athātaḥ pumāñjātabalādikaṃ vājīkaraṇapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pāriśeṣyāt pumāñjātabalādika ucyate| pumāñjātabalādayaḥ śabdā asmin vidyanta iti pumāñjātabalādikaḥ; āsiktakṣīrikavacchabdasiddhiḥ||1-2||
pumān yathā jātabalo yāvadicchaṃ striyo vrajet| yathā cāpatyavān sadyo bhavettadupadekṣyate||3|| na hi jātabalāḥ sarve narāścāpatyabhāginaḥ| bṛhaccharīrā balinaḥ santi nārīṣu durbalāḥ||4|| santi cālpāśrayāḥ 1 strīṣu balavanto bahuprajāḥ| prakṛtyā cābalāḥ santi santi cāmayadurbalāḥ||5|| narāścaṭakavat kecid vrajanti bahuśaḥ striyam| gajavacca prasiñcanti kecinna bahugāminaḥ||6|| kālayogabalāḥ kecit kecidabhyasanadhruvāḥ| kecit prayatnairvyajyante 2 vṛṣāḥ kecit svabhāvataḥ||7|| tasmāt prayogān vakṣyāmo durbalānāṃ balapradān| sukhopabhogān balināṃ bhūyaśca balavardhanān||8|| pūrvaṃ śuddhaśarīrāṇāṃ nirūhaiḥ 3 sānuvāsanaiḥ| balāpekṣī prayuñjīta śukrāpatyavivardhanān||9|| ghṛtatailarasakṣīraśarkarāmadhusaṃyutāḥ| bastayaḥ saṃvidhātavyāḥ kṣīramāṃsarasāśinām||10||
jātabalatve satyapi nāvaśyamapatyabhāgitvaṃ bhavatīti kṛtvā ‘yathā jātabalaḥ’ ityukte'pi ‘yathā cāpatyavān bhavet’ ityuktam| tadeva śukravaicitryaṃ sphoṭayati- na hītyādi| ‘na hi jātabalāḥ sarve’ ityekaḥ pakṣaḥ, tathā ‘narā nāpatyabhāginaḥ sarve’ iti dvitīyaḥ pakṣo jñeyaḥ| etacchukrabalabhedaprasaṅgādaparānapi śukrabalaviśeṣānāha- bṛhaccharīrā ityādi| alpāśrayā alpaśarīrāḥ, ete ca śukrasāratvena nārīṣu balavanto bahuprajāśca bhavanti| gajavat prasiñcantīti śukraṃ bahu visṛjanti| kālayogena hemantādikālasambandhena vyavāye balavanto bhavantīti kālayogabalāḥ| abhyasanadhruvā iti vyavāyābhyāsenaiva vyavāyasamarthā bhavanti| evaṃ prayatnairvyajyanta iti vṛṣyaprayogaiḥ strīṣu pravartante| sukhopabhogāniti sukhānuṣṭhānān| nirūhānuvāsanaśuddhānāṃ 4 vṛṣyaprayogāḥ 5 phaladā bhavantīti nirūhānuvāsanābhidhānam||3-10||
piṣṭvā varāhamāṃsāni dattvā maricasaindhave| kolavadgulikāḥ kṛtvā tapte sarpiṣi vartayet 6||11|| vartanastambhitāstāśca 7 prakṣepyāḥ kaukkuṭe rase| ghṛtāḍhye gandhapiśune dadhidāḍimasārike||12|| yathā na bhindyādguli(ṭi)kāstathā taṃ sādhayedrasam| taṃ piban bhakṣayaṃstāśca labhate śukramakṣayam||13|| māṃsānāmevamanyeṣāṃ medyānāṃ kārayedbhiṣak| guṭikāḥ sarasāstāsaṃ prayogaḥ śukravardhanaḥ||14|| (iti vṛṣyā māṃsaguṭikāḥ)|
vartanastambhitā iti vartanena kaṭhinīkṛtāḥ| dadhidāḍimasārābhyāṃ saṃskṛtaṃ dadhidāḍimasārikam| dāḍimasāraśca dāḍimarasaḥ| māṃsānāmityādi atideśayogo dvitīyaḥ| medyānāmiti medurāṇām||11-14||
māṣānaṅkuritāñchuddhān vituṣān sājaḍāphalān| ghṛtāḍhye māhiṣarase dadhidāḍimasārike||15|| prakṣipenmātrayā yukto dhānyajīrakanāgaraiḥ| bhuktaḥ pītaśca sa rasaḥ kurute śukramakṣayam||16|| (iti vṛṣyo māhiṣarasaḥ)|
