1/4. rasāyanādhyāyaḥ - āyurvedasamutthānīyo rasāyanapādaḥ

Larger type: Carakasaṃhitā · indented: Cakrapāṇidatta's Āyurvedadīpikā
athāta āyurvedasamutthānīyaṃ rasāyanapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
āyurvedasamutthānīyo nāma rasāyanapādaḥ pāriśeṣyāducyate| āyurvedasamutthānamasminnastīti matvarthīyacchapratyayeṇāyurvedasamutthānīyaḥ||1-2||
ṛṣayaḥ khalu kadācicchālīnā yāyāvarāśca 1 grāmyauṣadhyāhārāḥ santaḥ sāmpannikā mandaceṣṭā nātikalyāśca prāyeṇa babhūvuḥ| te sarvāsāmitikartavyatānāmasamarthāḥ santo grāmyavāsakṛtamātmadoṣaṃ matvā pūrvanivāsamapagatagrāmyadoṣaṃ śivaṃ puṇyamudāraṃ medhyamagamyamasukṛtibhirgaṅgāprabhavamamaragandharvakinnarānucaritamanekaratnanicayamacintyādbhutaprabhāvaṃ brahmarṣiśiddhacāraṇānucaritaṃ divyatīrthauṣadhiprabhavamatiśaraṇyaṃ himavantamamarādhipatiguptaṃ jagmurbhṛgvaṅgiro'trivasiṣṭhakaśyapāgastyapulastyavāmadevāsitagautamaprabhṛtayo maharṣayaḥ||3||
ṛṣīṇāṃ śālīnatvaṃ yāyāvaratvaṃ ca karmaviśeṣaparigrahāt| sampannamanu upayujyanta iti sāmpannikāḥ| nātikalyā iti nātinīrogāḥ| itikartavyatā vyāpāraḥ| indraparyāyakathanaṃ stutyarthaṃ; stutiśceyamindrasyāyuryedaprakāśakatvāt||3||
tānindraḥ sahasradṛgamaragururabravīt- svāgataṃ brahmavidāṃ jñānatapodhanānāṃ brahmarṣīṇām| asti nanu vo glāniraprabhāvatvaṃ vaisvaryaṃ vaivarṇyaṃ ca grāmyavāsakṛtamasukhamasukhānubandhaṃ ca; grāmyo hi vāso mūlamaśastānāṃ, tat kṛtaḥ puṇyakṛdbhiranugrahaḥ prajānāṃ, svaśarīramavekṣituṃ kālaḥ 2 kālaścāyamāyurvedopadeśasya brahmarṣīṇām; ātmanaḥ prajānāṃ cānugrahārthamāyurvedamaśvinau mahyaṃ prāyacchatāṃ, prajāpatiraśvibhyāṃ, prajāpataye brahmā, prajānāmalpamāyurjarāvyādhibahulamasukhamasukhānubandhamalpatvādalpatapodamaniyamadānādhyayanasañcayaṃ matvā puṇyatamamāyuḥprakarṣakaraṃ jarāvyādhipraśamanamūrjaskaramamṛtaṃ śivaṃ śaraṇyamudāraṃ bhavanto mattaḥ śrotumarhatāthopadhārayituṃ prakāśayituṃ ca prajānugrahārthamārṣaṃ brahma ca prati maitrīṃ kāruṇyamātmanaścānuttamaṃ puṇyamudāraṃ brāhmamakṣayaṃ karmeti||4|| tacchrutvā vibudhapativacanamṛṣayaḥ sarva evāmaravaramṛgbhistuṣṭuvuḥ, prahṛṣṭāśca tadvacanamabhinananduśceti||5||
asukhānubandhamiti rogarūpamasukhamanubadhnātītyasukhānubandham 3| mūlamiti kāraṇam| kṛtaḥ prajānāmanugraha iti grāme sthitvā āyurvedoktārogyasādhanadharmādiprakāśanena prajānugrahaḥ kṛta evetyarthaḥ| ayaṃ śabda ubhābhyāṃ kālaśabdābhyāṃ yojanīyaḥ| prajāpataye brahmeti cchedaḥ| prajānāmalpādikamāyurmattveti yojanā| alpatvāt ‘āyuṣa’ iti śeṣaḥ| alpastapaḥprabhṛtīnāṃ sañcayo'smin alpe āyuṣi tat tathā| pratiśabdo maitryādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| athaśabdaścādhikāre| tena, maitrīkāruṇyādīnyadhikṛtya yaṃ brahmā prajāpataye'dāt, tamanuśrotumarhateti yojanā| yadyapi ca ṛṣayo bharadvājadvārā indrādadhigatāyurvedāḥ, tathā'pi grāmyavāsakṛtamanoglānyā na tathā sphuṭārtho vartata iti śaṅkayā punarindrastānupadiśati||4-5||
