3. jvaracikitsitam

Larger type: Carakasaṃhitā · indented: Cakrapāṇidatta's Āyurvedadīpikā
athāto jvaracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
svasthorjaskaramabhidhāya vyādhinirghātakaracikitsitaṃ vaktavyam| sarvarogapradhānatvena jvarasyaivādau cikitsitaṃ tatrocyate| jvarasya ca yathā prādhānyaṃ tathā'traiva vakṣyati| jvaracikitsitābhidhāyako'dhyāyo jvaracikitsitamucyate, abhidhānābhidheyayorabhedopacārāt| evamuttarādhyāyeṣvapi vyākhyeyam||1-2||
vijvaraṃ jvarasandehaṃ paryapṛcchat punarvasum| vivikte śāntamāsīnamagniveśaḥ kṛtāñjaliḥ||3||
vijvaramiti vijvaraśabdo nīrogopadarśakaḥ 1; yato jvaraśabdena cātra sāmānyena rogo'bhimataḥ, yathā- “jvaro vikāro rogaśca” ityādi| nīrogatveneha rogapraśamanapṛcchāśrayatāṃ gurorbravīti| jvarasandehamiti jvaranidānoktātiriktajvaradharmaviṣayaṃ sandeham| vivikta ityādinā evaṃ guravaḥ praṣṭavyā iti darśayati||3||
dehendriyamanastāpī sarvarogāgrajo balī| jvaraḥ pradhāno rogāṇāmukto bhagavatā purā||4|| tasya prāṇisapatnasya dhruvasya pralayodaye| prakṛtiṃ ca pravṛttiṃ ca prabhāvaṃ kāraṇāni ca||5|| pūrvarūpamadhiṣṭhānaṃ balakālātmalakṣaṇam| vyāsato vidhibhedācca 2 pṛthagbhinnasya cākṛtim||6|| liṅgamāmasya jīrṇasya sauṣadhaṃ ca kriyākramam| vimuñcataḥ praśāntasya cihnaṃ yacca pṛthak pṛthak||7|| jvarāvasṛṣṭo rakṣyaśca yāvatkālaṃ yato yataḥ| praśāntaḥ kāraṇairyaiśca punarāvartate jvaraḥ||8|| yāścāpi punarāvṛttaṃ kriyāḥ praśamayanti tam| jagaddhitārthaṃ tat sarvaṃ bhagavan! vaktumarhasi||9|| tadagniveśasya vaco niśamya gururabravīt| jvarādhikāre yadvācyaṃ tat saumya! nikhilaṃ śṛṇu||10||
dehendriyamanastāpītyādi hetugarbhaṃ jvarapradhānatve viśeṣaṇam| keciddehamātratāpino'rbudādayaḥ, kecinmanastāpina evātattvābhiniveśādayaḥ, kecidindriyatāpina eva timirādayaḥ; ayaṃ tu tritayatāpī| vakṣyati hi- “jvareṇāviśatā bhūtaṃ na hi kiñcinna tapyate” iti| tatra śarīratāpitvaṃ santāpādinā, mana-indriyatāpitvaṃ ca “vaicittyaṃ” ityādinā vakṣyati| sarvarogāgraja iti śārīrasarvarogāgrajaḥ; mānasāstu rogā jvarādeḥ prāgavasthitā eva satyayugādāvapi| balitvaṃ cāsya bhūrivikārakartṛtvāt| pradhānatvaṃ ca dehamanastāpitvādidharmayogāt| prāṇisapatnasyeti mārakatvena prāṇiśatroḥ| dhruvasyeti avaśyambhāvinaḥ| pralayodaye maraṇe janmani ca| atra ca tamorūpo jvaro jñeyaḥ| vakṣyati hi- “jvaraprabhāvo janmādau nidhane ca mahattamaḥ” iti| prakṛtyādayaḥ samastādhyāyavyākaraṇīyā yathāvasaraṃ vyākhyeyāḥ| balaṃ ca kālaścātmalakṣaṇaṃ ceti balakālātmalakṣaṇamiti dvandvaḥ| vyāsato vidhibhedācceti prapañcena vidhibhedāt| yata iti yebhyo vyavāyādibhyo rakṣyaḥ| dvitīyo yataḥśabdo yena hetunā rakṣaṇīya ityarthaḥ| jagaddhitārthamityanena yacca śrutvā jagaddhitaṃ cikitsāpravartanaṃ kariṣyāmītyagniveśaḥ kāruṇikatāṃ śiṣyaguṇeṣūpādeyāmātmano darśayati| jvarādhikāre ityādirnirdeśagranthaḥ||4-10||
jvaro vikāro rogaśca vyādhirātaṅka eva ca| eko'rtho 3 nāmaparyāyairvividhairabhidhīyate||11||
jvaro vikāra ityādi| praśnagranthāsūcitasyāpi paryāyakathanaṃ vṛttameva, tathā'pi punaḥprakaraṇavaśādabhidhānamiti na punaruktadoṣa iti bruvate; kiṃvā jvarasyaivādhikṛtasyaitatparyāyakathanam| vikārādayaśca yadyapi sāmānyena rogābhidhāyinaḥ, tathā'pi prakaraṇādiha jvara eva viśiṣṭe vyādhau vartante| yathā- brāhmaṇaṃ bhojayedityatra bhojanaprakaraṇāt sāmānyo'pi brāhmaṇaśabda āmantritabrāhmaṇe vartate| tasmiṃśca vyākhyāne jvarādiparyāyābhidheyarūpā vivṛtiḥ ‘jvaro vikāraḥ’ ityādinā ucyata iti nāpi punaruktiśaṅkā| nāmaśabdaḥ prakāśane, tena eko'rtho nāma jvaralakṣaṇo rogalakṣaṇo vā paryāyairucyata ityarthaḥ| paryāyā ekārthābhidhāyino bhinnajātīyāḥ śabdāḥ; kiṃvā, nāmaparyāyairiti nāmarūpaiḥ paryāyaiḥ; vyavahriyamāṇaiḥ paryāyairityarthaḥ| yataḥ paryāyo'vyavahriyamāṇo'pi bhavati, yathā- āyuṣi nityagānubandhaśabdarūpau paryāyāvuktau||11||
tasya prakṛtiruddiṣṭā doṣāḥ śārīramānasāḥ| dehinaṃ na hi nirdoṣaṃ jvaraḥ samupasevate||12||
prakṛtiśabdeneha svabhāvaḥ, tathā yatkāraṇamayaṃ kāryaṃ bhavati taducyate; tatra pratyāsannakāraṇarūpāṃ prakṛtimāha- tasyetyādi| uddiṣṭeti saṅkṣepādabhihitā| doṣāṇāṃ jvaraprakṛtitve hetumāha- dehinamityādi| sarvadoṣāvyabhicārājjvarasya doṣaprakṛtitvaṃ siddhamiti bhāvaḥ| dehiśabdena śarīravān puruṣo'bhipreto na kevala ātmā, tasya nirvikāratvāt| ‘samupasevate’ iti bhāṣayā bhūtaviśeṣarūpasya jvarasyāveśaṃ darśayati; vigrahaśca jvarasya svatantre vaktavya eva- ‘jvarastripādastriśirāḥ’ ityādinoktaḥ||12||
kṣayastamo jvaraḥ pāpmā mṛtyuścoktā 4 yamātmakāḥ| pañcatvapratyayānnṝṇāṃ kliśyatāṃ svena karmaṇā||13|| ityasya prakṛtiḥ proktā, ...|14|
svabhāvarūpāṃ jvaraprakṛtimāha- kṣaya ityādi| dehakṣayahetutvāt kṣayaḥ, mohakartṛtvāttamaḥ, pāpanirvartyatvāt pāpmā, mṛtyukāraṇatvānmṛtyurjvara evocyate| atra ca ‘uktāḥ’ iti tathā ‘yamātmakāḥ’ iti bahuvacanamekasminnarthe jvare kṣayakartṛtvādidharmabhedavivakṣayā jñeyam| yamātmakā iti yamasvarūpāḥ; yamo hi yathā mārakaḥ, tathā'mī mārakā ityato yamātmakā ityarthaḥ| kiṃvā ‘yamātmajāḥ’ iti pāṭhaḥ; atrāpi yamaputratvena pitṛsamānakriyākartṛtvamucyate| kiñca kṣayādayaḥ svanāmaprasiddhā yamasvarūpā bhinnā eva jvarāt, iha tu jvarasya yamātmakatvābhidhānaprasaṅgātte'pyucyante| asmin vyākhyāne mṛtyuśabdena mṛtyusūcakaṃ riṣṭamucyate, yato na mṛtyureva mṛtyukaro bhavati| yamātmakatve hetumāha- pañcatvapratyayānnṝṇāṃ kliśyatāṃ svena karmaṇeti| etena, yathā yamaḥ svakarmakliśyamānānāṃ prāṇināṃ pañcatve heturbhavati, tathā kṣayādayo'pi prāktanakarmaṇā kliśyamānān mārayantītyarthaḥ| ‘pañcatvapratyayā’ iti vā pāṭhaḥ, tathā'pi sa evārtho jñeyaḥ 5||13||-
... pravṛttistu parigrahāt| nidāne pūrvamuddiṣṭā rudrakopācca dāruṇāt||14||
kramāgatāṃ pravṛttimāha- pravṛttistvityādi| pravṛttiḥ prathamāvirbhāvaḥ| parigrahāditi janapadoddhvaṃsanīye “bhraśyati tu kṛtayuge” (vi.a.3) ityādinā parigrahājjvarādipravṛttimuktāṃ smārayati| tathā rudrakopāddāruṇādyā pravṛttirjvarasya, sā nidāne pūrvamuddiṣṭā; “jvarastu khalu maheśvarakopaprabhavaḥ” (ni.a.1) iti granthena nidāne saṅkṣepeṇoktetyarthaḥ| pūrvamiti padena rudrakopaprabhavā prathamā, parigrahaprabhavā tu dvitīyā pravṛttiriti darśayati||14||
dvitīye hi yuge śarvamakrodhavratamāsthitam| divyaṃ sahasraṃ varṣāṇāmasurā abhidudruvuḥ||15|| tapovighnāśanāḥ kartuṃ 6 tapovighnaṃ mahātmanaḥ| paśyan samarthaścopekṣāṃ cakre dakṣaḥ prajāpatiḥ||16|| punarmāheśvaraṃ bhāgaṃ dhruvaṃ dakṣaḥ prajāpatiḥ| yajñe na kalpayāmāsa procyamānaḥ surairapi||17|| ṛcaḥ paśupateryāśca śaivya āhatayaśca yāḥ| yajñasiddhipradāstābhirhīnaṃ caiva sa iṣṭavān||18|| athottīrṇavrato devo buddhvā dakṣavyatikramam| rudro raudraṃ puraskṛtya bhāvamātmavidātmanaḥ||19|| sṛṣṭvā 7 lalāṭe cakṣurvai dagdhvā tānasurān prabhuḥ| bālaṃ krodhāgnisantaptamasṛjat satranāśanam||20|| tato yajñaḥ sa vidhvasto vyathitāśca divaukasaḥ| dāhavyathāparītāśca bhrāntā bhūtagaṇā diśaḥ||21|| atheśvaraṃ devagaṇaḥ saha saptarṣibhirvibhum| tamṛgbhirastuvan yāvacchaive bhāve śivaḥ sthitaḥ||22|| śivaṃ śivāya bhūtānāṃ sthitaṃ jñātvā kṛtāñjaliḥ| bhiyā bhasmapraharaṇastriśirā navalocanaḥ||23|| jvālāmālākulo raudro hrasvajaṅghodaraḥ kramāt| krodhāgniruktavān devamahaṃ kiṃ karavāṇi te||24|| tamuvāceśvaraḥ krodhaṃ jvaro loke bhaviṣyasi| janmādau nidhane ca tvamapacārāntareṣu ca||25||
yataśca parigrahabhavatvaṃ vistaroktaṃ rudrakopabhavatvaṃ ca saṅkṣepoktam, ato rudrakopodbhavatvameva vivṛṇoti- dvitīye hītyādi| vinā krodhaṃ caryate yat tadakrodhavratam| tapovighnāśanāḥ tapovighnopajīvinaḥ| dhruvamiti avaśyadeyam| satranāśanamiti yajñanāśanam| śaive iti kalyāṇakare| apacārāntareṣviti jvaranidānasevāsu| atra ca satyayuge'pi janmamaraṇayormoharūpajvarasya vidyamānatvād dvitīyayuge'pi janmaraṇayorbhavanaṃ na jvarasyānupapannam| tena, yo janmādau nidhane ca vyavasthitaḥ sa idānīmapacārāntareṣu bhaviṣyasīti yojanīyam| kiṃvā, satyayuge ca janmamaraṇayormoharūpajvaro niṣkalmaṣāṇāṃ puruṣāṇāṃ nāsīdeveti mantavyam| kalyāṇakarasvarūpasyāpi śivasya prāṇipīḍākarajvaravisargaḥ prāṇināmevādharmaprabhāvādavaśyopabhogyāṃ pīḍāṃ dṛṣṭveti mantavyam||15-25||
santāpaḥ sārucistṛṣṇā sāṅgamardo hṛdi vyathā| jvaraprabhāvo, janmādau nidhane ca mahattamaḥ||26|| prakṛtiśca pravṛttiśca prabhāvaśca pradarśitaḥ|27|
santāpa ityādinā prabhāvamāha| prabhāvaścānaupādhikā śaktirucyate, tena santāpādīnāṃ prabhāvavyapadeśaḥ| yataścāyaṃ rogaprabhāvaḥ, tato vātaśleṣmakṛte'pi jvare'nuṣṇarūpastāpo 8 bhavati, tathā janmādau nidhane ca mahattamorūpatvaṃ jvaraprabhāva ityarthaḥ| prakṛtiścetyādinā prakaraṇasaṅgrahaṃ karoti, ‘ityasya prakṛtiḥ proktā’ ityanena tu prastāvasaṅgrahaḥ kṛtaḥ, adhyāyānte tvadhyāyārthasaṅgrahaṃ kariṣyati| etacca punaḥ punaḥ saṅgrahakaraṇaṃ tantrarmatvācchiṣyabuddhisamādhānārthaṃ kṛtaṃ jñeyam||26||-
nidāne kāraṇānyaṣṭau pūrvoktāni 9 vibhāgaśaḥ||27||
nidāna ityādinā kāraṇamāha| aṣṭau kāraṇānīti rūkṣādayastrayo jvarārambhakavātādikartṛtvenoktāḥ, tathā “yathoktānāṃ hetūnāṃ miśrībhāvāt” (ni.a.1) ityādinā tu dvandvānāṃ sannipātasya ca kāraṇamuktaṃ, tathā āgantoḥ kāraṇaṃ tatra kaṇṭharaveṇaivoktam| anye tu vātādīneva jvarārambhakasamprāptiprāptān “iha khalvaṣṭābhyaḥ kāraṇebhyo jvaraḥ sañjāyate” (ni.a.1) ityādigranthena nidānoktān kāraṇānīti padena grāhayanti; prakṛtiśabdena tu bījabhūtā avyavahitasambaddhā doṣā gṛhyante, rūkṣādayastu doṣaprakopakāraṇabhūtā na jvarakāraṇānīti vadanti| tasmin pakṣe rūkṣādīnāṃ jvarahetubhūtānāmihāgrahaṇaṃ syāt; rūkṣādīnāṃ tu jvare hetutvaṃ doṣaprakopāvāntaravyāpāratvena bhavatyeva, yathā- yāgasya svargakartṛtvam| dvividhaṃ ca kāraṇaṃ rogāṇāṃ- vyavahitaṃ rūkṣādi, pratyāsannaṃ ca doṣā iti śāstrasiddhānta eva| ‘nidāne’ iti padenaiva pūrvatve labdhe, pūrvoktānīti padamiha vaktavyajvaranidānavyudāsārtham||27||
ālasyaṃ nayane sāsre jṛmbhaṇaṃ gauravaṃ kramaḥ| jvalanātapavāyvambubhaktidveṣāvaniścitau||28|| avipākāsyavairasye hāniśca balavarṇayoḥ| śīlavaikṛtamalpaṃ ca jvaralakṣaṇamagrajam||29||
yadyapi nidāne'pi pūrvarūpāṇyuktāni, tathā'pīha prakaraṇavaśādyani prāyaḥ prādurbhavanti, tāni paṭhyante- ālasyamityādi||28-29||
kevalaṃ samanaskaṃ ca jvarādhiṣṭhānamucyate| śarīraṃ, balakālastu nidāne sampradarśitaḥ||30||
kevalamiti kṛtsnaṃ, tena bāhyendriyāṇāmapyavarodhaḥ| anena dehamanasī apyavaśyaṃ jvareṇa tapyete ityuktam| balasyābhivṛddhilakṣaṇasya jvarābhyāgamanalakṣaṇasya vā kālo balakālaḥ, sa ca nidāne “divasānte gharmānte jaraṇānte vā jvarāgamanamabhivṛddhirvā” (ni.a.1) ityevamprakāragranthenoktaḥ||30||
jvarapratyātmikaṃ liṅgaṃ santāpo dehamānasaḥ| jvareṇāviśatā bhūtaṃ na hi kiñcinna tapyate||31||
jvarapratyātmikaṃ liṅgamityādinā''tmalakṣaṇamāha| ātmaliṅgamiti avyabhicārilakṣaṇam| iha santāpaśabdena sāmānyena pīḍā vaktavyā, sā ca dehaviśeṣaṇābhidhānāttāpalakṣaṇaiva bhavati, manasi tu tathā cendriyeṣu dehaguṇagṛhīteṣu vaicittyādirūpā “vaicittyaṃ” ityādigranthavaktavyā jñeyā| jvaraprabhāve santāpo'cintyakāryatayoktaḥ, iha tu jvarāvyabhicāritveneti viśeṣaḥ| anye tu, arucyādiyuktaḥ santāpaḥ prabhāvo bhavati, arucyādirahitastvātmalakṣaṇaṃ bhavati| santāpasya pratyātmalakṣaṇatve hetumāha- jvareṇetyādi| bhūtaśabdena sarvaprāṇina ucyante| tataśca jvareṇa bhūtamāviśatā na kiñcinmanuṣyādi na tapyate, kintu tapyata eva, tato jvarāvyabhicāritayā jvarātmalakṣaṇameva tadupapannamiti bhāvaḥ| atra pakṣe gajādiṣvapi kūṭapākalādiśabdābhidheyeṣu jvareṣvantardāharūpā vedanā bhavatīti jñeyam| kiṃvā, atra dehasantāpau militau vā paryāyeṇa vā jvarātmaliṅgaṃ bhavetāṃ; na tāvat paryāyeṇa, tathā hi sati kvacijjvare dehasantāpa eva kvacijjvare manaḥsantāpa eva bhavatīti vācyaṃ, tataścānayorvyabhicārānnāvyabhicāriliṅgatvaṃ; tasmānmilitāveva dehamanaḥsantāpāvātmalakṣaṇaṃ jvarasyeti vācyam; evaṃ vyavasthite kasmāt sarvajvareṣu dehamanastāpau bhavata ityāha- jvareṇetyādi| jvareṇa bhūtamāviśatā nahi kiñciccharīraṃ mano vā na tapyate, kintu tapyata eva; ato dehamanastāpaḥ sarvajvareṣūpapanna ityarthaḥ| asmiṃśca pakṣe śārīramānasajvarabhedopadarśane “śārīro jāyate pūrvaṃ dehe” ityādinā śārīrasya yaddehamātrāśrayatvaṃ mānasasya yanmanomātrāśrayatvaṃ vaktavyaṃ tat sūkṣmakālābhiprayeṇa; tasmiṃśca sūkṣmakāle jvara ubhayātāpako'pyanantarotpadyamānobhayatāpitvadharmāpekṣayā bhavatyeva dehamanastāpī, yathā prathamakṣaṇotpannaṃ dravyaṃ nirguṇam, anantarotpadyamānaṃ saguṇaṃ dravyamuktaṃ 10 dravyalakṣaṇe||31||
dvividho vidhibhedena jvaraḥ śārīramānasaḥ| punaśca dvividho dṛṣṭaḥ saumyaścāgneya eva vā||32|| antarvego bahirvego dvividhaḥ punarucyate| prākṛto vaikṛtaścaiva sādhyaścāsādhya eva ca||33|| punaḥ pañcavidho dṛṣṭo doṣakālabalābalāt| santataḥ satato'nyedyustṛtīyakacaturthakau||34|| punarāśrayabhedena dhātūnāṃ saptadhā mataḥ| bhinnaḥ kāraṇabhedena punaraṣṭavidho jvaraḥ||35||
dvividha ityādinā vidhibhedamāha| ete ca bhedā vivaraṇe vyaktā bhaviṣyanti| saumya iti śītakāraṇārabdhatvena somadevatākaḥ, āgneyo'pyuṣṇakāraṇārabdhatvenāgnidevatākaḥ| punaḥ pañcavidho dṛṣṭa ityatra na pañcavidhena bhedena sarvajvaravyāptiḥ, yataḥ “prāyaśaḥ sannipātena dṛṣṭaḥ pañcavidho jvaraḥ” iti vakṣyati| tataśca kevalavātādijvarāṇāṃ na santatādibhedena grahaṇaṃ; tathā santatādīnāṃ kālaniyamo vaktavyaḥ, tataśca ye kālāniyatāste santatādibhinnā eva; tasmāddoṣakālabalābalādye jvarā bhavanti, te pañcadvidhā eveti vākyārthaḥ| doṣakālabalābalāditi doṣakṛtāt kālabalābalāt; kālabalābale jvarakālaprakarṣāprakarṣau| tatra santate jvare balavatā doṣeṇa saptāhādiḥ prakṛṣṭatvādbalavān kālo niyamyate, satatake tu santatakālāpekṣayā hīnabalena doṣeṇābalo jvarakālaḥ, sa hyahorātre dvikālenātra vyāpako bhavati, tathā'yameva satatakajvarakālo hīnabalakālānyedyuṣkāpekṣayā balavān bhavati; evamanyedyuṣkādijvarakālo'pi vyākhyeyaḥ 11| kiṃvā, doṣakālo duṣṭikālo jvarakāla ityarthaḥ, tasya balābalāt prakarṣāprakarṣādityarthaḥ| kālaprakarṣāprakarṣaniyamāśca vyākhyātā eva| anye tu, doṣaśca kālaśca doṣakālau, tayorbalābalāditi vadanti| tatra doṣabalāt kālabalācca santato bhavati; yaduktaṃ- “kāladūṣyaprakṛtibhirdoṣastulyo hi santatam” ityādinā| doṣakālabalatvamabalatvaṃ ca vivaraṇagranthenoktaṃ; tathā doṣasyābalatvaṃ sapratyanīkatayā satatakādiṣu bhavati, tathā jvaravegavigame ca satatakādau kālasyābalatvaṃ bhavati| atra pakṣe doṣakālabalābalābhyāṃ sarvajvarā vyāpyante, tataśca santatādipañcajvaraniyamo durghaṭaḥ syāt| anye tu vyutkramābhidhānena ‘doṣabalābalakālāt’ iti kṛtvā vyākhyānayanti| etaccāśabdaṃ vyākhyānam| tṛtīyakacaturthakāviti samāsanirdeśena tṛtīyacaturthakayorāgantvanubandhatvādisādhāraṇadharmayogitāṃ darśayati||32-35||
śārīro jāyate pūrvaṃ dehe, manasi mānasaḥ| vaicittyamaratirglānirmanasastāpalakṣaṇam||36|| indriyāṇāṃ ca vaikṛtyaṃ jñeyaṃ 12 santāpalakṣaṇam|37|
‘pṛthagbhinnasya cākṛtim’ iti praśnasya kramāgatamuttaraṃ- śārīra ityādi| pūrvamiti vacanāduttarakālaṃ śārīro jvaro manasyapi bhavati, evaṃ mānaso manasyutpādānantaraṃ dehe'pi bhavatīti jñeyam| evaṃ ca yadyapi sarvajvarāṇāṃ dehamanodhiṣṭhānatvaṃ, tathā'pi yo dehāśrayī prathamaṃ śarīradoṣeṇa balavatā prārabdhaḥ syāt sa taddoṣacikitsayaiva cikitsyaḥ; evaṃ mānaso'pi mānasadoṣacikitsayaiva cikitsya iti darśayituṃ śārīramānasabhedopadarśanaṃ sādhu| nanu śārīrasya jvarasya santāpalakṣaṇaṃ vyaktaṃ, mānasasya tu jvarasya kathaṃ santāpaḥ, yattasya lakṣaṇaṃ bhavatītyāha- vaicittyamityādi| vaicittyādayo mānasasantāpaśabdenocyante, tāpaśabdasya pīḍāvacanatvādityarthaḥ| manastāpaprastāvena ‘dehendriyamanastāpī’ ityatra ya indriyatāpo jvarasyoktastaṃ ca vyācakṣate- indriyāṇāṃ cetyādi| vaikṛtyamiti svabhāvānyathātvaṃ, taccārthāgrahaṇādyanumeyam||36||-
vātapittātmakaḥ śītamuṣṇaṃ vātakaphātmakaḥ||37|| icchatyubhayametattu jvaro vyāmiśralakṣaṇaḥ|38|
saumyāgneyabhedayoḥ pratilomavyākhyākrameṇa vivaraṇaṃ- vātapittātmaka ityādi| vātāpittātmaka iti vātapittakāraṇakaḥ| atra ca kevalavātārabdhaḥ, tathā kevalakaphārabdhaśca śītasvabhāvakāraṇatayā saumyatvenoṣṇamicchati, tathā vātakaphātmako'pyupalabhyate, tathā kevalapittātmako'pyāgneyatvādanuṣṇābhiprāya iti vyaktaṃ, tenedānīṃ vātapittātmakaḥ śītena vātena pittena coṣṇena kṛtastasya durupapannāyāmāgneyatāyāṃ bruvate- vātapittātmakaḥ śītamiti| evaṃ vyavasthite vātapittajvare cedvāyuḥ saṃyogamahimnā viparītānukārī dṛṣṭaḥ, tat kiṃ kaphasaṃyukto'pi vāyurviparītamarthaṃ karotītyāśaṅkyāha- uṣṇaṃ vātakaphātmaka iti; vātakaphātmako viśeṣeṇoṣṇamicchatītyarthaḥ| vyāmiśralakṣaṇa iti uktavyāmiśradoṣalakṣaṇajvaravyatiriktaḥ kaphapaittikaḥ sānnipātikaśca, sa coṣṇaśītābhiprāyatayā saumyāgneyarāśidvayātirikta 13 eva jvaraḥ; yathā- aṅgulīdvayavyatiriktaṃ tryaṅgulam| evaṃ śārīramānasamiśrībhāve'pi cintanīyam| jvara icchatīti vacanaṃ jvarayuktapuruṣecchāyā jvare upacārājjñeyam||37||-
yogavāhaḥ paraṃ vāyuḥ saṃyogādubhayārthakṛt||38|| dāhakṛttejasā yuktaḥ, śītakṛt somasaṃśrayāt|39|
vātapittajvare śītābhiprāyatāmupapādayituṃ vāyoryogavāhitāmāha- yogavāha ityādi| yogādyogino guṇaṃ vahatīti yogavāhaḥ| paramiti atyartham| saṃyogāditi uṣṇena śītena ca saṃyogāt| ubhayārthakṛditi yathāsaṅkhyamiha uṣṇaśītārthakārī| etadeva vibhajate- dāhakṛdityādi| ‘pittena’ iti vaktavye yat ‘tejasā’ iti karoti, tena bāhyenāpyātapādinā yukto vāyurdāhaṃ karotīti lokaprasiddhamarthaṃ dṛṣṭāntārthaṃ sūcayati| śītakāritvaṃ tu vāyoḥ śītatvenaiva yat siddhaṃ tat somarūpakaphapānīyādiyogādviśeṣeṇa bhavatīti jñeyam||38||-
antardāho'dhikastṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṃ bhramaḥ||39|| sandhyasthiśūlamasvedo doṣavarcovinigrahaḥ| antarvegasya liṅgāni jvarasyaitāni lakṣayet||40|| santāpo'bhyadhiko bāhyastṛṣṇādīnāṃ ca mārdavam| bahirvegasya liṅgāni sukhasādhyatvameva ca||41||
antardāha ityādinā antarvegabahirvegavivaraṇam||39-41||
prākṛtaḥ sukhasādhyastu vasantaśaradudbhavaḥ| uṣṇamuṣṇena saṃvṛddhaṃ pittaṃ śaradi kupyati||42|| citaḥ śīte kaphaścaivaṃ vasante samudīryate| varṣāsvamlavipākābhiradbhiroṣadhibhistathā||43|| sañcitaṃ pittamudriktaṃ 14 śaradyādityatejasā| jvaraṃ sañjanayatyāśu tasya cānubalaḥ kaphaḥ||44|| prakṛtyaiva 15 visargasya tatra nānaśanādbhayam| adbhiroṣadhibhiścaiva madhurābhiścitaḥ kaphaḥ||45|| hemante, sūryasantaptaḥ sa vasante prakupyati| vasante śleṣmaṇā tasmājjvaraḥ samupajāyate||46|| ādānamadhye tasyāpi vātapittaṃ bhavedanu|47|