ajaḍā śūkaśimbī| bhuktaḥ pītaśceti pūrvayogavaddhanabhāgasya bhojanaṃ, dravasya ca pānaṃ jñeyam||15-16||
ārdrāṇi matsyamāṃsāni śapharīrvā subhārjitāḥ| tapte sarpiṣi yaḥ khādet sa gacchet strīṣu na kṣayam||17|| ghṛtabhṛṣṭān rase cchāge rohitān phalasārike| anupītarasān snigdhānapatyārthī prayojayet||18|| (iti vṛṣyaghṛtabhṛṣṭamatsyamāṃsāni)|
matsyaśabdena pradhānakalpanayā rohitaṃ vadanti| phalasārika iti dāḍimāmalakādiphalasārasaṃskṛtam||17-18||
kuṭṭakaṃ 8 matsyamāṃsānāṃ hiṅgusaindhavadhānyakaiḥ| yuktaṃ godhūmacūrṇena ghṛte pūpalikāḥ pacet||19|| māhiṣe ca rase matsyān snigdhāmlalavaṇān pacet| rase cānugate māṃsaṃ pothayettatra cāvapet||20|| maricaṃ jīrakaṃ dhānyamalpaṃ hiṅgu navaṃ ghṛtam| māṣapūpalikānāṃ tadgarbhārthamupakalpayet||21|| etau pūpalikāyogau bṛṃhaṇau balavardhanau| harṣasaubhāgyadau putryau paraṃ śukrābhivardhanau||22|| (iti vṛṣyau pūpalikāyogau)|
kuṭṭakamiti kuṭṭanenāṇuśaḥ kṛtam||19-22||
māṣātmaguptāgodhūmaśāliṣaṣṭikapaiṣṭikam| śarkarāyā vidāryāśca cūrṇamikṣurakasya ca||23|| saṃyojya masṛṇe kṣīre ghṛte pūpalikāḥ pacet| payo'nupānāstāḥ śīghraṃ kurvanti vṛṣatāṃ parām||24|| (iti vṛṣyā māṣādipūpalikāḥ)| śarkarāyāstulaikā syādekā gavyasya sarpiṣaḥ| prastho vidāryāścūrṇasya pippalyāḥ prastha eva ca||25|| ardhāḍhakaṃ tugākṣīryāḥ kṣaudrasyābhinavasya ca| tatsarvaṃ mūrcchitaṃ tiṣṭhenmārtike ghṛtabhājane||26|| mātrāmagnisamāṃ tasya prātaḥ prātaḥ prayojayet| eṣa vṛṣyaḥ paraṃ yogo balyo bṛṃhaṇa eva ca||27||
ikṣurakaḥ kokilākṣaḥ||23-27||
śatāvaryā vidāryāśca tathā māṣātmaguptayoḥ| śvadaṃṣṭrāyāśca niṣkvāthāñjaleṣu 9 ca pṛthak pṛthak||28|| sādhayitvā ghṛtaprasthaṃ payasyaṣṭaguṇe punaḥ| śarkarāmadhuyuktaṃ tadapatyārthī prayojayet||29|| (ityapatyakaraṃ ghṛtam)|
śarkarāmadhusaṃyuktamityatra prakṣepanyāyāt pādikatvaṃ śarkarāmadhunoḥ||28-29||
ghṛtapātraṃ śataguṇe vidārīsvarase pacet| siddhaṃ punaḥ śataguṇe gavye payasi sādhayet||30|| śarkarāyāstugākṣīryāṃ kṣaudrasyekṣurakasya ca| pippalyāḥ sājaḍāyāśca bhāgaiḥ pādāṃśikairyutam||31|| guli(ṭi)kāḥ kārayedvaidyo yathā sthulamudumbaram| tāsāṃ prayogāt puruṣaḥ kuliṅga iva hṛṣyati||32|| (iti vṛṣyaguṭikāḥ)|
pādāṃśikairiti ghṛtāpekṣayā pādapramāṇaiḥ||30-32||
sitopalāpalaśataṃ tadardhaṃ navasarpiṣaḥ| kṣaudrapādena saṃyuktaṃ sādhayejjalapādikam||33|| sāndraṃ godhūmacūrṇānāṃ pādaṃ stīrṇe śilātale| śucau ślakṣṇe samutkīrya mardanenopapādayet||34|| śuddhā utkārikāḥ kāryaścandramaṇḍalasannibhāḥ| tāsāṃ prayogādgajavannārīḥ santarpayennaraḥ||35|| (iti vṛṣyotkārikā)|
samutkīryeti vistīrya| utkārikāḥ kāryā ityatra punaḥ pākenaivotkārikākaraṇam||33-35||
