2/2. vājīkaraṇā'dhyāyaḥ - āsiktakṣīrīyo vājīkaraṇapādaḥ

Larger type: Carakasaṃhitā · indented: Cakrapāṇidatta's Āyurvedadīpikā
athāta āsiktakṣīrikaṃ vājīkaraṇapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
āsiktakṣīrikaṃ vṛṣyapādābhidhānaprasaṅgāt padāntasya viśiṣṭasambandhāvayavatayocyate| (āsiktakṣīramiti padamastyasminniti) āsiktakṣīrī, tatra svārthikaḥ kapratyayaḥ; kiṃvā, ḍhakpratyayena vaiśeṣikaśabdavat ‘āsiktakṣīrika’ iti sādhanīyam||1-2||
āsiktakṣīramāpūrṇamaśuṣkaṃ śuddhaṣaṣṭikam| udūkhale 1 samāpothya pīḍayet kṣīramarditam||3|| gṛhītvā taṃ rasaṃ pūtaṃ gavyena payasā saha| bījānāmātmaguptāyā dhānyamāṣarasena ca||4|| balāyāḥ śūrpaparṇyośca jīvantyā jīvakasya ca 2| ṛddhyarṣabhakakākolīśvadaṃṣṭrāmadhukasya ca||5|| śatāvaryā vidāryāśca drākṣākharjūrayorapi| saṃyuktaṃ mātrayā vaidyaḥ sādhayettatra cāvapet||6|| tugākṣīryāḥ samāṣāṇāṃ śālīnāṃ ṣaṣṭikasya ca| godhūmānāṃ ca cūrṇāni yaiḥ sa sāndrībhavedrasaḥ||7|| sāndrībhūtaṃ ca kuryāt prabhūtamadhuśarkaram| guli(ṭi)kā badaraistulyāstāśca sarpiṣi bharjayet||8|| tā yathāgni prayuñjānaḥ kṣīramāṃsarasāśanaḥ| paśyatyapatyaṃ vipulaṃ vṛddho'pyātmajamakṣayam||9|| (ityapatyakarī ṣaṣṭikādiguṭikā)|
āsiktakṣīramiti kṣīrasekavṛddham| yaduktaṃ jatūkarṇe- “kṣīrasekavṛddhaṃ ṣaṣṭikaṃ pakvaṃ” ityādi| śuddhaṣaṣṭikamiti gauraṣaṣṭikam| atra balādirasānāṃ tulyamānatā; kiṃvā, mātrāśabdasyālpavacanatvādbalādirasānāmalpamātratvam| prakṣepyacūrṇapramāṇamāha- yaiḥ sa sāndrībhavedrasa iti; yāvanmānena cūrṇena rasasya sāndratā bhavati tāvanmātraṃ cūrṇaṃ grāhyam| prabhūtatvaṃ madhuśarkarayoryāvatā'tyarthamadhuratvaṃ syāttāvajjñeyam| atra ca prayogamahimnaiva madhuyuktasyāpi prayogasya bharjanakriyāyāmagnisaṃyogo na virodhamāvahati; tathā hi suśrute'pi triphalāyaskṛtau madhuno'gnisambandho bhavatyeva| ātmajamiti harṣabhūtātmajaṃ, śukramiti yāvat||3-9||
caṭakānāṃ sahaṃsānāṃ dakṣāṇāṃ śikhināṃ tathā| śiśumārasya nakrasya bhiṣak śukrāṇi saṃharet||10|| gavyaṃ sarpirvarāhasya kuliṅgasya vasāmapi| ṣaṣṭikānāṃ ca cūrṇāni cūrṇaṃ godhūmakasya 3 ca||11|| ebhiḥ pūpalikāḥ kāryāḥ śaṣkulyo vartikāstathā| pūpā dhānāśca vividhā bhakṣyāścānye pṛthagvidhāḥ||12|| eṣāṃ prayogādbhakṣyāṇāṃ stabdhenāpūrṇaretasā| śephasā vājivadyāti yāvadicchaṃ striyo naraḥ||13|| (iti vṛṣyapūpalikādiyogāḥ)| ātmaguptāphalaṃ māṣān kharjūrāṇi śatāvarīm| śṛṅgāṭakāni mṛdvīkāṃ sādhayet prasṛtonmitam||14|| kṣīraprasthaṃ jalaprasthametat prasthāvaśeṣitam| śuddhena vāsasā pūtaṃ yojayet prasṛtaistribhiḥ||15|| śarkarāyāstugākṣīryāḥ sarpiṣo'bhinavasya ca| tat pāyayeta sakṣaudraṃ ṣaṣṭikānnaṃ ca bhojayet||16|| jarāparīto'pyabalo yogenānena vindati| naro'patyaṃ suvipulaṃ yuveva ca sa hṛṣyati||17|| (ityapatyakaraḥ svarasaḥ)|
dakṣaḥ kukkuṭaḥ| śukrāṇīti yadyapyuktaṃ, tathā'pi caṭakādiśukragrahaṇasyāśakyatvāt samānaguṇāni tadaṇḍānyapīha gṛhyante| vartikā vartyākārā bhakṣyāḥ| dhānā iti dhānākārā bhakṣyāḥ| ayaṃ tulyadravyatayā vividhabhakṣyarūpo'pyeka eva yogaḥ||10-17||