prākṛta ityādinā prakaraṇena prākṛtavaikṛtavivaraṇam| tatreha kālasvabhāvaprakupito doṣaḥ prakṛtirucyate 16, tajjātīyācca doṣādudbhūto jvaraḥ prākṛta ucyate| yadvakṣyati- “kālaprakṛtimuddiśya nirdiṣṭaḥ prākṛto jvaraḥ” iti| evamapi varṣākālaprakṛtibhūtena vātena kṛto jvaraḥ prākṛtaḥ syāt, tanniṣedhāyāha- sukhasādhyastu vasantaśaradudbhava iti| tuśabdo'vadhāraṇe| tena, ya eva sukhasādhyo vasantaśaradudbhavaḥ prākṛtaḥ sa eveha prākṛtaśabdenocyata ityarthaḥ; varṣākālabhavavātikastu na sukhasādhya iti, tena nāsau prākṛta ucyate| prākṛtavaikṛtasañjñāvyavahāro hi yathākramaṃ sukhasādhya-kṛcchrasādhyabodhaprayojanakaḥ 17; tadyadi kṛcchre'pi vātaje prākṛtatvaṃ syāttadā kiṃ prākṛtavyavahāreṇa| yataśca vasantaśaradudbhavāveva prākṛtau, tena tayoreva ‘uṣṇaṃ’ ityādina granthena vivaraṇaṃ prapañcena kariṣyati na vātikasyeti| atrārthe jatūkarṇe- “saumyāgneyāvuṣṇaśītakāmau, jīrṇastrayodaśe| dine, vasantaśaradoḥ prākṛto'nyatra vaikṛtaḥ” iti| yadyapi vasantajaḥ pūrvamuktastathā'pi pratilomavyākhyayā ‘uṣṇaṃ’ ityādinā śaradudbhavaṃ nirdiśati| uṣṇaṃ pittaṃ citaṃ varṣāsu śaradyudīrṇenātapena kupyatīti vijñeyam| śīte iti hemante| uṣṇamityādinā nirdiṣṭasya varṣāsvityādi bhāṣyam| nanu yadi varṣāsvamlavipākitvaṃ sarvāsāmoṣadhīnāṃ, tadā pratidravyābhihitavipākasyāvyavasthā syāt, tasya kālavaśenāmlatvadarśanāt 18| maivaṃ, yathā niṣṭhāpākena yanmadhuraṃ dravyaṃ, tadyathā''vasthikena pākenāmlaṃ bhavati, yaduktaṃ- “paraṃ tu pacyamānasya vidagdhasyāmlabhāvataḥ” (ci.a.15) ityādinā, tathehāpi kālamahimnā'mlavipākitvamapi bhaviṣyati; evaṃ hemante yanmadhurapākitvamoṣadhīnāṃ tatrāpi vyākhyeyam| anye tu, varṣāsu vahnimāndyādvidāhanimittamoṣadhīnāmamlavipākitvamiti bruvate| yaduktaṃ- “varṣāsu vidahatyannaṃ........| tadā hi sarvamevānnaṃ prāyo hyasya vidahyate” iti| evamapi tairhemante 19 madhurapākitvaṃ noktameva; tasmāt kālamahimnaiva pākāntaramoṣadhīnāṃ sādhu| āśviti pittasyāśukāritvācchīghraṃ janayati| anubala iti anubandharūpaḥ kapho bhavati| evaṃ jvarasya laṅghanīyatāmāha- prakṛtyaivetyādi| visargasya prakṛtyeti visargarūpakālajayā prakṛtyā saumyādirūpayā'naśanādbhayaṃ na bhavati| visargo hi saumyaḥ snigdhaḥ 20, tatra balavantaśca puruṣāḥ tena tatrotpanno jvara āmāśayasamutpannatvena laṅghanārho laṅghanīya eva| kiṃvā, ‘prakṛtyaiva visargācca’ iti pāṭhaḥ| tadā prakṛtyeti jvarakāraṇena kaphapittarūpeṇa laṅghanahetunā, tathā visargācca 21 kālāllaṅghane bhayaṃ nāsti| uktaṃ hi- “kaphapitte drave dhātū sahete laṅghanaṃ mahat” iti| hemante citaḥ kapho vasante kupyatīti yuktameva, yato doṣacayādikrame śiśiro nāstyeva| ādānamadhye tasyāpi vātapittaṃ bhavedanviti tasyāpi vasantajakaphajvarasya vātapittam anviti anubandharūpaṃ bhavati| tatra vasantādau durbalaṃ vātapittaṃ, madhye tu madhyaṃ, ante tu prabalaṃ bhavati; evaṃ śaradyapi kapho bhavati||42-46||-
ādāvante ca madhye ca buddhvā doṣabalābalam||47|| śaradvasantayorvidvāñjvarasya pratikārayet|48|
tadetān viśeṣān buddhvā cikitsā kartavyeti darśayannāha- ādāvityādi| śaradvasantayorādau madhye cānte ca jvarasya doṣabalābalaṃ buddhveti yojanā||47||-
kālaprakṛtimuddiśya nirdiṣṭaḥ prākṛto jvaraḥ||48|| prāyeṇānilajo duḥkhaḥ kāleṣvanyeṣu vaikṛtaḥ| hetavo vividhāstasya nidāne sampradarśitāḥ||49||
kālaprakṛtimuddiśya nirdiṣṭaḥ prākṛto jvara iti prākṛta jvarabodhikā paribhāṣā| kālaprakṛtimiti kālasvabhāvasambaddhaṃ doṣam; uddiśyeti kāraṇatvena lakṣyīkṛtya| nanvevamapi varṣākālaprakṛtinā vātena kṛto jvaraḥ prākṛtaḥ syādityāha- prāyeṇānilajo duḥkha iti; anilajo jvaraḥ kālaprakṛtisamāno'pi 22 duḥkho bhavati, viruddhopakramatvāt| yato jvarasyāmāśayotthatvena laṅghanādi pathyaṃ, tacca vāyorapathyamiti viruddhopakramatvādduḥkhatvena na prākṛtatvaṃ vātikasya; yataḥ prākṛtatve'pi yaḥ sukhasādhyaḥ sa eva prākṛta ucyata iti bhāvaḥ| evaṃ tāvat sarvo vātajo vaikṛtaḥ, tathā vasantaśaradvyatiriktakālabhavaḥ 23| kaphajastathā paittiko'pi vaikṛta eveti darśayannāha- kāleṣvanyeṣu vaikṛta iti; ‘kaphajaḥ pittajo vā 24 ’ iti śeṣaḥ| atha vaikṛtasya jvarasya ko heturityāha- hetava ityādi| anye tu bruvate- varṣākāle vātajo'pi prākṛtaḥ, kintvayaṃ kṛcchraḥ, vasantaśaradudbhavastu prākṛtaḥ sukhasādhyo bhavatīti viśeṣaḥ; tathā ca vāgbhaṭena- “prākṛtaścānilodbhavaḥ” (vā. ni.a.2) iti kṛtamiti||48-49||
balavatsvalpadoṣeṣu jvaraḥ sādhyo'nupadravaḥ|50|
balavatsvityādinā sukhasādhyajvaravivaraṇam| jvaropadravā yadyapi sākṣānna paṭhitāḥ, tathā'pi sāmānyopadravalakṣaṇayuktā 25 rogā iha jñeyāḥ; yaduktam- “upadravastu khalu rogottarakālajo rogāśrayo roga eva sthūlo'ṇurvā, rogāt paścājjāyata ityupadravasañjñaḥ” (ci.a.21) iti; tantrāntare ca- “hikkāśvāsakāsatṛṣṇācchardyatīsāramūrcchāṅgabhedārocakāḥ kṛcchraviṭkatā ceti daśopadravā jvaramupadravanti” ityuktāḥ|50|
hetubhirbahubhirjāto balibhirbahulakṣaṇaḥ||50|| jvaraḥ prāṇāntakṛdyaśca śīghramindriyanāśanaḥ|51|
nanu balibhirbahubhiśca hetubhirjāto bahulakṣaṇa eva bhaviṣyati, tat kiṃ ‘bahulakṣaṇaḥ’ iti padena? ucyate- puruṣasyāgnibalādiviśeṣeṇa 26 doṣahetavo yathoktadoṣaguṇā api 27 na bahulakṣaṇaṃ rogaṃ kurvanti, tathā samprāptiviśeṣābhāvācca na bahulakṣaṇatvaṃ bhavati| yaduktam- “ekaṃ dvau trīn bahūn vā'pi dehe dhātvādiyogataḥ| darśayanti vikārāṃstu kupitāḥ pavanādayaḥ” iti| śīghramiti utpannamātra eva||50||-
saptāhādvā daśāhādvā dvādaśāhāttathaiva ca||51|| sapralāpabhramaśvāsastīkṣṇo hanyājjvaro naram|52|
saptāhādvetyādi| saptāhādvātottaraḥ sapralāpabhramaśvāsastīkṣṇo hanti, evaṅguṇa eva paittiko daśāhāt, tathaivaṅguṇa eva kaphajo dvādaśāhāddhanti, śīghratama-śīghratara-śīghravikārakāritvādvātapittakaphānāmiti varṇayanti| vāśabdaśca vikalpārthaḥ; tena saptāhādiṣvapyarvāgapi pareṇa vā hananaṃ lakṣyate| anye tu saptāhāt sapralāpaḥ, daśāhāt sabhramaḥ, dvādaśāhāt saśvāso hantīti vyākhyānayanti||51||-
jvaraḥ kṣīṇasya śūnasya gambhīro dairgharātrikaḥ||52|| asādhyo balavān yaśca keśasīmantakṛjjvaraḥ|53|
gambhīraḥ antarvegaḥ; kiṃvā, gambhīradhātusthaḥ 28| dairgharātrikaḥ dīrghakālānubandhī; kiṃvā dīrghāṃ rātriṃ maraṇarūpāṃ karotīti dairgharātrikaḥ||52||-
srotobhirvisṛtā doṣā guravo rasavāhibhiḥ||53|| sarvadehānugāḥ stabdhā jvaraṃ kurvanti santatam| daśāhaṃ dvādaśāhaṃ vā saptāhaṃ vā suduḥsahaḥ||54|| sa śīghraṃ śīghrakāritvāt praśamaṃ yāti hanti vā| kāladūṣyaprakṛtibhirdoṣastulyo hi santatam||55|| niṣpratyanīkaḥ kurute tasmājjñeyaḥ suduḥsahaḥ| yathā dhātūṃstathā 29 mūtraṃ purīṣaṃ cānilādayaḥ||56|| yugapaccānupadyante niyamāt 30 santate jvare| sa śuddhyā vā'pyaśuddhyā vā rasādīnāmaśeṣataḥ||57|| saptāhādiṣu kāleṣu praśamaṃ yāti hanti vā| yadā tu nātiśudhyanti na vā śudhyanti sarvaśaḥ||58|| dvādaśaite samuddiṣṭāḥ santatasyāśrayāstadā| visargaṃ dvādaśe kṛtvā divase'vyaktalakṣaṇam||59|| durlabhopaśamaḥ kālaṃ dīrghamapyanuvartate| iti buddhvā jvaraṃ vaidya upakrāmettu santatam 31||60|| kriyākramavidhau yuktaḥ prāyaḥ prāgapatarpaṇaiḥ|61|
srotobhirityādinā santatādibhedamāha| gurava iti vṛddhāḥ| daśāhamityādi daśāhādīn vyāpya| suduḥsahaḥ ‘bhavati’ iti śeṣaḥ| śīghramiti daśāhādaya eva prabhūtatarakālāntarāpekṣayā śīghraśabdavācyāḥ| daśāhādivikalpaśca yathākramaṃ pittakaphānilottarasannipātārabdhatvāt santatajvarasya jñeyaḥ| yaduktamanyatrāpi- “pittakaphānilavṛddhyā daśadivasa-dvādaśāha- saptāhāt| hanti vimuñcati vā''śu tridoṣajo dhātumalapākāt” iti| tathā “daśa-dvādaśa-saptāhaiḥ pittaśleṣmānilādhikaḥ| dagdhvoṣmaṇā 32 dhātumalān hanti muñcati vā jvaraḥ” iti| hananamocanavikalpastu rasādīnāmapyaśuddhyā śuddhyā ca vaktavyaḥ| kasmādevamayaṃ duḥsahaḥ śīghrakārī ca santato bhavatītyāha- kāletyādi| kālaḥ varṣādiḥ, dūṣyaḥ rasādiḥ, prakṛtiḥ dehaprakṛtiḥ śleṣmaprakṛtyādikā| nanu kālāditulyatā doṣasya kadācideva sambhavati, yathā- vasante, śleṣmaprakṛtau, medasi dūṣye, kapho doṣaḥ; evaṃ śaradi pittamapi jñeyam; itareṣāṃ tu tridoṣādīnāṃ kālāditulyatvaṃ duṣprāpam; atastatkṛtasantataḥ kathaṃ bhavatu, santataśca dvādaśāśrayatvena tridoṣaja eva vaktavyaḥ| ucyate- tulya ityabhidhāyāpi yat ‘niṣpratyanīkaḥ’ iti karoti, tena kālādyanuguṇatāmeva kālāditulyatāṃ sphoṭayati 33| kālādīnāṃ cāsamānānāmapi balavatā doṣeṇa parigṛhītānāṃ pratīpārthakaraṇāsāmarthyenānuguṇataiva 34 bhavati; yathā- balavato rājño hṛdayena pratikūlā api kṣudrarājāno'nuguṇā eva bhavanti| kiñca, tridoṣārabdha evāsmanmate santataḥ, tasya cānyataraṃ doṣaṃ prati kālādīnāṃ tulyatvaṃ sambhavatyeva| atraike ‘tasmājjñeyaḥ suduḥsahaḥ’ ityato'nantaraṃ ‘yathā dhātūn’ ityādi paṭhanti, itaśca 35 ‘prāyaḥ prāgapatarpaṇaiḥ’ ityantaṃ paṭhitvā ‘raktadhātvāśrayaḥ’ ityādinā satatakādilakṣaṇaṃ paṭhanti| anye tu- ‘suduḥsahaḥ’ iti paṭhitvā satatānyedyuṣkalakṣaṇe paṭhanti, tadanu ‘yathā dhātūn’ ityādigranthaṃ, tataḥ punarācāryāntaramatenānyedyuṣkādijvaratrayalakṣaṇaṃ paṭhanti| tatra prathamapāṭhakrame ‘yathā dhātūn’ ityādinā santatasyotpādādikramaṃ bruvate| dhātūniti rasādidhātusaptakam| rasaduṣṭyabhidhānena viśeṣeṇa 36 rasaduṣṭirjñeyā| yatheti yena prakāreṇa gurutvastabdhatvādinā| yugapaditi ekakālam| niyamāditi sarvāneva dhātvādīn sarva eva doṣāścānupadyante| sa śuddhyā vetyādi| sa santataḥ; yadā sarve rasādayaḥ sarvathā viśuddhā bhavanti tadā praśāmyati saptāhādiṣu, yadā rasādayaḥ sarve sarvathā vā'viśuddhā bhavanti tadā hantītyarthaḥ| atha yadā stokā śuddhistadā kā vidhetyāha- yadā tvityādi| nātiśudhyantīti sarva eva nātiviśuddhā bhavanti sāvaśeṣadoṣā bhavantītyarthaḥ| na vā śudhyanti sarvaśa iti rasādiṣu madhye katicicchudhyanti, katiciccāviśuddhā vartanta 37 ityarthaḥ| dvādaśeti sapta dhātavastrayo doṣā mūtraṃ purīṣaṃ ca| doṣāṇāṃ ceha śuddhiḥ prakṛtigamanena jñeyā| dvādaśāśrayatvena santatasyaikadoṣārabdhatvaṃ yaducyate, tannirastameva jñeyam| visargamiti parityāgam| visargasvarūpamāha- avyaktalakṣaṇamiti; avyaktaṃ lakṣaṇaṃ yasya tamavyaktalakṣaṇaṃ visargam; etena, tadā'pi jvaro līno'styeva, paraṃ lakṣaṇāni tasya vyaktāni na bhavantīti darśayati; tadanu trayodaśadinādārabhya dīrghakālamanuvartate, tato 38 durlabhopaśamo bhavatīti yuktamuktam| ebhiśca dhātvādidvādaśāśrayitva-daśāhādivyāpakatvādibhirdharmaiḥ 39 santato bhinna eva vātādijvarebhyaḥ kālāniyamena dvitryādidineṣu vyavacchedenānusaktebhyaḥ| yastu tantrāntare “tathā santata evānyaḥ svalpadurbalakāraṇaḥ| ekadoṣo dvidoṣo vā svalpopadravalakṣaṇaḥ|| atulyadūṣyaprakṛtiḥ” ityādinā granthenocyate, so'smādanya eveti tantrāntare'pyanyaśabdaprayogāt pratipāditamiti na virodhaḥ||53-60||-
raktadhātvāśrayaḥ prāyo doṣaḥ satatakaṃ jvaram||61|| sapratyanīkaḥ kurute kālavṛddhikṣayātmakam| ahorātre satatako dvau kālāvanuvartate||62||
satatakaṃ vivṛṇoti- raktadhātvāśraya ityādi| prayograhaṇāt satatako raktavyatiriktaṃ māṃsādidhātumapyāśrayata iti darśayati| sapratyanīka iti kālādiṣu madhye'nyatamaḥ pratyanīkaḥ| kālavṛddhikṣayātmakamiti kāle vṛddhikṣayocite kāle vṛddhiḥ kṣayaśca yasya sa kālavṛddhikṣayātmā| tena 40, doṣānuguṇe kāle jvaro bhavati, doṣānuguṇakālavyatirikte ca kāle kṣayo bhavati| jvarasya kālaprakṛtidūṣyāṇāṃ madhye'nyatamādbalaprāptau satyāmapi doṣasamprāpti mahimnā hi kālabhāvitvaniyamo 41 jñeyaḥ||61-62||
kālaprakṛtidūṣyāṇāṃ prāpyaivānyatamādbalam| anyedyuṣkaṃ jvaraṃ doṣo ruddhvā medovahāḥ sirāḥ||63|| sapratyanīko janayatyekakālamaharniśi| doṣo'sthimajjagaḥ kuryāttṛtīyakacaturthakau||64|| gatirdvyekāntarā'nyedyurdoṣasyoktā'nyathā 42 paraiḥ| anyedyuṣkaṃ jvaraṃ kuryādapi saṃśritya śoṇitam||65|| māṃsasrotāṃsyanugato janayettu tṛtīyakam| saṃśrito medaso mārgaṃ doṣaścāpi caturthakam 43||66|| anyedyuṣkaḥ pratidinaṃ dinaṃ hitvā tṛtīyakaḥ| dinadvayaṃ yo viśramya pratyeti sa caturthakaḥ||67||
medovahā ityatra medovahanāḍīrodhādeva medoduṣṭirjñeyā| uktaṃ hi- “teṣāṃ srotasāṃ rodhāt 44 sthānasthāścaiva mārgagāśca śarīradhātavaḥ prakopamāpadyante” (vi.a.5) iti| ‘māṃsasrotāṃsyanusṛtaḥ’ ityādi tṛtīyakacaturthakalakṣaṇaṃ kecit paṭhanti| atrāpi srotoduṣṭyā dhātuduṣṭiravagantavyā| ye tu tṛtīyakacaturthakayordūṣyapratipādakaṃ granthaṃ na paṭhanti, teṣāṃ tantrāntarapratyayāddūṣyāvarodhaḥ| tṛtīyakacaturthakasañjñayaiva tṛtīyadinacaturthadinabhāvitvaṃ jñeyam||63-67||
adhiśete yathā bhūmiṃ bījaṃ kāle ca rohati| adhiśete tathā dhātuṃ doṣaḥ kāle ca kupyati||68|| sa vṛddhiṃ balakālaṃ ca prāpya doṣastṛtīyakam| caturthakaṃ ca kurute pratyanīkabalakṣayāt||69||
jvarāṇāṃ vicchedābhyāgame 45 dṛṣṭāntamāha- adhiśete ityādi| adhiśete iti adhiṣṭhāya tiṣṭhati| dhātumiti satatakādidūṣyatvena paṭhitaṃ raktādidhātum| kāle iti svakāle| yadi svakāle jvaraṃ karoti doṣaḥ, tadā tṛtīyakacaturthakayoḥ kimiti viśrāmadine'pi doṣānuguṇe pūrvāhṇādikāle na karotītyāha- sa vṛddhiṃ cetyādi| na kevalaṃ kālamātramapekṣate, kintu vṛddhimapyapekṣate tṛtīyakādikaraṇe doṣaḥ; sā ca vṛddhistṛtīyake tryaheṇa, caturthake caturaheṇaiva bhavatīti bhāvaḥ| pratyanīkasya kālaprakṛtyāderdoṣaviruddhasya balakṣayaḥ; tena doṣavṛddhyā yadā pratyanīkasya kṣayo bhavati tadā jvarayatītyarthaḥ||68-69||
kṛtvā vegaṃ gatabalāḥ sve sve sthāne vyavasthitāḥ| punarvivṛddhāḥ sve kāle jvarayanti naraṃ malāḥ||70||
atha satatakādau yathā vṛddho doṣo jvaravegaṃ janayati, tasya yathopaśamo bhavati, tadāha- kṛtvetyādi| satatakādau doṣā vegaṃ kṛtvā gatabalā bhavanti, gatabalāśca punaḥ sve sve raktādau sthāne sthitā bhavanti, punasta eva vṛddhāḥ sve kāle jvarayanti||70||
kaphapittāttrikagrāhī pṛṣṭhādvātakaphātmakaḥ| vātapittācchirogrāhī trividhaḥ syāttṛtīyakaḥ||71|| caturthako darśayati prabhāvaṃ dvividhaṃ jvaraḥ| jaṅghābhyāṃ ślaiṣmikaḥ pūrvaṃ śirasto'nilasambhavaḥ||72||
doṣodrekaviśeṣeṇa tṛtīyakacaturthakayoḥ prabhāvamāha- kaphapittādityādi| pṛṣṭhamabhīti pṛṣṭhāt, pṛṣṭhagrāhītyarthaḥ; kiṃvā, pṛṣṭhāditi lyablope pañcamī, tena pṛṣṭhamadhiṣṭhāyetyarthaḥ| jaṅghābhyāṃ pūrvamiti jaṅghayoḥ prathamaṃ pīḍāṃ karoti| atra ca na svapradhānaḥ 46 paittikaścaturthakaḥ pittagṛdhrasīvadbhavatyevānabhidhānāditi mantavyaṃ; hārīte tu pittajanyatvaṃ yaduktaṃ tadanubandharūpapittajanyatvaṃ, pṛthakprabhāvākartṛtvāt; na hi prabhāvaścaturthakābhyupagamavirodhī 47||71-72||
viṣamajvara evānyaścaturthakaviparyayaḥ| trividho dhāturekaiko dvidhātusthaḥ karoti yam||73||
samprati madhye ahanī 48 jvarayatyādāvante ca yo muñcati sa caturthakaviparyayatvena caturthakagrahaṇagṛhīta eveti darśayannāha- viṣametyādi| trividho dhāturiti vātādiḥ| dvidhātustha iti asthimajjagataḥ| ayaṃ ca viṣamajvara iveti sāmānyenoktaṃ, tathā'pi caturthakasya 49 prakārarūpaviṣamajvara eveti mantavyam| atra tantrāntaram- “asthimajjobhayagate caturthakaviparyayaḥ| tryahāddvyahaṃ jvarayati hyādāvante ca muñcati” iti||73||
prāyaśaḥ sannipātena dṛṣṭaḥ pañcavidho jvaraḥ| sannipāte tu yo bhūyān sa doṣaḥ parikīrtitaḥ||74||
caturthakaviparyayeṇa saṃyuktapañcavidhajvarāṇāṃ samānaṃ dharmamāha- prāyaśa ityādi| prāyaśograhaṇāt satatakādīnāṃ dvandvādijanyatvamapi sūcayati| nanu, yadi sannipātārabdhatvameṣāṃ tarhi yaducyate caturthake ślaiṣmikatvādi, tat kathamityāha 50 - sannipāte tu yo bhūyānityādi; yata ‘āganturanubandho hi prāyaśo viṣamajvara’ iti granthena bhūtānubandho vaktavyaḥ; jatūkarṇe'pi tṛtīyakacaturthakaviparyayāvuktvā'bhihitaṃ- “viṣamajvarāstridoṣajatve'pyadhikadoṣalabdhākhyāḥ” iti| ete pañcāpi jvarāḥ keṣāñcidviṣamajvaratvena 51 sammatāḥ| tathāhi- viṣamatvaṃ viṣama(vega)kālatvena bhavati; yaduktamanyatra- “viṣamo viṣamārambhakriyākālo'nuṣaṅgavān” (vā. ni.a.2) iti| santate tu dvādaśāhavisargeṇa trayodaśāhe punaranubandhāt kālevaiṣamyamasti, tena so'pi viṣama iti| anye tu, santataṃ parityajya satatakādīṃścaturo viṣamajvarānicchanti; yataḥ santate kālavaiṣamyaṃ tādṛśaṃ nāsti; uktaṃ ca kharanādena- “jvarāḥ pañca mayoktā ye pūrvaṃ santatakādayaḥ| catvāraḥ santataṃ hitvā jñeyāste viṣamajvarāḥ” iti| anye tu- tṛtīyakacaturthakāveva viṣamau, viṣamāṇāṃ cireṇotpādāt; yadāha dāruvāhaḥ- “sūkṣmasūkṣmatarāsyeṣu dūradūratareṣu ca| doṣo raktādimārgeṣu śanairalpaṃ cireṇa yat|| yāti dehaṃ 52 na vā(')śeṣaṃ bhūyiṣṭhaṃ pratipadyate| kramo'yaṃ 53 tena vicchinnasantāpo lakṣyate jvare” ityāhuḥ||74||
ṛtvahorātradoṣāṇāṃ 54 manasaśca balābalāt| kālamarthavaśāccaiva jvarastaṃ taṃ prapadyate||75|| gurutvaṃ dainyamudvegaḥ sadanaṃ chardyarocakau| rasasthite bahistāpaḥ sāṅgamardo vijṛmbhaṇam||76|| raktoṣṇāḥ piḍakāstṛṣṇā saraktaṃ ṣṭhīvanaṃ muhuḥ| dāharāgabhramamadapralāpā raktasaṃsthite||77|| antardāhaḥ satṛṇmohaḥ saglāniḥ sṛṣṭaviṭkatā| daurgandhyaṃ gātravikṣepo jvare māṃsasthite bhavet||78|| svedastīvrā pipāsā ca pralāpo vamyabhīkṣṇaśaḥ| svagandhasyāsahatvaṃ ca medaḥsthe glānyarocakau||79|| virekavamane cobhe sāsthibhedaṃ prakūjanam| vikṣepaṇaṃ ca gātrāṇāṃ śvāsaścāsthigate jvare||80|| hikkā śvāsastathā kāsastamasaścātidarśanam| marmacchedo bahiḥ śaityaṃ dāho'ntaścaiva majjage||81|| śukrasthānagataḥ śukramokṣaṃ kṛtvā vināśya ca| prāṇaṃ vāyvagnisomaiśca sārdhaṃ gacchatyasau vibhuḥ||82|| rasaraktāśritaḥ sādhyo medomāṃsagataśca yaḥ| asthimajjagataḥ kṛcchraḥ śukrastho naiva siddhyati||83||
samprati santatajvara eva yathā satatakādirūpo bhavati, tathā satatakādayaḥ santatādirūpā bhavanti, tadāha- ṛtvahorātretyādi| balābalāditi mano'ntena sambadhyate, balaṃ cābalaṃ ca balābalam| arthavaśāditi karmavaśāt| ṛtvādīnāṃ balāttathā ṛtvādyabalājjvarastaṃ taṃ satatādijvaroktaṃ kālaṃ prapadyate| tatra ṛtubalādvātottaraḥ satatako varṣākālajaḥ pratyanīkāṃ śaradaṃ prāpya anyedyuṣkādirūpo bhavati| ahorātrabalābalābalāt kālaviśeṣaprāptiryathā- vasantasya madhyeṣvahorātreṣu vātikaścāturthiko jāto yaḥ sa vasantasya paścimānyahorātrāṇi rūkṣāṇi prāpya balavān tṛtīyakādirūpo bhavati, tathoktadineṣveva ślaiṣmikaḥ satatako jātaḥ śeṣadineṣu śleṣmapratyanīkeṣu anyedyuṣkādirūpo bhavati| doṣabalābalādduṣṭahetusevābhūtājjvaraparāvṛttiryuktaiva| manobalāt satatajvarī manonivṛttyādinā anyedyuṣkādijvaravān bhavati; manodaurbalyādbhayādinā caturthakādijvarī tṛtiyakādijvaravān bhavati| karmavaśājjvaraparāvṛttau śubhakarmaṇā duḥkhajvaraparāvṛttyā yo yaḥ sukhaḥ sa bhavati; pāpakarmaṇā tu duḥkhajvaro bhavatīti jñeyam||75-83||
hetubhirlakṣaṇaiścoktaḥ pūrvamaṣṭavidho jvaraḥ| samāsenopadiṣṭasya vyāsataḥ śṛṇu lakṣaṇam||84|| śiroruk 55 parvaṇāṃ bhedo dāho romṇāṃ praharṣaṇam| kaṇṭhāsyaśoṣo vamathustṛṣṇā mūrcchā bhramo'ruciḥ||85|| svapnanāśo'tivāgjṛmbhā vātapittajvarākṛtiḥ| śītako gauravaṃ tandrā staimityaṃ parvaṇāṃ ca ruk||86|| śirograhaḥ pratiśyāyaḥ kāsaḥ svedāpravartanam| santāpo madhyavegaśca vātaśleṣmajvarākṛtiḥ||87|| muhurdāho muhuḥ śītaṃ svedastambho 56 muhurmuhuḥ| mohaḥ kāso'rucistṛṣṇā śleṣmapittapravartanam||88|| liptatiktāsyatā tandrā śleṣmapittajvarākṛtiḥ| ityete dvandvajāḥ proktāḥ ...|89|
sampratyaṣṭavidhajvarākṛtau vaktavyānāha- hetubhirityādi| hetavo'pi jvaraviśeṣagamakatvenākṛtirūpā bhavantyeveti kṛtvā hetukathanamapi yat kṛtaṃ tadapyucitam| pūrvamiti nidāne| samāsenopadiṣṭasyeti ye nidāne dvāndvikasānnipātikāgantavaḥ samāsenoktāḥ, teṣāmiha vistareṇa lakṣaṇaṃ śṛṇviti; ye punarekadoṣajanyā vātajvarādayaste tatraiva prapañcenoktā iti neha punarvaktavyāḥ| bhramaḥ yena cakrasthitamivātmānaṃ manyate, kiṃvā bhramaḥ bhrāntiḥ| śītakaḥ śītatā| staimityamiti vastrāvaguṇṭhitatvamiva| santāpo madhyavega iti nātitīvraḥ santāpaḥ| svedastambha iti svedāpravartanam||84-88||-