yat kiñcinmadhuraṃ snigdhaṃ jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ guru| harṣaṇaṃ manasaścaiva sarvaṃ tadvṛṣyamucyate||36|| dravyairevaṃvidhaistasmādbhāvitaḥ pramadāṃ vrajet| ātmavegena codīrṇaḥ strīguṇaiśca praharṣitaḥ||37|| gatvā snātvā payaḥ pītvā rasaṃ vā'nu śayīta nā| tathā'syāpyāyate bhūyaḥ śukraṃ ca balameva ca||38|| yathā mukulapuṣpasya su(kha) gandho nopalabhyate| labhyate tadvikāśāttu tathā śukraṃ hi dehinām||39|| narte vai ṣoḍaśādvarṣāt saptatyāḥ parato na ca| āyuṣkāmo naraḥ strībhiḥ saṃyogaṃ kartumarhati||40|| atibālo hyasampūrṇasarvadhātuḥ striyaṃ vrajan| upaśuṣyeta sahasā taḍāgamiva kājalam||41|| śuṣkaṃ rūkṣaṃ yathā kāṣṭhaṃ jantudagdhaṃ vijarjaram| spṛṣṭamāśu viśīryeta tathā vṛddhaḥ striyo vrajan||42|| jarayā cintayā śukraṃ vyādhibhiḥ karmakarṣaṇāt| kṣayaṃ gacchatyanaśanāt strīṇāṃ cātiniṣevaṇāt||43|| kṣayādbhayādaviśrambhācchokāt strīdoṣadarśanāt| nārīṇāmarasajñatvādavicārādasevanāt||44|| tṛptasyāpi striyo gantuṃ na śaktirupajāyate| dehasattvabalāpekṣī harṣaḥ śaktiśca harṣajā||45||
anuktavājīkaraṇaṃ saṅgṛhṇannāha- yatkiñcidityādi| bhāvita iti vacanāt prayogeṇa śarīrabhāvanāyāṃ satyāṃ strīsevā sambhavatīti darśayati| ātmavegeneti saṅkalpajātenātmavegena| bālasya taḍāgadṛṣṭāntena punarapi śukrasadbhāvaṃ kaphaprādhānyaṃ ca darśayati; vṛddhasya tu jantujagdhatvādidṛṣṭāntena vinaṣṭasyāpunarbhāvaṃ śukrasya tathā'bhūyiṣṭhatāṃ ca darśayati| nanu tṛptasya śarīrabalaṃ bhavatyeva, tat kiṃ tṛptasya striyo gantumasāmarthyamityāha- dehetyādi| etena satyapi tṛptijanite bale kṣayādinā dehamanasorupahatatvāddharṣo na bhavati, harṣābhāvād vyavāyaśaktirna bhavatītyuktaṃ bhavati||36-45||
rasa ikṣau yathā dadhni sarpistailaṃ tile yathā| sarvatrānugataṃ dehe śukraṃ saṃsparśane tathā||46|| tat strīpuruṣasaṃyoge ceṣṭāsaṅkalpapīḍanāt| śukraṃ pracyavate sthānājjalamārdrāt paṭādiva||47|| harṣāttarṣāt saratvācca paicchilyādgauravādapi| aṇupravaṇabhāvācca drutatvānmārutasya ca||48|| aṣṭābhya ebhyo hetubhyaḥ śukraṃ dehāt prasicyate| carato viśvarūpasya rūpadravyaṃ yaducyate||49||
samprati, sambhavati śukraṃ yathā dehe, sthitaṃ yathā ca pravartate, tadāha- rasa ityādi| ikṣvādidṛṣṭāntatrayeṇānatiprayatnālpaprayatnamahāprayatnavāhyaśukrān puruṣān yathākramaṃ darśayati| saṃsparśana iti saṃsparśanavati, tena keśādau saṃsparśanāvyāpteḥ śukramapi nāstīti darśayati| strīpuruṣasaṃyogo miśrībhāvaḥ| ceṣṭā vyavāyaceṣṭā, saṅkalpo yoṣidanurāgaḥ, pīḍanaṃ nārīpuruṣayoḥ parasparasammūrcchanam; atra ca nārīpuruṣasaṃyogaḥ pradhānaṃ kāraṇaṃ, tatsahakāriṇi ceṣṭādīni| ārdrapaṭadṛṣṭāntenāśrayānupaghātena śukrasravaṇaṃ darśayati| aparamapi