athendrastadāyurvedāmṛtamṛṣibhyaḥ saṅkramyovāca- etat sarvamanuṣṭheyam, ayaṃ ca śivaḥ kālo rasāyanānāṃ, divyāścauṣadhayo himavatprabhavāḥ 4 prāptavīryāḥ; tadyathā- aindrī, brāhmī, payasyā, kṣīrapuṣpī, śrāvaṇī, mahāśrāvaṇī, śatāvarī, vidārī, jīvantī, punarnavā, nāgabalā, sthirā, vacā, chatrā, aticchatrā, medā, mahāmedā, jīvanīyāścānyāḥ payasā prayuktāḥ ṣaṇmāsāt paramāyurvayaśca taruṇamanāmayatvaṃ svaravarṇasampadamupacayaṃ medhāṃ smṛtimuttamabalamiṣṭāṃścāparān bhāvānāvahanti siddhāḥ||6|| (itīndroktaṃ rasāyanam)|
mahāśrāvaṇī alambuṣā| aticchatrā madhurikā||6||
brahmasuvarcalā nāmauṣadhiryā hiraṇyakṣīrā puṣkarasadṛśapatrā, ādityaparṇī nāmauṣadhiryā ‘sūryakāntā’ iti vijñāyate suvarṇakṣīrā sūryamaṇḍalākārapuṣpā ca, nārīnāmauṣadhiḥ ‘aśvabalā’ iti vijñāyate yā balvajasadṛśapatrā 5, kāṣṭhagodhā nāmauṣadhirgodhākārā, sarpānāmauṣadhiḥ sarpākārā, somo nāmauṣadhirājaḥ pañcadaśaparvā 6 sa soma iva hīyate vardhate ca, padmā nāmauṣadhiḥ padmākārā padmaraktā padmagandhā ca, ajā nāmauṣadhiḥ ‘ajaśṛṅgī’ iti vijñāyate, nīlā nāmauṣadhistu nīlakṣīrā nīlapuṣpā latāpratānabahuleti; āsāmoṣadhīnāṃ yāṃ yāmevopalabheta tasyāstasyāḥ svarasasya sauhityaṃ gatvā snehabhāvitāyāmārdrapalāśadroṇyāṃ sapidhānāyāṃ digvāsāḥ śayīta, tatra pralīyate, ṣaṇmāsena punaḥ sambhavati, tasyājaṃ payaḥ pratyavasthāpanaṃ; ṣaṇmāsena devatānukārī bhavati vayovarṇasvarākṛtibalaprabhābhiḥ, svayaṃ cāsya sarvavācogatāni prādurbhavanti, divyaṃ cāsya cakṣuḥ śrotraṃ ca bhavati, gatiryojanasahasraṃ daśavarṣasahasrāṇyāyuranupadravaṃ ceti||7||
brahmasuvarcalāprabhṛtayo yathoktalakṣaṇā divyauṣadhayo nātiprasiddhāḥ| ādityaparṇī sūryāvartameva deśaviśeṣajātaṃ kecidvarṇayanti| aśvabaleti jñāyata iti ṛṣibhirevānena nāmnā jñāyate, na laukikaiḥ, lokāprasiddhatvāt| soma iva vardhate hīyata iti yathā somavṛddhikṣayau, tathā tatkālameva tasya vṛddhikṣayau bhavataḥ| pralīyata iti druto bhavati, anye tu mūrcchatīti varṇayanti| pratyavasthāpanamiti āhārasevāyāṃ yojyamityarthaḥ| sarvavācogatāni sarvavākyaviśeṣāḥ||7||
bhavanti cātra- divyānāmoṣadhīnāṃ yaḥ prabhāvaḥ sa bhavadvidhaiḥ| śakyaḥ soḍhumaśakyastu syāt soḍhumakṛtātmabhiḥ||8|| oṣadhīnāṃ prabhāveṇa tiṣṭhatāṃ sve ca karmaṇi| bhavatāṃ nikhilaṃ śreyaḥ sarvamevopapatsyate||9|| vānaprasthairgṛhasthaiśca prayatairniyatātmabhiḥ| śakyā oṣadhayo hyetāḥ sevituṃ viṣayābhijāḥ||10||
