2/3. vājīkaraṇā'dhyāyaḥ - māṣaparṇabhṛtīyo vājīkaraṇapādaḥ

Larger type: Carakasaṃhitā · indented: Cakrapāṇidatta's Āyurvedadīpikā
athāto māṣaparṇabhṛtīyaṃ vājīkaraṇapādaṃ vyakhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
māṣarṇabhṛtīyasambandho'pi pūrvavat||1-2||
māṣaparṇabhṛtāṃ dhenuṃ gṛṣṭiṃ puṣṭāṃ catuḥstanīm| samānavarṇavatsāṃ ca jīvadvatsāṃ ca buddhimān||3|| rohiṇīmathavā kṛṣṇāmūrdhvaśṛṅgīmadāruṇām| ikṣvādāmarjunādāṃ vā sāndrakṣīrāṃ ca dhārayet||4|| kevalaṃ tu payastasyāḥ śṛtaṃ vā'śṛtameva vā| śarkarākṣaudrasarpirbhiryuktaṃ tadvṛṣyamuttamam||5||
gṛṣṭim ekavāraprasūtām| catuḥstanīmityanena sampūrṇacatuḥstanīṃ darśayati| rohiṇīmiti lohitavarṇām| ūrdhvaśṛṅgatvaṃ viśuddhabahukṣīrāyā eva bhavatīti vacanājjñeyam| ikṣvādeti ikṣudaṇḍabhakṣā| arjunādā arjunavṛkṣapatrabhakṣā| ikṣvādā vā, arjunādā vā, māṣaparṇabhṛtā veti vikalpatrayam| payaḥ śṛtamaśṛtaṃ veti dvau yogau| śarkarākṣaudrasarpirbhiryuktaṃ taditi tṛtīyaḥ| etatprayogo'pi jatūkarṇe- “tasyāḥ kṣīraṃ śarkarākṣaudrayuktaṃ vā kevalaṃ śṛtamaśṛtaṃ vā” iti||3-5||
śukralairjīvanīyaiśca bṛṃhaṇairbalavardhanaiḥ| kṣīrasañjananaiścaiva payaḥ siddhaṃ pṛthak pṛthak||6|| yuktaṃ godhūmacūrṇena saghṛtakṣaudraśarkaram| paryāyeṇa prayoktavyamicchatā śukramakṣayam||7||
paryāyeṇeti pṛthak pṛthak prayoktavyaṃ; tena pañcabhirgaṇaiḥ pañca yogā bhavanti||6-7||
medāṃ payasyāṃ jīvantīṃ vidārīṃ kaṇṭakārikām| śvadaṃṣṭrāṃ kṣīrikāṃ māṣān godhūmāñchāliṣaṣṭikān||8|| payasyardhodake paktvā 1 kārṣikānāḍhakonmite| vivarjayet payaḥśeṣaṃ tat pūtaṃ kṣaudrasarpiṣā||9|| yuktaṃ saśarkaraṃ pītvā vṛddhaḥ saptatiko'pi vā| vipulaṃ labhate'patyaṃ yuveva ca sa hṛṣyati||10||
vivarjayediti medādikalkaṃ varjayet| vṛddhaḥ saptaterarvāgiti jñeyam| saptatikasya tu yadyapi śukranivṛttiruktā, tathā'pi vṛṣyaprabhāvādbhavatīti vijñeyam||8-10||
maṇḍalairjātarūpasya tasyā eva payaḥ śṛtam| apatyajananaṃ siddhaṃ saghṛtakṣaudraśarkaram||11||
jātarūpasyeti suvarṇasya; maṇḍalarūpā''kṛtiriha suvarṇasya prabhāvādvṛṣyaprayogopakāriṇī bhavatīti vacanājjñeyam| tasyā eveti māṣaparṇabhṛtadhenvāḥ||11||