... sannipātaja ucyate||89|| sannipātajvarasyordhvaṃ trayodaśavidhasya hi| prāksūtritasya vakṣyāmi lakṣaṇaṃ vai pṛthak pṛthak||90|| bhramaḥ pipāsā dāhaśca gauravaṃ śiraso'tiruk| vātapittolbaṇe vidyālliṅgaṃ mandakaphe jvare||91|| śaityaṃ kāso'rucistandrāpipāsādāharugvyathāḥ| vātaśleṣmolbaṇe vyādhau liṅgaṃ pittāvare viduḥ||92|| chardiḥ śaityaṃ muhurdāhastṛṣṇā moho'sthivedanā| mandavāte vyavasyanti liṅgaṃ pittakapholbaṇe||93|| sandhyasthiśirasaḥ śūlaṃ pralāpo gauravaṃ bhramaḥ| vātolbaṇe syād dvyanuge tṛṣṇā kaṇṭhāsyaśuṣkatā||94|| raktaviṇmūtratā dāhaḥ svedastṛḍ balasaṅkṣayaḥ| mūrcchā ceti tridoṣe syālliṅgaṃ pitte garīyasi||95|| ālasyārucihṛllāsadāhavamyaratibhramaiḥ| kapholbaṇaṃ sannipātaṃ tandrākāsena cādiśet||96|| pratiśyā chardirālasyaṃ tandrā'rucyagnimārdavam| hīnavāte pittamadhye liṅgaṃ śleṣmādhike matam||97|| hāridramūtranetratvaṃ dāhastṛṣṇā bhramo'ruciḥ| hīnavāte madhyakaphe liṅgaṃ pittādhike matam||98|| śirorugvepathuḥ śvāsaḥ pralāpaśchardyarocakau| hīnapitte madhyakaphe liṅgaṃ syānmārutādhike||99|| śītako gauravaṃ tandrā pralāpo'sthiśiro'tiruk| hīnapitte vātamadhye liṅgaṃ śleṣmādhike viduḥ||100|| śvāsaḥ kāsaḥ pratiśyāyo mukhaśoṣo'tipārśvaruk| kaphahīne pittamadhye liṅgaṃ vātādhike matam||101|| varcobhedo'gnidaurbalyaṃ 57 tṛṣṇā dāho'rucirbhramaḥ| kaphahīne vātamadhye liṅgaṃ pittādhike viduḥ||102|| sannipātajvarasyordhvamato vakṣyāmi lakṣaṇam| kṣaṇe dāhaḥ kṣaṇe śītamasthisandhiśirorujā||103|| sāsrāve kaluṣe rakte nirbhugne cāpi darśane 58| sasvanau sarujau karṇau kaṇṭhaḥ śūkairivāvṛtaḥ||104|| tandrā mohaḥ pralāpaśca kāsaḥ śvāso'rucirbhramaḥ| paridagdhā kharasparśā jihvā srastāṅgatā param||105|| ṣṭhīvanaṃ raktapittasya kaphenonmiśritasya ca| śiraso loṭhanaṃ tṛṣṇā nidrānāśo hṛdi vyathā||106|| svedamūtrapurīṣāṇāṃ cirāddarśanamalpaśaḥ| kṛśatvaṃ nātigātrāṇāṃ pratataṃ kaṇṭhakūjanam||107|| koṭhānāṃ śyāvaraktānāṃ maṇḍalānāṃ ca darśanam| mūkatvaṃ srotasāṃ pāko gurutvamudarasya ca||108|| cirāt pākaśca doṣāṇāṃ sannipātajvarākṛtiḥ|109|
sannipātajvarasyordhvamiti atrordhvaśabdenādhikavācinā prakṛtisamasamavāyārabdhasannipātajvarādyānyadhikāni vikṛtiviṣamasamavāyārabdhajvarasya lakṣaṇāni, tāni vakṣyāmītyartha iti kecidvyākhyānayanti; yadiha sāsrāvakaluṣanirbhugnalocanatvādi vaktavyaṃ na tat pṛthagvātādijvaroktalakṣaṇamelake bhavati, kintu vikṛtiviṣamasamavāyārabdhe jvare saṃyogamahimnā bhavatīti| vayaṃ tu brūmaḥ- yadyūrdhvaśabdena vikṛtiviṣamasamavāyārabdhajvaralakṣaṇābhidhānamiha pratijñāyate, tadā yat pratyekadoṣalakṣaṇamelakenopapannaṃ 59 lakṣaṇaṃ ‘kṣaṇe dāhaḥ kṣaṇe śītaṃ’ ityādi, tadihānabhihitaṃ syāt; sāmānyena yānyatra prāyaḥ prādurbhavanti tāni vikṛtiviṣamasamavāyārabdhāni tathā prakṛtisamasamavāyārabdhāni ca lakṣaṇānyucyante; ata ūrdhvamiti padasya cātaḥ pareṇetyarthaḥ| nirbhugne iti atikuṭile| paridagdhā dagdhavat kṛṣṇavarṇā| kharasparśā gojihvāvat| srastāṅgatā niḥsahāvayavatā| ṣṭhīvanaṃ raktasya pittasya vā mukhena svalpodgiraṇam| śiraso loṭhanamiti itastato nayanam| kṛśatvaṃ nātigātrāṇāṃ doṣapūrṇatvena| pratataṃ nirantaram| koṭho bhālukīye- “varaṭīdaṣṭasaṅkāśaḥ kaṇḍūmāṃllohito'srakaphapittāt| kṣaṇikotpādavināśaḥ ‘koṭha’ iti nigadyate tajjñaiḥ” iti| mūkatvaṃ mandavacanatvam, avacanatā vā||89-108||-
doṣe vibaddhe naṣṭe'gnau sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ||109|| sannipātajvaro'sādhyaḥ kṛcchrasādhyastvato'nyathā|110|
sannipātasyāsādhyatākṛcchrasādhyatālakṣaṇamāha- doṣa ityādi| atra doṣaśabdo vibaddhopapadānmale vartate| naṣṭe'gnāviti itarajvarāpekṣayā'dhikatayā naṣṭe'gnāvityarthaḥ| sarvāṇi ca sampūrṇāni balīyāṃsi lakṣaṇāni yasya sa sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ| asādhyakṛcchrasādhyābhidhānena sukhasādhyo na bhavatīti darśitam| yaduktaṃ- “sannipāto duḥścikitsyānāṃ” (sū.a.25) iti, tathā ca bhālukinā- “mṛtyunā saha yoddhavyaṃ sannipātaṃ cikitsatā” iti||109||-
nidāne trividhā proktā yā pṛthagjajvarākṛtiḥ||110|| saṃsargasannipātānāṃ tayā 60 coktaṃ svalakṣaṇam|111|
nidāna ityādi| nidāne jvaranidāne, proktā “tatra yathoktānāṃ liṅgānāṃ” (ni.a.1) ityādinā granthena prāguktetyarthaḥ; punaḥ prakaraṇāgatatvāducyata iti na paunaruktyam| tayā coktaṃ svalakṣaṇamiti tayā dvandvarūpayā dvandvalakṣaṇaṃ, tathā sannipātarūpayā 61 sannipātalakṣaṇamuktamityarthaḥ||110||-
āganturaṣṭamo yastu sa nirdiṣṭaścaturvidhaḥ||111|| abhighātābhiṣaṅgābhyāmabhicārābhiśāpataḥ| śastraloṣṭakaśākāṣṭhamuṣṭyaratnitaladvijaiḥ||112|| tadvidhaiśca hate gātre jvaraḥ syādabhighātajaḥ| tatrābhighātaje vāyuḥ prāyo raktaṃ pradūṣayan||113|| savyathāśophavaivarṇyaṃ karoti sarujaṃ jvaram|114|
āgantuṃ caturvidhaṃ vibhajannāha- āganturityādi| kaśā ‘sāra’ iti 62 khyātā, muṣṭiḥ ‘kīla’ iti khyātaḥ| hate abhihate| prāyo raktamiti atyarthaṃ raktaṃ dūṣayan māṃsādi cālpaṃ dūṣayatītyarthaḥ| yadyapi nidāne'pi “tatrābhighātajena vāyunā duṣṭaśoṇitādhiṣṭhānena” (ni.a.1) ityuktaṃ, tathā'pīha raktasya sākṣādduṣṭiḥ, tathā māṃsādīnāṃ manāgduṣṭiḥ sūcyata iti viśeṣaḥ||111-113||-
kāmaśokabhayakrodhairabhiṣaktasya yo jvaraḥ||114|| so'bhiṣaṅgājvaro jñeyo yaśca bhūtābhiṣaṅgajaḥ| kāmaśokabhayādvāyuḥ, krodhāt pittaṃ, trayo malāḥ||115|| bhūtābhiṣaṅgāt kupyanti bhūtasāmānyalakṣaṇāḥ| bhūtādhikāre vyākhyātaṃ tadaṣṭavidhalakṣaṇam||116|| viṣavṛkṣānilasparśāttathā'nyairviṣasambhavaiḥ| abhiṣaktasya cāpyāhurjvarameke'bhiṣaṅgajam||117|| cikitsayā viṣaghnyaiva sa śamaṃ labhate naraḥ| abhicārābhiśāpābhyāṃ siddhānāṃ yaḥ pravartate||118|| sannipātajvaro ghoraḥ sa vijñeyaḥ suduḥsahaḥ| sannipātajvarasyoktaṃ liṅgaṃ yattasya tat smṛtam||119|| cittondriyaśarīrāṇāmartayo'nyāśca naikaśaḥ| prayogaṃ tvabhicārasya dṛṣṭvā śāpasya caiva hi||120|| svayaṃ śrutvā'numānena lakṣyate 63 praśamena vā| vaividhyādabhicārasya śāpasya ca tadātmake||121|| yathākarmaprayogeṇa lakṣaṇaṃ syāt pṛthagvidham| dhyānaniḥśvāsabahulaṃ liṅgaṃ kāmajvare smṛtam||122|| śokaje bāṣpabahulaṃ trāsaprāyaṃ bhayajvare| krodhaje bahusaṃrambhaṃ bhūtāveśe tvamānuṣam||123|| mūrcchāmohamadaglānibhūyiṣṭhaṃ viṣasambhave| keṣāñcideṣāṃ liṅgānāṃ santāpo jāyate puraḥ||124|| paścāttulyaṃ tu keṣāñcideṣu kāmajvarādiṣu| kāmādijānāmuddiṣṭaṃ jvarāṇāṃ yadviśeṣaṇam||125|| kāmādijānāṃ rogāṇāmanyeṣāmapi tat smṛtam| manasyabhihate pūrvaṃ kāmādyairna tathā balam||126|| jvaraḥ prāpnoti vātādyairdeho yāvanna dūṣyati| dehe cābhiha(dru)te pūrvaṃ vātādyairna tathā balam||127|| jvaraḥ prāpnoti kāmādyairmano yāvanna dūṣyati|128|
abhiṣaṅgajvareṣu doṣānubandhaviśeṣānāha- kāmetyādi| nanu nidāne- “abhiṣaṅgajaḥ punarvātapittābhyāmanubadhyate” (ni.a.1) ityuktaṃ, tat kimiha bhūtābhiṣaṅgajasya tridoṣānubandha ucyate- na, tatra kāmādyabhiṣaṅgajo yaḥ prāyo bhavati, tadabhiprāyeṇoktaṃ “vātapittābhyāmanubadhyate” (ni.a.1) iti; kāmādikeṣu hi kvacidvātaḥ kvacit pittamiti vātapittānubandho jñeyaḥ| bhūtasāmānyalakṣaṇā iti devādayo'ṣṭau unmāde bhūtā uktāḥ, teṣāṃ madhye āveśakartṛbhūtasya yallakṣaṇaṃ tena samānyatra doṣalakṣaṇāni bhūtajvare bhavanti| atra kāśmīrāḥ “viṣavṛkṣānilasparśāt” ityādigranthaṃ viṣajvarābhidhāyakaṃ paṭhanti, viṣajo'pyabhiṣaṅgaja eva praviśati| ye tu na paṭhanti, tanmate'pyabhiṣaṅgaje eva viṣauṣadhigandhajasyāpyavarodhaḥ| anye tu viṣajaṃ viṣajanitapittakṛtatvena doṣaja eva kṣipanti| abhicāraḥ hiṃsārtho'tharvamantrahomādiḥ| abhiśāpaḥ abhiśapanameva| siddhā mantrauṣadhatapaḥśamādisiddhāḥ| ‘sannipātajvarasyoktaṃ’ ityādigranthamatra kāśmīrāḥ paṭhanti, sa ca nātiprasiddhaḥ||114-127||-
te pūrvaṃ kevalāḥ paścānnijairvyāmiśralakṣaṇāḥ||128|| hetvauṣadhaviśiṣṭāśca bhavantyāgantavo jvarāḥ|129|
āgantornijādbhedakaṃ dharmamāha- te pūrvamityādi| kevalā iti nijadoṣarahitāḥ| nijairiti nijadoṣalakṣaṇaiḥ| hetvauṣadhaviśiṣṭāśceti nijajjvarādviśiṣṭahetavo viśiṣṭauṣadhāśca bhavanti; tatra viśiṣṭo heturabhighātādiḥ, bheṣajaṃ ca pariṣekamantrādi||128||-
saṃsṛṣṭāḥ sannipatitāḥ pṛthagvā kupitā malāḥ||129|| rasākhyaṃ dhātumanvetya paktiṃ 64 sthānānnirasya ca| svena tenoṣmaṇa caiva kṛtvā dehoṣmaṇo balam||130|| srotāṃsi ruddhvā samprāptāḥ kevalaṃ dehamulbaṇāḥ| santāpamadhikaṃ dehe janayanti narastadā||131|| bhavatyatyuṣṇasarvāṅgo jvaritastena cocyate|132|
saṃsṛṣṭā ityādinā sarvajvarasādhāraṇāṃ samprāptimante brūte| samprāptirapi hi sarvajvarāṇāmākṛtireva, tena notsūtramasyābhidhānam 65| kiṃvā, kramaprāpte sāmajvaralakṣaṇe vaktavye'rucyādīnāṃ sāmajvaralakṣaṇānāmutpāde upapattiṃ darśayituṃ samprāptirucyate| saṃsṛṣṭā iti yugmabhūtāḥ| sannipatitā iti trayo'pi militāḥ| paktimiti paktihetutayā jāṭharāgniṃ brūte| sthānāditi grahaṇyāḥ, grahaṇī hi jāṭharāgnisthānam| sveneti doṣoṣmaṇā; teneti jāṭharāgnyūṣmaṇā| dehoṣmaṇa iti sakaladehacāriṇaḥ prākṛtoṣmaṇaḥ| vātaśleṣmaṇostu yadyapi pittavaduṣmā nāsti, tathā'pi tayorbhūtatvena ūṣmā yo'sti, sa iha grāhyaḥ; vaktavyaṃ hi grahaṇyadhyāye- “bhaumāpyāgneyavāyavyāḥ pañcoṣmāṇaḥ sanābhasāḥ” (ci.a.15) iti| kiṃvā, tenetyanena divyarūpajvarādhiṣṭhānaprabhāvakṛtaṃ doṣāṇāmūṣmāṇaṃ grāhayati; kiṃvā, jvarasāmānyasamprāptiprāptapittoṣmāṇaṃ nidarśayati 66, sarvatra hi jvare pittamavaśyaṃ bhavati; yaduktaṃ- “ūṣmā pittādṛte nāsti jvaro nāstyūṣmaṇā vinā” (vā.ci.a.1) iti| kevalamiti samastam||129-131||-
srotasāṃ sanniruddhatvāt svedaṃ nā nādhigacchati||132|| svasthānāt pracyute cāgnau prāyaśastaruṇejvare|133|
svedaṃ nā nādhigacchatītyatra prāya iti yojyaṃ, kvacijjvare svedasyāpyabhihitatvāt| nā iti puruṣaḥ||132||-
aruciścāvipākaśca gurutvamudarasya ca||133|| hṛdayasyāviśuddhiśca tandrā cālasyameva ca| jvaro'visargī balavān doṣāṇāmapravartanam||134|| lālāpraseko hṛllāsaḥ kṣunnāśo virasaṃ 67 mukham| stabdhasuptaguruvaṃ ca gātrāṇāṃ bahumūtratā||135|| na viḍ jīrṇā na ca glānirjvarasyāmasya lakṣaṇam| jvaravego'dhikastṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṃ bhramaḥ||136|| malapravṛttirutkleśaḥ pacyamānasya lakṣaṇam|137|
avisargīti nityānuṣaktaḥ| doṣāṇāmiti malasambaddhānāṃ doṣāṇām| apravartanam avisargaḥ| kṣunnāśa iti bubhukṣābhāvaḥ| na viḍ jīrṇeti na purīṣaṃ pakvam| na ca glāniriti na kṣīṇamāṃsatā||133-136||-
kṣut kṣāmatā laghutvaṃ ca gātrāṇāṃ jvaramārdavam||137|| doṣapravṛttiraṣṭāho nirāmajvaralakṣaṇam|138|
kṣut kṣāmatetyādinā nirāmajvaralakṣaṇamāha| atra ca kṣudādayo doṣapākādbhavanto vinā'pyaṣṭāhaṃ nirāmadoṣārabdhajvaralakṣaṇaṃ bhavanti| aṣṭāhastu kṣudādīn vinā doṣapāke'satyapi 68 bheṣajadānayogyāṃ jvarasya vyādhernirāmatāṃ brūte, ata eva “pācanaṃ śamanīyaṃ vā kaṣāyaṃ pāyayettu tam” iti vikalpadvayena yadā'ṣṭāhe kṣudādidoṣapākalakṣaṇānudayastadā doṣapākārthaṃ pācanīyaṃ deyam, atha kṣudhādisamudayo'pi jātastadā śamanīyaṃ deyaṃ sarvathā nirāmatvājjvarasya| etāmeva sarvathānirāmatāmupadiśatā kharanādenoktaṃ yat- “na ca niḥsaptataivaikā nirāmajvaralakṣaṇam| cirādapi hi pacyante sannipātajvare malāḥ|| saptarātrātivṛttiṃ ca kṣāmatādi ca lakṣaṇam| tasmādetaddvayaṃ dṛṣṭvā nirāmaṃ jvaramādiśet” iti| aṣṭāhādarvāgdoṣapākajanitakṣudādidarśanānnirāmatā suśrutenāṣṭāhādarvāgbheṣajadāna darśayatā pratipāditā| yaduktam- “arvāgapi ca deyaṃ syādbheṣajaṃ doṣapākataḥ” (su.u.a.39) iti| tasmāt kṣudādayo'ṣṭāhaśca vyastaṃ samastaṃ ca lakṣaṇaṃ yathoktanyāyājjñeyam||137||-
navajvare divāsvapnasnānābhyaṅgānnamaithunam||138|| krodhapravātavyāyāmān kaṣāyāṃśca vivarjayet|139|
sauṣadhaṃ ca kriyākramamityanena yadyapyauṣadhamādāvuktaṃ, tathā'pi tasya kriyākramaviśeṣaṇatayā aprādhānyamiti kṛtvā auṣadhamatikramya ‘navajvare’ ityādinā kriyākramaṃ brūte| kriyāyāścikitsāyāḥ kramaḥ paripāṭī| tatrāpyahitasyaiva prathamaṃ niṣedhaḥ| annaśabdena gurvannamabhidhatte| hārītena hi- “navajvare vyavāyādi pratyekaṃ doṣakopanam| gurvannabhojanāccāpi viṣṭambho doṣakopanam 69 ” ityuktam| kaṣāyāṃśceti jātau bahuvacanaṃ; tena kaṣāyaṃ varjayedityarthaḥ| uktaṃ hyatra jatūkarṇena- “kaṣāyarasagurūṣṇasnigdhānnasnānābhyaṅgān navajvare varjayet” iti||138||-
jvare laṅghanamevādāvupadiṣṭamṛte jvarāt||139|| kṣayānilabhayakrodhakāmaśokaśramodbhavāt 70|140|
jvare ityādi| laṅghanaśabdenehānaśanaṃ vivakṣitaṃ, yadyapi “catuṣprakārā saṃśuddhiḥ” (sū.a.22) ityādinā laṅghanabṛṃhaṇīye daśavidhameva laṅghanamuktaṃ, tathā'pi teṣāmihāvasthāviśeṣeṇa viniyogāllaṅghanameveti niyamo'pavādaviṣayaṃ tyaktvā samuccīyamānāvadhāraṇe jñeyaḥ, yathā- “naraṃ ca nārāyaṇameva cobhau 71 svataḥ sutau sañjanayāmbabhūva” ityatra| tenāvasthāyāṃ vamanamapi bhavati vakṣyamāṇam| yattu laṅghanabṛṃhaṇīye kaphapittajvaracchardyādiṣu madhye jvaraṃ paṭhitvoktaṃ- “pācanaistān bhiṣak prājñaḥ prāyeṇādāvupācaret” (sū.a.22) iti, tatra bheṣajaprayogasyādau pācanaṃ kartavyamiti brūte, na jvarādau; tenehādau laṅghanābhidhānaṃ na virudhyate| hārīte tu “pittaśleṣmaviśuddhyarthaṃ kuryādvamanamāditaḥ” iti yaduktaṃ, tat ‘kaphapradhānān’ ityādivakṣyamāṇāvasthāyāṃ jñeyam| kṣayaśabdena dhātukṣayakṛtaṃ jvaraṃ kiṃvā rājayakṣmajvaraṃ gṛhṇāti, anilaśabdena nirāmānilagrahaṇaṃ; kiṃvā kṣayanilaśabdena dhātukṣayakupitānilagrahaṇam| yaduktaṃ- “vāyordhātukṣayāt kopo mārgasyāvaraṇena ca” (ci.a.28) iti| yastu mārgāvaraṇena vāyuḥ kupyati, sa āvarakadharmitayā 72 prāyeṇa sāmo bhavati, tatra ca laṅghanaṃ mātrayā kartavyameva| yaduktaṃ- “sāme vāte'pi laṅghanam| kuryādevāmapaktyarthaṃ yuktyā, na tu yathā kaphe” iti| anilajvaramuktvā'pi kāmādijvarābhidhānaṃ teṣu kālāntareṇa vātasambandho bhavati, tena prathamamapi vātāsambandhe kāmādijvarāṇāmalaṅghanīyatvopadarśanārtham||139||-
laṅghanena kṣayaṃ nīte doṣe sandhukṣite'nale||140|| vijvaratvaṃ laghutvaṃ ca kṣuccaivāsyopajāyate 73| prāṇāvirodhinā cainaṃ laṅghanenopapādayet||141|| balādhiṣṭhānamārogyaṃ yadartho'yaṃ kriyākramaḥ|142|
laṅghanaphalamāha- laṅghanenetyādi| prāṇāvirodhineti balāvirodhinā, virodhaścātikṣayakaratvenehocyate| ārogyaṃ balavata eva bhavatīti balādhiṣṭhānamārogyamuktam| yadityanenārogyaṃ pratyavamṛśati||140-141||-
laṅghanaṃ svedanaṃ kālo yavāgvastiktako rasaḥ||142|| pācanānyavipakvānāṃ doṣāṇāṃ taruṇe jvare|143|
prakṛtasya laṅghanasya pācanatāṃ darśayannaparāṇyapi svedādīni pācanānyāha- laṅghanamityādi| kāla iti aṣṭāhaḥ| tiktako raso'tra yavāgūpānīyādisaṃskārakatvena 74 jñeyaḥ, svatantrabheṣajaprayogastaruṇe niṣiddha eva| uktaṃ hi- “bheṣajaṃ hyāmadoṣasya bhūyo jvalayati jvaram” iti| ‘avipakvānāṃ doṣāṇām’ iti kṛtvā'pi ‘taruṇe jvare’ iti yat karoti, tenāṣṭāhādūrdhvamataruṇe jvare'pakveṣu doṣeṣu prādhānyena kaṣāyapānaṃ pācanamadhikṛtaṃ, na laṅghanādaya iti darśayati||142||-
tṛṣyate salilaṃ coṣṇaṃ dadyādvātakaphajvare 75||143|| madyotthe paittike cātha śītalaṃ tiktakaiḥ śṛtam| dīpanaṃ pācanaṃ caiva jvaraghnamubhayaṃ hi tat||144|| srotasāṃ śodhanaṃ balyaṃ rucisvedakaraṃ śivam|145|
laṅghanādikāle eva avasthāviśeṣe 76 deyaṃ jalamāha- tṛṣyata ityādi| vātakaphajvare iti vātajvare, kaphajvare, vātakaphajvare ca| madyotthe kaphādijvare'pi śītalaṃ jalaṃ jñeyam| tiktakaiḥ śṛtamiti vakṣyamāṇamustādibhiḥ śṛtam| ubhayamiti uṣṇaṃ tathā tiktakaśṛtaśītaṃ ca| tridoṣakaphapittajvarayostu yadyapīha pānīyaṃ noktaṃ; tathā'pi sāmānyena vimānasthāne yaduktaṃ- “kinnu khalu jvaritebhyaḥ pānīyamuṣṇaṃ prayacchanti” (vi.a.3) ityādinā, tatprāmāṇyāduṣṇameva jalaṃ deyaṃ; vātapaittike tu jvare'tyarthadāhādikārake śītalameva deyamityapi vimāna eva “atyarthotsannapitte” (vi.a.3) ityādinā granthena sūcitam||143-144|-
mustaparpaṭakośīracandanodīcyanāgaraiḥ||145|| śṛtaśītaṃ jalaṃ dadyāt pipāsājvaraśāntaye|146|
mustetyādiḥ pānīyasādhakaḥ 77 ṣaḍaṅgaprayogaḥ| atra śuṇṭhī atiktā'pyāmāśayaduṣṭikārakajvarahitatvādvihitā; atra śṛtaśītaṃ jalaṃ dadyāditi jalasaṃskāraśrutyā na kvāthaparibhāṣayā kvāthakaraṇaṃ, kintu jalasaṃskāraparibhāṣayā| paribhāṣā ca svatantrānuktā'pi vṛddhavyavahārasiddhā pramāṇībhūtaiva| sā ca “yadapsu śṛtaśītāsu ṣaḍaṅgādi prayujyate| karṣamātraṃ tato dravyaṃ 78 sādhayet prāsthike'mbhasi|| ardhaśṛtaṃ prayoktavyaṃ pāne peyādisaṃvidhau” iti; paribhāṣārthaśca vyakta eva||145||-
kaphapradhānānutkliṣṭān doṣānāmāśayasthitān||146|| buddhvā jvarakarān kāle vamyānāṃ vamanairharet|147|
aviśeṣeṇa taruṇātaruṇajvare'vasthāvidheyaṃ vamanamāha- kaphapradhānānityādi| kaphaḥ pradhāno yeṣāṃ te kaphapradhānāḥ| utkliṣṭāniti hṛllāsādinā bahirgamanonmukhān| āmāśayasthitānityanena sarvaśarīraṃ parityajyāmāśayagamanaṃ darśayati| jvarakarānityanena jvarakarān hi doṣānevaṃvidhāneva navajvare vamanairharet, nānyatheti darśayati| kāle iti yathoktāyāmavasthāyām| vamanairiti bahuvacanena prakṛtyādyapekṣayā bahūnāṃ vamanadravyayogānāṃ prayogaṃ darśayati| vamyānāmityanena avamyagarbhiṇyādiṣu vamanaṃ niṣedhayati| atra ca svayamevotkliṣṭatvāddoṣasya doṣotkleśaprayojanakau snehasvedau na kriyete, alpau vā kriyete||146||-
anupasthitadoṣāṇāṃ vamanaṃ taruṇejvare||147|| hṛdrogaṃ śvāsamānāhaṃ mohaṃ 79 ca janayedbhṛśam| sarvadehānugāḥ sāmā dhātusthā asunirharāḥ 80||148|| doṣāḥ phalānāmāmānāṃ 81 svarasā iva sātyayāḥ|149|
uktāvasthāvyatirekeṇa vamane doṣamāha- anupasthitetyādi| sarvadehānugā iti sūkṣmasirātvagādyanugatāḥ 82| sāmā iti sāmatvena styānā apracalāśca| dhātusthā iti dhātuṣu atyantānupraveśavyavasthitāḥ| na sukhena nihriyante iti asunirharāḥ; kiṃvā, asūn prāṇān nirharantīti asunirharāḥ| atrārthā phalānāmityādinā dṛṣṭāntamāha| āmānāṃ phalānāṃ yathā svarasā nirharaṇe sātyayā bhavanti, tathā yathoktā api doṣā ityarthaḥ; sātyayā iti savyāpadaḥ 83||147-148||-
vamitaṃ laṅghitaṃ kāle yavāgūbhirupācaret||149|| yathāsvauṣadhasiddhābhirmaṇḍapūrvābhirāditaḥ| yāvajjvaramṛdūbhāvāt ṣaḍahaṃ vā vicakṣaṇaḥ||150|| tasyāgnirdīpyate tābhiḥ samidbhiriva pāvakaḥ| tāśca bheṣajasaṃyogāllaghutvāccāgnidīpanāḥ||151|| vātamūtrapurīṣāṇāṃ doṣāṇāṃ 84 cānulomanāḥ| svedanāya dravoṣṇatvāddravatvāttṛṭpraśāntaye||152|| āhārabhāvāt prāṇāya saratvāllāghavāya ca| jvaraghnyo jvarasātmyatvāttasmāt 85 peyābhirāditaḥ||153|| jvarānupacareddhīmānṛte 86 madyasamutthitāt| madātyaye madyanitye grīṣme pittakaphādhike||154|| ūrdhvage raktapitte ca yavāgūrna hitā jvare|155|
vamanalaṅghanayoranantaraṃ yadvidheyaṃ tadāha- vamitamityādi| vamitaṃ laṅghitamiti avasthāvaśāt kadācidvamitaṃ, kadācillaṅghitaṃ, kadācicca vamitalaṅghitam| vamanānantaraṃ hi yadā samyagviśuddhirna bhūtā tadā tadaharlaṅghanamapi kriyate| kāle iti annadānayogye kāle| yathāsvauṣadhasiddhābhiriti yathāviṣayaṃ yasyāṃ yavāgvāṃ yadbheṣajaṃ pippalīnāgarādi vaktavyaṃ, tatsiddhābhiḥ; kiṃvā, yasmiñjvare yadbheṣajaṃ pācanaṃ vaktavyaṃ, tatsiddhābhiḥ| uktaṃ hi suśrute- “annakāle hitā peyā yathāsvaṃ pācanaiḥ kṛtā” (su.u.a.39) iti| maṇḍapūrvābhiriti 87 maṇḍapradhānābhiḥ| tatra prathamaṃ maṇḍaṃ pītvā tadanu tanupeyābhāgo 88 yojyaḥ| yāvajjvaramṛdūbhāvāditi yāvajjvarasya doṣapākāttīkṣṇatā nivartate; asati jvaramṛdubhāve'pi ṣaḍahaṃ yāvat| ayaṃ ca ṣaḍahaḥ kiṃ peyādināt prabhṛti āhosvijjvarotpādadināditi pakṣadvayamuttaratra ‘jvaritaṃ ṣaḍahe'tīte’ ityatra nirlocayiṣyāmaḥ| svedanāyetyādau ‘bhavanti’ iti śeṣaḥ| jvarasātmyatvamabhidhāya yavagūnāmaviṣayaṃ jvaritamāha- ṛta ityādi| ṛte madyasamutthitāditi madyakāraṇe jvare niṣedhaḥ| tathā madātyaye'pi vyādhāvanyahetujo'pi yo jvaraḥ, tathā grīṣme, tathā pittakaphādhike yo jvaraḥ, tathordhvaraktapittino yo jvaraḥ, teṣu sarveṣu peyā na deyā| iha madātyayādīnāṃ peyārheṣu jāto'pi jvaraḥ peyānarhaḥ| ‘pittakaphādhike’ ityanena pittakaphayo ratimātrodgame sati peyāyā adānaṃ bodhayati| tena, kaphaje jvare pittaje jvare'nudbhūtadoṣe ca peyā dātavyā| tathā hi tantrāntare- “kaphaje'pi yadā kṣīṇo laṅghanādikramāt kaphaḥ| śastā eva yavāgvastu tathā pitte'pyayaṃ kramaḥ” iti| tathā'treva- “paittiko vā'tha śītāṃ madhuyutāṃ pibet| lājapeyāṃ” ityanena pitte'pi yavāgūṃ vakṣyati| yattu- “pāṃśudhāne yathā vṛṣṭiḥ kledayatyati kardamam| tathā śleṣmaṇi saṃvṛddhe yavāgūḥ śleṣmavardhanī” iti hārītenoktaṃ, tadativṛddhakaphaviṣayaṃ jñeyam| anye tu militapittakaphādhikeṣu puruṣeṣu yavāgūpratiṣedhamicchanti| yadi tu ‘ūrdhvage kaphapitte ca’ iti pāṭhastadā vātajvariṇo'pi yadā ūrdhvagaṃ 89 kaphapittaṃ vamanenāyāti svayaṃ tadā'pi peyā na deyetyarthaḥ 90| suśrute tu “kaphapittaparītasya ūrdhvāsṛkpittinastathā| madyanityasya na hitā yavāgūḥ” (su.u.taṃ.a.39) ityuktaṃ, tena ‘ūrdhvage raktapitte’ iti pāṭho yuktaḥ||149-154||-