etāddivyaṃ rasāyanamṛṣibhistadvidhairvā sevyamiti darśayannāha- divyānāmityādi| viṣayābhijā iti svocitapuṇyadeśe jātā ityarthaḥ, apuṇye tu deśe divyauṣadhijanmaiva na bhavati, bhavantyo'pi nirvīryā bhavantīti bhāvaḥ||8-10||
yāstu 7 kṣetraguṇaisteṣāṃ madhyamena ca karmaṇā| mṛduvīryatarāstāsāṃ vidhirjñeyaḥ sa eva tu||11|| paryeṣṭuṃ tāḥ prayoktuṃ vā ye'samarthāḥ sukhārthinaḥ| rasāyanavidhisteṣāmayamanyaḥ praśasyate||12||
samprati brahmasuvarcalādīnāṃ yathā mṛduvīryatvaṃ bhavati, tadāha- yāstvityādi| kṣetraguṇairiti himālayādipraśastadeśavyatiriktakṣetradharmaiḥ| teṣāmiti ṛṣivyatiriktānāṃ vānaprasthādīnām| madhyamena ca karmaṇeti asamyakprayogeṇa; kiṃvā, anatimahatā'dṛṣṭena||11-12||
balyānāṃ jīvanīyānāṃ bṛṃhaṇīyāśca yā daśa| vayasaḥ sthāpanānāṃ ca khadirasyāsanasya ca||13|| kharjūrāṇāṃ madhūkānāṃ mustānāmutpalasya ca| mṛdvīkānāṃ viḍaṅgānāṃ vacāyāścitrakasya ca||14|| śatāvaryāḥ payasyāyāḥ pippalyā joṅgakasya ca| ṛdhdyā nāgabalāyāśca dvāradāyā dhavasya ca||15|| triphalākaṇṭakāryośca vidāryāścandanasya ca| ikṣūṇāṃ śaramūlānāṃ śrīparṇyāstiniśasya ca||16|| rasāḥ pṛthak pṛthaggrāhyāḥ palāśakṣāra eva ca| eṣāṃ palonmitān bhāgān payo gavyaṃ caturguṇam||17|| dve pātre tilatailasya dve ca gavyasya sarpiṣaḥ| tat sādhyaṃ sarvamekatra susiddhaṃ snehamuddharet||18|| tatrāmalakacūrṇānāmāḍhakaṃ śatabhāvitam| svarasenaiva dātavyaṃ kṣaudrasyābhinavasya ca||19|| śarkarācūrṇapātraṃ ca prasthamekaṃ pradāpayet| tugākṣīryāḥ sapippalyāḥ sthāpyaṃ sammūrcchitaṃ ca tat||20|| sucaukṣe mārtike kumbhe māsārdhaṃ ghṛtabhāvite| mātrāmagnisamāṃ tasya tata ūrdhvaṃ prayojayet||21|| hematāmrapravālānāmayasaḥ sphaṭikasya ca| muktāvaidūryaśaṅkhānāṃ cūrṇānāṃ rajatasya ca||22|| prakṣipya ṣoḍaśīṃ mātrāṃ vihāyāyāsamaithunam| jīrṇe jīrṇe ca bhuñjīta ṣaṣṭikaṃ kṣīrasarpiṣā||23|| sarvarogapraśamanaṃ vṛṣyamāyuṣyamuttamam| sattvasmṛtiśarīrāgnibuddhīndriyabalapradam||24|| paramūrjaskaraṃ caiva varṇasvarakaraṃ tathā| viṣālakṣmīpraśamanaṃ sarvavācogatapradam||25|| siddhārthatāṃ cābhinavaṃ vayaśca prajāpriyatvaṃ ca yaśaśca loke| prayojyamicchadbhiridaṃ yathāvadrasāyanaṃ brāhmamudāravīryam||26|| (itīndroktarasāyanamaparam)|
balyānāmityādau joṅgakam aguru| dvāradā śākataruḥ, kapikacchurvā| śrīparṇī gāmbhārī| palāśakṣāraḥ palāśakṣārodakam| sucaukṣe iti suviśuddhe| agnisamāmiti agnyanurūpām| ṣoḍaśīṃ mātrāmiti āmalakādicūrṇayuktaghṛtāpekṣayā ṣoḍaśabhāgo hemādicūrṇādgrāhyaḥ||13-26||