triṃśat supiṣṭāḥ pippalyaḥ prakuñce tailasarpiṣoḥ| bhṛṣṭāḥ saśarkarākṣaudrāḥ kṣīradhārāvadohitāḥ||12|| pītvā yathābalaṃ cordhvaṃ ṣaṣṭikaṃ kṣīrasarpiṣā| bhuktvā na rātrimastabdhaṃ liṅgaṃ paśyati nā kṣarat||13|| (iti vṛṣyaḥ pippalīyogaḥ)| śvadaṃṣṭrāyā vidāryāśca rase kṣīracaturguṇe| ghṛtāḍhyaḥ sādhito vṛṣyo māṣaṣaṣṭikapāyasaḥ||14|| (iti vṛṣyapāyasayogaḥ)|
prakuñcaṃ palam| kṣīradhārāvadohitā iti pippalīkalkādupari kṣīradhārāvadohaḥ kartavyaḥ; kṣīraṃ ca tāvaddohyaṃ yāvatā pānayogyāḥ pippalyo bhavanti||12-14||
phalānāṃ jīvanīyānāṃ snigdhānāṃ rucikāriṇām| kuḍavaścūrṇitānāṃ syāt svayaṅguptāphalasya ca||15|| kuḍavaścaiva māṣāṇāṃ dvau dvau ca tilamudgayoḥ| godhūmaśālicūrṇānāṃ kuḍavaḥ kuḍavo bhavet||16|| sarpiṣaḥ kuḍavaścaikastat sarvaṃ kṣīramarditam 2| paktvā pūpalikāḥ khādedbahvyaḥ syuryasya yoṣitaḥ||17|| (iti vṛṣyapūpalikāḥ)|
phalānāmityādi| phalānāmiti jīvanīyānāmityādibhistribhiḥ pratyekamabhisambadhyate| jīvanīyānāmiti ṣaṭkakaṣāyavargoktānāṃ jīvakarṣabhādīnāṃ daśānām| snigdhānāmiti snehopagānāṃ mṛdvīkādīnāṃ daśānāṃ saptakakaṣāyavargoktānām| tathā rucikāriṇāmiti catuṣkakaṣāyavargoktānāmāmrādīnāṃ hṛdyānāṃ daśānāmiti| eṣāṃ jīvanīyaprabhṛtīnāṃ phalānāṃ cūrṇitānāṃ militvā kuḍavo grāhyaḥ| anyadatirohitārtham| tathā hyayaṃ prayogo jatūkarṇe ca paṭhyate- “drākṣākharjūramāṣājaḍāgodhūmaśālighṛtānāṃ kuḍavaḥ, tilamudgau dvikauḍavikau cūrṇayitvā” ityādi||15-17||
ghṛtaṃ śatāvarīgarbhaṃ kṣīre daśaguṇe pacet| śarkarāpippalīkṣaudrayuktaṃ tadvṛṣyamuttamam||18|| (iti vṛṣyaṃ śatāvarīghṛtam)|
ghṛtaṃ śatāvarītyādau śarkarādīnāṃ prakṣepyāṇāmanyatodṛṣṭanyāyādghṛtāt pādikatvaṃ (ghṛtasya prāsthikatvam 3 )||18||
karṣaṃ madhukacūrṇasya ghṛtakṣaudrasamāṃśikam 4| prayuṅkte yaḥ payaścānu 5 nityavegaḥ sa nā bhavet||19|| (iti vṛṣyamadhukayogaḥ)|
karṣamityādikāntāḥ pañcadaśa prayogāḥ||19||
ghṛtakṣīrāśano nirbhīrnirvyādhirnityago yuvā| saṅkalpapravaṇo nityaṃ naraḥ strīṣu vṛṣāyate||20|| kṛtaikakṛtyāḥ siddhārthā ye cānyo'nyānuvartinaḥ| kalāsu kuśalāstulyāḥ sattvena vayasā ca ye||21|| kulamāhātmyadākṣiṇyaśīlaśaucasamanvitāḥ| ye kāmanityā ye hṛṣṭā ye viśokā gatavyathāḥ||22|| ye tulyaśīlā ye bhaktā ye priyā ye priyaṃvadāḥ| tairnaraḥ saha visrabdhaḥ suvayasyairvṛṣāyate||23|| abhyaṅgotsādanasnānagandhamālyavibhūṣaṇaiḥ| gṛhaśayyāsanasukhairvāsobhirahataiḥ priyaiḥ||24|| vihaṅgānāṃ rutairiṣṭaiḥ strīṇāṃ cābharaṇasvanaiḥ| saṃvāhanairvarastrīṇāmiṣṭānāṃ ca vṛṣāyate||25||