tatra tarpaṇamevāgre prayojyaṃ 91 lājasaktubhiḥ||155|| jvarāpahaiḥ phalarasairyuktaṃ samadhuśarkaram|156|
‘ūrdhvage tarpaṇaṃ pūrvaṃ’ (ci.a.4) iti vacasā yavāgūṃ bādhitvā ūrdhvage raktapitte tarpaṇaṃ yadyapi vihitameva, tathā'pyūrdhvagaraktapittino yo jvarastatrāpi tarpaṇādikramavidhānametat| tarpaṇaṃ toyapariplutāḥ saktavaḥ| jvarāpahāni phalāni drākṣādāḍimādīni| vacanaṃ hi- “drākṣādaḍimakharjūrapriyālaiḥ saparūṣakaiḥ| tarpaṇārheṣu kartavyaṃ tarpaṇaṃ jvaranāśanam” iti||155||-
tataḥ sātmyabalāpekṣī bhojayejjīrṇatarpaṇam||156|| tanunā mudgayūṣeṇa jāṅgalānāṃ rasena vā| annakāleṣu cāpyasmai vidheyaṃ dantadhāvanam||157|| yo'sya vaktrarasastasmādviparītaṃ priyaṃ ca yat| tadasya mukhavaiśadyaṃ prakāṅkṣāṃ cānnapānayoḥ||158|| dhatte rasaviśeṣāṇāmabhijñatvaṃ karoti yat| viśodhya drumaśākhāgrairāsyaṃ prakṣālya cāsakṛt||159|| mastvikṣurasamadyādyairyathāhāramavāpnuyāt|160|
jīrṇaṃ tarpaṇaṃ yasya 92 taṃ jīrṇatarpaṇam| mudgayūṣasya jāṅgalarasasya ca vikalpaḥ sātmyāpekṣo balāpekṣaśca jñeyaḥ| durbalo hi durbalāgniḥ prāyo bhavati, tasya ca mudgayuṣo laghutvena deyaḥ, itarasya tu jāṅgalo rasaḥ||156-159||-
pācanaṃ śamanīyaṃ vā kaṣāyaṃ pāyayedbhiṣak||160|| jvaritaṃ ṣaḍahe'tīte laghvannapratibhojitam|161|
samprati kaṣāyapānaviṣayamāha- pācanamityādi| pācanamiti āmadoṣapacanam| śamanīyamiti pakvadoṣopaśamanam| etacca vikalpadvayaṃ yogyatayā yathākramamāmadoṣaviṣayaṃ tathā pakvadoṣaviṣayaṃ jñeyam| ṣaḍahe'tīte iti jvarāhādārabhya ṣaḍahe'tikrānte; ataḥ saptame'hani laghvannaṃ mātrayā svarūpeṇa ca yat, tatpratibhojitaṃ jvaritamaṣṭame'hani kaṣāyaṃ pāyayediti vākyārthaḥ| evaṃ ca pūrvoktāṣṭāhakṛtanirāmatāvyavasthāyāḥ pācanasya śamanīyasya vā upayoga upapanno bhavati| nanu peyāprayoge “yāvajjvaramṛdubhāvāt ṣaḍahaṃ vā vicakṣaṇaḥ” ityuktaṃ, tataśca peyayaiva tāvat ṣaḍaho vyāpyate, pūrvaṃ ca jvarādau laṅghanamuktaṃ, taccānirdiṣṭakālamapi ‘laṅghanena kṣayaṃ nīte’ ityādigranthoktalaṅghitaphalaṃ yāvatā kālena bhavati tāvatkālaṃ kartavyaṃ; hārītena tu kālo'pi darśitaḥ, yathā- “laṅghanaṃ laṅghanīyānāṃ kuryāddoṣānurūpataḥ| trirātramekarātraṃ vā ṣaḍrātramathavā jvare” iti; tena jvaralaṅghanadinaistathā ṣaḍahena ca samaṃ jvarāhādārabhyāṣṭāhātikramo'pi bhavati, tataśca jvarāhādārabhyāṣṭāhe pācanaśamanīyakaṣāyo bhavatu, tasmāt peyāprayogaṣaḍahe'tīte “pācanaṃ śamanīyaṃ vā kaṣāyaṃ pāyayet” ityabhiprāyaḥ 93, tathā ‘jvare peyāḥ kaṣāyāśca kṣīraṃ sarpirvirecanam| ṣaḍahe ṣaḍahe deyaṃ vīkṣya 94 doṣabalābale” (ci.a.30) ityanena granthenāpi peyāprayogaṣaḍahādūrdhvaṃ kaṣāyaṣaḍaha uktaḥ, na tu jvarotpādādiṣaḍahādūrdhvam| atra brūmaḥ- “yāvajjvaramṛdūbhāvāt ṣaḍahaṃ vā vicakṣaṇaḥ” ityanenāpi jvarotpādadinādārabhya ṣaḍahaparyantaṃ peyāprayoga ucyate, peyā hi jvare prādhānyena doṣapācanārthaṃ prayujyate| yaduktaṃ- “laṅghanaṃ svedanaṃ kālo yavāgvastiktako rasaḥ| pācanānyavipakvānāṃ doṣāṇāṃ taruṇe jvare” iti| laṅghanādipācanīyatvaṃ doṣāṇāmaṣṭāhadarvāgeva, aṣṭāhādūrdhvaṃ tu kaṣāyeṇaiva pācanamuktam 95| tatrālaṅghanīye vātajvare ādidināt prabhṛti peyā ṣaḍahamapi vyāpnoti 96, ekadvitradinalaṅghite 97 jvare peyā pañcacatustridinaprayogeṇa jvaradinādārabhya ṣaḍahaparyantaṃ kartavyā| yatra tu doṣāṇāmapi sāmatayā sannipātajvare vā laṅghanameva ṣaḍrātraṃ ṣaḍrātrādikrameṇa vā kriyate, tatra prādeśike vidhau nāyaṃ peyāṣaḍrātraniyama autsargikaḥ pravartate| kiñcātimātralaṅghanaprayoge peyā na doṣapācanārthaṃ kriyate, kintu bhūrilaṅghanakṣayitāgneḥ sandhukṣaṇārthaṃ, tatrāgnisandhukṣaṇe jāte punarauṣadhapānameva bhavati| “jvare peyāḥ kaṣāyaśca” (ci.a.30) ityādau peyā samānakāryāṇāṃ laṅghanādīnāmupalakṣaṇabhūtā; tataśca peyā yatra pratiṣiddhā madyotthajvarādau tatra tarpaṇādikrameṇāpi ṣaḍaho grāhyaḥ| tena, prathamaṣaḍahe utsargato laṅghanādipācanaṃ kartavyamiti peyā ṣaḍahe deyeti; vacanamapyatrocyate, tathāhi suśrute- “laṅghanāmbuyavāgūbhiryadā 98 doṣo na pacyate| tadā taṃ mukhavairasyatṛṣṇārocakanāśanaiḥ|| kaṣāyaiḥ pācanairhṛdyairjvaraghnaiḥ samupācaret” (su.u.taṃ.a.39) ityuktvā, kaṣāyapānakālaniyame proktaṃ- “saptarātrāt paraṃ kecinmanyante deyamauṣadham” (su.u.taṃ.a.39) ityādi| tataśca laṅghanādiṣaḍahe'tikrānte saptarātrādbheṣajadānaṃ suśrutenāsthāpyāpratiṣedhādanumatameva| tathā carake “laṅghanaṃ svedanaṃ” ityādinā taruṇajvare laṅghanādi vihitaṃ, taruṇatā ca jvarasya saptāhamātraṃ bhavati| yaduktaṃ puṣkalāvate- “āsaptarātraṃ taruṇaṃ jvaramāhurmanīṣiṇaḥ| madhyaṃ dvādaśarātraṃ tu, purāṇamata uttaram” iti| saptāhādūrdhvamataruṇe jvare utsargatastāvallaṅghanapeyādi na vihitameva carakeṇāpi, tathā hārītenāpi laṅghanoṣṇodakamustādiśṛtajalapānapeyābhidhānānantaramuktam- “etāṃ kriyāṃ prayuñjīta ṣaḍrātraṃ saptame'hani| pibet kaṣāyasaṃyogān jvaraghnān sādhusādhitān 99 ” iti| tathā kharanādenāpi- “laṅghitālaṅghitaṃ tasmādvamitaṃ vā jvarārditam| tatsātmyatvādatastasminnādau jvaramupācaret|| yavāgūbhiryathādoṣaṃ” ityādinā 100 tarpaṇādikramaṃ cābhidhāyoktam- “iti ṣaḍrātrikaḥ prokto navajvaraharo vidhiḥ| tataḥ paraṃ pācanīyaṃ śamanaṃ vā jvare hitam” iti| tantrāntare ca yadetat saptame'hani kaṣāyapānavidhānaṃ, tadaṣṭāhe vihitakaṣāyapānena samamadūrāntaratvānna virodhīti mantavyaṃ, tasmājjvarāhādārabhya ṣaḍahe'tīte laghvannapratibhojite kaṣāyapānaṃ, tathā ṣaḍahaṃ yāvat yavāgūpacāra iti, tathā “jvare peyāḥ kaṣāyāśca” (ci.a.30) ityādaya utsargavidhayaḥ, tenaiṣāṃ kvacidbādhanamapi bhavatīti yuktameva||160||-
stabhyante na 101 vipacyante kurvanti viṣamajvaram||161|| doṣā baddhāḥ kaṣāyeṇa stambhitvāttaruṇe jvare| na tu kalpanamuddiśya kaṣāyaḥ pratiṣidhyate||162|| yaḥ kaṣāyakaṣāyaḥ 102 syāt sa varjyastaruṇajvare|163|
samprati kaṣāyaśabdasāmānyena navajvaraniṣiddhakaṣāyasya mahātyayakārakasya navajvare prayoge doṣamāha- stabhyanta ityādi| stabhyanta iti avicaladharmāṇo 103 bhavanti| na vipacyanta iti cireṇāpi 104 na sukhaṃ pacyante| stambhitvāditi stambhanasvabhāvatvāt| uktaṃ hi- “kaṣāyaḥ stambhanaḥ śītaḥ” (sū.a.26) iti| ayamartho hārīte'pyuktaḥ- “na kaṣāyaṃ praśaṃsanti narāṇāṃ taruṇe jvare| kaṣāyeṇākulībhūtā doṣā jetuṃ sudustarāḥ” iti| pūrvaṃ ṣaḍvirecanaśatāśritīye pañcarasakṛteṣvapi svarasādiṣu kaṣāyaśabda uktaḥ, tadiha yadi kaṣāyaśabdena sāmānyena madhurādikṛtānāṃ svarasādīnāṃ pratiṣedhaḥ syāt, tadā ṣaḍaṅgapānīyasya pañcavidhakalpanāyāmavaśyaniveśanīyasya tathā yavāgūsādhanārthasya ca pāṭhena tattaddravasya 105 niṣedhaḥ syāt; yena, ṣaḍaṅgasya tathā yavāgūsādhanadravasya ca prayogo'tra pañcavidhakalpanāyāmantarbhāvanīyaḥ, bheṣajaprayogasya pañcavidhakalpanārthe'ntarbhāvāt; ataḥ sarvakalpanākaṣāyapratiṣedho mā syādityāha- na tvityādi| natu kalpamuddiśyeti svarasakalkaśṛtaśītaphāṇṭarūpakalpanaṃ lakṣyīkṛtya; yaḥ kaṣāyakaṣāya iti yaḥ kaṣāyairāmalakādibhiḥ kṛtaḥ svarasādirūpaḥ kaṣāyaḥ sa niṣidhyata ityarthaḥ| na cānena kaṣāyarasakṛtasvarasādiniṣedhena madhurādikṛtasvarasādīnāṃ taruṇajvare prayogo bhavati, svarasādibheṣajasyātigurostaruṇajvare'vidhānāt| tena, kaṣāyakaṣāyapratiṣedhena tiktadravyakṛtaṣaḍaṅgādikalpanākaṣāyasya vihitasyāvirodhaḥ sādhyate, na tvavihitasvarasādividhānaṃ kriyate| svarasādigurubheṣajasya taruṇajvare niṣedhavacanaṃ- “bheṣajaṃ hyāmadoṣasya bhūyo jvalayati jvaram” (su.u.taṃ.a.39) iti| anye tu bruvate- yat- ṣaḍarātrāt parataḥ saptame divase kaṣāyapānaṃ vihitaṃ “pācanaṃ śamanīyaṃ ca” ityādinā svatantreṇa; tatra saptame divase taruṇa eva jvaro bhavati, taruṇe ca jvare kaṣāyapānaṃ niṣiddhamiti virodhaṃ paśyan madhurādidravyakṛtakaṣāyasya saptame'hanyapratiṣedhaḥ, kaṣāyakaṣāyasya tu saptame'hni pratiṣedha ityupadarśanārthaṃ ‘na tu kalpanamuddiśya’ ityādi kṛtaṃ; tataśca jvarādiṣaḍahe sarvakaṣāyapratiṣedha 106 eva, saptamadivasaprāpte tu taruṇe kaṣāyadravyakṛtakaṣāyamātrapratiṣedha iti vākyārtho bhavati||161-162||-
yūṣairamlairanamlairvā jāṅgalairvā rasairhitaiḥ||163|| daśāhaṃ yāvadaśnīyāllaghvannaṃ jvaraśāntaye|164|
yavāgūttarakālaṃ bhojanasādhanamāha- yūṣairityādi| yadi kaphaprabalatā balavadagniśca 107 tadā yūṣaiḥ, vātaprābalye tu durbalatve ca rasairiti vyavasthā| amlavikalpo'pi sātmyāpekṣayā'gnyapekṣayā ca jñeyaḥ| vakṣyati hi- “mandāgnaye'mlasātmyāya tatsāmlamapi kalpayet” iti| amlaṃ cātra jvaraghnaṃ dāḍimādyeva kāryam| laghviti mātrālaghu prakṛtilaghu ca raktaśālyādikam||163||-
ata ūrdhvaṃ kaphe mande vātapittottare jvare||164|| paripakveṣu doṣeṣu sarpiṣpānaṃ yathā'mṛtam|165|
daśāhāt parataḥ prāyaḥ kartavyamāha- ata ityādi| kaphe mande iti mande'pi kaphe; yadi kapho nāstyeva doṣarūpastadā sarpirvātapittottare jvare deyamityarthaḥ| paripakveṣviti sarvathā pakveṣu| sarpiriti vaktavye adhikapānagrahaṇenānuvāsanābhyaṅgādinā sarpiṣa upayogamasmin kāle niṣedhayati| anuvāsanābhyaṅgau hi paścātkālavaktavyau| iyaṃ ca mandakaphavātapittottaratvarūpā'vasthā prāyeṇa daśāhādūrdhvaṃ kālamahimnaiva sarvajvare vyaktā bhavati; yathā- vṛddhe puruṣe prabalavātatvaṃ, taruṇajvare sāmadoṣatā, tathā''māśayasamutthatayā kaphaprabalatvaṃ bhavati; daśāhāduttaraṃ tu laṅghanādinā kaphaḥ kṣīṇo bhavati, jvarasantāpena ca rūkṣeṇa dhātuśoṣaṇācca vātapitte vardhete| yattu peyākaṣāyasarpiḥkṣīravirecanānāṃ ṣaḍahe ṣaḍahe deyatvaṃ tat prāyikam| tena daśāhādūrdhvaṃ dvitīyaṣaḍaha evāvasthāviśeṣaprāptau 108 sarpirdānaṃ na virodhi||164||-
nirdaśāhamapi jñātvā kaphottaramalaṅghitam||165|| na sarpiḥ pāyayedvaidyaḥ kaṣāyaistamupācaret 109| yāvallaghutvādaśanaṃ dadyānmāṃsarasena ca||166|| balaṃ hyalaṃ nigrahāya doṣāṇāṃ, balakṛcca tat 110|167|
uktasarpiṣpānāpavādaviṣayamāha- nirdaśāhamityādi| nirgato daśāho yasya sa nirdaśāhaḥ| alaṅghitamiti asañjātalaṅghitalakṣaṇam, iyaṃ cāvasthā prabalasāmadoṣārabdhatvājjvarasya 111 tathā'samyagupacārācca bhavatīti jñeyam| kaṣāyaistaṃ kaphottaramalaṅghitaṃ copācaret| yāvallaghutvāditi cchedaḥ| laghutve tu jāte kaphottaratā'laṅghitatā ca nāpayāti na tadā sarpiṣpānamevānuvṛttaṃ kartavyamityarthaḥ| kaphottare'laṅghite'pi nirdaśāhajvare māṃsarasena kimarthamevamaśanaṃ kaphaviruddhaṃ deyamityāha- balaṃ hītyādi| balakṛcca taditi māṃsarasenāśanaṃ balakārakamityarthaḥ||165-166||-
dāhatṛṣṇāparītasya vātapittottaraṃ jvaram||167|| baddhapracyutadoṣaṃ vā nirāmaṃ payasā jayet|168|
dāhetyādina kṣīrāvasthāmāha| baddhapracyutadoṣaṃ vetyatra baddhadoṣatvam apravartamānadoṣatvaṃ, pracyutadoṣatvaṃ tu stokena pravartamānadoṣatvam| tatra kṣīraṃ tāvad yathā baddhe pravartakaṃ bhavati, tathā pracyute'pi savibandhadoṣapravartakatayopakārakaṃ bhavati, ata eva kṣīraguṇeṣu-“purīṣe grathite pathyaṃ”, tathā “atīsāre ca pathyaṃ” (sū.a.1) ityuktam| kiṃvā, baddhadoṣe gavyaṃ kṣīraṃ saratvāddeyaṃ, pracyute tu saṅgrāhitvācchāgaṃ deyam||167||-
kriyābhirābhiḥ praśamaṃ na prayāti yadā jvaraḥ||168|| akṣīṇabalamāṃsāgneḥ 112 śamayettaṃ virecanaiḥ|169|
‘ābhiḥ kriyābhiryadā na praśamaṃ yāti jvarastadā virecanaiḥ śamayet’ iti bhāṣayā virecanasya bahuvyāpatkatayā itarakarmāsiddhāveva kartavyatāṃ darśayati| virecanairiti bahuvacanena vamanavirecane api gṛhyete; yaduktaṃ- “ubhayamapi doṣamalavirecanādvirecanaśabdaṃ labhate” (ka.a.1) iti, tathā virecanayogavivaraṇe vamanavirecanayogānevābhidhāsyati||168||-
jvarakṣīṇasya na hitaṃ vamanaṃ na virecanam||169|| kāmaṃ tu payasā tasya nirūhairvā harenmalān| nirūho balamagniṃ ca vijvaratvaṃ mudaṃ rucim||170|| paripakveṣu doṣeṣu prayuktaḥ śīghramāvahet|171|
jvareṇākṣīṇasya śodhanamuktvā jvarakṣīṇasya śodhanamāha- jvarakṣīṇasyetyādi| payaseti payaḥpānena| payastvanulomakatayā doṣaharaṃ bhavati| anulomakatvaṃ ca virecanatvena vyavahriyata iti virecanādeyatve kṣīramuktam| atra kṣīrasya pūrvoktaviṣayeṇaiva guṇānāṃ labdhatvādavaśiṣṭaṃ nirūhaguṇamāha- nirūha ityādi||169-170||-
pittaṃ vā kaphapittaṃ vā pittāśayagataṃ haret||171|| sraṃsanaṃ trīnmalān bastirharet pakvāśayasthitān|172|
virecanāsthāpanayordoṣabhedena sthānabhedena ca viṣayamāha- pittamityādi| vamanasya tu doṣabhedena sthānabhedena ca viṣayaḥ ‘kaphapradhānān’ ityādinaivokta iti neha punarucyate; paraṃ pūrvamavasthāvihitaṃ vamanaṃ svayamutkliṣṭadoṣe jñeyam, etacca jīrṇajvaravihitaṃ vamanaṃ snehasvedābhyāṃ doṣamutkleśya kartavyamiti viśeṣaḥ| pittāśaya āmāśayādhobhāga eva| sraṃsanamiti cchedaḥ||171||-
jvare purāṇe saṅkṣīṇe kaphapitte dṛḍhāgnaye||172|| rūkṣabaddhapurīṣāya pradadyādanuvāsanam|173|
anuvāsanaviṣayamāha- jvara ityādi| prakaraṇāgatāyāmapi purāṇatāyāṃ ‘purāṇe’ iti padamatyarthapurāṇatāmāha||172||-
gaurave śirasaḥ śūle vibaddheṣvindriyeṣu ca||173|| jīrṇajvare rucikaraṃ kuryānmūrdhavirecanam|174|
gaurava ityādinā śirovirecanaviṣayamāha| śirasa iti pūrveṇottareṇa ca yojyam| indriyāṇāṃ vibandhaḥ svaviṣayapravṛttau jāḍyam||173||-
abhyaṅgāṃśca pradehāṃśca pariṣekāvagāhane||174|| vibhajya śītoṣṇakṛtaṃ 113 kuryājjīrṇe jvare bhiṣak| tairāśu praśamaṃ yāti bahirmārgagato jvaraḥ||175|| labhante sukhamaṅgāni balaṃ varṇaśca vardhate|176|
antaḥparimārjanamabhidhāya bahiḥparimārjanamāha- abhyaṅgāṃścetyādi| prādehaḥ sāmānyena bahalo'bahalaśca lepa iha gṛhyate| ye tu suśrutamatena bahalaṃ viśoṣiṇaṃ pradehaṃ grāhayanti, tanmatena dāhapraśamane lepo bahalaḥ kartavyaḥ syāt, sa ca tanureva kartavyaḥ, uktaṃ hi- “ślakṣṇapiṣṭaghano lepaścandanasyāpi dāhakṛt” (ci.a.30) ityādi| vibhajya śītoṣṇakṛtamiti uṣṇābhiprāyaṃ śītābhiprāyaṃ ca vibhajya yathāsaṅkhyaṃ śītakṛtān tathoṣṇakṛtān; vakṣyati hi- “abhyaṅgāṃśca pradehaṃśca pariṣekāṃśca kārayet| yathābhilāṣaṃ śītoṣṇaṃ vibhajya dvividhaṃ jvaram” iti| śītoṣṇatā ca dravyamahimnā saṃskāreṇa ca jñeyā||174-175||-
dhūpanāñjanayogaiśca yānti jīrṇajvarāḥ śamam||176|| tvaṅmātraśeṣā yeṣāṃ ca bhavatyāganturanvayaḥ|177|
tvaṅmātraśeṣā iti dhātvantaratyāgena tvaṅmātrāvasthitadoṣajanyāḥ, yeṣāṃ cāganturbhūtarūpo'nvayaḥ kāraṇaṃ bhavati jvarāṇāṃ, te dhūpādinā śamaṃ yānti||176||-
iti kriyākramaḥ siddho jvaraghnaḥ samprakāśitaḥ||177|| yeṣāṃ tveṣa kramastāni dravyāṇyūrdhvamataḥ śṛṇu| raktaśālyādayaḥ śastāḥ purāṇāḥ ṣaṣṭikaiḥ saha||178|| yavāgvodanalājārthe jvaritānāṃ jvarāpahāḥ|179|
kramaprāptauṣadhapraśnasyottarārdhamāha- yeṣāmityādi| ‘raktaśālyādayaḥ śastāḥ śālayaḥ ṣaṣṭikaiḥ saha’ iti kecit paṭhanti, atra 114 ‘śālayaḥ’ iti padena yavakādīnāṃ nirāsaḥ kriyate| kecittu ‘raktaśālyādayaḥ śastāḥ purāṇāḥ’ iti paṭhanti, tatra yadyapi ‘śūkadhānyaṃ śamīdhānyaṃ samātītaṃ praśasyate’ (sū.a.27) ityuktameva, tathā'pi pramādādapurāṇagrahaṇaniṣedhārthaṃ ‘purāṇāḥ’ iti padam 115||177-178||-
lājapeyāṃ sukhajarāṃ pippalīnāgaraiḥ śṛtām||179|| pibejjvarī jvaraharāṃ kṣudvānalpāgnirāditaḥ| amlābhilāṣī tāmeva dāḍimāmlāṃ sanāgarām||180|| sṛṣṭaviṭ paittiko vā'tha śītāṃ madhuyutāṃ pibet| peyāṃ vā raktaśālīnāṃ pārśvabastiśiroruji||181|| śvadaṃṣṭrākaṇṭakāribhyāṃ siddhāṃ jvaraharāṃ pibet| jvarātisārī peyāṃ vā pibet sāmlāṃ śṛtāṃ naraḥ||182|| pṛśniparṇībalābilvanāgarotpaladhānyakaiḥ| śṛtāṃ vidārīgandhādyairdīpanīṃ svedanīṃ naraḥ||183|| kāsī śvāsī ca hikkī ca yavāgūṃ jvaritaḥ pibet| vibaddhavarcāḥ sayavāṃ pippalyāmalakaiḥ śṛtām||184|| sarpiṣmatīṃ pibet peyāṃ jvarī doṣānulomanīm| koṣṭhe vibaddhe saruji pibet peyāṃ śṛtāṃ jvarī||185|| mṛdvīkāpippalīmūlacavyāmalakanāgaraiḥ| pibet sabilvāṃ peyāṃ vā jvare saparikartike||186|| balāvṛkṣāmlakolāmlakalaśīdhāvanīśṛtām| asvedanidrastṛṣṇārtaḥ pibet peyāṃ saśarkarām||187|| nāgarāmalakaiḥ siddhāṃ ghṛtabhṛṣṭāṃ jvarāpahām|188|
lājapeyāmityādikā daśa yavāgvaḥ| tatra prathamā śleṣmaṇīti haricandraḥ; kiṃvā lājapeyāṃ sukhajarāmityekā, tathā pippalīnāgaraiḥ śṛtāmiti dvitīyā, evaṃ śeṣābhiḥ samamekādaśa peyāḥ| sanāgarāṃ sṛṣṭaviṭ pibediti yojanā, sanāgarāmeva śītāṃ madhuyutāṃ pibet paittika ityaparā| śuṇṭhyāstu madhurapākitvena pācanatvena ca pitte prayogaḥ| iha vidārīgandhādyaṃ hrasvapañcamūlam| sayavāmiti padena ṣaṣṭitaṇḍulakāryāṃ pibediti| sabilvāmityādinā dhāvanīśṛtāmityantena caikā yavāgūḥ| parikartikā kartikākārā vedanā| kalaśī siṃhapucchī| dhāvanī kaṇṭakārī| atra ca yavāgūnāṃ sādhanadravyajalataṇḍulaparimāṇe vṛddhavaidyavyavahārāḥ pūjitāḥ pramāṇīkartavyāḥ| atrāgniveśasaṃhitāyāmadhīyate- “kvāthyadravyāñjaliṃ kṣuṇṇaṃ śrapayitvā jalāḍhake| pādaśeṣeṇa tenātha yavāgūrupakalpayet|| karṣārdhaṃ vā kaṇāśuṇṭhyoḥ kalkadravyasya vā palam| vinīya pācayed yuktyā vāriprasthena cāparām 116 ” iti| aparāmiti kvāthasādhyayavāgvā uktāyā bhinnāṃ kalkasādhyāmityarthaḥ| evaṃ ca kalkapalena yā tatra yavāgūsādhanaparibhāṣā, sā ihāpi dravyapalakalkena yavāgūsādhanamupadiśatā'numataiva, tathāhi jīvantyādiyavāgvāmaṣṭabhirdravyaiḥ 117 kolapramāṇaiḥ sādhanamuktam| yattu tatra vṛkṣāmlayuktetyādyuktaṃ, tadamlatāmātrārthaṃ 118 vṛkṣāmladānaṃ, na tadaṣṭamāṣakapramāṇaṃ; kiṃvā, tadapyaṣṭamāṣakamānapramāṇamastu, tathā'pyadūrāntarārthatayā kalkapalasādhanopadeśikā paribhāṣā'numataiva bhavatyaṣṭamāṣakādhikapalakalkasādhanopadeśena; uktaṃ hi- “jīvantyajājīśaṭhipuṣkarāhvaiḥ sakāravīdīpyakabilvamadhyaiḥ| sayāvaśūkairbadarapramāṇairvṛkṣāmlayuktā ghṛtatailabhṛṣṭā|| arśotisārānilagulmaśophahṛdrogamandāgnihitā yavāgūḥ|| yā pañcakolairvidhinaiva tena siddhā bhavet sā'pi samā tayaiva” (ci.a.12) iti; tasmādetadyavāgūktamānaliṅgadarśanāt kalkapalasādhyayavāgvabhidhāyikā paribhāṣā'numataiva, tadanyā tatsahacaritā karṣārdhakaṇāśuṇṭhīmānadarśikā'numataiva| kvāthasādhyayavāgvādidravyamāne tu vṛddhavyavahārapūjiteyaṃ paribhāṣā- “yadapsu śṛtaśītāsu ṣaḍaṅgādi prayujyate| karṣamātraṃ tato dravyaṃ 119 sādhayet prāsthike'mbhasi|| ardhaśṛtaṃ prayoktavyaṃ pāne peyādisaṃvidhau” iti| ādiśabdenātra yūṣarasādigrahaṇam| “kvāthyadravyāñjaliṃ kṣuṇṇaṃ” ityādiparibhāṣāyāstathā'nuktaparibhāṣāyāśca 120 kartavyavyavasthā, tathā sakalayavāgūsādhanataṇḍulajalādimānavyavasthāvicāraścāpāmārgataṇḍulīya 121 (sū.a.4) eva nirlocito'nusaraṇīyaḥ||179-187||-
mudgānmasūrāṃścaṇakān kulatthān samakuṣṭakān||188|| yūṣārthe yūṣasātmyānāṃ 122 jvaritānāṃ pradāpayet|189|
mudgānityādirjvarahitayūṣadravyasaṅgrahaḥ| yūṣakaraṇaṃ ca yavāgūsādhanavat| mudgaḥ svanāmaprasiddhaḥ||188||-
paṭolapatraṃ saphalaṃ kulakaṃ pāpacelikam||189|| karkoṭakaṃ kaṭhillaṃ ca vidyācchākaṃ jvare hitam|190|
kulakaṃ kāravellakam| pāpacelikaṃ pāṭhāśākam| kaṭhillakaṃ raktapunarnavā||189||-
lāvān kapiñjalāneṇāṃścakorānupacakrakān||190|| kuraṅgān kālapucchāṃśca hariṇān pṛṣatāñchaśān| pradadyānmāṃsasātmyāya jvaritāya jvarāpahān||191|| īṣadamlānanamlān vā rasān kāle vicakṣaṇaḥ| kukkuṭāṃśca mayūrāṃśca tittirikrauñcavartakān||192|| gurūṣṇatvānna śaṃsanti jvare keciccikitsakāḥ| laṅghanenānilabalaṃ jvare yadyadhikaṃ bhavet||193|| bhiṣaṅmātrāvikalpajño 123 dadyāttānapi kālavit|194|
kapiñjalaḥ gauratittiriḥ| eṇaḥ kṛṣṇasāraḥ| upacakrakaḥ cakoraḥ| kālapucchaḥ hariṇaviśeṣaḥ| hariṇaḥ tāmravarṇaḥ| pṛṣataḥ binducitrito hariṇaḥ| rasakaraṇe sūdaśāstraṃ- “palāni dvādaśa prasthe ghane'tha tanuke tu ṣaṭ| māṃsasya vaṇṭanaṃ kuryāt palamacchatare rase” iti| yatra tu rasasya dravyāntareṇa sādhanaṃ, tatra yavāgūvat sādhanaṃ vyākhyeyam| mātrāvikalpajña ityanena tāvatyā mātrayā, tena ca saṃskārakṛtena vikalpenānuṣṇalaghunā lāvādayo deyāḥ, yena gauravādagnivadhamuṣṇatvādvā jvarāvṛttiṃ na janayantīti darśayati||190-193||-
gharmāmbu cānupānārthaṃ tṛṣitāya pradāpayet||194|| madyaṃ vā madyasātmyāya yathādoṣaṃ yathābalam|195|