samarthānāmarogāṇāṃ dhīmatāṃ niyatātmanām| kuṭīpraveśaḥ kṣaṇināṃ 8 paricchadavatāṃ hitaḥ||27|| ato'nyathā tu ye teṣāṃ sauryamārutiko vidhiḥ| tayoḥ śreṣṭhataraḥ pūrvo vidhiḥ sa tu suduṣkaraḥ||28|| rasāyanavidhibhraṃśājjāyeran vyādhayo yadi| yathāsvamauṣadhaṃ teṣāṃ kāryaṃ muktvā rasāyanam||29||
kuṭīprāveśikarasāyanaviṣayān vātātapikarasāyanaviṣayāṃśca puruṣānāha- samarthānāmityādi| kṣaṇināmiti kṛtakṣaṇānām| sūryamārutasevayā'pi kriyata iti sauryamārutikaḥ||27-29||
satyavādinamakrodhaṃ nivṛttaṃ madyamaithunāt| ahiṃsakamanāyāsaṃ praśāntaṃ priyavādinam||30|| japaśaucaparaṃ dhīraṃ dānanityaṃ tapasvinam| devagobrāhmaṇācāryaguruvṛddhārcane ratam||31|| ānṛśaṃsyaparaṃ nityaṃ nityaṃ karuṇavedinam 9| samajāgaraṇasvapnaṃ nityaṃ kṣīraghṛtāśinam||32|| deśakālapramāṇajñaṃ yuktijñamanahaṅkṛtam| śastācāramasaṅkīrṇamadhyātmapravaṇendriyam||33|| upāsitāraṃ vṛddhānāmāstikānāṃ jitātmanām| dharmaśāstraparaṃ vidyānnaraṃ nityarasāyanam||34|| guṇairetaiḥ samuditaiḥ prayuṅkte yo rasāyanam| rasāyanaguṇān sarvān yathoktān sa samaśnute||35|| (ityācārarasāyanam)|
sāmānyena rasāyanaviṣayapuruṣaguṇānāha- satyavādinamityādi| karuṇayā sattvāni paśyatīti karuṇavedī| asaṅkīrṇaḥ asaṅkīrṇabhojī 10| nityaṃ 11 rasāyanaprayogo yasya sa nityarasāyanaḥ||30-35||
yathāsthūlamanirvāhya doṣāñchārīramānasān| rasāyanaguṇairjanturyujyate na kadācana||36|| yogā hyāyuḥprakarṣārthā jarāroganibarhaṇāḥ| manaḥśarīraśuddhānāṃ sidhyanti prayatātmanām||37|| tadetanna bhavedvācyaṃ sarvameva hatātmasu| arujebhyo'dvijātibhyaḥ 12 śuśrūṣā yeṣu nāsti ca||38||
manaḥśuddhyaiva prayatātmatāyāṃ labdhāyāṃ punastadabhidhānamitaramānasaguṇeṣu prayatātmatāyā abhyarhitatopadarśanārtham| arujebhyo'dvijātibhyo yeṣu ca puruṣeṣu śuśrūṣā nāsti teṣu caitanna vācyamiti yojanā||36-38||
ye rasāyanasaṃyogā vṛṣyayogāśca ye matāḥ| yaccauṣadhaṃ vikārāṇāṃ sarvaṃ tadvaidyasaṃśrayam||39|| prāṇācāryaṃ budhastasmāddhīmantaṃ vedapāragam| aśvināviva devendraḥ pūjayedatiśaktitaḥ||40|| aśvinau devabhiṣajau yajñavāhāviti smṛtau| yajñasya hi śiraśchinnaṃ punastābhyāṃ samāhitam||41|| praśīrṇā daśanāḥ pūṣṇo netre naṣṭe bhagasya ca| vajriṇaśca bhujastambhastābhyāmeva cikitsitaḥ||42|| cikitsitaśca śītāṃśurgṛhīto rājayakṣmaṇā| somābhipatitaścandraḥ kṛtastābhyāṃ punaḥ sukhī||43|| bhārgavaścyavanaḥ kāmī vṛddhaḥ san vikṛtiṃ gataḥ| vītavarṇasvaropetaḥ kṛtastābhyāṃ punaryuvā||44|| etaiścānyaiśca bahubhiḥ karmabhirbhiṣaguttamau| babhūvaturbhṛśaṃ pūjyāvindrādīnāṃ mahātmanām||45|| grahāḥ stotrāṇi mantrāṇi tathā 13 nānāhavīṃṣi