2/1. vājīkaraṇā'dhyāyaḥ - saṃyogaśaramūlīyo vājīkaraṇapādaḥ

Larger type: Carakasaṃhitā · indented: Cakrapāṇidatta's Āyurvedadīpikā
athātaḥ saṃyogaśaramūlīyaṃ vājīkaraṇapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
svasthojaskaratvasāmānyāt rasāyanamanu vājīkaraṇaṃ vācyaṃ, tatrāpi vājīkaraṇe pravṛttyupadarśakaprakaraṇayuktatvādādau saṃyogaśaramūlīya ucyate| saṃyogaḥ śaramūlānāmasminnastīti saṃyogaśaramūlīyaḥ||1-2||
vājīkaraṇamanvicchet puruṣo nityamātmavān| tadāyattau hi dharmārthau prītiśca yaśa eva ca||3|| putrasyāyatanaṃ hyetadguṇāścaite sutāśrayāḥ|4|
avājī vājīvātyarthaṃ maithune śaktaḥ kriyate yena tadvājīkaraṇam| uktaṃ hi- “vājīvātibalo yena yātyapratihataḥ striyam” ityādi| anvicchediti rasāyanānmahāphalāt tadapekṣayā'lpaphalaṃ vājīkaraṇaṃ paścādicchet| puruṣa iti padena taruṇapuruṣagrāhiṇā bālavṛddhau niṣiddhavyavāyau nirākaroti| uktaṃ hi- “atibālo hyasampūrṇasarvadhātuḥ striyo vrajan| upatapyeta sahasā taḍāgamiva kājalam|| śuṣkaṃ rūkṣaṃ yathā kāṣṭhaṃ jantujagdhaṃ vijarjaram| spṛṣṭamāśu viśīryeta tathā vṛddhaḥ striyo vrajan” iti| nityamityanena na rasāyanavat sakṛtprayogo vṛṣyasya, kintvāhāravat sarvadopayoga iti darśayati| ātmavānityanena durātmano vṛṣyakaraṇaṃ niṣedhati, sa hi vṛṣyopayogādupacitadhātuḥ sannagamyāgamanamapi kuryāt| dharmādayo vṛṣayāyattā eva yathā bhavanti tadāha- putrasyetyādi| āyatanaṃ kāraṇam| ete guṇā iti dharmādayaḥ; vṛṣyaprayogajanitaḥ putro dharmādīn pituḥ sampādayatītyarthaḥ| vājīkaraṇasevayā ceha yuktyaiva ṛtukāle ca maithunaṃ prādhānyenābhipretaṃ, tena tisraiṣaṇīye traya upastambhāḥ (sū.a.11) ityādigranthena brahmacaryaṃ yaduktaṃ, tad ṛtukāle yathāvidhikṛtamaithunāpratiṣedhakamiti na virodhaḥ||3||-
vājīkaraṇamagryaṃ ca kṣetraṃ strī yā praharṣiṇī||4|| iṣṭā hyokaikaśo'pyarthā paraṃ prītikarā smṛtāḥ| kiṃ punaḥ strīśarīre ye saṅghātena pratiṣṭhitāḥ||5|| (saṅghāto hīndriyārthānāṃ strīṣu nānyatra vidyate)| stryāśrayo hīndriyārtho yaḥ sa prītijanano'dhikam| strīṣu prītirviśeṣeṇa strīṣvapatyaṃ pratiṣṭhitam||6|| dharmārthau strīṣu lakṣmīśca strīṣu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ| surūpā yauvanasthā yā lakṣaṇairyā vibhūṣitā||7|| yā vaśyā śikṣitā yā ca sā strī vṛṣyatamā matā|8|
sarvavājīkaraṇebhyaḥ pradhānarūpaṃ vājīkaraṇamāha- vājītyādi| kṣetramiva kṣetraṃ, tatra śukrarūpabījaprarohaṇāt| arthā iti śabdādayaḥ, te ca strīgatādhararasa-kalaviṅkaruta-rūpādayaḥ prasiddhā eva| dharmārthau strīṣviti sahaiva patnyā dharmaścarya ityādyupadeśāddharmaḥ, tathā'nuraktā gṛhiṇī artharakṣaṇādi karotītyartha ityarthaḥ| striyā lakṣmyāḥ saṃyoge dhanasampadbhavatīti strīṣu lakṣmīḥ pratiṣṭhitetyarthaḥ| vaśyā āyattā| śikṣiteti kāmaśāstroktagītavāditralāsyādicatuḥṣaṣṭikalāśikṣitā||4-7||-