gharmāmbu uṣṇāmbu| gharmāmbvādiślekaṃ caike'nārṣaṃ vadanti; tanna, anupānavyavasthāyāmuṣṇapānīyamadyayorhitatvaṃ 124 pūrvamanuktameveti tadupādānaṃ; tathāca tantrāntare- “jvare pibedanuṣṇāmbu madyasātmyastu yo bhavet| tasmai doṣabalaṃ dṛṣṭvā yuktyā madyaṃ vidhīyate” iti||194||-
gurūṣṇasnigdhamadhurān kaṣāyāṃśca navajvare||195|| āhārān doṣapaktyarthaṃ prāyaśaḥ parivarjayet| annapānakramaḥ siddho jvaraghnaḥ samprakāśitaḥ||196||
gurūṣṇetyādinā gurūṣṇādiniṣedhaḥ; pūrvaṃ tu kaṣāyaniṣedho yadyapi sāmānyena kṛtaḥ, tathā'pīhānnapratiṣedhaprastāvādatyahitapratiṣedhācca punaḥ kriyate||195-196||
ata ūrdhvaṃ pravakṣyante kaṣāyā jvaranāśanāḥ| pākyaṃ śītakaṣāyaṃ vā mustaparpaṭakaṃ pibet||197|| sanāgaraṃ parpaṭakaṃ pibedvā sadurālabham| kirātatiktakaṃ mustaṃ guḍūcīṃ viśvabheṣajam||198|| pāṭhāmuśīraṃ sodīcyaṃ pibedvā jvaraśāntaye| jvaraghnā dīpanāścaite kaṣāyā doṣapācanāḥ||199|| tṛṣṇārucipraśamanā mukhavairasyanāśanāḥ|200|
pākyamiti śṛtam| śītakaṣāyastu dravyaṃ saṅkṣuṇṇamuṣṇodake prakṣipya niśāsthitam| atra śītakaṣāyaparibhāṣā- “dravyādāpothitāttoye pratapte niśi saṃsthitāt| yaḥ kaṣāyo'bhiniryāti sa śītaḥ samudāhṛtaḥ” (sū.a.4) iti| atrāpi yadyapi dravyasya pānīyasya ca mānaṃ noktaṃ, tathā'pi kvāthyadravyasamaṃ dravyaṃ grāhyaṃ, pānīyaṃ tu yāvanmānaḥ peyaḥ kvātho bhavati tāvanmanaṃ grāhyaṃ, nahyatra pānīyahrāso'sti; kiṃvā paribhāṣayaiva jalaṃ deyaṃ- “ṣaḍbhiḥ palaiścaturbhirvā salilācchītaphāṇṭayoḥ| āplutaṃ bheṣajapalaṃ rasākhyāyāṃ paladvayam” iti| śītakaṣāyaḥ svalpavīryatayā tathā śaityaguṇayogāccātpabaladoṣe dāhābhibhūteca deyaḥ| parpaṭakaṃ sadurālabhaṃ veti tṛtīyo yogo mandāgnipittakaphe| kirātatiktādiścaturtho vātakaphe| pāṭhādiśca pitte| kirātatiktādinā ca bhelake sati pāṭhāsaptakaṃ jatūkarṇapratyayāt kaphapitte bhavati| uktaṃ hi tatra- “bhūnimbaghanaguḍūcīśuṇṭhyudīcyośīrahvayapāṭhāḥ” iti| atra kvāthakaraṇe dravyādimānasyānuktatvānnyāyato mānavyavasthā| tatreha yadyapi kvāthasaṃvidhānaṃ viśeṣeṇa noktaṃ, tathā'pi vyādhitarūpīye yat kvāthakaraṇasaṃvidhānamuktaṃ- “chedyāni khaṇḍaśaśchedayitvā medyāni cāṇuśo bhedayitvā, prakṣālya, pānīyenābhyāsiñcet” ityādinā “gataraseṣvauṣadheṣu sthālīmavatārya paripūtaṃ kaṣāyaṃ” (vi.a.7) ityantena, tadeva sarvakaṣāyakaraṇasaṃvidhānaṃ jñeyam| tatra hi yadyapi kvāthyadravyamānaṃ tathā dravamānaṃ sthāpyakaṣāyamānaṃ ca noktaṃ, tathā'pi yāvaddravyaṃ yāvatā jalena pakvaṃ sat gatarasaṃ bhavati, tāvati jale tāvaddravyaṃ deyamiti labhyate; tathā yāvatā kvāthaśeṣeṇa gatarasānyauṣadhāni bhavanti tāvān kvāthaḥ sthāpyata iti ca labhyate; etaccauṣadhānāṃ gatarasatvaṃ dravabhāgatrayakṣaya eva bhavatīti dṛśyate, tena caturbhāgāvaśiṣṭatā sarvakvāthe viśeṣavacanaṃ vinā kartavyā| kvāthārthajaladānaṃ tu dravyāpekṣayā bhavati| tatra mṛduni dravye caturguṇena jalena, kaṭhine'ṣṭaguṇena, kaṭhinatare tu ṣoḍaśaguṇena pāke sati caturbhāgāvaśeṣe gatarasatvaṃ bhavati; etadapi dṛśyate- snehādisādhanakabhūrikvāthakaraṇe iyaṃ prayujyate; yatra tvalpaṃ kvāthyadravyaṃ tatra yathā yathā'lpatvaṃ bhavati tathā tathā mṛdunyalpe'pi dravye bhūrijalaṃ dīyate, stokena jalena kvāthyadravyasya 125 gatarasatvābhāvāt| tena, karṣādārabhya palaparyantakvāthe mṛdunyapi ṣoḍaśaguṇaṃ jalaṃ dīyate, palādūrdhvaṃ tu kuḍavaparyantamaṣṭaguṇaṃ jalaṃ dīyate| tadevamanirdiṣṭadravyajalaśeṣamānamapyācāryeṇa gatarasatvābhidhānāt sarvakaṣāyadravyādiparimāṇamuktam| yadi hi dravyādīnāṃ niyataṃ pramāṇaṃ brūyāt, tadā dravyāpekṣayā tathā snehādisādhanāpekṣayā deyakvāthyāpekṣayā ca yadbhinnaṃ parimāṇaṃ tanna gṛhītaṃ syāt| tadarthābhidhāyikāśca svatantrāntaraparibhāṣā likhyante| pātavyakaṣāye kṛṣṇātreyaḥ- “kvāthyadravyapale kuryāt prasthārdhaṃ pādaśeṣitam” iti; anyatrāpyuktaṃ- “kvāthyadravyapale vāri dviraṣṭaguṇamiṣyate” iti; tathā “karṣādau tu palaṃ yāvaddadyāt ṣoḍaśikaṃ jalam| tatastu kuḍavaṃ yāvattoyamaṣṭaguṇaṃ bhavet” iti; suśrute ca snehādikvāthaparibhāṣā- “caturguṇenāṣṭaguṇena ṣoḍaśaguṇena vā'mbhasā'bhyāṣicya caturbhāgāvaśiṣṭaṃ kvāthayitvā'vatārayet 126 ” (su.ci.a.31); ityādipāṭhabhedāccaturguṇāṣṭaguṇaṣoḍaśaguṇajaladāpikāḥ śrūyante, tāḥ kaṭhinādidravyabhedādboddhavyāḥ| yaduktaṃ- “mṛdau caturguṇaṃ deyaṃ, kaṭhine'ṣṭaguṇaṃ tathā| kaṭhināt kaṭhinatare deyaṃ ṣoḍaśikaṃ jalam” iti| evaṃ tantrāntaraparibhāṣāyāṃ 127 ca vyavasthā vaktavyā| agniveśe hi śrūyate- “dravyamāpothitaṃ kvāthyaṃ dattvā ṣoḍaśika jalam| pādaśeṣaṃ ca kartavyameṣa kvāthavidhiḥ smṛtaḥ|| caturguṇenāmbhasā vā dvitīyaḥ samudāhṛtaḥ” iti; atra madhyavidhayā'ṣṭaguṇatvamapi pānīyasya labhyate; tenāpyuktaṃ- “dravyāṇāṃ madhyapākārthaṃ yatra mātrā na darśitā| pādāṃśādauṣadhāttatra jalaṃ dadyāccaturguṇam|| caturbhāgāvaśiṣṭaṃ ca kaṣāyaṃ kārayedbhiṣak” iti| evamanyā api tantrāntaraparibhāṣā avirodhena neyāḥ| atraike vadanti- yadetadvyādhitarūpīye kaṣāyakaraṇamuddiṣṭaṃ tannirūhādhikāre, tadviśiṣṭārthaviṣaya eva, tathāvidhakaṣāyakaraṇaṃ nānyatra; yathā balātaile- “balāśataṃ guḍūcyāśca pādaṃ rāsnāṣṭabhāgikam| jalāḍhakaśate paktvā” (ci.a.28) ityādyuktaṃ mānaṃ na kvāthāntare yāti, kintu tatraiva niyamitamiti| maivaṃ, viṣayaviśeṣoddeśavihito'pi vidhirviṣayāntare'pi vṛddhavaidyavyavahārānumatyā tathā tantrāntaraparibhāṣāsaṃvādena ca viṣamatantraṃ vā dṛṣṭvā samānatvenaiva vyavasthāpyate; yathā ikṣvākukalpe uktaṃ- “yāvat syāttantumattoye patitaṃ tu na śīryate” (ka.a.3) ityādi lehapākalakṣaṇaṃ viṣayaviśeṣoktaṃ viṣayāntare'pi sādhāraṇaṃ bhavati| atra peyakvāthamātrā'pi tu iyattayā noktā, tasyāḥ puruṣādyapekṣayā nānātvāt; sāmānyena ca yaduktaṃ- “doṣapramāṇānurūpo hi bhaiṣajyapramāṇavikalpo balapramāṇaviśeṣāpekṣo bhavati” (vi.a.8) iti; etena, yāvanmātramauṣadhaṃ balāgnyādyapekṣayopapadyate yasya puruṣasya, tāvanmātramauṣadhaṃ tasya deyamityuktaṃ bhavati| uktaṃ cānyatra- “mātrāyā nāstyavasthānaṃ doṣamagniṃ balaṃ vayaḥ| vyādhiṃ dravyaṃ ca koṣṭhaṃ ca vīkṣya mātrāṃ prayojayet” iti| tatrādūrāntarā madhyapuruṣābhiprāyeṇa yā mātrā bhavati, sā sūcitaiva tantrakartrā “palaṃ vatsakabījasya śrapayitvā rasaṃ pibet” (ci.a.19) ityādinā, tathā paṭoladye'pi “palaṃ tathaiṣāṃ saha cūrṇitānāṃ jale śṛtaṃ doṣaharaṃ pibennā” ityādinā| suśrute'yuktaṃ- “vyādhyādiṣu tu madhyeṣu kvāthasyāñjaliriṣyate” (su.sū.a.39) iti, pale ca kvāthye ṣoḍaśapalasya pādaśeṣatāyāṃ catuḥpalarūpo'ñjalireva bhavati| dāruko'pyāha- “jaghanyā dvipalā proktā mātrā, madhyā catuṣpalā| uttamā ṣaṭpalā proktā kvāthasnehauṣadheṣu tu” iti| anyatra coktam- “uttamasya palaṃ mātrā, tribhiścākṣaiśca madhyamā| jaghanyasya palārdhaṃ tu snehakvāthyauṣadheṣu ca” iti| etāścādūrāntarārthā balāgnyādimānena vyavahriyamāṇā eva paribhāṣāḥ| anyaccintyate- yadetaccaturguṇatvādinā jalamuktaṃ, tat kiṃ kṛtadvaiguṇyaṃ sarvatra grahītavyam, uktaṃ hi- “śuṣkadravyeṣvidaṃ mānaṃ dviguṇaṃ taddravārdrayoḥ” iti; maivaṃ, suniṣaṇṇakāderghṛtadravyasya dvātriṃśatpalaparimāṇe dravaprasthe siddhe'pi yadayaṃ- “triṃśatpalāni prastho'tra vijñeyo dvipalādhikaḥ” (ci.a.14) iti karoti, tena tantrāntaraparibhāṣānumataṃ kuḍavādāveva māne dvaiguṇyaṃ bhavati, kuḍavapūrvamāne tu dravārdrāṇāṃ dvaiguṇyaṃ nāstīti darśayati| yena, pūrvaparibhāṣayaiva dvaiguṇye labdhe yat punardvātriṃśatpalaprasthakīrtanaṃ, tat pūrvaparibhāṣāvyabhicāre sati kvacidvaiguṇyaṃ darśayati| tena, raktikādau tatparibhāṣārthavyabhicārastantrāntarapramāṇādunnīyate| tathācātreyaḥ- “dvaiguṇyaṃ kuḍavādau tu śuṣkamānāddravasya hi| ārdrasyātyalpavīryatvājjñeyamanyatra tat samam” iti; tathā jatūkarṇe'pyuktam- “ārdrāṇāṃ ca dravāṇāṃ ca dviguṇāḥ kuḍavādayaḥ” iti; anyatrāpyuktaṃ- “raktikādiṣu māneṣu yāvanna kuḍavo bhavet| śuṣke dravārdrayoścaiva tulyaṃ mānaṃ prakīrtitam” iti| evaṃ ca kuḍavādimānayogyasyāpi yatra dravyasya palollekhena 128 mānaṃ gṛhyate, tatrāpi na dvaiguṇyam| tena “rāsnāsahasraniryūhe tailadroṇaṃ vipācayet” (ci.a.28) ityādiṣu palollekhena jalaṃ gṛhyamāṇaṃ na dviguṇaṃ bhavati| kvacit palollekhamānavidhāne'pi tantrāntaradarśanāt kuḍavādivivakṣāṃ kṛtvā palollekhāgate'pi drave dvaiguṇyaṃ bhavati| yathā kṣatakṣīṇacikitsite “madhukāṣṭapaladrākṣāprasthakvāthe” (ci.a.11) ityādinā yaḥ prayoga uktaḥ, sa jatūkarṇe “drākṣāyāḥ prasthaḥ, madhukasyārdhakvāthaḥ” ityādinā granthena paṭhitaḥ; tena, jatūkarṇe madhukasyārdhaprasthollekhapāṭhāt kṛtadvaiguṇyameva dravaṃ bhavati, tatpratyayāccehāpi madhukāṣṭapalollekhavihitakvāthye kuḍavadvayavivakṣayā kṛtadvaiguṇyameva jalaṃ deyam| evamanyatrāpyanusaraṇīyam| anye tu, “kuḍavādāvityatra atadguṇasaṃvijñānabahuvrīhiṇā kuḍave na dvaiguṇyamasti” iti bruvate; tataśca suśrute “snehakuḍave sādhye bheṣajapalaṃ piṣṭaṃ kalkaṃ” (su.ci.a.31) ityuktaṃ, tat kuḍave snehacatuḥpale bheṣajapalaṃ bhavatīti kṛtvā snehaprasthe'ṣṭapalakalkadānavyavahāra upapannaḥ; yadi tu kuḍavenāṣṭau palāni snehasya gṛhyante, tadā prasthe catuḥpalakalkadānamavyavahārasiddhaṃ syāt; etannātisādhu; yatastaiva snihakuḍave sādhye kvāthyadravyaprastho vidheya ityuktaṃ, tatra yadi kuḍavena snehapalacatuṣṭayaṃ gṛhyate tadā catuḥpale snehe ṣoḍaśapalakvāthyagrahaṇaṃ syāt, na ca tathā vyavaharati, kvāthyaṣoḍaśapalaṃ hi aṣṭapale sneha eva gṛhyate, tasmādasādhakametat kuḍavādvaiguṇyasyeti| dvaiguṇyaṃ kuḍave yuktaṃ, yathā'gastyaharītakyāṃ madhunaḥ kuḍavaṃ yadihoktaṃ, tattantrāntare “madhunaśca palāṣṭakam” iti paṭhyate; tathā tantrāntare- “trāyamāṇā catuḥpalaṃ daśake'mbhasi śeṣite| kuḍave kuḍavān sarpiḥkṣīradhātrīrasān pacet” iti śrūyate; tatra yadi catuḥpalaḥ kuḍavaḥ syāt, tadā'troktatrāyamāṇāghṛtena saha virodhaḥ syāt; uktaṃ hi- “jale daśaguṇe sādhyaṃ trāyamāṇācatuḥpalam” ityādi, yāvat “rasasyāmalakānāṃ ca kṣīrasya ca ghṛtasya ca| palāni pṛthagaṣṭāṣṭau dattvā samyagvipācayet” (ci.a.5) iti, tathā'nyatrāpyuktam- “ārdradravyadravadravyapalairaṣṭabhireva ca| śuṣkadravyacatuṣkeṇa kuḍavaḥ samudāhṛtaḥ” iti; tasmāt kuḍave dvaiguṇyaṃ sādhu| ārdradvaiguṇye tu, yeṣāṃ dravyāṇāṃ śuṣkāṇāmupayoga uktasteṣāmārdraprayoge dvaiguṇyaṃ bhavati; ye tu nityamārdrā evopayujyante, na teṣāṃ dvaiguṇyam| yaduktaṃ- “vāsākuṭajakūṣmāṇḍaśatapatrīsahācarāḥ 129| nityamārdrāḥ prayoktavyā na teṣāṃ dviguṇaṃ bhavet” iti| etat sarvaṃ peyakvāthaprasaṅgenoktaṃ snehapāke'pi cintanīyam| snehapāke tu snehāt pādikaḥ kalko deyaḥ, tathāhi vakṣyati- “jalasnehauṣadhānāṃ tu pramāṇaṃ yatra neritam| tatra syādauṣadhāt snehaḥ snehāttoyaṃ caturguṇam” (ka.a.12) iti| caturguṇa eva sneho dravatve'pi na dvaiguṇyāt kalkādaṣṭaguṇo bhavati| anyatrāpyuktaṃ- “kvāthyāccaturguṇaṃ vāri pādasthaṃ syāccaturguṇam| snehāt snehasamaṃ kṣīraṃ kalkastu snehapādikaḥ” iti| yattu, aṣṭapala eva snehe kalkasya palamānatvaṃ, tadāgamasiddhamapi na vyavahriyate; uktaṃ hi kṛṣṇātreye- “snehapākavidhau yatra pramāṇaṃ noditaṃ kvacit| snehasya kuḍavaṃ tatra pacet kalkapalena tu” iti| tathā suśrute'pi snehakuḍave kalkapalamuktam| tadetadakalkasādhyatvaṃ snehasya svarasenātiguruṇā sādhye snehe puṣpakalkasādhye vā vyavasthāpanīyam| dravyasya hi sasāratvaniḥ- sāratvābhyāṃ kalkasyālpatvabhūyastve dṛṣṭe| yaduktaṃ śaunakavacanamanuvadatā vāgbhaṭena- “snehe sidhyati śuddhāmbuniṣkvāthasvarasaiḥ kramāt| kalkasya yojayedaṃśaṃ caturthaṃ ṣaṣṭhamaṣṭamam” iti; tathā “śaṇasya kovidārasya karbudārasya śālmaleḥ| kalkāḍhyatvāt puṣpakalkaṃ praśaṃsanti catuḥpalam” iti| atra snehaprasthāpekṣayā catuḥpalaḥ kalkaḥ snehādaṣṭamabhāga eva bhavatītyādiviśeṣavacanena “kalkaśca snehāpādikaḥ” iti sāmānyavacanasya bādhā kvacidviṣayaviśeṣe bhavatīha na virodhamāvahati| bhavatu, alamatiprapañcena, sarvathā vyavahārānugatameva śāstraṃ 130 pramāṇīkartavyam||197-199||-
kaliṅgakāḥ paṭolasya patraṃ kaṭukarohiṇī||200|| paṭolaḥ sārivā mustaṃ pāṭhā kaṭukarohiṇī| nimbaḥ paṭolastriphalā mṛdvīkā mustavatsakau||101|| kirātatiktamamṛtā candanaṃ viśvabheṣajam| guḍūcyāmalakaṃ mustamardhaślokasamāpanāḥ||202|| kaṣāyāḥ śamayantyāśu pañca pañcavidhāñjvarān| santataṃ satatānyedyustṛtīyakacaturthakān||203||
pañca pañcavidhaṃ jvaramiti yathāsaṅkhyaṃ santatādiṣu kaliṅgādayo jñeyāḥ| anye tu pañcasu pañcaiva yaugikānāhuḥ 131||200-203||
vatsakāragvadhau pāṭhāṃ ṣaḍgranthāṃ kaṭurohiṇīm| mūrvāṃ sātiviṣāṃ nimbaṃ paṭolaṃ dhanvayāsakam||204|| vacāṃ mustamuśīraṃ ca madhukaṃ triphalāṃ balām| pākyaṃ śītakaṣāyaṃ vā pibejjvaraharaṃ naraḥ||205|| madhūkamustamṛdvīkākāśmaryāṇi parūṣakam| trāyamāṇāmuśīraṃ ca triphalāṃ kaṭurohiṇīm||206|| pītvā niśisthitaṃ janturjvarācchīghraṃ vimucyate|207|
vatsakāragvadhamityādinā balāmityantena kecidyogatrayaṃ, kecidekameva yogaṃ vadanti| niśi sthitamiti śītakaṣāyam||204-206||-
jātyāmalakamustāni tadvaddhanvayavāsakam||207|| vibaddhadoṣo jvaritaḥ kaṣāyaṃ saguḍaṃ pibet| triphalāṃ trāyamāṇāṃ ca mṛdvīkāṃ kaṭurohiṇīm||208|| pittaśleṣmaharastveṣa kaṣāyo hyānulomikaḥ| trivṛtāśarkarāyuktaḥ pittaśleṣmajvarāpahaḥ||209||
jātītyādau jātīpallavāḥ| saguḍaṃ pibedityatra guḍasya prakṣepyatvena kvāthyadravyāpekṣayā 132 pādikatvam| evamanyatrāpi prakṣepe boddhavyam||207-209||
bṛhatyau vatsakaṃ mustaṃ devadāru mahauṣadham| kolavallī ca yogo'yaṃ sannipātajvarāpahaḥ||210|| śaṭī puṣkaramūlaṃ ca vyāghrī śṛṅgī durālabhā| guḍūcī nāgaraṃ pāṭhā kirātaṃ kaṭurohiṇī||211|| eṣa śaṭyādiko vargaḥ sannipātajvarāpahaḥ| kāsahṛdgrahapārśvārtiśvāsatandrāsu śasyate||212|| bṛhatyau pauṣkaraṃ bhārgī śaṭī śṛṅgī durālabhā| vatsakasya ca bījāni paṭolaṃ kaṭurohiṇī||213|| bṛhatyādirgaṇaḥ proktaḥ sannipātajvarāpahaḥ| kāsādiṣu ca sarveṣu dadyāt sopadraveṣu ca||214||
atra kaṣāyaprakaraṇāgatatvāt sannipātacikitsāvasaramapyullaṅghya sannipātaharau śaṭyādibṛhatyādiprayogau paṭhati||210-214||
kaṣāyāśca yavāgvaśca pipāsājvaranāśanāḥ| nirdiṣṭā bheṣajādhyāye bhiṣaktānapi yojayet||215||
bheṣajādhyāye bheṣajacatuṣke; catuṣke'pi hi ‘adhīyante asminnarthā’ iti kṛtvā adhyāyaśabdo vartata eva| yogamātreṇa tu tatra ṣaḍvirecanaśatāśritīye'dhyāye (sū.a.4) jvaraghnatṛṣṇāghnau mahākaṣāyau proktau; tayośca pratyekadravyakṛtāḥ kaṣāyā bahavo bhavantīti kaṣāyā iti bahuvacanaṃ sādhu| yavāgvaśca apāmārgataṇḍulīye (sū.a.2) proktāḥ||215||
jvarāḥ kaṣāyairvamanairlaṅghanairlaghubhojanaiḥ| rūkṣasya ye na śāmyanti sarpisteṣāṃ bhiṣagjitam||216|| rūkṣaṃ tejo jvarakaraṃ tejasā rūkṣitasya ca| yaḥ syādanubalo dhātuḥ snehavadhyaḥ 133 sa cānilaḥ||217||
idānīṃ sarpiḥprayogānabhidhātuṃ sarpiṣo viṣayamāha 134 - jvarā ityādi| vamanairityanenehāvasthāvidheyavamanaprayogān sarpiḥṣaḍahabhāvino darśayati| laṅghanavacanena ca laṅghanasamānakālāḥ svedādayo gṛhyante| rūkṣasyeti vacanena kaṣāyādiprayoge satyapi sāmatānubandhāt kaphottaratayā vā yatra rūkṣatvaṃ na bhavati tatra sarpirna dātavyamiti darśayati| atra kaṣāyairityādyasamāsanirdeśena vyastaiḥ samastairapi kaṣāyādiprayogai rūkṣasya sarpiḥpānaṃ kartavyamiti darśayati| nanvaviśeṣeṇa sarvajvareṣu kaṣāyānantaraṃ sarpirucyate, tatkathamupapannaṃ bhavatītyāha- rūkṣaṃ teja ityādi| tatra tejaḥśabdo yadyapi pittānalasnehaśaktidyutiṣu grīṣme ca vartate, tathā'pīha tejaḥśabdenoṣmā'bhidhīyate; tena rūkṣasvarūpa ūṣmā sarvatra jvarakara ityuktaṃ bhavati| sa coṣmā āmāśayavikṣiptasyāgnestathā dehabhavo jvaraprabhāvakṛtaśca jvararūpo jñeyaḥ| yaduktaṃ- “svena tenoṣmaṇā caiva kṛtvā dehoṣmaṇau balam| santāpamadhikaṃ dehe janayanti” ityādi| ayaṃ ca ūṣmā sūkṣmavicāre yadyapi pittasya bhavati, yaduktaṃ- “ūṣmā pittādṛte nāsti jvaro nāstyūṣmaṇā vinā” (vā.ci.a.1) iti, pittaṃ ca yadyapi “sasnehamuṣṇaṃ tīkṣṇaṃ ca” (sū.a.10) ityādinā granthena snigdhamuktaṃ, tathā'pyavasthāvaśāt 135 pittaṃ nirāmaṃ sanniḥsnehaṃ bhavati, snehaśca pittaguṇo dravayoganimittako na sāṃsiddhikaḥ; tena snehāpagamaḥ pittasyohyata 136 evāvasthāyāṃ; tena niḥsnehasya pittasyoṣmā rūkṣa eva bhavati| iyaṃ ca vyādhyavasthā vyādhiprabhāvādeva jīrṇāvasthāyāṃ bhavati, yathā- madātyayasyānte vātapittatvaṃ; yaduktaṃ “pittamārutaparyantaḥ prāyeṇa hi madātyayaḥ” (ci.a.24) iti| kṣārapāṇinā'pyuktaṃ- “jvaroṣmaṇā rūkṣiteṣu dhātuṣu balavān māruto jvarānubandhaṃ viṣamajvarāṇāmanyatamaṃ vā kuryāt” ityādi| tatra rūkṣeṇa tejasā jvarakālasambandhādrūkṣitasya jvariṇo yo'nubandho dhāturanilaḥ syāt sa ca snehavadhya iti sarpiḥkṛtasnehaguṇavadhya ityarthaḥ; cakārādrūkṣaṃ tejo yajjvarakaraṃ tadapi sarpiḥkṛtasnehavadhyamiti samuccinoti| dhāturiti viśeṣaṇena vāyordhāraṇātmakatā ucyate; tataśca dhāraṇātmakasya vāyoḥ prakopo mahātyaya iti sūcayati| anu paścādbalaṃ bhavati yasya so'nubalaḥ| tena sarvajvareṣu kaṣāyādinā dvādaśāhena ca kālena kaphaṃśavikṣaye sati jvaroṣmā vṛddho bhavati, tadvirūkṣaṇācca vāyurapi vṛddho bhavati| atra jvaroṣmaṇi pittadharme sarpistāvacchaityādvihitaṃ bhavatīti prasiddhatvānoktaṃ; snehāṃśenaiva tu sarpiryathā pittoṣmāṇaṃ jvarakaraṃ rūkṣasvarūpaṃ tathā vātaṃ ca snehācchamayati, tat ‘rūkṣaṃ teja’ ityādinā ślokenoktaṃ bhavati| anye tu tejaḥśabdeneha pittameva grāhayanti| pittaṃ hi dvividhaṃ- sadravaṃ nirdravaṃ ca| yat sadravaṃ tat sasnehaṃ, yattu laṅghanādinā kṣapitārdrabhāgaṃ nirdravaṃ tadrūkṣaṃ bhavati, tadiha ‘rūkṣaṃ teja’ ityanena gṛhyate| anye tu ‘yaḥ syādanubalo dhātuḥ’ ityanenānubandharūpaṃ kaphaṃ grāhayanti, tato'nubandhaḥ kapho rūkṣaṃ pittaṃ vātaśca snehāsādhyo bhavatītyarthaḥ; snehaśabdena ca prakaraṇāt sarpirucyate, sarpiśca kaphajit saṃskārādbhavati; yaduktaṃ- “ghṛtaṃ tulyaguṇaṃ doṣaṃ saṃskārāttu jayet kapham” iti (ni.a.1); kiñca “ata ūrdhvaṃ kaphe mande” ityādinā triṣvapi doṣeṣu sarpiḥprayogo'numataḥ; tadihāpi traya eva doṣā yathoktavyākhyayā sarpirviṣayāḥ pratipāditā bhavantīti| asmakaṃ tu pūrva eva vyākhyāne svarasaḥ| anye tu ‘rūkṣe tejo jvarakaraṃ’ iti paṭhanti| tatra rūkṣe iti kaṣāyādibhī rūkṣīkṛtaśarīre iti jñeyaṃ, śeṣaṃ ca pūrvavat| ayaṃ ca pāṭhaḥ pūrvaṭīkākṛdbhirbhāsadatta-svāmidāsāṣāḍhavarma-brahmadevaprabhṛtibhirapi vyākhyātatvānna pratikṣepaṇīyaḥ| kharanādenāpi samāno'yaṃ pāṭhaḥ| uktaṃ hi tatra- “kaṣāyapānādvamanāllaṅghanāllaghubhojanāt| rūkṣitānāṃ jvaro mokṣe sarpiḥpānamudīkṣate|| rūkṣatejo'dhike dehe” ityādinā||216-217||
kaṣāyāḥ sarva evaite sarpiṣā saha yojitāḥ| prayojyā jvaraśāntyarthamagnisandhukṣaṇāḥ śivāḥ||218||
samprati sarpīṃṣi prāha- kaṣāyā ityādi| ya ete jvaraghnā kaṣāyā uktāste sarpiṣā saha yojitāḥ sarpiḥsādhanatvena prayuktāḥ prayojyāḥ; yathoktakaṣāyadravyaiḥ svaviṣaya eva sarpīṃṣi sādhayitvā prayojyānīti vākyārthaḥ| anye tu kaṣāyāṇāṃ sarpiṣā miśrīkṛtānāmanena vacasā prayogamicchanti||218||
pippalyaścandanaṃ mustamuśīraṃ kaṭurohiṇī| kaliṅgakāstāmalakī sārivā'tiviṣā sthirā||219|| drākṣāmalakabilvāni trāyamāṇā nidigdhikā| siddhamitairghṛtaṃ sadyo jīrṇajvaramapohati||220|| kṣayaṃ kāsaṃ śiraḥśūlaṃ pārśvaśūlaṃ halīmakam| aṃsābhitāpamāgniṃ ca viṣamaṃ sanniyacchati||221||