ca| dhūmrāśca 14 paśavastābhyāṃ prakalpyante dvijātibhiḥ||46|| prātaśca savane somaṃ śakro'śvibhyāṃ sahāśnute| sautrāmaṇyāṃ ca bhagavānaśvibhyāṃ saha modate||47|| indrāgnī cāśvinau caiva stūyante prāyaśo dvijaiḥ| stūyante vedavākyeṣu na tathā'nyā hi devatāḥ||48|| ajarairamaraistāvadvibudhaiḥ sādhipairdhruvaiḥ| pūjyete prayatairevamaśvinau bhiṣajāviti||49|| mṛtyuvyādhijarāvaśyairduḥkhaprāyaiḥ sukhārthibhiḥ| kiṃ punarbhiṣajo martyaiḥ pūjyāḥ syurnātiśaktitaḥ||50|| śīlavānmatimān yukto dvijātiḥ 15 śāstrapāragaḥ| prāṇibhirguruvat pūjyaḥ prāṇācāryaḥ sa hi smṛtaḥ||51||
samprati rasāyanādisiddhirvaidyādhīnā, tena vaidyastutimārabhate- ya ityādi| prāṇācāryamityatra ‘prāṇivaryaṃ’ iti vā pāṭhaḥ; tatra prāṇināṃ varyaḥ śreṣṭhaḥ prāṇivaryaḥ| yajñaṃ vahata iti yajñavāhau| etadyajñavāhatvameva darśayati- dakṣasya hītyādi| pūṣṇaḥ sūryasya, bhago'pi sūryabhedaḥ| somābhipatita iti somābhipatanayogena pīḍita ityarthaḥ; ‘somātipacita’ iti vā pāṭhaḥ, tatrāpyatipacanena somapānātiyogaṃ darśayati| grahāḥ somapānapātrāṇi| stotrāṇi stavāḥ stāvakavā(ṛ)caḥ; śastrāṇīti kecit, saṃśasyate'neneti kṛtvā sāmaṛgvyatiriktaṃ stotramāhuḥ; śastrāṇi astrāṇyeva, vaṣaṭyuktāni śastrāṇi ca yajñe kalpyanta eva| dhūmrāśca paśava iti dhūmravarṇapaśavaḥ; evaṃvarṇāśca paśavaḥ śreṣṭhā bhavanti| savana iti yajñasthāne| sautrāmaṇī yajñaviśeṣaḥ| atiśaktita iti nijaśakterapyatirekeṇa||39-51||
vidyāsamāptau bhiṣajo 16 dvitīyā jātirucyate| aśnute vaidyaśabdaṃ hi na vaidyaḥ pūrvajanmanā||52|| vidyāsamāptau brāhmaṃ vā sattvamārṣamathāpi vā| dhruvamāviśati jñānāttasmādvaidyo 17 dvijaḥ smṛtaḥ||53|| nābhidhyāyenna cākrośedahitaṃ na samācaret| prāṇācāryaṃ budhaḥ kaścidicchannāyuranitvaram||54||
vaidyaśabdadvijaśabdayoḥ pravṛttinimittamāha- vidyetyādi| tena vidyāyogād vaidyatvaṃ tathā vidyāsamāptilakṣaṇajanmanā dvijatvaṃ bhavatītyuktaṃ bhavati| brāhmaṃ vā ārṣaṃ vā iti vikalpo vaidyaviśeṣābhiprāyādbhavati 18; tayoryo naiṣṭhikacikitsārthastasya brāhmam, itarasya tu lokānugrāhiṇa ārṣamiti vyavasthā||52-54||
cikitsitastu saṃśrutya 19 yo vā'saṃśrutya mānavaḥ| nopākaroti vaidyāya nāsti tasyeha niṣkṛtiḥ||55|| bhiṣagapyāturān sarvān svasutāniva yatnavān| ābādhebhyo hi saṃrakṣedicchan dharmamanuttamam||56|| dharmārthaṃ cārthakāmārthamāyurvedo 20 maharṣibhiḥ| prakāśito dharmaparairicchadbhiḥ sthānamakṣaram||57|| nārthārthaṃ nāpi kāmārthamatha bhūtadayāṃ prati| vartate yaścikitsāyāṃ sa sarvamativartate||58|| kurvate ye tu vṛttyarthaṃ cikitsāpaṇyavikrayam| te hitvā kāñcanaṃ rāśiṃ pāṃśurāśimupāsate||59|| dāruṇaiḥ kṛṣyamāṇānāṃ gadairvaivasvatakṣayam| chittvā vaivasvatān pāśān jīvitaṃ yaḥ prayacchati||60|| dharmārthadātā sadṛśastasya nehopalabhyate| na hi jīvitadānāddhi dānamanyadviśiṣyate||61|| paro bhūtadayā dharma iti matvā cikitsayā| vartate yaḥ sa siddhārthaḥ sukhamatyantamaśnute||62||