nānābhaktyā tu lokasya daivayogācca yoṣitām||8|| taṃ taṃ prāpya vivardhante naraṃ rūpādayo guṇāḥ| vayorūpavacohāvairyā yasya paramāṅganā||9|| praviśatyāśu hṛdayaṃ daivādvā karmaṇo'pi vā| hṛdayotsavarūpā yā yā samānamanaḥśayā||10|| samānasattvā yā vaśyā yā yasya prīyate priyaiḥ| yā pāśabhūtā sarveṣāmindriyāṇāṃ parairguṇaiḥ||11|| yayā viyukto nistrīkamaratirmanyate jagat| yasyā ṛte śarīraṃ nā dhatte śūnyamivendriyaiḥ||12|| śokodvegāratibhayairyāṃ dṛṣṭvā nābhibhūyate| yāti yāṃ prāpya visrambhaṃ dṛṣṭvā hṛṣyatyatīva yām||13|| apūrvāmiva yāṃ yāti nityaṃ harṣātivegataḥ| gatvā gatvā'pi bahuśo yāṃ tṛptiṃ naiva gacchati||14|| sā strī vṛṣyatamā tasya nānābhāvā hi mānavāḥ| atulyagotrāṃ vṛṣyāṃ ca prahṛṣṭāṃ nirupadravām||15|| śuddhasnātāṃ vrajennārīmapatyārthī nirāmayaḥ|16|
rūpādivyatirekeṇāpi kācit kasyacit karmavaśādvṛṣyā strī bhavatīti darśayannāha- nānetyādi| daivayogāditi prāktanakarmavaśāt| vivardhanta iti vṛṣyatvaṃ sampādayanti| hāvo naraṃ prati strīṇāṃ śṛṅgāraceṣṭāviśeṣaḥ| uktaṃ ca bharatena- “prakāśarūpakaṃ sattvaṃ sattvotplavāḥ samudgatāḥ| tebhyo hāvādiniṣpattirityāhuḥ paramarṣayaḥ” iti| daivāditi prāktanakarmaṇaḥ| karmaṇa iti aihikādvaśīkaraṇādikarmaṇaḥ| manaḥśayaḥ kāmaḥ| pāśabhūteti mana-indriyabandhahetutvāt| ‘nānābhāvā hi mānavāḥ’ ityanena rūpādiguṇayogena (na) sarvapuruṣān prati strīṇāṃ priyatvamiti darśayati||8-15||-
acchāyaścaikaśākhaśca niṣphalaśca yathā drumaḥ||16|| aniṣṭagandhaścaikaśca nirapatyastathā naraḥ| citradīpaḥ saraḥ śuṣkamadhāturdhātusannibhaḥ||17|| niṣprajastṛṇapūlīti mantavyaḥ puruṣākṛtiḥ| apratiṣṭhaśca nagnaśca śūnyaścaikendriyaśca nā||18|| mantavyo niṣkriyaścaiva yasyāpatyaṃ na vidyate| bahumūrtirbahumukho bahuvyūho bahukriyaḥ||19|| bahucakṣurbahujñāno bahvātmā ca bahuprajaḥ| maṅgalye'yaṃ praśasyo'yaṃ dhanyo'yaṃ vīryavānayam||20|| bahuśākho'yamiti ca stūyate nā bahuprajaḥ| prītirbalaṃ sukhaṃ vṛttirvistāro vipulaṃ 1 kulam||21|| yaśo lokāḥ sukhodarkāstuṣṭiścāpatyasaṃśritāḥ| tasmādapatyamanvicchan guṇāṃścāpatyasaṃśritān||22|| vājīkaraṇanityaḥ syādicchan kāmasukhāni ca| upabhogasukhān siddhān vīryāpatyavivardhanān||23|| vājīkaraṇasaṃyogān pravakṣyāmyata uttaram|24|