pippalya ityādi| pippalyādau ghṛte pippalyādīnāṃ viśeṣānukteḥ kaṣāyatvaṃ kalkatvaṃ caike bruvate, anye tu kalkamevecchanti| dravakāryaṃ tu dravasyānuktatvāttoyenaiva kartavyaṃ, “dravakārye'pi cānukte sarvatra salilaṃ smṛtam” (ka.a.12) iti vacanāt| nanu yatra kalkatvena dravyaśrutiḥ, dravaṃ ca na śrutaṃ, tatra jalaṃ grahītavyaṃ, yathā- “tryūṣaṇatriphalākalke bilvamātre guḍāt pale| sarpiṣo'ṣṭapalaṃ paktvā mātrāṃ mandānalaḥ pibet” (ci.a.15) iti; yatra tu kaṣāyatvaṃ kalkatvaṃ vā noktaṃ tatra kvāthakalkāveva kartavyau, yaduktaṃ suśrute- “kalkakvāthāvanirdeśe gaṇāttasmāt prayojayet” (su.ci.a.31) iti| maivaṃ, suśrutoktaparibhāṣā hīyaṃ gaṇaviṣayā eva, ‘gaṇāttasmāt prayojayet’ iti vacanāt; na ca pippalyādayo'mī gaṇatvenoktāḥ, gaṇo'pi yatrādhikaraṇena śrutastatraiva kvāthakalkakaraṇaṃ; yaduktamanyatra- “yatrādhikaraṇenoktirgaṇasya snehasaṃvidhau| tatraiva kalkaniryūhāviṣyete snehavedibhiḥ” iti; kiñca sāmānyena dravyasya snehasādhanābhidhāne yadi kalkakaṣāyatvaṃ syāttadā balātailādau “balākaṣāyakalkābhyāṃ tailaṃ kṣīrasamaṃ pacet” (ci.a.29) iti na kuryāt kalkakaṣāyayorupādānaṃ, sāmānyasādhanavacanenaiva labdhatvāt, tasmāt kalkamātreṇaiva pippalyādidravyaṃ jalaṃ ca caturguṇaṃ deyam; evamanyatrāpi boddhavyam| atra ca paktavyaghṛtasya pramāṇānirdeśādavyavasthitamānameva sarpiricchātaḥ paktavyaṃ, yatra tu prasthādimānanirdeśaṃ karoti tatra tāvanmātreṇaiva snehasādhyarogopaśamo bhavatīti jñeyam| tathāhi vātavyādhau prabhūtasnehasādhye bhūyasīmeva snehamātrāṃ vakṣyati, prapauṇḍarīkādye nasyayogitayā kuḍavamānaṃ snehaṃ vakṣyati, kuṣṭhoktatiktakaṣaṭpalādau atyalpapākasaṃvidhānena pakvasya ghṛtasya kāryakartṛtvaṃ bhavatīti bheṣajaprabhāvadarśī maharṣirbodhayati| tatra yadi kuṣṭhasya dīrgharogatayā bhūyo bhūyastiktaṣaṭpalalepena prayojanaṃ tadā punaḥ punaḥ ṣaṭpalamānaṃ paktavyaṃ ghṛtaṃ, “yathā kurvanti sa upāya” (sū.a.26) iti vacanāt| evamagastyaharītakyādāvapi 137 pratiniyatamānakathanaprayojanaṃ vācyam| tasmānna yādṛcchikaṃ kvacidācāryasya mānābhidhānamanabhidhānaṃ ca| tāmalakī ‘bhūmyāmalakī’ iti khyātā| halīmakaṃ kāmalābhedam| sanniyacchati samīkaroti||219-221||
vāsāṃ guḍūcīṃ triphalāṃ trāyamāṇāṃ yavāsakam| paktvā tena kaṣāyeṇa payasā dviguṇena ca||222|| pippalīmustamṛdvīkācandanotpalanāgaraiḥ| kalkīkṛtaiśca vipaceddhṛtaṃ jīrṇajvarāpaham||223||
vāsādye ghṛte kvāthasya parimāṇaṃ yadyapi noktaṃ, tathā'pi dviguṇa eva kvātho grāhyaḥ; snehapāke caturguṇa eva dravaḥ, “snehāttoyaṃ caturguṇam” (ka.a.12) iti vacanāt; jalaśabdaścātra dravopalakṣaṇaḥ| atra ca “dvābhyāmapi cāturguṇyam” iti paribhāṣayā yadyapi kṣīraṃ kaṣāyavadviguṇamatra labhyate, tathā'pi trividhaśiṣyabuddhihitāya spaṣṭārthaṃ kṣīradvaiguṇyābhidhānamiti bruvate| tatra kṣīrasya mānānuktau “kvāthyāccaturguṇaṃ vāri pādasthaṃ syāccaturguṇam| snehāt snehasamaṃ kṣīraṃ kalkaśca snehapādikaḥ” iti vacanāt kṣīrasya dravāntarasattve 138 sati snehasamatvameva syāt; tataśca kaṣāyabhāgatrayaṃ kṣīraṃ caikabhāgamiti kṛtvā dvābhyāmapi cāturguṇyamiti paribhāṣā syāt; tasmāt kartavyaṃ kṣīradvaiguṇyavacanam| anye tu- “dvābhyāmapi cāturguṇyamiti paribhāṣayā pratyekameva draveṇa cāturguṇyamicchanti”, tataśceha kaṣāyasya cāturguṇyaṃ kṣīrasya tu dvaiguṇyaṃ bhavati| tatra “ekenāpi cāturguṇyaṃ, dvābhyāmapi cāturguṇyaṃ, tribhirapi cāturguṇyaṃ, caturbhiḥ samam” iti vacanena caturbhiḥ snehasamatābhidhānena snehacāturguṇyameva dravasyoktam| ato dvābhyāṃ tribhirapi tathā cāturguṇyaṃ kartavyaṃ yathā snehāccaturguṇaṃ syāt, tacca militvaiva cāturguṇyaṃ bhavati na pratyekam| caturguṇadravaparibhāṣā tu pañcaprabhṛtidravasānnidhye viśeṣavacanādbādhyate| vacanaṃ hi- “pañcaprabhṛti yatra syurdravāṇi snehasaṃvidhau| tatra snehasamānyāhurarvāk syāttu caturguṇam” iti||222-223||
balāṃ śvadaṃṣṭrāṃ bṛhatīṃ kalasīṃ dhāvanīṃ sthirām| nimbaṃ parpaṭakaṃ mustaṃ trāyamāṇāṃ durālabhām||224|| kṛtvā kaṣāyaṃ peṣyārthe dadyāttāmalakīṃ śaṭīm| drākṣāṃ puṣkaramūlaṃ ca medāmāmalakāni ca||225|| ghṛtaṃ payaśca tat siddhaṃ sarpirjvaraharaṃ param| kṣayakāsaśiraḥśūlapārśvaśūlāṃsatāpanut 139||226||
balādye'pi kvāthapayasoḥ pūrvoktakvāthakṣīrasāhacaryāt pratyekaṃ dviguṇatvaṃ jñeyam||224-226||
jvaribhyo bahudoṣebhya ūrdhvaṃ cādhaśca buddhimān| dadyāt saṃśodhanaṃ kāle kalpe yadupadekṣyate||227|| madanaṃ pippalībhirvā kaliṅgairmadhukena vā| yuktamuṣṇāmbunā peyaṃ vamanaṃ jvaraśāntaye||228|| kṣaudrāmbunā rasenekṣorathavā lavaṇāmbunā| jvare pracchardanaṃ śastaṃ madyairvā tarpaṇena vā||229|| mṛdvīkāmalakānāṃ vā rasaṃ praskandanaṃ pibet| rasamāmalakānāṃ vā ghṛtabhṛṣṭaṃ jvarāpaham||230|| lihyādvā traivṛtaṃ cūrṇaṃ saṃyuktaṃ madhusarpiṣā| pibedvā kṣaudramāvāpya saghṛtaṃ triphalārasam||231|| āragvadhaṃ vā payasā mṛdvīkānāṃ rasena vā| trivṛtāṃ trāyamāṇāṃ vā payasā jvaritaḥ pibet||232|| jvarādvimucyate pītvā mṛdvīkābhiḥ sahābhayām| payo'nupānamuṣṇaṃ vā pītvā drākṣārasaṃ naraḥ||233||
samprati kramasūcitavamanavirecanayogānāha- jvaribhya ityādinā| bahudoṣebhya ityanena alpadoṣeṣu saṃśodhanaṃ niṣiddhamiti sphorayati| kāla iti yathoktavamanavirecanayogyajvarāvasthāyām| kalpa iti kalpasthāne| madanapippalīyuktaṃ kaphe, kaliṅgayuktaṃ pittaśleṣmaṇi, madhukayuktaṃ tu dāhaprāye 140| kṣaudrayogānmadhurīkṛtamambu kṣaudrāmbu| saindhavayogāllavaṇīkṛtamambu lavaṇāmbu| praskandanamiti virecanam| āvāpyeti upayojya||227-233||
kāsācchvāsācchiraḥśūlātpārśvaśūlāccirajvarāt| mucyate jvaritaḥ pītvā pañcamūlīśṛtaṃ payaḥ||234|| eraṇḍamūlotkvathitaṃ jvarāt saparikartikāt| payo vimucyate pītvā tadvadbilvaśalāṭubhiḥ||235|| trikaṇṭakabalāvyāghrīguḍanāgarasādhitam| varcomūtravibandhaghnaṃ śophajvaraharaṃ payaḥ||236|| sanāgaraṃ samṛdvīkaṃ saghṛtakṣaudraśarkaram| śṛtaṃ payaḥ sakharjūraṃ pipāsājvaranāśanam||237|| caturguṇenāmbhasā vā śṛtaṃ jvaraharaṃ payaḥ| dhāroṣṇaṃ vā payaḥ sadyo vātapittajvaraṃ jayet||238|| jīrṇajvarāṇāṃ sarveṣāṃ payaḥ praśamanaṃ param| peyaṃ taduṣṇaṃ śītaṃ vā yathāsvaṃ bheṣajaiḥ śṛtam||239||
pāṭhakramāgatakṣīraprayogānāha- kāsādityādi| atra pañcamūlyādidravyasya tathā kṣīrasya pānīyasya ca mānānuktau vṛddhavaidyavyavahārasiddhayā paribhāṣayā mānakalpanā; yaduktaṃ- “dravyādaṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ kṣīrāttoyaṃ caturguṇam| kṣīrāvaśeṣaḥ kartavyaḥ kṣīrapāke tvayaṃ vidhiḥ” iti| etacca dravyasyārdhapalaṃ, kṣīraṃ palacatuṣṭayaṃ, pānīyaṃ palāni ṣoḍaśa dattvā, kṣīrāvaśeṣaḥ pākaḥ kartavyaḥ; evamprakārā mānavyavasthā| yatra tu māṣaparṇībhṛtīye “medāṃ payasyāṃ jīvantīṃ vidārīṃ kaṇṭakārikām| śvadaṃṣṭrāṃ kṣīrikāṃ māṣān godhūmāṃśchāliṣaṣṭikān|| payasyardhodake paktvā kārṣikānāḍhakonmite| vivarjayet kṣīraśeṣaṃ” (ci.a.2) ityādinā kṣīradravyādimānamuktaṃ tattatraiva viṣaye jñeyaṃ, tantrāntaraparibhāṣā- gṛhītatvādasya mānasya| pradeśāntarayogoktaṃ hi mānaṃ tadeva pradeśāntare'pi mānaliṅgaṃ bhavati yat paribhāṣānugataṃ, yattu paribhāṣāntarabādhakaṃ mānaṃ tat svaviṣaya evāvatiṣṭhate; yathā- “sādhayecchuddhaśuṣkasya laśunasya catuṣpalam| kṣīre jalāṣṭaguṇite kṣīraśeṣaṃ ca nā pibet” (ci.a.5) iti; evamanyadapi tantrāntare yat paribhāṣāviruddhamānakathanaṃ tattatraiva prayoge vyavasthitaṃ jñeyam| parikartikā parikartanākārā gudādivedanā| nāgaramityādau kṣaudrasya pākānarhatvenottarakālaṃ dravyāntaratulyamānasyaiva prakṣepo jñeyaḥ| uṣṇaṃ śītaṃ ceti vikalpa icchāviśeṣakṛtaḥ; prabale vāte uṣṇaṃ, pitte tvatibale śītam||234-239||
prayojayejjvaraharānnirūhān sānuvāsanān| pakvāśayagate doṣe vakṣyante ye ca siddhiṣu||240|| paṭolāriṣṭapatrāṇi sośīraścaturaṅgulaḥ| hrīberaṃ rohiṇī tiktā śvadaṃṣṭrā madanāni ca||241|| sthirā balā ca tat sarvaṃ payasyardhodake śṛtam| kṣīrāvaśeṣaṃ niryūhaṃ saṃyuktaṃ madhusarpiṣā||242|| kalkairmadanamustānāṃ pippalyā madhukasya ca| vatsakasya ca saṃyuktaṃ bastiṃ dadyājjvarāpaham||243|| śuddhe mārge hṛte doṣe viprasanneṣu dhātuṣu| gatāṅgaśūlo laghvaṅgaḥ sadyo bhavati vijvaraḥ||244|| āragvadhamuśīraṃ ca madanasya phalaṃ tathā| catasraḥ parṇinīścaiva 141 niryūhamupakalpayet||245|| priyaṅgurmadanaṃ mustaṃ śatāhvā madhuyaṣṭikā| kalkaḥ sarpirguḍaḥ kṣaudraṃ jvaraghno bastiruttamaḥ||246|| guḍūcīṃ trāyamāṇāṃ ca candanaṃ madhukaṃ vṛṣam| sthirāṃ balāṃ pṛśniparṇīṃ madanaṃ ceti sādhayet||247|| rasaṃ jāṅgalamāṃsasya rasena sahitaṃ bhiṣak| pippalīphalamustānāṃ kalkena madhukasya ca||248|| īṣatsalavaṇaṃ yuktyā nirūhaṃ madhusarpiṣā| jvarapraśamanaṃ dadyādbalasvedarucipradam||249||
nirūhavidhau jvaraharāniti vacanena jvaraharairdravyairnirūhānuvāsanakalpanāṃ darśayati| paṭolādye nirūhe payasyardhodake śṛtamiti vacanena kṣīratulyasya jalasya grahaṇamardhaśabdasya samavibhāgavacanatvājjñeyam| atra ca kvāthakalkasnehādimānavyavasthā siddhisthāne vaktavyaiva boddhavyā| guḍūcyādau sādhayedrasamiti kvāthaṃ kuryāt| īṣatsalavaṇamiṣatkṣaudrasarpiṣā yuktamiti yojyam||240-249||
jīvantīṃ madhukaṃ medāṃ pippalīṃ madanaṃ vacām| ṛddhiṃ rāsnāṃ balāṃ viśvaṃ 142 śatapuṣpāṃ śatāvarīm||250|| piṣṭvā kṣīraṃ jalaṃ sarpistailaṃ ca vipacedbhiṣak| ānuvāsanikaṃ snehametaṃ vidyājjvarāpaham||251|| paṭolapicumardābhyāṃ guḍūcyā madhukena ca| madanaiśca śṛtaḥ sneho jvaraghnamanuvāsanam||252|| candanāgurukāśmaryapaṭolamadhukotpalaiḥ| siddhaḥ sneho jvaraharaḥ snehabastiḥ praśasyate||253||
jīvantyādye'nuvāsane yamake kṣīraṃ snehasamaṃ, jalaṃ tu triguṇamiti snehāccāturguṇyaṃ dravasya kāryam| madanaiśca śṛtaḥ sneha ityatrānantaroktaḥ sarpistailarūpa eva yamakasneho jñeyaḥ| evaṃ ‘siddhaḥ sneha’ ityatrāpi jñeyam||250-253||
yaduktaṃ bheṣajādhyāye vimāne rogabheṣaje| śirovirecanaṃ kuryādyuktijñastajjvarāpaham||254|| yacca nāvanikaṃ tailaṃ yāśca tailaṃ yāśca prāgdhūmavartayaḥ| mātrāśitīye nirdiṣṭāḥ prayojyāstā jvareṣvapi||255||
yaduktamityādinā śirovirecanadravyamāha| bheṣajādhyāye iti apāmārgataṇḍulīye (sū.a.2)| yacca nāvanikaṃ tailamiti aṇutailam||254-255||
abhyaṅgāṃśca pradehāṃśca pariṣekāṃśca kārayet| yathābhilāṣaṃ śītoṣṇaṃ vibhajya dvividhaṃ jvaram||256||
abhyaṅgāṃścetyādinā kramāgataṃ bahiḥparimārjanamāha| yathābhilāṣamiti yatheccham| śītoṣṇaṃ vibhajyeti śītasamutthaṃ jvaramuṣṇasamutthaṃ ca jvaraṃ vibhajya; tatra śītasamutthe uṣṇābhyaṅgādayaḥ, uṣṇe ca śītāḥ kartavyāḥ||256||
sahasradhautaṃ sarpirvā tailaṃ vā candanādikam| dāhajvarapraśamanaṃ dadyādabhyañjanaṃ bhiṣak||257||
atra ca pratilomavyākhyayā śītābhiprāyiṇo'bhyaṅgādīnāha- sahasretyādi| sahasraśabdo vipulārthaḥ; tenānekadhā dhautaṃ sarpirityarthaḥ sūcitaḥ||257||
atha candanādyaṃ tailamupadekṣyāmaḥ- candanabhadraśrīkālānusāryakālīyakapadmāpadmakośīrasārivāmadhukaprapauṇḍarīkanāgapuṣpodīcyavanyapadmotpalanalinakumuda- saugandhikapuṇḍarīkaśatapatrabisamṛṇālaśālūkaśaivālakaśerukānantākuśakāśekṣudarbhaśaranalaśālimūlajambuvetasavānīragundrā- kakubhāsanāśvakarṇasyandanavātapothaśālatāladhavatiniśakhadirakadarakadambakāśmaryaphalasarjaplakṣavaṭakapītanodumbarāśvattha- nyagrodhadhātakīdūrvetkaṭaśṛṅgāṭakamañjiṣṭhājyotiṣmatīpuṣkarabījakrauñcādanabadarīkovidārakadalī- saṃvartakāriṣṭaśataparvāśītakumbhikāśatāvarīśrīparṇīśrāvaṇīmahāśrāvaṇīrohiṇīśītapākyodanapākīkālabalāpayasyāvidārī- jīvakarṣabhakamedāmahāmedāmadhurasarṣyaproktātṛṇaśūnyamocarasāṭarūṣakabakulakuṭajapaṭolanimbaśālmalīnārikela- kharjūramṛdvīkāpriyālapriyaṅgudhanvanātmāguptāmadhūkānāmanyeṣāṃ 143 ca śītavīryāṇāṃ yathālābhamauṣadhānāṃ kaṣāyaṃ kārayet| tena kaṣāyeṇa dviguṇitapayasā teṣāmeva ca kalkena kaṣāyārdhamātraṃ mṛdvagninā sādhayettailam| etattailamabhyaṅgāt sadyo dāhajvaramapanayati| etaireva cauṣadhairaślakṣṇapiṣṭaiḥ suśītaiḥ pradehaṃ kārayet| etaireva ca śṛtaśītaṃ salilamavagāhapariṣekārthaṃ prayuñjīta||258|| iti candanādyaṃ tailam| madhvāranālakṣīradadhighṛtasalilasekāvagāhāśca sadyo dāhajvaramapanayanti śītasparśatvāt||259||
sūcitaṃ candanādyaṃ tailaṃ brūte- athetyādi| athaśabdo'dhikāre| candanādyena dravyeṇa saṃskṛtaṃ tailamapi candanādyamucyate| candanaṃ raktacandanaṃ, bhadraśriyaṃ śvetacandanaṃ, kālānusāryaṃ śītalaṃ, nalinaṃ padmabhedaḥ, bisaṃ mṛṇālasūtraṃ, vetasaḥ sugandhimūlaṃ, vānīrastadbhedo'pyasugandhimūlaḥ, aśvakarṇaḥ śālabhedaḥ, ariṣṭaḥ parvatīyanimbaḥ, syandanaḥ nemivṛkṣaḥ, vātapothaḥ palāśaḥ, tiniśaḥ vañjulaḥ, kadaraḥ viṭkhadiraḥ, kapītanaḥ ‘gandhamuṇḍa’ iti khyātaḥ, vaṭaḥ niṣpraroho vaṭaḥ, nyagrodhastu prarohavān, jyotiṣmatī kāṅgaṇikā, saṃvartakaḥ bibhītakaḥ, śataparvā śvetadūrvā, śītakumbhikā 144, kāṣṭhapāṭalā, mahāśrāvaṇī alambuṣā sthūlaphalā, śītapākī gaṇḍadūrvā, odanapākī nīlabheṇḍī, kālā kākolī, ṛṣyaproktā ṛddhiḥ, tṛṇaśūnyaṃ ketakī| yathālābhamityanena duḥkhaprāpyabheṣajaparityāgenāpi candanādipākaṃ darśayati| dviguṇaṃ payo yasmin kvāthe tena dviguṇapayasā kvāthena| atra kalkamānānirdeśe'pi snehapādikatvaṃ kalkasya, “kalkaśca snehapādikaḥ” iti vacanāt| atra yadyapi tailamuṣṇaṃ ghṛtaṃ ca śītalaṃ, śītaṃ ca dāhapraśamane praśastaṃ, tathā'pi sūkṣmamārgānusāritayā vyavāyitayā tathā sparśanenādhikavātaharatayā 145 tailamevābhyaṅgaprastāve candanādyaṃ kṛtaṃ na ghṛtam; anye ghṛtādapi tailaṃ saṃskāravāhitaramiti kṛtvā tailamihoktamiti bruvate| nanu candanādyamiti sañjñākaraṇena kiṃ? pradeśāntare vyavahārārthamiti cet; na, vinā'pi sañjñākaraṇe pradeśāntare yaugikasañjñayā vyavahāro dṛṣṭaḥ, yathā- “ṣaṭpalaṃ pāyayet sarpiḥ” (ci.a.5), tathā “vāsāghṛtaṃ 146 dādhikaṃ ca pibettryūṣaṇameva ca” (ci.a.17) ityādau; tathā kṛtāyāmapi sañjñāyāṃ vyavahāro na dṛśyate, yathā- “etat prāyogikaṃ sarpiḥ pārūṣakamiti smṛtam” (ci.a.29) iti, tathā ṣaḍbhāgakaṣāyakādisañjñāṃ kṛtvā na ca tābhiḥ pradeśāntare vyavahāraḥ kṛtaḥ| maivaṃ pārūṣakādisañjñayā yadyapi śāstre vyavahāro nāsti, tathā'pi tadvidyānāṃ vaidyānāṃ tayā sañjñayā vyavahāro bhaviṣyati, etadarthaṃ sañjñākaraṇam| sañjñānāṃ ca prayogakathanasamaye'karaṇe'pi yogasiddhāḥ sañjñā bhavantyeva ṣaṭpalādikāḥ| tena pradeśāntare'pi yaugikasañjñāvyavahāro bhavati kvacit, kvaciccānyathopādeyatayā vaidyaprasiddhyā ca prayogasamaya eva sañjñā kriyata iti na kācit kṣatiḥ| evamanyatrāpi sañjñākaraṇe vyākhyeyam| aślakṣṇapiṣṭairiti vacanena ślakṣṇapiṣṭalepasya dāhakartṛtāṃ sucayati; yaduktaṃ- “ślakṣṇapiṣṭaghano lepaścandanasyāpi dāhakṛt| tvagagatasyoṣmaṇo rodhācchītakṛttvanyathā'guroḥ” (ci.a.30) iti||258-259||
bhavanti cātra- pauṣkareṣu suśīteṣu padmotpaladaleṣu ca| kadalīnāṃ ca patreṣu kṣaumeṣu vimaleṣu ca||260|| candanodakaśīteṣu śīte 147 dhārāgṛhe'pi vā| himāmbusikte sadane dāhārtaḥ 148 saṃviśet sukham||261|| hemaśaṅkhapravālānāṃ maṇīnāṃ mauktikasya ca| candanodakaśītānāṃ saṃsparśānurasān 149 spṛśet||262|| sragbhirnīlotpalaiḥ padmairvyajanairvividhairapi| śītavātāvahairvyajjyeccandanodakavarṣibhiḥ 150||263|| nadyastaḍāgāḥ padminyo hradāśca vimalodakāḥ| avagāhe hitā dāhatṛṣṇāglānijvarāpahāḥ||264|| priyāḥ pradakṣiṇācārāḥ pramadāścandanokṣitāḥ| sāntvayeyuḥ paraiḥ kāmairmaṇimauktikabhūṣaṇāḥ||265|| śītāni cānnapānāni śītānyupavanāni ca| vāyavaścandrapādāśca śītā dāhajvarāpahāḥ||266||
saṃsparśānurasān spṛśediti vacanānna ciraṃ dhārayediti darśayati; ciradhāraṇe hi teṣāmapyuṣṇatā syāt| vāyavaścandrapādāśca śītā iti atra śītā iti viśeṣaṇaṃ vāyoḥ; na candrapādānāṃ, teṣāṃ sarvadā śītatvāt; kiṃvā candrapādā api uṣṇakāle uṣṇasamparkāduṣṇā bhavanti, tannirāsārthaṃ śītā iti||260-266||
athoṣṇābhiprāyiṇāṃ jvaritānāmabhyaṅgādīnupakramānupadekṣyāmaḥ- agurukuṣṭhatagarapatranaladaśaileyadhyāmakahareṇukāsthauṇeyakakṣemakailāvarāṅgadalapuratamālapatrabhūtīkarohiṣasaralaśallakī- devadārvagnimanthabilvasyonākakāśmaryapāṭalāpunarnavāvṛścīrakaṇṭakārībṛhatīśālaparṇīpṛśniparṇīmāṣaparṇīmudgaparṇīgokṣurakairaṇḍa- śobhāñjanakavaruṇārkacirabilvatilvakaśaṭīpuṣkaramūlagaṇḍīrorubūkapattūrākṣīvāśmāntakaśigrumātuluṅgapīlukamūlakaparṇī- tilaparṇīpīluparṇīmeṣaśṛṅgīhiṃsrādantaśaṭhairāvatakabhallātakāsphotakāṇḍīrātmajaikeṣīkākarañjadhānyakājamoda- pṛthvīkāsumukhasurasakuṭherakakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhakabhūstṛṇaśṛṅgaverapippalīsarṣapāśvagandhārāsnāruhārohāvacābalātibalā- guḍūcīśatapuṣpāśītavallīnākulīgandhanākulīśvetājyotiṣmatīcitrakādhyaṇḍāmlacāṅgerī- tilabadarakulatthamāṣāṇāmevaṃvidhānāmanyeṣāṃ 151152153 coṣṇavīryāṇāṃ yathālābhamauṣadhānāṃ kaṣāyaṃ kārayet, tena kaṣāyeṇa teṣāmeva ca kalkena surāsauvīrakatuṣodakamaireyamedakadadhimaṇḍāranālakaṭvaraprativinītena tailapātraṃ vipācayet| tena sukhoṣṇena tailenoṣṇābhiprāyiṇaṃ jvaritamabhyañjyāt, tathā śītajvaraḥ praśāmyati; etaireva cauṣadhaiḥ ślakṣṇapiṣṭaiḥ sukhoṣṇaiḥ pradehaṃ kārayet, etaireva ca śṛtaṃ sukhoṣṇaṃ salilamavagāhanārthaṃ pariṣekārthaṃ ca prayuñjīta śītajvarapraśamārtham||267|| ityagurvādyaṃ tailam|
agurvādye kṣemakaḥ corakaḥ, rohiṣaḥ ‘rāmakarpūra’ iti khyātaḥ, śigruḥ śobhāñjanabhedaḥ, mūlakaparṇī gugguluḥ, tilaparṇī ‘hulhula’ iti khyātā, pīluparṇī moraṭā, mūrvetyanye, gaṇḍīraḥ śamaṭhabhedaḥ, sa hi jalasthalajabhedādvividhaḥ, ātmajā putrañjīvakhyātā, ekaiṣikā ambaṣṭhā, sumukhādayaḥ parṇāsabhedāḥ, ruhā vṛkṣaruhā, rohā añjalikārikā, śītaparṇī vṛkṣakalambukā, nākulī cavikā, gandhanākulī rāsnābhedaḥ, adhyaṇḍā śūkaśimbī| anyeṣāṃ cetyanena rogabhiṣagjitīyādyuktoṣṇadravyāṇi grāhayati| sauvīratuṣodake trivṛtkalpe vakṣyamāṇe, maireyaṃ surākṛtā surā, medako jagalaḥ, kaṭvaraṃ sasnehadadhidravaḥ| pātram āḍhakam| atra kaṣāyādīni dravadravyāṇi snehasamāni pratyekaṃ kartavyāni; yaduktaṃ- “pañcaprabhṛti yatra syurdravāṇi snehasaṃvidhau| tatra snehasamānyāhuḥ” iti||267||
bhavanti cātra- trayodaśavidhaḥ svedaḥ svedādhyāye nidarśitaḥ| mātrākālavidā yuktaḥ sa ca śītajvarāpahaḥ||268|| sā kuṭī tacca śayanaṃ taccāvacchādanaṃ jvaram| śītaṃ praśamayantyāśu dhūpāścāgurujā ghanāḥ||269|| cārūpacitagātryaśca taruṇyo yauvanoṣmaṇā| āśleṣācchamayantyāśu pramadāḥ śiśirajvaram||270|| svedanānyannapānāni vātaśleṣmaharāṇi ca| śītajvaraṃ jayantyāśu saṃsargabalayojanāt||271||
svedādhyāye trayodaśavidhasyoktatvāt punastrayodaśavidhavacanaṃ sarveṣāmeva karaṇārthaṃ; kiṃvā adhikānāgnisvedaniṣedhārtham| trayodaśavidhasvedāntargatā'pi kuṭī viśeṣeṇa hitatvāt punarucyate| tacca śayanamiti kuṭīparikaratayā pratipāditaṃ śayanam; evamācchādanamapi| etacca śayanācchādanaṃ pṛthagapyatra hitamiti pṛthakpāṭhāddarśayati| ghanā iti bahalāḥ| svedanāni uṣṇāni kukkuṭamadirākulatthādīni| saṃsargabalayojanādityatra anantarokta evoṣṇābhiprāyajvarakaro vātakaphasaṃsargaḥ saṃsargaśabdena gṛhyate; tena vātakaphasaṃsarge yadā vāto balavān tadā gurūṣṇasnigdhabhūyiṣṭhamannapānaṃ, yadā tu kapho balavāṃstadā laghūṣṇarūkṣaprāyaṃ vidheyamityarthaḥ| ayaṃ ca vātakaphajo jvaro viśeṣeṇa vāyoryogavāhitayā śīto bhavatīti kṛtvehoktaḥ 154; tena kevalakaphajaḥ kevalavātajo'pi śītābhiprāyo jñeya eva||268-271||
vātaje śramaje caiva purāṇe kṣataje jvare| laṅghanaṃ na hitaṃ vidyācchamanaistānupācaret||272|| vikṣipyāmāśayoṣmāṇaṃ yasmādgatvā rasaṃ nṛṇām| jvaraṃ kurvanti doṣāstu hīyate'gnibalaṃ tataḥ||273|| yathā prajvalito vahniḥ sthālyāmindhanavānapi| na pacatyodanaṃ samyaganilaprerito bahiḥ||274|| paktisthānāttathā doṣairūṣmā kṣipto bahirnṛṇām| na pacatyabhyavahṛtaṃ kṛcchrāt pacati vā laghu||275|| ato'gnibalarakṣārthaṃ laṅghanādikramo hitaḥ| saptāhena hi pacyante saptadhātugatā malāḥ||276|| nirāmaścāpyataḥ prokto jvaraḥ prāyo'ṣṭame'hani| udīrṇadoṣastvalpāgniraśnan guru viśeṣataḥ||277|| mucyate sahasā prāṇaiściraṃ kliśyati vā naraḥ| etasmātkāraṇādvidvān vātike'pyādito jvare||278|| nāti gurvati vā snigdhaṃ bhojayet sahasā naram| jvare mārutaje tvādāvanapekṣyāpi hi kramam||279|| kuryānniranubandhānāmabhyaṅgādīnupakramān| pāyayitvā kaṣāyaṃ ca bhojayedrasabhojanam||280|| jīrṇajvaraharaṃ kuryāt sarvaśaścāpyupakramam| śleṣmalānāmavātānāṃ jvaro'nuṣṇaḥ 155 kaphādhikaḥ||281|| paripākaṃ na saptāhenāpi yāti mṛdūṣmaṇām| taṃ krameṇa yathoktena laṅghanālpāśanādinā||282|| ādaśāhamupakramya kaṣāyādyairupācaret|283|
samprati vātajādīnāṃ jvarāṇāṃ pūrvaṃ niṣiddhaṃ laṅghanamapakṛṣya viśeṣacikitsāmāha- vātaja ityādi| śamanairiti kaṣāyasarpiḥpānādibhiḥ śamanaiḥ||272-282||-
