ śubham| amṛtālpāntaraguṇaṃ siddhaṃ ratnarasāyanam||63|| siddhebhyo brahmacāribhyo yaduvācāmareśvaraḥ| āyurvedasamutthāne tat sarvaṃ samprakāśitam||64||
saṅgrahe ratnarasāyanamiti hemādiratnasaṃyuktaṃ rasāyanam| āyurvedasamutthāne prakāśitatayā divyauṣadhividhyādi yaduvāca brahmacāribhyo'mareśvaraḥ, tat samprakāśitamiti yojanā||63-64||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsitasthāne rasāyanādhyāye āyurvedasamutthānīyo nāma rasāyanapādaścaturthaḥ||4|| samāptaścāyaṃ rasāyanādhyāyaḥ||1||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ rasāyanādhyāye āyurvedasamutthānīyo nāma rasāyanapādaścaturthaḥ||4||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘śālāpraveśamarhantīti śālīnāḥ| gṛhaṃ nirmāya ekatra kṛtāvasthānāḥ| yāyāvarāḥ punaḥ punargamanaśīlāḥ| arthādisampattyā sampannā eva sāmpannikāḥ’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 2 ‘svaśarīramarakṣibhiḥ, kālaścāyaṃ’ iti pā. ↩
- 3 ‘rogarūpamanarthamanubadhnātītyasukhānubandham’ iti pā. ↩
- 4 ‘himavataḥ prabhāvāt’ iti pā. ↩
- 5 ‘punarajasadṛśapatrā’ iti pā. ↩
- 6 ‘pañcadaśaparṇaḥ’ iti pā. ↩
- 7 ‘tāstu’ iti pā. ↩
- 8 ‘kṣamiṇāṃ iti pā. ↩
- 9 ‘kāruṇyavedinam’ iti pā. ↩
- 10 ‘asaṅkīrṇaḥ kulajaḥ’ iti pā. ↩
- 11 ‘nityaṃ yogena’ iti pā. ↩
- 12 ‘arajobhyaḥ’ iti, ‘ajarebhyaḥ’ iti ca pā. ↩
- 13 ‘tathā'nyāni havīṃṣi ca’ iti pā. ↩
- 14 ‘dhūmāśca’ iti pā. ↩
- 15 ‘trijātiḥ’ iti pā. ↩
- 16 ‘bhiṣajastṛtīyā’ iti pā. ↩
- 17 ‘vaidyastrijaḥ’ iti pā.| ‘prathamā jātiḥ mātṛgarbhato janma, dvitīyā jātirupanayanāt, tṛtīyā tu vaidyavidyāsamāptau| ataḥ śāstrapārago vaidyaḥ vidyāsamāptilakṣaṇatṛtīyajanmanā trija ucyate’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 18 ‘vaidyābhiprāyaviśeṣādbhavati’ iti pā. ↩
- 19 ‘yo mānavo vaidyena cikitsito rogamuktaḥ san vaidyaṃ saṃśrutya pratiśrutya pratijñāya asaṃśrutya vā nopākaroti dhanādikaṃ na dadāti iha loke paratrāpi ca tasya niṣkṛtiḥ nistāro nāsti’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 20 ‘nārthakāmārthaṃ’ iti pā. ↩