samprati vṛṣyaprayogasādhyasya putrasyopādeyatāṃ darśayannāha- acchāya ityādi| ekaśākha iti ekasvarūpa ityarthaḥ| citralikhito dīpaścitradīpaḥ| adhāturdhātusannibha iti asuvarṇādirūpaḥ suvarṇādivadābhāsate yo jātuṣakaṅkaṇādiḥ| pūlī napuṃsakadharmitvāt| tṛṇapūlī puruṣākṛtiriti bhāṣayā puruṣārthakriyāvirahitvaṃ darśayati| kāmasukhāni cetyanena putrotpādāriktaṃ nātiślāghyaṃ phalaṃ darśayati| kāmasukhāni hi aihikānyeva paraṃ na putravadubhayalokopakārakāṇi| upabhoge maithune sukhaṃ kurvantītyupabhogasukhāḥ; kiṃvā, upabhoktuṃ sukhā upabhogasukhāḥ| vīryaṃ 2 śukram||16-23||-
śaramūlekṣumūlāni kāṇḍekṣuḥ sekṣuvālikā||24|| śatāvarī payasyā ca vidārī kaṇṭakārikā| jīvantī jīvako medā vīrā carṣabhako balā||25|| ṛddhirgokṣurakaṃ rāsnā sātmaguptā punarnavā| eṣāṃ tripalikān bhāgān 3 māṣāṇāmāḍhakaṃ navam||26|| vipācayejjaladroṇe caturbhāgaṃ ca śeṣayet| tatra peṣyāṇi madhukaṃ drākṣā phalgūni pippalī||27|| ātmaguptā madhukāni kharjūrāṇi śatāvarī| vidāryāmalakekṣūṇāṃ rasasya ca pṛthak pṛthak||28|| sarpiṣaścāḍhakaṃ dadyāt kṣīradroṇaṃ ca tadbhiṣak| sādhayedghṛtaśeṣaṃ ca supūtaṃ yojayet punaḥ||29|| śarkarāyāstugākṣīryāścūrṇaiḥ prasthonmitaiḥ pṛthak| palaiścaturbhirmāgadhyāḥ palena maricasya ca||30|| tvagelākeśarāṇāṃ ca cūrṇairardhapalonmitaiḥ| madhunaḥ kuḍavābhyāṃ ca dvābhyāṃ tatkārayedbhiṣak||31|| palikā gulikāstyānāstā 4 yathāgni prayojayet| eṣa vṛṣyaḥ paraṃ yogo bṛṃhaṇo balavardhanaḥ||32|| anenāśva ivodīrṇo balī liṅgaṃ samarpayet|33| (iti bṛṃhaṇīguṭikā)|
kāṇḍekṣuḥ bṛhadikṣuḥ| ikṣuvālikā khaggālikā| payasyā kṣīravidārī| vīrā kṣīrakākolī| phalguḥ kāṣṭhodumbarikā| śatāvarītyantena kalkacchedaḥ| vaṃśarocanā tugākṣīrī, anye vaṃśarocanānukāri pārthivadravyaṃ tāladhīti 5 vadanti| styānā iti ghanāḥ||24-32||-
māṣāṇāmātmaguptāyā bījānāmāḍhakaṃ navam||33|| jīvakarṣabhakau vīrāṃ medāmṛddhiṃ śatāvarīm| madhukaṃ cāśvagandhāṃ ca sādhyet kuḍavonmitām||34|| rase tasmin ghṛtaprasthaṃ gavyaṃ daśaguṇaṃ payaḥ| vidārīṇāṃ rasaprasthaṃ prasthamikṣurasasya ca||35|| dattvā mṛdvagninā sādhyaṃ siddhaṃ sarpirnidhāpayet| śarkarāyāstugākṣīryāḥ kṣaudrasya ca pṛthak pṛthak||36|| bhāgāṃścatuṣpalāṃstatra pippalyāścāvapet palam| palaṃ pūrvamato līḍhvā tato'nnamupayojayet||37|| ya icchedakṣayaṃ śukraṃ śephasaścottamaṃ balam|38| (iti vājīkaraṇaṃ ghṛtam)|
dvitīyaprayoge rase iti kvāthe||33-37||-
śarkarā māṣavidalāstugākṣīrī payo ghṛtam||38|| godhūmacūrṇaṣaṣṭhāni sarpiṣyutkārikāṃ pacet| tāṃ nātipakvāṃ mṛditāṃ kaukkuṭe madhure rase||39|| sugandhe prakṣipeduṣṇe yathā sāndrībhavedrasaḥ| eṣa piṇḍaraso vṛṣyaḥ pauṣṭiko balavardhanaḥ||40|| anenāśva ivodīrṇo balī 6 liṅgaṃ samarpayet| śikhitittirihaṃsānāmevaṃ piṇḍaraso mataḥ| balavarṇasvarakaraḥ pumāṃstena vṛṣāyate||41|| (iti vājīkaraṇapiṇḍarasāḥ 7 )|