ghṛtakṣīrāśana ityādinā tu vṛṣyatvārthina āhārācārābhidhānam| nityamityanena vyavāyanityatayā śukramārgānavarodhena vyavāyaśaktiṃ darśayati| kṛtamekaṃ kṛtyaṃ yaiste tathā, etacca anyo'nyārtharāgakāraṇam| siddhārthā iti siddhasādhyāḥ, akṛtārthā hi vyākulamanaso na kāmakṣamāḥ| vṛṣāyata iti upacitapravṛttyunmukhaśukro bhavati||20-25||
mattadvirephācaritāḥ sapadmāḥ salilāśayāḥ| jātyutpalasugandhīni śītagarbhagṛhaṇi ca||26|| nadyaḥ phenottarīyāśca girayo nīlasānavaḥ| unnatirnīlameghānāṃ, ramyacandrodayā niśāḥ||27|| vāyavaḥ sukhasaṃsparśāḥ kumudākaragandhinaḥ| ratibhogakṣamā rātryaḥ 6 saṅkocāguruvallabhāḥ||28||
‘mattadvirephācaritāḥ’ ityādi ‘gṛhaṇi ca’ ityantaṃ yogyatayā ṛtuvibhāgenānuktamapi grīṣma eva jñeyaṃ, tathā ‘meghānāṃ’ ityantaṃ prāvṛṣi, tathā ‘gandhinaḥ’ ityantaṃ śaradi, ‘vallabhāḥ’ ityantaṃ ca vidhānaṃ hemantaśiśirayorjñeyam| saṅkocaṃ kuṅkumaṃ, saṅkocāguruṇoḥ samālabhanārthaṃ vallabhā yāsu niśāsu tāstathā||26-28||
sukhāḥ sahāyāḥ parapuṣṭaghuṣṭāḥ phullā vanāntā viśadānnapānāḥ| gāndharvaśabdāśca sugandhayogāḥ sattvaṃ viśālaṃ nirupadravaṃ ca||29|| siddhārthatā cābhinavaśca kāmaḥ strī cāyudhaṃ sarvamihātmajasya| vayo navaṃ jātamadaśca kālo harṣasya yoniḥ paramā narāṇām||30|| tatra ślokaḥ- praharṣayonayo yogā vyākhyātā daśa pañca ca| māṣaparṇabhṛtīye'smin pāde śukrabalapradāḥ 7||31||
sukhā ityādigranthavidhānaṃ tu vasantābhiprāyavihitamanyatrāpyaviruddham| ātmajasyeti manmathasya| jātamadaḥ kālo vasantādiḥ||29-31||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne vājīkaraṇādhyāye māṣaparṇabhṛtīyo nāma vājīkaraṇapādastṛtīyaḥ||3||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsāsthāne vājīkaraṇādhyāye māṣaparṇabhṛtīyo nāma tṛtīyaḥ pādaḥ||3||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘siddhān’ iti pā.
  2. 2 ‘sarpiṣaḥ kuḍavaścaiva kṣīreṇa mṛditaṃ ca tat’ iti pā.
  3. 3 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate
  4. 4 ‘ghṛtakṣaudrasamanvitam’ iti pā.
  5. 5 ‘payo'nupānaṃ yo lihyāt’ iti pā.
  6. 6 ‘nāryaḥ’ iti pā.
  7. 7 ‘puṣṭibalapradāḥ’ iti pā.