sāmā ye ye ca kaphajāḥ kaphapittajvarāśca ye||283|| laṅghanaṃ laṅghanīyoktaṃ teṣu kāryaṃ prati prati|284|
samprati vātajādīnāmapyāvasthāyāṃ laṅghanaṃ, tathā kaphajādīnāmapi svarūpeṇaiva sāmānyena lāghavakaraṃ laṅghanamāha- sāmā ityādi| sāmā ityanena vātikasyāpi sāmasya laṅghanīyatvaṃ brūte| uktaṃ hyanyatra- “sāme vāte'pi laṅghanam” iti| kaphaje tu nirāme'pi laṅghanaṃ śasyate| kaphapittajaśabdena kaphayuktapittajasyaiva laṅghanīyatvaṃ na kevalaṃ nirāmapittajasya, sāmapittajasya tu āmakṣayārthaṃ laṅghanaṃ śasyata eva| yaduktamanyatra- “sāme pitte'pi laṅghanam| kuryādevāmapaktyarthaṃ” iti| yattūktaṃ- “kaphapitte drave dhātu sahete laṅghanaṃ mahat” iti; tadapi sāmatvena sadravapittāpekṣyā, kṣīṇadravāṃśe tu pitte laṅghanaṃ na kartavyameva| laṅghanīyoktamitivacanena laṅghanabṛṃhaṇīyoktaṃ daśavidhaṃ laṅghanamavasthāniṣiddhavamanādisarvathāniṣiddhavyāyāmādirahitaṃ ca grāhyam||283||-
vamanaiśca virekaiśca bastibhiśca yathākramam||284|| jvarānupacareddhīmān kaphapittānilodbhavān|285|
pūrvaṃ yad ‘vamanairharet’ ityuktaṃ tatsaṃsṛṣṭadoṣeṣu jvareṣu kaphādhikyena, samprati tu ekaikadoṣaje vamanaiścetyādinā vamanādīni prāheti na paunaruktyam||284||-
saṃsṛṣṭān sannipatitān buddhvā taratamaiḥ samaiḥ||285|| jvarān doṣakramāpekṣī yathoktairauṣadhairjayet| vardhanenaikadoṣasya kṣapaṇenocchritasya vā||286|| kaphasthānānupūrvyā vā sannipātajvaraṃ jayet|287|
saṃsargasannipātacikitsāsūtramāha- saṃsṛṣṭānityādi| taratamaiḥ samairiti saṃsarge ekolbaṇe ulbaṇataraiḥ; sannipāte ca vṛddhataravṛddhatamadoṣārabdhe doṣānusāreṇaiva; tathā dvyulbaṇatare'pi sannipāte dvau doṣau tareṇaiva jñeyau, vṛddhavṛddhataravṛddhatamadoṣārabdhe ca tridoṣe'tyarthavṛddhā doṣāstamairjñeyāḥ| yena ‘triṣu tamaḥ’ iti yaduktaṃ tatriṣu madhye ekasya prakarṣāvadhāraṇe bhavati; yadā tu triṣu dvau prakṛṣṭau vivakṣitau tadā ekaprakṛṣṭāpekṣayā ‘dvayostaraḥ’ ityasyaiva viṣayaḥ| samaistu samadoṣārabdhasaṃsargaḥ sannipātaśca jñeyaḥ| doṣakramāpekṣīti doṣāpekṣītyanena anekasakaladoṣagatavṛddhavṛddhataratvādiviśeṣe cikitsitopayukte apekṣaṇīyatvamuktaṃ, kramāpekṣītyanena ca jvaritacikitsitoktalaṅghanādikramāpekṣā 156 darśitā| yathoktairauṣadhairiti laṅghanādibhirañjanaparyantaiḥ| nanu tridoṣaje jvare cikitsā nopapadyate, yato na tridoṣaśamanaṃ prāyo dravyaṃ bhavati, yaddhi vātasya pathyaṃ tacchleṣmaṇyapathyaṃ, yat pitte pathyaṃ tacca prāyaḥ śleṣmaṇyapathyaṃ; yathā hi tiktakaṣāyaṃ kaphapittaharaṃ tadvātakaraṃ, yacca madhuraṃ vātapittaharaṃ tat kaphakaraṃ, yattu tridoṣaharamāmalakādi tat stokaṃ pratiniyatarogaviṣayaṃ nāvaśayaṃ jvarayaugikaṃ 157 ca, sannipātaścāyaṃ mahātyayikaḥ, tat kathamasya cikitsā kartavyetyāha- vardhanenetyādi| pañcaviṃśatiprakāro'tra sannipāta ucyate “dvyulbaṇaikolbaṇaiḥ ṣaṭ syurhīnamadhyādikaiśca ṣaṭ” (sū.a.17) ityādinā; tatra svamate 158 kṣīṇadvādaśasu sannipāteṣu jvarārambhakatvaṃ nāsti, kṣīṇā hi doṣāḥ svaliṅgahānimātravikārā nādhikaṃ jvarādikaṃ kartuṃ samarthāḥ; śeṣeṣu tu trayodaśasu tridoṣaharadravyasyābhāvādabhyarhitadoṣāpekṣayā 159 cikitsocyate, gatyantarābhāvāt| tatra vardhanenaikadoṣasyetyanenaikadoṣasya vardhanenāpītyarthaḥ; ekaśabdena ca dvitrivṛddho doṣa evā pekṣito na vṛddhataro nāpi vṛddhatamaḥ| tayorhi ativṛddhayorvardhanenātimātravṛddhyā'tyahitameva 160 syāt| vardhanenaikadoṣasyetyanena vṛddhataravṛddhatamadoṣadvayakṣapaṇakenaikadoṣavardhanena; yathā- vṛddhe kaphe vṛddhatarayośca vātapittayormadhuraṃ, taddhi vṛddhataravātapittadvayahantṛtayā kaphaṃ kṣīṇaṃ vardhayadapi jvaraṃ balavaddoṣahantṛtayā harati; tathā vṛddhe kaphe vṛddhatare c pitte madhuraprayogo jñeyaḥ| evamudāharaṇāntarāṇi jñeyāni| ataśca vardhanenaikadoṣasyetyanena dvyulbaṇānāṃ trayāṇāṃ tathā hīnamadhyādhikadoṣāṇāṃ sannipātānāṃ cikitsoktā| kṣapaṇenaikadoṣasyetyanena ca kṣīṇadvayasaṃvardhakamapi yanmahātyayavṛddhataravṛddhatamadoṣakṣayakaraṃ bhavati tadbheṣajaṃ kartavyaṃ; vṛddhatamo hyapratikṛtaḥ sadyo hanti, tatpratikriyāyāṃ ca kṣīṇayorvṛddhiralpātyayā, sā krameṇa pratikartavyeti bhāvaḥ| anenaikolbaṇāstrayaḥ sannipātāścikitsitāḥ| asminnarthe tantrāntaraṃ “nyūnaikadoṣasaṃvṛddhirevaṃ vṛddhajayo'pi vā| sannipāte tu kartavyaḥ sannipātavaśena tu” iti| pariśiṣṭasamasannipātacikitsāmāha- kphasthānānupūrvyā veti| vāśabdo vyavasthitavikalpavācī, kaphasya sthānaṃ kaphasthānam, āmāśayordhvabhāga ityarthaḥ; ānupūrvī anukramaḥ; tena kaphasthānupūrvyā jayediti kaphasthānaṃ prathamaṃ jayet, sthānagrahaṇena sthāninaḥ kaphasyāpi grahaṇam| kaphajayastu sākṣānnoktaḥ, tatsthānasyaivāmāśayasya jvarārambhakadoṣeṇa duṣṭasya cikitsyatvopadarśanārtham 161| uktaṃ hi- “jvaro hyāmāśayasamutthaḥ” (vi.a.3) iti| evaṃ ca samā api doṣā jvarārambhakā yasmādāmāśayaṃ viśeṣeṇa dūṣayitvā jvaraṃ kurvanti, tasmāt sthānānuguṇaiva jvare prathamaṃ cikitsā kartavyā| sthānidoṣāpekṣayā 162 hi sthānameva prathamaṃ cikitsyam| yaduktaṃ- “sthānaṃ jayeddhi pūrvaṃ” iti| kaphasya sthānaṃ kaphasthānam| tatra 163 laṅghanapācanādikriyā jvare prathamaṃ pratipāditāḥ kriyante| etacca yadyapi sarvajvarasādhāraṇaṃ cikitsitaṃ, tathā'pi sannipāte balavattaravātacikitsāpūrvakajvaracikitsāprasaktinirāsārthaṃ samasannipāte procyate| jvarādanyatra hi sannipāte sama eva vātaḥ pūrvaṃ cikitsyate; uktaṃ hi- “vātasyānujayet pittaṃ, pittasyānu jayet kapham” ityādi| kaphasthānānupūrvyā cikitsite kriyamāṇe yo doṣa ulbaṇo bhavati tatra ‘vardhanenaikadoṣasya kṣapaṇenocchritasya vā’ iti cikitsā kāryā| etadeva bhelenoktaṃ- “sannipātajvare pūrvaṃ kuryādāmakaphāpaham| paścācchleṣmaṇi saṅkṣīṇe śamayet pittamārutau” iti| anye kaphasthānamāmāśayarūpaṃ sthānaṃ yasya tat kaphasthānaṃ pittamiti paścātpadalopāduṣṭramukhavadbahuvrīhiṃ vadanti, tataśca pittānupūrvyā jayedityarthaḥ| tadarthānuvādakaṃ ca suśrutavacanaṃ paṭhanti- “śamayet pittamevādau jvareṣu samavāyiṣu| durnivārataraṃ taddhi jvarārteṣu viśeṣataḥ” (su.ci.a.39) iti| tatraivaṃ 164 tarhi spaṣṭārthaṃ ‘pittānupūrvyā’ ityevameva paṭhet| suśrutavacanaṃ hi jīrṇatridoṣābhiprāyeṇa jñeyam, etacca prathamotpannasannipātajvaracikitsitaṃ kaphasthānānupūrvyā jñeyam| ye tu kapaśca sthānaṃ ceti dvandvaṃ kurvate, teṣāṃ mate kaphasyāmāśayasyāpi ca jvarasthānasya pūrvaṃ jayaḥ kartavya ityarthaḥ, sa ca ṣaṣṭhītatpuruṣe'pi sthānasyāmāśayasya sthānikaphāpekṣayā kriyamāṇacikitsayā labhyata eveti nārthavirodhaḥ| iyaṃ caikadoṣavardhanādirūpā sannipātacikitsā yadyapi na viśuddhā, yaduktaṃ- “prayogaḥ śamayedvyādhiṃ yo'nyamanyamudīrayet| nāsau viśuddhaḥ śuddhastu śamayedyo na kopayet” (ni.a.8) iti, tathā'pi sannipātacikitsāyāṃ gatyantarāsambhave sati alpadoṣabahuguṇatayā kriyata iti jñeyam| anye tu ‘vardha’ cchedane, ityasmādvardhaneneti sādhayanti, vardhanaśabdena ca mūlacchedakārakaṃ saṃśodhanamucyate; ekagrahaṇena ca na yugapadvātādīnāṃ bastyādiśodhanaṃ kartavyaṃ, kintvekaikeneti darśayati; kṣapaṇenocchritasyetyanena saṃśodhanaviṣaye saṃśamanamucyate; śeṣasya tu vyākhyā pūrvavat| anena ślokena trayodaśavidhasannipātārabdhajvaracikitsitamuktaṃ bhavati| kṣīṇavṛddhadoṣavikalpakṛtaṣaḍvidhasannipāteṣu yo jvarastatra na kevalaṃ vṛddhasya doṣadvayasyaikasya vā vṛddhasya jvarārambhakasya cikitsā kāryā, kintu svamānakṣīṇavardhanamapi tatra kartavyaṃ bhavati; svamānakṣīṇadvādaśasannipātasya tu jvarānārambhakatvameva||285-286||-
sannipātajvarasyānte karṇamūle sudārūṇaḥ||287|| śothaḥ sañjāyate tena kaścideva pramucyate| raktāvasecanaiḥ śīghraṃ sarpiṣpānaiśca taṃ jayet||288|| pradehaiḥ kaphapittaghnairnāvanaiḥ kavalagrahaiḥ|289|
sannipātaprastāvāttajjaṃ triśothīyoktaśothamanūdya cikitsāmāha- sannipātetyādi| kaścideva pramucyate ityanena dāruṇatvamasya darśayati; “santi hyevaṃvidhā rogāḥ sādhyā dāruṇasammatāḥ| ye hanyuranupakrāntā mithyārambheṇa vā punaḥ” (sū.a.18); kiṃvā sādhya evāyaṃ prāyo bhavati, kadācicca kṛcchrasādhya iti| nanu triśothīye “jvarānte durjayo'ntāya śophastasyopajāyate” (sū.a.18) ityanenānupakramaṇīyatvamasyoktam, iha tu kaścideva pramucyata iti kathaṃ na virodhaḥ? maivaṃ, tatrāpi durjayo bhavati, antāya vetyarthaḥ; ato na virodhaḥ||287-288||-
śītoṣṇasnigdharūkṣādyairjvaro yasya na śāmyati||289|| śākhānusārī raktasya 165 so'vasekāt praśāmyati|290|
śākhānusārītyatra yadyapi “śākhā raktādayo dhātavaḥ” (sū.a.11) ityuktaṃ, tathā'pīha raktadūṣako viśeṣeṇa jvaro jñeyaḥ, raktāśraye eva doṣe raktamokṣasya viśeṣeṇa samarthatvāt| raktamokṣasthānaṃ ca bāhumadhyaṃ jñeyaṃ; yaduktamanyatra- “śītoṣṇasnigdharūkṣādyairjvaro yasya na śāmyati| śākhānusārī tasyāśu muñcedbāhvoḥ kramāt sirāḥ” iti| śītoṣṇādisevāvacanāt sakaladoṣānurūpacikitsākrame sati raktaduṣṭyaiva prāyo jvarānubandho bhavatīti darśayati||289||-
visarpeṇābhighātena yaśca visphoṭakairjvaraḥ||290|| tatrādau sarpiṣaḥ pānaṃ kaphapittottaro na cet|291|
vikārāntarānubandhajvaracikitsāmāha- visarpeṇetyādi| kaphottaraśca pittottaraśceti kṛtvaikaśeṣāt kaphapittottaratvaṃ jñeyaṃ; kiṃvā kaphapittayormilitayoruttaratvaṃ jñeyam| tenānūrdhvage pitte deyameva sarpiḥ||290||-
daurbalyāddehadhātūnāṃ jvaro jīrṇo'nuvartate||291|| balyeḥ sambṛṃhaṇaistasmādāhāraistamupācaret|292|
daurbalyādityādau dehagrahaṇenātmādito vyāvṛtya rasādiṣudhātuśabdaṃ pravartayati, rasādaya eva hi viśeṣeṇa dehadhārakāḥ| bṛṃhaṇaṃ puṣṭijananam||291||-
karma sādhāraṇaṃ jahyāttṛtīyakacaturthakau 166||292|| āganturanubandho hi prāyaśo viṣamajvare| vātapradhānaṃ sarpirbhirbastibhiḥ sānuvāsanaiḥ||293|| snigdhoṣṇairannapānaiśca śamayedviṣamajvaram| virecanena payasā sarpiṣā saṃskṛtena ca||294|| viṣamaṃ tiktaśītaiśca jvaraṃ pittottaraṃ jayet| vamanaṃ pācanaṃ rūkṣamannapānaṃ vilaṅghanam||295|| kaṣāyoṣṇaṃ ca viṣame jvare śastaṃ kaphottare|296|
bhūtānubandhinostṛtīyakacaturthakayościkitsāmāha- karmetyādi| karma sādhāraṇamiti bhūtānubandhe doṣe ca sādhāraṇī cikitsā daivavyapāśrayā balyādirūpā, yuktivyapāśrayā doṣānurūpakaṣāyapānādirūpā ca| viṣamajvaraśabdena tṛtīyacaturthakāvevābhimatau, caturthakena caturthakaviparyayo'pi gṛhyate| tiktaśītairanupānairbheṣajaiśceti vijñeyam| kaṣāyoṣṇamiti uṣṇāḥ kaṣāyāḥ||292-295||-
yogāḥ parāḥ 167 pravakṣyante viṣamajvaranāśanāḥ||296|| prayoktavyā matimatā doṣādīn pravibhajya te| surā samaṇḍā pānārthe bhakṣyārthe caraṇāyudhaḥ||297|| tittiriśca mayūraśca prayojyā viṣamajvare| pibedvā ṣaṭpalaṃ sarpirabhayāṃ vā prayojayet||298|| triphalāyāḥ kaṣāyaṃ vā guḍūcyā rasameva vā| nīlinīmajagandhāṃ ca trivṛtāṃ kaṭurohiṇīm||299|| pibejjvarāgame yuktyā snehasvedopapāditaḥ| sarpiṣo mahatīṃ mātrāṃ pītvā vā chardayet punaḥ||300|| upayujyānnapānaṃ vā prabhūtaṃ punarullikhet| sānnaṃ madyaṃ prabhūtaṃ vā pītvā svapyājjvarāgame||301|| āsthāpanaṃ yāpanaṃ vā kārayedviṣamajvare| payasā vṛṣadaṃśasya śakṛdvā 168 tadahaḥ pibet||302|| vṛṣasya dadhimaṇḍena surayā vā 169 sasaindhavam| pippalyāstriphalāyāśca dadhnastakrasya sarpiṣaḥ||303|| pañcagavyasya payasaḥ prayogo viṣamajvare| rasonasya satailasya prāgbhaktamupasevanam||304|| medyānāmuṣṇavīryāṇāmāmiṣāṇāṃ ca bhakṣaṇam| hiṅgutulyā tu vaiyāghrī vasā nasyaṃ sasaindhavā||305|| purāṇasarpiḥ siṃhasya vasā tadvat sasaindhavā| saindhavaṃ pippalīnāṃ ca taṇḍulāḥ samanaḥśilāḥ||306|| netrāñjanaṃ tailapiṣṭaṃ śasyate viṣamajvare| palaṅkaṣā nimbapatraṃ vacā kuṣṭhaṃ harītakī||307|| sarṣapāḥ sayavāḥ sarpirdhūpanaṃ jvaranāśanam| ye dhūmā dhūpanaṃ yacca nāvanaṃ cāñjanaṃ ca yat||308|| manovikāre nirdiṣṭaṃ kāryaṃ tadviṣamajvare| maṇīnāmoṣadhīnāṃ ca maṅgalyānāṃ viṣasya ca||309|| dhāraṇādagadānāṃ ca sevanānna bhavejjvaraḥ|310|
doṣādīn pravibhajyeti doṣakāladeśaprakṛtyādīnapekṣya yadyatra yaugikaṃ tattatra kāryamityarthaḥ| ṣaṭpalamiti gulme vakṣyamāṇam| nīlinī nīlikā, nīlabuhnā vā| nīlinyādiśca virecanayogo jvarāgamanadine virekāt kāryakaro bhavati prabhāvāt| mahatī mātrā ahorātrapariṇamanīyā; anyatra tu ṣaṭpalī mātrā mahatī mātroktā| anyatra “anyedyuṣko dvyahagrāhī tṛtīyakacaturthakau” ityārabhya yāvat “anāgate cikitsyāste balakālau vijānatā” ityantena vegadināt prāg yā cikitsoktā sehoktavamanādivyatiriktā jñeyā| vamanādayāstviha prakopadine kriyamāṇāḥ prakupitasya doṣasya koṣṭhamāgatasya samyak 170 sadyohā bhavantīti kṛtvā kriyante iti jñeyam| sānnaṃ prabhūtaṃ madyaṃ pītvā punarullikhediti yojanā, tathā madyaṃ sānnaṃ pītvā tadahaḥ svapediti yojanā| yāpanā mustādikā bastayo vakṣyamāṇāḥ| vṛṣadaṃśo biḍālaḥ| vṛṣasyetyatrāpi śakṛditi sambandhaḥ| medyānāmiti medurāṇāṃ, kiṃvā medhyānāṃ pavitrāṇām| vaivyāghrītyatra puṃliṅgameva prayojakaṃ vacanādunnīyate| siṃho vyāghra eveti vadanti| ‘añju’ vyaktimrakṣaṇagatiṣu, iti pāṭhānmrakṣaṇamātre'pyañjanaṃ syādityata āha- netrāñjanamiti| manovikāre unmāde'pasmāre ca| dhāraṇāditi cchedaḥ; agadānāṃ ca sevanāditi yojanā||296-309||-
somaṃ sānucaraṃ devaṃ samātṛgaṇamīśvaram||310|| pūjayan prayataḥ śīghraṃ mucyate viṣamajvarāt| viṣṇuṃ sahasramūrdhānaṃ carācarapatiṃ vibhum||311|| stuvannāmasahasreṇa jvarān sarvānapohati| brahmāṇamaśvināvindraṃ hutabhakṣaṃ himācalam||312|| gaṅgāṃ marudgaṇāṃśceṣṭyā 171 pūjayañjayati jvarān| bhaktyā mātuḥ pituścaiva gurūṇāṃ pūjanena ca||313|| brahmacaryeṇa tapasā satyena niyamena ca| japahomapradānena vedānāṃ śravaṇena ca||314|| jvarādvimucyate śīghraṃ sādhūnāṃ darśanena ca| jvare rasasthe vamanamupavāsaṃ ca kārayet||315|| sekapradehau raktasthe tathā saṃśamanāni ca| virecanaṃ sopavāsaṃ māṃsamedaḥsthite hitam||316|| asthimajjagate deyā nirūhāḥ sānuvāsanāḥ|317|
daivavyapāśrayacikitsāmāha- somamityādi| saha umayeti somaḥ, tam| sānucaramiti nandyādigaṇayuktam| samātṛgaṇamiti samātṛsamūham| prayataḥ pavitraḥ| sahasramūrdhanamiti “sahasraśīrṣā” ityādi vedapratipāditam| nāmasahasreṇetyādi mahābhāratoktanāmasahasreṇa| iṣṭyeti yajñena||309-316||-
śāpābhicārādbhūtānāmabhiṣaṅgācca yo jvaraḥ||317|| daivavyapāśrayaṃ tatra sarvamauṣadhamiṣyate| abhighātajvaro naśyet 172 pānābhyaṅgena sarpiṣaḥ||318|| raktāvasekairmadyaiśca 173 sātmyairmāṃsarasaudanaiḥ| sānāho madyasātmyānāṃ madirārasabhojanaiḥ||319|| kṣatānāṃ vraṇitānāṃ ca kṣatavraṇacikitsayā| āśvāseneṣṭalābhena vāyoḥ praśamanena ca||320|| harṣaṇaiśca śamaṃ yānti kāmaśokabhayajvarāḥ| kāmyairarthairmanojñaiśca pittaghnaiścāpyupakramaiḥ||321|| sadvākyaiśca śamaṃ yāti jvaraḥ krodhasamutthitaḥ| kāmāt krodhajvaro nāśaṃ krodhāt kāmasamudbhavaḥ||322|| yāti tābhyāmubhābhyāṃ ca bhayaśokasamutthitaḥ|323|
śāpetyādinā''gantujvaracikitsāmāha| naśyediti praśāmyatītyarthaḥ| sānāha iti abhighātajvara eva sānāhaḥ| kṣatānāmiti uraḥkṣatinām| kṣatacikitsayā vraṇacikitsayā ca vraṇināṃ jvaro'paitītyarthaḥ| ayaṃ hyupadravarūpo jvaraḥ; upadravaśca mūlavyādhicikitsayaiva śāmyatīti bhāvaḥ| vāyoḥ praśamaneneti kāmādijvareṣu vātānubandhādupapannam| sadvākyairiti śobhanairvacanaiḥ| kāmādīnāṃ pratidvandvena cikitsāmāha- kāmādityādi||317-322||-
jvarasya vegaṃ kālaṃ ca cintayañjvaryate tu yaḥ||323|| tasyeṣṭaistu vicitraiśca viṣayairnāśayet smṛtim|324|
jvaravegakālacintājo'pi jvaraḥ kāmādivanmānasāpacārādbhavatīti taccikitsāmāha- jvarasyetyādi||323||-
jvarapramokṣe puruṣaḥ kūjan vamati ceṣṭate| śvasanvivarṇaḥ svinnāṅgo vepate līyate muhuḥ||324|| pralapatyuṣṇasarvāṅgaḥ śītāṅgaśca bhavatyapi| visañjño jvaravegārtaḥ sakrodha iva vīkṣyate 174||325|| sadoṣaśabdaṃ ca śakṛddravaṃ sravati vegavat| liṅgānyetāni jānīyājjvaramokṣe vicakṣaṇaḥ||326|| bahudoṣasya balavān 175 prāyeṇābhinavo jvaraḥ| satkriyādoṣapaktyā 176 cedvimuñcati sudāruṇam||327|| kṛtvā doṣavaśādvegaṃ kramāduparamanti ye| teṣāmadāruṇo mokṣo jvarāṇāṃ cirakāriṇām||328||
sampratyauṣadhamabhidhāya ‘vimuñcati’ ityādipraśnasyottaramāha- jvarapramokṣe ityādi| līyata iti muhyati| uṣṇasarvāṅgaḥ śītasarvāṅgaśca bhavatyapīti uṣṇasarvāṅgo vā śītasarvāṅgo vā bhavatītyarthaḥ| sadoṣaśabdamiti sadoṣaṃ saśabdaṃ ca| etāni ca lakṣaṇāni sannipātajvare eva bhavantīti jñeyaṃ; nānyatra, adarśanādeva| ata eva baddudoṣasya balina ityādi granthaṃ kecit paṭhantyevātra| etāni lakṣaṇāni jvaramokṣakāle kṣīṇenāpi doṣeṇa kriyante, yathānirvāpyatā pradīpenāloko mahān kriyate||324-328||
vigataklamasantāpamavyathaṃ vimalendriyam| yuktaṃ prakṛtisattvena vidyāt puruṣamajvaram||329||
samprati praśāntajvaralakṣaṇapraśnasyottaraṃ- vigatetyādi| prakṛtisattveneti sahajasattvena||329||
sajvaro jvaramuktaśca vidāhīni gurūṇi ca| asātmyānyannapānāni viruddhāni ca varjayet||330|| vyavāyamaticeṣṭāśca snānamatyaśanāni ca| tathā jvaraḥ śamaṃ yāti praśānto jāyate na ca||331|| vyāyāmaṃ ca vyavāyaṃ ca snānaṃ caṅkramaṇāni ca| jvaramukto na seveta yāvanna balavān bhavet||332||
‘jvarāvaśiṣṭo rakṣyaśca yāvatkālaṃ yato yataḥ’ iti praśnasyottaraṃ- sajvara ityādi| ‘tathā jvaraḥ śamaṃ yāti praśānto jāyate na ca’ ityanena ‘yataḥ’ iti praśnasya jvaramuktāsevyahetupraśnarūpasyottaraṃ jñeyam| ‘vyavāyamaticeṣṭāśca’ ityatra vyavāyaṃ kṛtvā'pi punaḥ ‘vyāyāmaṃ ca’ ityādau vyavāyapāṭhena vyavāyasyātyantaniṣiddhatocyate; anye tu pramādapāṭha evāyamityāhuḥ| snānamūrjaskaramapi prabhāvājjvaraṃ pratyānayati; yaduktamanyatra- “snānamāśu jvaraṃ kuryājjvaramuktasya dehinaḥ| tasmānmuktajvaraḥ snānaṃ viṣavat parivarjayet” iti||330-332||
asañjātabalo yastu jvaramukto niṣevate| varjyametannarastasya punarāvartate jvaraḥ||333|| durhṛteṣu ca doṣeṣu yasya vā vinivartate| svalpenapyapacāreṇa tasya vyāvartate punaḥ||334|| cirakālaparikliṣṭaṃ durbalaṃ hīnatejasam 177| acireṇaiva kālena sa hanti punarāgataḥ||335|| athavā'pi 178 parīpākaṃ dhātuṣveva kramānmalāḥ| yānti jvaramakurvantaste tathā'pyapakurvate||336|| dīnatāṃ śvayathuṃ glāniṃ pāṇḍutāṃ nānnakāmatām| kaṇḍūruktoṭhapiḍakāḥ kurvantyagniṃ ca te mṛdum||337|| evamanye'pi ca gadā vyāvartante punargatāḥ| anirghātena doṣāṇāmalpairapyahitairnṛṇām||338|| nirvṛtte'pi jvare tasmādyathāvasthaṃ yathābalam| yathāprāṇaṃ hareddoṣaṃ prayogairvā śamaṃ nayet||339|| mṛdubhiḥ śodhanaiḥ śuddhiryāpanā bastayo hitāḥ| hitāśca laghavo yūṣā jāṅgalāmiṣajā rasāḥ||340|| abhyaṅgodvartanasnānadhūpanānyañjanāni ca| hitāni punarāvṛtte jvare tiktaghṛtāni ca||341|| gurvyabhiṣyandyasātmyānāṃ bhojanāt punarāgate| laṅghanoṣṇopacārādiḥ kramaḥ kāryaśca pūrvavat||342|| kirātatiktakaṃ tiktā mustaṃ parpaṭako'mṛtā| ghnanti pītāni cābhyāsāt punarāvartakaṃ jvaram||343||
anantaram ‘asañjātabalo yastu’ ityādi granthaṃ kāśmīrāḥ paṭhanti; te ca prakṛtyādisūtre'pyasya granthasyānuguṇaṃ praśnagranthaṃ paṭhanti||333-343||
tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ jvaritānāṃ vicakṣaṇaḥ| jvarākriyākramāpekṣī kuryāttattaccikitsitam||344||
uktānuktacikitsāparigrahārthamāha- tasyāmityādi||344||
rogarāṭ sarvabhūtānāmantakṛddāruṇo jvaraḥ| tasmādviśeṣatastasya yateta praśame bhiṣak||345||
jvaracikitsāyāṃ yatnaṃ kārayitumāha- rogarāḍityādi||345||
tatra ślokaḥ- yathākramaṃ yathāpraśnamuktaṃ jvaracikitsitam| ātreyeṇāgniveśāya bhūtānāṃ hitakāmyayā||346||
yathākramamiti adhyāyārthasaṅgrahaślokaḥ| bhūtānāṃ hitakāmyayetyanena sarvabhūtahiteyaṃ cikitseti darśayati||346||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsitasthāne jvaracikitsitaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||
iti śrīcakrapāṇidattakṛtāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ cikitsāsthāne jvaracikitsitādhyāyastṛtīyaḥ||3||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘vijvaramiti gurornīrogopadarśikā stutiḥ’ iti pā.
