athāto raktapittacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
ādyutpattau jvarasantāpādraktapittotpatterjvaracikitsitamanu raktapittacikitsitamabhidhīyate||1-2||
viharantaṃ jitātmānaṃ pañcagaṅge punarvasum| praṇamyovāca nirmohamagniveśo'gnivarcasam||3|| bhagavan raktapittasya heturuktaḥ salakṣaṇaḥ| vaktavyaṃ yat paraṃ tasya vaktumarhasi tadguro||4||
pañcagaṅgaḥ deśaviśeṣaḥ| vaktavyaṃ yat paramiti uktaraktapittahetulakṣaṇātiriktaṃ cikitsitamityarthaḥ||3-4||
gururuvāca- mahāgadaṃ mahāvegamagnivacchīghrakāri ca| hetulakṣaṇavicchīghraṃ raktapittamupācaret||5|| tasyoṣṇaṃ tīkṣṇamamlaṃ ca kaṭūni lavaṇāni ca| gharmaścānnavidāhaśca hetuḥ pūrvaṃ nidarśitaḥ||6||
nidāne yadyapi raktapittasya hetulakṣaṇāni pratipāditānyeva, tathā'pīha cikitsāparikaratayā 1 prakaraṇavaśāddhetavaḥ saṅkṣepeṇa lakṣaṇāni ca prāyaḥprādurbhāvīni punaḥ kathyante| gharma ātapaḥ| annavidāhastu svarūpavidāhidravyabhakṣaṇādbhavati, tathā pittenānnavahasrotaso duṣṭatvādavidāhibhojanenāpi bhavati| yaduktamanyatra- “srotasyannavahe pittaṃ paktau vā yasya tiṣṭhati| vidāhi bhuktamanyadvā tasyāpyannaṃ vidahyate” (su.sū.a.46) iti||5-6||
tairhetubhiḥ samutkliṣṭaṃ pittaṃ raktaṃ prapadyate| tadyonitvāt prapannaṃ ca vardhate tat pradūṣayat||7|| tasyoṣmaṇā dravo dhāturdhātordhātoḥ prasicyate| svidyatastena saṃvṛddhiṃ bhūyastadadhigacchati||8||
tairhetubhirityādinā samprāptimāha| raktaṃ prapadyate raktaṃ gacchatītyarthaḥ| yadyapi “pittaṃ svedo raso lasīkā rudhiramāmāśayaśca pittasthānāni, tatrāpyāmāśayo viśeṣeṇa pittasthānam” (sū.a.20) iti vacanena svabhāvādeva raktaṃ yāti, tathā'pi raktapittasamprāptau pradhānasthānādāmāśayarūpāt pittasyeha raktagamanaṃ jñeyaṃ; raktagamanaṃ ca pittasya samprāptimahimnā bhavati| tadyonitvāditi tadyonitvaṃ hetuḥ raktaprapannasya 2 pittasya vardhane jñeyaṃ; tena yasmādraktayoni pittaṃ tasmādraktaṃ prāpya vardhata ityarthaḥ| uktaṃ hi- “asṛjaḥ pittaṃ” (ci.a.15) iti| taditi raktaṃ pradūṣayat| dravo dhāturiti dravarūpoṃ'śaḥ| dhātordhātoriti māṃsādeḥ| svidyataḥ prasicyate atikṣarati; tena pittoṣmaṇā svidyamānadhātubhyaścyutena dravarūpeṇa dhātunā yuktaṃ sapittaṃ bhūyo'titarāṃ vṛddhiṃ gacchatīti yojanā||7-8||
saṃyogāddūṣaṇāttattu sāmānyādgandhavarṇayoḥ| raktasya pittamākhyātaṃ raktapittaṃ manīṣibhiḥ||9||
raktapittasañjñānimittamāha- saṃyogādityādi| raktasya saṃyogāttathā raktasya dūṣaṇāttathā raktasya gandhavarṇayoḥ pitte sāmānyāt pittaṃ raktapittamucyate iti vākyārthaḥ||9||
plīhānaṃ ca yakṛccaiva tadadhiṣṭhāya vartate| srotāṃsi raktavāhīni tanmūlāni hi dehinām||10||
raktapittasya sthānamāha- plīhānaṃ cetyādi| vartate ūrdhvamadhaśca yāti; ‘vardhate’ iti vā pāṭhaḥ| kasmādyakṛtplīhnoreva tadvartata ityāha- srotāṃsītyādi| yasmādraktasyāpi yakṛtplīhānāveva pradhānaṃ sthānaṃ, tena raktasaṃyogādiniṣpannasya raktapittasya tadeva sthānamiti bhāvaḥ||10||
sāndraṃ sapāṇḍu sasnehaṃ picchilaṃ ca kaphānvitam| śyāvāruṇaṃ saphenaṃ ca tanu rūkṣaṃ ca vātikam||11|| raktapittaṃ kaṣāyābhaṃ kṛṣṇaṃ gomūtrasannibham| mecakāgāradhūmābhamañjanābhaṃ ca paittikam||12|| saṃsṛṣṭaliṅgaṃ saṃsargāttriliṅgaṃ sānnipātikam|13|