kharjūrīmastakaṃ māṣān payasyāṃ ca śatāvarīm| kharjūrāṇi madhūkāni mṛdvīkāmajaḍāphalam||18|| palonmitāni matimān 4 sādhayet salilāḍhake| tena pādāvaśeṣeṇa kṣīraprasthaṃ vipācayet||19|| kṣīraśeṣeṇa tenādyād ghṛtāḍhyaṃ ṣaṣṭikaudanam| saśarkareṇa saṃyoga eṣa vṛṣyaḥ paraṃ smṛtaḥ||20|| (iti vṛṣyakṣīram)|
ajaḍā śūkaśimbī||18-20||
jīvakarṣabhakau medāṃ jīvantīṃ śrāvaṇīdvayam| kharjūraṃ madhukaṃ drākṣāṃ pippalīṃ viśvabheṣajam||21|| śṛṅgāṭakaṃ vidārīṃ ca navaṃ sarpiḥ payo jalam| siddhaṃ ghṛtāvaśeṣaṃ taccharkarākṣaudrapādikam||22|| ṣaṣṭikānnena saṃyuktamupayojyaṃ yathābalam| vṛṣyaṃ balyaṃ ca varṇyaṃ ca kaṇṭhyaṃ bṛṃhaṇamuttamam||23|| (iti vṛṣyaghṛtam)|
jīvaketyādau vidāryantaiḥ kalkaiḥ kṣīrajalābhyāṃ ghṛtaṃ sādhanīyam||21-23||
dadhnaḥ saraṃ śaraccandrasannibhaṃ doṣavarjitam| śarkarākṣaudramaricaistugākṣīryā ca buddhimān||24|| yuktyā yuktaṃ sasūkṣmailaṃ nave kumbhe 5 śucau paṭe| mārjitaṃ prakṣipecchīte ghṛtāḍhye ṣaṣṭikaudane||25|| pibenmātrāṃ rasālāyāstaṃ bhuktvā ṣaṣṭikaudanam 6| varṇasvarabalopetaḥ pumāṃstena vṛṣāyate||26|| (vṛṣyo dadhisaraprayogaḥ)|
yuktyeti yathā kaṭutvādyadhikaṃ na bhavati tathā maricādiyogaḥ kartavyaḥ| mārjitamiti sughṛṣṭam| rasālālakṣaṇaṃ- “sacāturjātakājāji saguḍārdrakanāgaram| rasālā syācchikhariṇī sughṛṣṭaṃ sasaraṃ dadhi” iti||24-26||
candrāṃśukalpaṃ payasā ghṛtāḍhyaṃ ṣaṣṭikaudanam| śarkarāmadhusaṃyuktaṃ prayuñjāno vṛṣāyate||27|| (iti vṛṣyaḥ ṣaṣṭikaudanaprayogaḥ)| tapte sarpiṣi nakrāṇḍaṃ tāmracūḍāṇḍamiśritam| yuktaṃ ṣaṣṭikacūrṇena sarpiṣā'bhinavena ca||28|| paktvā pūpalikāḥ khādedvāruṇīmaṇḍapo naraḥ| ya icchedaśvavadgantuṃ prasektuṃ gajavacca yaḥ||29|| (iti vṛṣyapūpalikāḥ)|
candrāṃśukalpamiti atyarthaśuklam||27-29||
bhavataścātra- etaiḥ prayogairvidhivadvapuṣmān vīryopapanno 7 balavarṇayuktaḥ| harṣānvito vājivadaṣṭavarṣo bhavet samarthaśca varāṅganāsu||30|| yadyacca kiñcinmanasaḥ priyaṃ syādramyā vanāntāḥ pulināni śailāḥ| iṣṭāḥ striyo bhūṣaṇagandhamālyaṃ priyā vayasyāśca tadatra yogyam 8||31||
atra yogyamiti vṛṣyaprayogasamartham||30-31||
tatra ślokaḥ- āsiktakṣīrike pāde ye yogāḥ parikīrtitāḥ| aṣṭāvapatyakāmaiste prayojyāḥ pauruṣārthibhiḥ||32||
pauruṣārthibhiriti śukrārthibhiḥ||32||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne vājīkaraṇādhyāye āsiktakṣīriko nāma vājīkaraṇapādo dvitīyaḥ||2||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ cikitsāsthāne vājīkaraṇādhyāye āsiktakṣīriko nāma vājīkaraṇapādo dvitīyaḥ||2||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘kṣuṇṇaṃ’ vimarditaṃ kṣīre pīḍayet susamāhitaḥ’ iti pā.
  2. 2 ‘ṛṣabhasya ca kākolīmadhukānāṃ rasena ca’ iti pā.
  3. 3 ‘gaudhūmikaṃ tathā’ iti pā.
  4. 4 ‘sarvāṇi’ iti pā.
  5. 5 ‘kuṇḍe’ iti pā.
  6. 6 ‘tamadyādupariṣṭācca rasālāṃ mātrayā pibet’ iti pā.
  7. 7 ‘snehopapannaḥ’ iti pā.
  8. 8 ‘yojyam’ iti pā.