  2. 2 ‘vidhibhedaṃ ca’ iti pā.
  3. 3 ‘ekārthanāmaparyāyaiḥ’ iti pā.
  4. 4 ‘mṛtyuścokto'yamātmajaḥ’ iti pā.
  5. 5 ‘neyaḥ’ iti pā.
  6. 6 ‘tato vighnaṃ śamīkartuṃ’ iti pā.
  7. 7 ‘spṛṣṭvā’ iti pā.
  8. 8 ‘tuccharūpastāpaḥ’ iti pā.
  9. 9 ‘pūrvamuktāni bhāgaśaḥ’ iti pā.
  10. 10 ‘yāvaduktam’ iti pā.
  11. 11 ‘evamanyedyuṣkādyapi vyākhyeyam’ iti pā.
  12. 12 ‘dehasantāpalakṣaṇam’ iti pā.
  13. 13 ‘saumyāgneyajvaradvayātirikta eva’ iti pā.
  14. 14 ‘pittamutkliṣṭaṃ’ iti pā.
  15. 15 ‘tatprakṛtyā visargācca’ iti pā.
  16. 16 ‘prakṛtirgṛhyate’ iti pā.
  17. 17 ‘sukhasādhyāsādhyabodhaprayojanakaḥ’ iti pā.
  18. 18 ‘kālavaśenānyatvadarśanāt’ iti pā.
  19. 19 ‘hemante’ iti pā.
  20. 20 ‘snigdho balavatpuruṣaśca’ iti pā.
  21. 21 ‘tatprakṛtyā visargācca’ iti pā.
  22. 22 ‘vātaprakṛtisamāno'pi’ iti pā.
  23. 23 ‘vasantaśaradvyatiriktamakālabhavaḥ’ iti pā.
  24. 24 ‘pittajaśca’ iti pā.
  25. 25 ‘sāmānyopadravoktalakṣaṇayuktāḥ’ iti pā.
  26. 26 ‘puruṣasyāgnibalādibhedena’ iti
  27. 27 ‘vā'pi’ iti pā.
  28. 28 ‘gambhīradhātudūṣakaḥ’ iti pā.
  29. 29 ‘dhātuṃ’ iti pā.
  30. 30 ‘anubadhnanti yugapadavaśyaṃ’ iti pā.
  31. 31 ‘santataṃ samupācaret’ iti pā.
  32. 32 ‘dehoṣmaṇā’ iti, ‘paktvoṣmaṇā’ iti ca pā.
  33. 33 ‘sphorayati’ iti pā.
  34. 34 ‘pratīpārthakaraṇāsamarthatā’ iti pā.
  35. 35 ‘imaṃ ca’ iti pā.
  36. 36 ‘rasaduṣṭyabhidhānatvaviśeṣeṇa’ iti pā.
  37. 37 ‘nivartante’ iti pā.
  38. 38 ‘sa ca’ iti pā.
  39. 39 ‘viśiṣṭadvādaśāśrayitva ...’ iti pā.
  40. 40 ‘tenānuguṇe kāle’ iti pā.
  41. 41 ‘kālaḥ pradhāna iti niyamo jñeyaḥ’ iti, ‘kālapradhānāvirbhāvitvaniyamo jñeyaḥ’ iti ca pā.
  42. 42 ‘anyedyuḥ anyedyuṣke jvare| etadupalakṣaṇaṃ, tṛtīyacaturthakayorapi’ iti yogīndranāthasenaḥ
  43. 43 ‘gatirdvyekāntarā’ ityādikaṃ ‘doṣaścāpi caturthakam’ ityantaṃ pāṭhaṃ gaṅgādharo na paṭhati
  44. 44 ‘prakopāt’ iti pā.
  45. 45 ‘vicchedotpāde’ iti pā.
  46. 46 ‘pittapradhānaḥ’ iti pā.
  47. 47 ‘caturthakaḥ prabhāvābhyupagamavirodhi’ iti pā.
  48. 48 ‘dvyahaṃ’ iti pā.
  49. 49 ‘caturthakavidhārūpaviṣamajvara eva’ iti pā.
  50. 50 ‘tadanarthakamityāha’ iti pā.
  51. 51 ‘viṣamatvena’ iti pā.
  52. 52 ‘dehaṃ ca nāśeṣaṃ bhūyiṣṭhaṃ doṣaje'pi ca’ iti pā.
  53. 53 ‘kramādyayattena’ iti pā.
  54. 54 “eṣāṃ ca jvarāṇāmṛtvādi hetvantaralābhādanyathābhāvo'pi dṛśyate| tadyathā-santataḥ svarūpaṃ tyaktvā satatakādīnāmanyatamatvaṃ pratipadyate, tathā caturthakastṛtīyakādirūpatvam| yadāha carakaḥ-“ṛtvahorātradoṣāṇāṃ manasaśca balābalāt| kālamarthavaśāccaiva jvarastaṃ taṃ prapadyate” iti| asyārthaḥ-balābalāditi ṛtvādimanontena sambadhyate| balaṃ cābalaṃ ca balābalam, arthaśabdo'tra prāktanakarmavācī, taṃ taṃ kālaṃ satatakādyuktaṃ, jvaraḥ prapadyate iti yojanā| udāharaṇaṃ ca-ṛtvahorātrabalābalādyathā-yadā nidāghotpanno vātapradhānaścaturthako varṣāsamayamāpnoti tadā tenartunā''pyāyitabalastṛtīyakādīnāmanyatamatvaṃ prāpnotyutkarṣāt| evaṃ varṣāsamutpannaḥ santataḥ śaradaṃ prāpyāpakṛṣṭabalaḥ satatakādīnāmanyatvametyapakarṣāt| evaṃ pittakaphayorapyupakarṣāpakarṣau ṛtukṛtau vyākhyeyau| ahorātraśabdena katipayānyahorātrāṇi gṛhyante, na hyekasminnahorātre santatādīnāmutkarṣāpakarṣābhyāmanyathābhāva upapadyate, kintu katipayaireva| yadā varṣāśaradvasantaprārambhe vātādayo jvaraṃ caturthakamārabhante, tadā madhyāni katipayadinānyavāpya sa eva tṛtīyapūrvakatvena vipariṇamata utkarṣāt, apakarṣāttu yadā'ntyāni dinānyāpnoti, tadā santato vātārabdhaḥ prāvṛṣaḥ pittārabdhaḥ śarado vasantasya ca śleṣmārabdhaḥ pratanukatvāddoṣasya satatakādīnāmanyatamatvena vipariṇamata iti| doṣabalābalādyathā-yadā satatakādīnāmanyatamakārī doṣaḥ śleṣmā madhura snigdhādīn divāsvapnādīṃśca hetūnāpnoti tadā santataṃ karoti| evaṃ vātapittayorapyudāhāryam| manobalābalādyathā-yadā santatajvarī sattvaguṇodrekāt praharṣāvaṣṭambhabahulo bhavati, tadā satatakādīnāmanyatamatvaṃ prāpnoti| yadā caturthakajvarī tamoguṇabhūyiṣṭhatvādviṣādādibhirabhibhūyate tadā tṛtīyakādīnāmanyatamo bhavati, “viṣādo rogavardhanānām” (ca. sū. a. 25) ityāgamāt| anye tu, manaḥśabdena buddhiṃ vyākhyānayanti, kāraṇe kāryopacārāt| tasyāśca balābalaṃ yathā-yadā caturthakajvarī prajñāparādhāddevatādīnabhibhūyāhitānyācarati tadā tṛtīyakapūrveṣāmanyatamatvamāpnoti, yadā tu śuddhasattvotkarṣādvivekinyā buddhyā yuktaḥ syāttadā śubhāni devatārādhaneṣṭibalyupahārādīnyācarati, tadā santatajvarī satatakādīnāmanyatamatvaṃ prāpnoti| arthavaśādyathā-santatajvariṇo'pi yadi caturthakavedanīyaṃ karma syāttadā santato'pi caturthakatvena vipariṇamate, api caturthakādijvarāviṣṭasya yadi tatkālaparipāki karma balīyo bhavati, tadā santatatvena pariṇamate| etacca karmavaśatvamṛtvahorātradoṣabalābaleṣvapi boddhavyaṃ, tadanantaraṃ tannirdeśāt” iti mādhavanidānaṭīkāyāṃ vijayarakṣitaḥ
  55. 55 ‘romaharṣaśca dāhaśca parvabhedaḥ śirorujā’ iti pā.
  56. 56 ‘svedaḥ stambhaḥ’ iti pā.
  57. 57 ‘parvabhedaḥ’ iti pā.
  58. 58 ‘locane’ iti pā.
  59. 59 ‘…melakenopadiṣṭaṃ’ iti
  60. 60 ‘tathā’ iti pā.
  61. 61 ‘sannipatitatayā’ iti pā.
  62. 62 kaśā aśvādeścālanārthaṃ tāḍanasādhane padārthe ‘cābuka’ iti khyāte
  63. 63 ‘lakṣayet’ iti pā.
  64. 64 ‘paktisthānāt’ iti pā.
  65. 65 ‘nāsūtramasyābhidhānam’ iti pā.
  66. 66 ‘nirdiśati’ iti, ‘nirdeśayati’ iti ca pā.
  67. 67 ‘'viśadaṃ’ iti pā.
  68. 68 ‘doṣāpāke satyapi’ iti pā.
  69. 69 ‘gurvannabhojanaṃ cāpi viṣṭambhi doṣakopanam’ iti pā.
  70. 70 “āmāśayasamutthānāṃ pūrvaṃ laṅghanamauṣadham” ityuktaṃ, jvaro'pyāmāśayasamutthaḥ, atastatra laṅghanamupadiśati-jvare laṅghanamityādi| yadyapi laṅghanabṛṃhaṇīye “catuṣprakārā saṃśuddhiḥ” ityādinā daśavidhameva laṅghanamuktaṃ| tathā'pi vyāyāmapravātayorvarjanīyatvenaivoktatvāt, saṃśodhanādīnāṃ cāvasthāviśeṣaniyatatvāt, pāriśeṣyādatropavāsa eva laṅghanaśabdenocyate| ata eva laṅghanamevetyevakāreṇa saṃśodhanādirūpaṃ laṅghanaṃ niṣidhyate| tena jvarasya pūrvarūpe yallaghvaśanādividhānaṃ, tasya na niṣedhaḥ| vāgbhaṭenāpi “snānābhyaṅgapradehāṃśca pariśeṣaṃ ca laṅghanam” (vā. ci. a. 1) ityanena navajvare anaśanarūpalaṅghanāpekṣayā pariśeṣalaṅghanapratiṣedhaṃ kurvatā saṃśodhanādirūpaṃ laṅghanaṃ niṣidhyate| kiṃvā carakeṇa nidānasthāne “hitaṃ laghvaśanamapatarpaṇaṃ vā” (ni. a. 1) iti yaduktaṃ tat pūrvarūpāvasthāyāṃ, vyaktāyāṃ tu laṅghanamevetyevakāreṇa laghvaśanamapi niṣidhyate iti jñeyam| nanu laṅghanabṛṃhaṇīye kaphapittajvaracchardyādiṣu madhye jvaraṃ paṭhitvoktaṃ-“pācanaistān bhiṣak prājñaḥ prāyeṇādāvupācaret” (ca.sū.a.22) iti, iha tu laṅghanamevādāvityato virodhaḥ| naivaṃ, tatra bheṣajaprayogasyādau pācanaṃ, natu jvarasyādāvityavagamyate| kiṃvā ādāveva laṅghanaṃ kāryamiti yojyaṃ, tena jīrṇajvare na laṅghanaṃ kāryamiti bodhayati| uktaṃ hi vāgbhaṭe-“śuddhavātakṣayāgantujīrṇajvariṣu laṅghanam| neṣyate teṣvabhihitaṃ śamanaṃ yanna karśanam” ( vā. ci. a. 1) iti| hārītena tu “pittaśleṣmaviśuddhyarthaṃ kuryādvamanamāditaḥ” iti yaduktaṃ, tat “kaphapradhānān” ityādivakṣyamāṇāvasthāyāṃ jñeyam” iti śivadāsasenaḥ
  71. 71 ‘yobhau’ iti pā.
  72. 72 ‘āvarakasādharmyatayā’ iti pā.
  73. 73 ‘lāghavaṃ ca śarīrasya kṣuccaivāsyopajāyate’ iti pā.
  74. 74 ‘yavāgūpānīyādisaṃskāre’ iti pā.
  75. 75 ‘vātakaphātmake’ iti pā.
  76. 76 ‘avasthādeyaṃ’ iti pā.
  77. 77 ‘pācanīyasādhakaḥ’ iti pā.
  78. 78 ‘dattvā’ iti pā.
  79. 79 ‘kāsaṃ ca kurute bhṛśam’ iti pā.
  80. 80 ‘duḥkhanirharāḥ’ iti pā.
  81. 81 ‘phalebhya āmebhyaḥ’ iti pā.
  82. 82 ‘sūkṣmasirāsnāyvādyanugatāḥ’ iti pā.
  83. 83 ‘atyayadāḥ’ iti pā.
  84. 84 ‘vibandhasyānulomikāḥ’ iti pā.
  85. 85 ‘tasmāt pūrvaṃ samācaret’ iti pā.
  86. 86 ‘yavāgūbhirjvarān vidvānṛte’ iti pā.
  87. 87 ‘maṇḍapūrvābhirādita iti maṇḍaḥ pūrvaḥ pradhāno'cchatayā yāsāṃ tābhirityarthaḥ| etena peyāyā grahaṇaṃ, tasyā eva bahudravatvena maṇḍapradhānatvāt| vilepyāstu nirāsaḥ, tasyā alpadravatvena maṇḍapradhānatvābhāvāt| anye tu- maṇḍaḥ pūrvaḥ pradhānābhyavahāryo yāsāṃ tā ityāhuḥ| tena, prathamaṃ svacchabhāgaṃ khāditvā tato ghanabhāgaḥ khādya ityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ
  88. 88 ‘ghanabhāgaḥ’ iti pā.
  89. 89 ‘jatrūrdhvagaṃ’ iti pā.
  90. 90 ‘grīṣme'sṛkpittinastathā’ iti pā.
  91. 91 ‘pradeyaṃ’ iti pā.
  92. 92 ‘jīrṇastarpaṇo yasya’ iti pā.
  93. 93 ‘ityartho nyāyyaḥ’ iti pā.
  94. 94 ‘kālaṃ vīkṣyāmayasya tu’ iti pā.
  95. 95 ‘pācanaṃ yuktam’ iti pā.
  96. 96 ‘prāpnoti’ iti pā.
  97. 97 ‘…laṅghitena’ iti pā.
  98. 98 ‘laṅghanānte’ iti pā.
  99. 99 ‘siddhasādhitān’ iti pā.
  100. 100 ‘ityādi| jatūkarṇenāpi yavāgvādikramamabhidhāyoktam’ iti pā.
  101. 101 ‘na cyavante ca’ iti pā.
  102. 102 ‘kaṣāyaḥ kaṣāyaḥ’ iti pā.
  103. 103 ‘avicalitadharmāṇaḥ’ iti pā.
  104. 104 ‘sucireṇāpi na supacyante’ iti pā.
  105. 105 ‘dravyasya’ iti pā.
  106. 106 ‘sarvakaṣāyadravyakṛtakaṣāyamātrapratiṣedhaḥ’ iti pā.
  107. 107 ‘balaglāniśca’ iti pā.
  108. 108 ‘avasthāviśeṣaprāptyā’ iti pā.
  109. 109 ‘śamanaistamupācaret’ iti pā.
  110. 110 ‘balaṃ hyalaṃ doṣaharaṃ, paraṃ tacca balapradam’ iti pā.
  111. 111 ‘prabalasāmāvasthāvajjvarasya’ iti pā.
  112. 112 ‘akṣīṇabalamāṃsasya’ iti pā.
  113. 113 ‘śītoṣṇatayā’ iti pā.
  114. 114 ‘punaruktaśālaya iti padena’ pā.
  115. 115 “tathā'pi pramādādatinavasya tathā'tipurāṇasya grahaṇaṃ mā bhūdityetadarthaṃ ‘purāṇā’ ityuktam’ iti śivadāsasenaḥ
  116. 116 “kalkasādhyayavāgūsādhanārthaṃ paribhāṣāmāha-karṣārdhaṃ vetyādi| karṣārdhaṃ veti karṣārdhaṃ pratyekaṃ| trividhaṃ hi bheṣajadravyaṃ vīryabhedāt| yathā-tīkṣṇavīryaṃ śuṇṭhyādi, madhyavīryaṃ bilbāgnimanthādi, mṛduvīryamāmalakādi| tatra kaṇāśuṇṭhyoriti tīkṣṇadravyopalakṣaṇaṃ, tena tīkṣṇadravyamātrasyaiva karṣapramāṇamiti jñāpitaṃ| kalkadravyasya vā palamiti mṛduvīryadravyopalakṣaṇaṃ, tena anyasyāpi mṛduvīryadravyasyāmalakādeḥ palapramāṇamiti jñāpayati| etena, tīkṣṇamṛdudravyayoḥ karṣapalamānavyavasthayā madhyavīryasya bilvāgnimanthāderanuktamapyardhapalamānaṃ sāmarthyādeva jñeyam| yat punarmadhyavīryasya ṣaḍaṅgādeḥ karṣapramāṇamuktaṃ, tanmandānalapuruṣābhiprāyeṇetyuktameva| vinīyeti kalkīkṛtya, prakṣipyeti vā| aparāmiti anyām, anyatvaṃ ca kaṣāyasādhyayavāgūmapekṣya, tena kalkasādhyāmityarthaḥ| evaṃ ca tīkṣṇadravyāpekṣayā karṣapramāṇaṃ, madhyadravyāpekṣayā'rdhapalapramāṇaṃ, mṛdudravyāpekṣayā palapramāṇaṃ dravyaṃ vinīya kalkasādhyāṃ yavāgūṃ vāriprasthena dravyadvaiguṇyāccharāvacatuṣṭayamānena sādhayediti yojanā| nanu prabalānalabalādau puruṣe bahuyavāgvādi vidheyaṃ tatra kathaṃ vāriprasthena yavāgūsādhanaṃ bhaviṣyatītyāha-yuktyeti| etena yatra uttamabalānale bahuyavāgūrvidheyā tatra yuktyā jalaprasthadvayaṃ trayaṃ vā taṇḍulānurūpaṃ dattvā yavāgūṃ sādhayet, alpabalānale tu vāriprasthenetyarthaḥ| ‘aparān’ iti pāṭhe yūṣādīn| tena peyāsādhanarītyā yūṣādayo'pi sādhanīyā iti pratipāditam” iti śivadāsasenaḥ
  117. 117 ‘jīvantyādibhiraṣṭabhirdravyaiḥ palapramāṇaiḥ’ iti pā.
  118. 118 ‘tadamlatāgatyarthaṃ’ iti pā.
  119. 119 ‘dattvā’ iti pā.
  120. 120 ‘ityādiparibhāṣayā tathā'nuktaparibhāṣayā ca’ iti pā.
  121. 121 ‘…mānavyavasthāvyabhicāraśca’ iti pā.
  122. 122 ‘yūṣasātmyāya jvaritāya’ iti pā.
  123. 123 ‘mātrāvikalpajña iti vikalpo viśiṣṭakalpanā saṃskāra ityarthaḥ| tena tāvatī mātrā kartavyā, tādṛśaśca saṃskāraḥ kāryaḥ, yathā laghutvānuṣṇatve bhavata ityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ
  124. 124 ‘hitatvaṃ pūrvamuktameveti’ iti pā.
  125. 125 ‘stokadravyasya’ iti pā.
  126. 126 ‘apaharet’ iti pā.
  127. 127 ‘tantrāntaraparibhāṣāṇāṃ’ iti pā.
  128. 128 ‘palollekhyaṃ’ iti pā.
  129. 129 ‘…sahāmṛtāḥ| prasāriṇyaśvagandhā ca śatapuṣpā sahācarā’ iti pā.
  130. 130 ‘vartmānusaraṇīyamasmābhiḥ’ iti cakradattasaṅgrahavyākhyāyāṃ śivadāsasenaḥ
  131. 131 ‘viṣamajvaracikitsāmāha-kaliṅgakā ityādi| ete pañca yogāḥ santatasatatakānyedyuṣkatṛtīyacaturthakeṣu yathāsaṅkhyaṃ jñeyāḥ| anye tu sarva eva yogāḥ sarvatretyāhuḥ| tatra yathāsaṅkhyameva yuktaṃ, satatollekhena paṭolādiyogasya, tathā nimbādeścānyedyuṣkollekhena, guḍūcyādeśca cāturthakollekhena kṣārapāṇau dṛṣṭatvāt’ iti śivadāsasenaḥ
  132. 132 ‘kvāthadravāpekṣayā’ iti pā.
  133. 133 ‘snehasādhyaḥ’ iti pā.
  134. 134 ‘viśeṣamāha’ iti pā.
  135. 135 ‘avasthāviśeṣāt’ iti pā.
  136. 136 ‘pittasyopapadyate’ iti pā.
  137. 137 ‘evaṃ pākīyakalpanā’ iti pā.
  138. 138 ‘dravāntasānnidhye iti pā.
  139. 139 ‘tṛṣṇākāsa...’ iti pā.
  140. 140 ‘dāhaśāntyai’ iti pā.
  141. 141 ‘parṇīścatasro madhukaṃ’ iti pā.
  142. 142 ‘bilvaṃ’ iti pā.
  143. 143 ‘... śvetakumbhikā ...’ iti pā.
  144. 144 ‘śvetakumbhikā’ iti pā.
  145. 145 ‘sparśanendriyādhikavātaharatayā’ iti pā.
  146. 146 ‘tryūṣaṇaṃ dādhikaṃ vā'pi pibedvāsāghṛtaṃ tathā’ iti pā.
  147. 147 ‘supyāddāhārditaḥ sukham’ iti pā.
  148. 148 ‘śīte dhārāgṛhe'pi vā’ iti pā.
  149. 149 ‘saṃsparśānurasā’ iti pā.
  150. 150 ‘śītavātakarairvījyaḥ’ iti pā.
  151. 151 ‘…kāṇḍīrātmaguptākākāṇḍaiṣīkā...’ iti pā.
  152. 152 ‘…surasakarakakaṇḍīrakuṭheraka...’ iti pā.
  153. 153 ‘…ruhāvarohā...’ iti pā.
  154. 154 ‘kṛtvehoktiḥ’ iti pā.
  155. 155 ‘'nuṣṇe’ iti pā.
  156. 156 ‘…kramo'pekṣaṇīya iti darśitam’ iti pā.
  157. 157 ‘rakṣāyaugikaṃ’ iti pā.
  158. 158 ‘svamānakṣīṇeṣu’ iti pā.
  159. 159 ‘tridoṣaharadravyasaukaryābhāvāt’ iti pā.
  160. 160 ‘satorvṛddhayoḥ’ iti pā.
  161. 161 ‘cikitsopadarśanārtham’ iti pā.
  162. 162 ‘sthānasthadoṣāpekṣayā’ iti pā.
  163. 163 ‘tasya kaphasthānasya’ iti pā.
  164. 164 ‘tanna, evaṃ tarhi’ iti pā.
  165. 165 ‘tasyāśu muñcedbāhvoḥ kramāt sirām’ iti yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ
  166. 166 ‘kuryāttṛtīyakacaturthake’ iti pā.
  167. 167 ‘paraṃ’ iti pā.
  168. 168 ‘śakṛdvegāgame’ iti pā.
  169. 169 ‘vā'tha saindhavam’ iti pā.
  170. 170 ‘samyaksiddhā’ iti pā.
  171. 171 ‘marudgaṇāṃśceṣṭān’ iti pā.
  172. 172 ‘na syāt’ iti pā.
  173. 173 ‘medyaiśca’ iti pā.
  174. 174 ‘vīkṣate’ iti pā.
  175. 175 ‘balinaḥ’ iti pā.
  176. 176 ‘sa kriyādoṣapattayā’ iti pā.
  177. 177 ‘dīnacetasam’ iti pā.
  178. 178 ‘athavā viparīpākaṃ’ iti pā.