saṃśrutyeti pratijñāya| cikitsaiva paṇyaṃ vikretavyamiti cikitsāpaṇyam| te hitvetyādau dharmārthaṃ kriyamāṇacikitsā mahāphalatvena kāñcanarāśitulyā, itarā tvasārakalpā pāṃśurāśitulyā| vaivasvatakṣayamiti yamagṛham||55-62||
tatra ślokau- āyurvedasamutthānaṃ divyauṣadhividhiṃ śubham| amṛtālpāntaraguṇaṃ siddhaṃ ratnarasāyanam||63|| siddhebhyo brahmacāribhyo yaduvācāmareśvaraḥ| āyurvedasamutthāne tat sarvaṃ samprakāśitam||64||
saṅgrahe ratnarasāyanamiti hemādiratnasaṃyuktaṃ rasāyanam| āyurvedasamutthāne prakāśitatayā divyauṣadhividhyādi yaduvāca brahmacāribhyo'mareśvaraḥ, tat samprakāśitamiti yojanā||63-64||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsitasthāne rasāyanādhyāye āyurvedasamutthānīyo nāma rasāyanapādaścaturthaḥ||4|| samāptaścāyaṃ rasāyanādhyāyaḥ||1||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ rasāyanādhyāye āyurvedasamutthānīyo nāma rasāyanapādaścaturthaḥ||4||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘śālāpraveśamarhantīti śālīnāḥ| gṛhaṃ nirmāya ekatra kṛtāvasthānāḥ| yāyāvarāḥ punaḥ punargamanaśīlāḥ| arthādisampattyā sampannā eva sāmpannikāḥ’ iti yogīndranāthasenaḥ
  2. 2 ‘svaśarīramarakṣibhiḥ, kālaścāyaṃ’ iti pā.
  3. 3 ‘rogarūpamanarthamanubadhnātītyasukhānubandham’ iti pā.
  4. 4 ‘himavataḥ prabhāvāt’ iti pā.
  5. 5 ‘punarajasadṛśapatrā’ iti pā.
  6. 6 ‘pañcadaśaparṇaḥ’ iti pā.
  7. 7 ‘tāstu’ iti pā.
  8. 8 ‘kṣamiṇāṃ iti pā.
  9. 9 ‘kāruṇyavedinam’ iti pā.
  10. 10 ‘asaṅkīrṇaḥ kulajaḥ’ iti pā.
  11. 11 ‘nityaṃ yogena’ iti pā.
  12. 12 ‘arajobhyaḥ’ iti, ‘ajarebhyaḥ’ iti ca pā.
  13. 13 ‘tathā'nyāni havīṃṣi ca’ iti pā.
  14. 14 ‘dhūmāśca’ iti pā.
  15. 15 ‘trijātiḥ’ iti pā.
  16. 16 ‘bhiṣajastṛtīyā’ iti pā.
  17. 17 ‘vaidyastrijaḥ’ iti pā.| ‘prathamā jātiḥ mātṛgarbhato janma, dvitīyā jātirupanayanāt, tṛtīyā tu vaidyavidyāsamāptau| ataḥ śāstrapārago vaidyaḥ vidyāsamāptilakṣaṇatṛtīyajanmanā trija ucyate’ iti yogīndranāthasenaḥ
  18. 18 ‘vaidyābhiprāyaviśeṣādbhavati’ iti pā.
  19. 19 ‘yo mānavo vaidyena cikitsito rogamuktaḥ san vaidyaṃ saṃśrutya pratiśrutya pratijñāya asaṃśrutya vā nopākaroti dhanādikaṃ na dadāti iha loke paratrāpi ca tasya niṣkṛtiḥ nistāro nāsti’ iti yogīndranāthasenaḥ
  20. 20 ‘nārthakāmārthaṃ’ iti pā.