śukrapravṛttihetumāha- harṣādityādi| harṣaḥ saṅkalpapūrvakaśukrodrekadhvajocchrāyādikārīcchā| tarṣaḥ vanitābhilāṣaḥ| saratvam asthairyam| anupravaṇabhāvaḥ aṇutve sati bahirnirgamanasvabhāvaḥ| drutatvānmārutasya ceti śukraprerakasya vāyorabhidravaṇaśīlatvādityarthaḥ| ete ca yadyapi hetavastathā'pi prādhānyāt prathamapratipāditastrīpuruṣasaṃyogādirūpahetūnāṃ samaṣṭau naivāmī gaṇitāḥ| carata iti nānāmānuṣapaśvādijātiṣu bhramataḥ| viśvarūpasyeti ātmanaḥ| tathā hyātmaparyāyeṣūktaṃ- “sa viśvakarmā sa ca viśvarūpaḥ” (śā.a.2) iti| rūpadravyamiti rūpaprāktanakāraṇam| etena, avyaktasyātmano vyaktaśarīranirvṛttau śukraṃ heturityuktaṃ bhavati| śukraṃ ceha prakaraṇāgatatvenoktaṃ; tena ārtavamapyātmano rūpadravyaṃ jñeyam||46-49||
bahalaṃ madhuraṃ snigdhamavisraṃ guru picchilam| śuklaṃ bahu ca yacchukraṃ phalavattadasaṃśayam||50||
praśastaśukraguṇānāha- bahalamityādi||50||
yena nārīṣu sāmarthyaṃ vājīvallabhate 10 naraḥ| vrajeccābhyadhikaṃ yena vājīkaraṇameva tat||51||
vājīkaraṇaśabdaniruktimāha- yenetyādi| vrajeccābhyadhikamiti punaḥ punargacchet; ‘vyajyate’ iti vā pāṭhaḥ, tatrāpi bhūyo gamanena nārīṣu puṃstvena vyajyate| ‘vyajyāt’ iti pāṭhe'pi sa evārtho vidvadbhiḥ sucintanīyaḥ| anena niruktena trividhamapi vṛṣyamavarudhyate; yathā- śukravṛddhikaraṃ ca māṣādi, tathā srutikaraṃ 11 saṅkalpādi, śukrasrutivṛddhikaraṃ kṣīrādi| yaduktamanyatra- “śukrasrutikaraṃ kiñcit kiñcicchukravivardhanam| srutivṛddhikaraṃ kiñcit trividhaṃ vṛṣyamucyate” iti| trividhamapi hīdaṃ vyavāye balavattvaṃ punaḥ punarvyavāyaśaktiṃ ca karoti||51||
tatra ślokau- heturyogopadeśasya yogā dvādaśa cottamāḥ| yat pūrvaṃ maithunāt sevyaṃ sevyaṃ yanmaithunādanu||52|| yadā na sevyāḥ pramadāḥ kṛtsnaḥ śukraviniścayaḥ| niruktaṃ ceha nirdiṣṭaṃ pumāñjātabalādike||53||
heturityādi| saṅgraho vyaktaḥ||52-53||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne vājīkaraṇādhyāye pumāñjātabalādiko nāma vājīkaraṇapādaścaturthaḥ||4|| samāptaścāyaṃ dvitīyo vājīkaraṇādhyāyaḥ||2||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ cikitsāsthāne vājīkaraṇādhyāye pumāñjātabalādiko nāma vājīkaraṇapādaścaturthaḥ||4|| iti vājīkaraṇādhyāyo dvitīyaḥ||2||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘cālpabalāḥ’ iti pā. ↩
- 2 ‘prayatnairvāhyante’ iti pā. ↩
- 3 ‘nirūhān sānuvāsanān’ iti pā. ↩
- 4 ‘nirūhānuvāsanābhidhānā bastayaḥ’ iti pā. ↩
- 5 ‘bharjayet’ iti pā. ↩
- 6 ‘bharjayet’ iti pā. ↩
- 7 ‘bharjanastambhitāḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘kuṭṭitam’ iti pā. ↩
- 9 ‘niṣkvāthanalvaṇeṣu pṛthak pṛthak’ iti pā. ↩
- 10 ‘vājīva labhate’ iti pā. ↩
- 11 ‘cyutikaraṃ’ iti pā. ↩