utkārikā mūṣikotkarākārā (?)| śikhitittirihaṃsānāṃ piṇḍarasairvyastasamastāścatvāraḥ piṇḍarasāḥ||38-41||
ghṛtaṃ māṣān sabastāṇḍān sādhayenmāhiṣe rase| bharjayettaṃ rasaṃ pūtaṃ phalāmlaṃ navasarpiṣi||42|| īṣatsalavaṇaṃ yuktaṃ dhānyajīrakanāgaraiḥ| eṣa vṛṣyaśca balyaśca bṛṃhaṇaśca rasottamaḥ||43|| (iti vṛṣyamāhiṣarasaḥ)| caṭakāṃstittirirase tittirīn kaukkuṭe rase| kukkuṭān bārhiṇarase hāṃse bārhiṇameva ca||44|| navasarpiṣi santaptān phalāmlān kārayedrasān| madhurān vā yathāsātmyaṃ gandhāḍhyān balavardhanān||45|| (ityanye vṛṣyarasāḥ)| tṛptiṃ caṭakamāṃsānāṃ gatvā yo'nupibet payaḥ| na tasya liṅgaśaithilyaṃ syānna śukrakṣayo niśi||46|| (iti vṛṣyamāṃsam)| māṣayūṣeṇa yo bhuktvā ghṛtāḍhyaṃ ṣaṣṭikaudanam| payaḥ pibati rātriṃ sa kṛtsnāṃ jāgarti vegavān||47|| (iti vṛṣyamāṣayogaḥ)| na nā svapiti rātriṣu nityastabdhena 8 śephasā| tṛptaḥ kukkuṭamāṃsānā bhṛṣṭānāṃ nakraretasi||48|| (iti vṛṣyaḥ 9 kukkuṭamāṃsaprayogaḥ)| niḥsrāvya matsyāṇḍarasaṃ bhṛṣṭaṃ sarpiṣi bhakṣayet| haṃsabarhiṇadakṣāṇāmevamaṇḍāni bhakṣayet||49|| (iti vṛṣyo'ṇḍarasaḥ)|
niśītyanena sakalaniśāmaithune'piti darśayati| haṃsetyādi haṃsabarhidakṣāṇāmaṇḍaprayogā yadyapi bhinnāḥ, tathā'pi prayogāpekṣayā eka evāyaṃ prayogaḥ| evaṃ saṅgrahoktāḥ haṃsabarhidakṣāṇāmekaprayogeṇa pañcadaśaprayogāḥ pūryante||42-49||-
bhavataścātra- srotaḥsu śuddheṣvamale śarīre vṛṣyaṃ yadā nā 10 mitamatti kāle| vṛṣāyate tena paraṃ manuṣyastadbṛṃhaṇaṃ caiva balapradaṃ ca||50|| tasmāt purā śodhanameva kāryaṃ balānurūpaṃ na hi vṛṣyayogāḥ| sidhyanti dehe maline prayuktāḥ kliṣṭe 11 yathā vāsasi rāgayogāḥ||51||
vṛṣyayogāśca śuddhadehaireva kartavyā iti darśayannāha- srotaḥsvityādi| mitamiti mātrāvat| kliṣṭe iti mlāne||50-51||
tatra ślokau- vājīkaraṇasāmarthyaṃ kṣetraṃ strī yasya caiva yā| ye doṣā nirapatyānāṃ guṇāḥ putravatāṃ ca ye||52|| daśa pañca ca saṃyogā vīryāpatyavivardhanāḥ| uktāste śaramūlīye pāde puṣṭibalapradāḥ||53||
saṅgrahe yasya caiva yeti yasya yā vṛṣyetyarthaḥ||52-53||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne vājīkaraṇādhyāye saṃyogaśaramūlīyo nāma vājīkaraṇapādaḥ prathamaḥ||1||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsitasthāne vājīkaraṇādhyāye saṃyogaśaramūlīyo nāma vājīkaraṇapādaḥ prathamaḥ||1||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘vibhavaḥ’ iti pā.
  2. 2 ‘bījaṃ’ iti pā.
  3. 3 ‘pṛthak tripalikān kṛtvā’ iti pā.
  4. 4 ‘kṛtvā’ iti pā.
  5. 5 ‘tāladhīkṣī’ iti pā.
  6. 6 ‘ivodīrṇabalaḥ’ iti pā.
  7. 7 ‘vājīkarī lapsikā’ iti pā.
  8. 8 ‘nistabdhena ca’ iti pā.
  9. 9 ‘vṛṣyaśukrarasaḥ’ iti pā.
  10. 10 ‘yadādyaṃ’ iti pā.
  11. 11 ‘mliṣṭe’ iti pā.