tasya doṣasambandhaviśeṣeṇa liṅgānyāha- sāndramityādi| kaṣāyavadābhā yasya tat kaṣāyābhaṃ, pāṭalamityarthaḥ| kṛṣṇasya vastrādeḥ sasāragandhakādibhirmasṛṇīkṛtasya yo varṇaḥ sa mecakaḥ| nanu pittameva raktapittamityuktaṃ, tat kathaṃ ślaiṣmikaṃ bhavati? ucyate- sāmānyasamprāptau pittameva raktapittanirvartakaṃ, yathā- sarvagulmeṣu vāyuḥ, yathā- sarvajvareṣu pittamārambhakaṃ; tadeva yadolbaṇena kaphena svalakṣaṇakāriṇā yuktaṃ raktapittakaraṃ bhavati, tadā sāmānyasamprāptisamprāptaṃ pittamutsṛjya śleṣmaṇaiva sāndratvādisvalakṣaṇakāriṇā vyapadiśyate- ślaiṣmikaṃ raktapittamiti; yathā- ślaiṣmike gulme sāmānyasamprāptyāgatavātaṃ parityajya śleṣmaṇaiva vyapadeśo bhavati, yathā vā kaphajvare sarvajvarānapāyikāraṇamanādṛtya viśeṣalakṣaṇakāriṇā śleṣmaṇaiva vyapadeśo bhavati; evaṃ vātike'pi raktapitte vyākhyeyam| yattu kaphavātavirahitena kevalenaiva pittena balavatā janitaṃ raktapittaṃ paittikaraktapittalakṣaṇaṃ bhavati tat paittikaṃ raktapittamityucyate| lakṣaṇenaiva doṣavyapadeśo bhavati; tena yadyaddoṣajanitalakṣaṇayuktaṃ raktapittaṃ bhavati tattaddoṣajamiti 3 vyapadiśyate| ślaiṣmikādiraktapittāpekṣayā paittike raktapitte'tyulbaṇaṃ pittaṃ bhavati, yatastatraiva pittaṃ svalakṣaṇāni karoti, nānyatra; evaṃ vyavasthite yaducyate- kevalapaittikasya raktapittasya mārgo nāsti, yato vātaraktamadho yāti, kaphārabdhamūrdhvamiti pratipāditaṃ; tadapi na, yataḥ paittikasyāpyūrdhvagamanamadhogamanaṃ vā bhavatyeva; paraṃ paittikaṃ yadūrdhvaṃ yāti tanmārgamahimnā kaphasaṃyuktaṃ bhavati, yaccādho yāti tadvātasthānasambandhādvātānugataṃ bhavati| mārgasambandhānugataśca doṣaḥ svalakṣaṇakārakatvānnānubandhaḥ, tenāsau paittike raktapitte'pi ‘ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ’ ityādivacaneṣu na gṛhyate| yataḥ svatantro vyaktaliṅgaśca doṣo'nubandhyaḥ; tadviparītastu anubandhaḥ; tena yathoktalakṣaṇakāriṇā doṣeṇānubandhyena vātikatvādivyapadeśo raktapitteṣu, na mārgasambandhānugatenāsvalakṣaṇakāriṇā'nubandharūpeṇeti| anye tu “pradeśāntaracitena pittena yadottarakālaṃ raktapittasya sambandho bhavati tadaiva paittikaṃ raktapittaṃ bhavati” iti bruvate||11-12||-
ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ dvidoṣaṃ yāpyamucyate||13|| yattridoṣamasādhyaṃ tanmandāgnerativegavat| vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya vṛddhasyānaśnataśca yat||14||
samprati sādhyāsādhyavibhāgamāha- eketyādi| ekadoṣānugamiti uktaikadoṣalakṣaṇayuktam, evaṃ dvidoṣamapi doṣadvayalakṣaṇayuktam, evaṃ tridoṣamapi jñeyam| na tu mārgasambandhānugatamapi doṣaṃ prakṣipya dvidoṣatvaṃ tridoṣatvaṃ vā gaṇanīyaṃ, tathāhi sati kevalaṃ rakapittaṃ na syādeva; tathā samprāptisamprāptaṃ doṣaṃ gṛhītvā mārgasambandhānugatena vāyunā kaphena vā yogāddvidoṣajatvameva sarvadā syāt, na ‘ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ’ iti yaduktaṃ tat syāt; tasmādyathoktameva sādhu| mandāgnerativegavaditi pṛthagevāsādhyalakṣaṇaṃ, vyādhibhiḥ kṣīṇadehasyetyādi ca pṛthageva||13-14||
gatirūrdhvamadhaścaiva raktapittasya darśitā| ūrdhvā saptavidhadvārā dvidvārā tvadharā gatiḥ||15|| sapta cchidrāṇi śirasi dve cādhaḥ, sādhyamūrdhvagam| yāpyaṃ tvadhogaṃ, mārgau tu dvāvasādhyaṃ prapadyate||16|| yadā tu sarvacchidrebhyo romakūpebhya eva ca| vartate tāmasaṅkhyeyāṃ gatiṃ tasyāhurāntikīm||17|| yaccobhayābhyāṃ mārgābhyāmatimātraṃ pravartate| tulyaṃ kuṇapagandhena raktaṃ kṛṣṇamatīva ca||18|| saṃsṛṣṭaṃ kaphavātābhyāṃ kaṇṭhe 4 sajjati cāpi yat| yaccāpyupadravaiḥ sarvairyathoktaiḥ samabhidrutam||19|| hāridranīlaharitatāmrairvarṇairupadrutam| kṣīṇasya kāsamānasya yacca tacca na sidhyati||20|| yadvidoṣānugaṃ yadvā śāntaṃ śāntaṃ 5 prakupyati| mārgānmārgaṃ caredyadvā yāpyaṃ pittamasṛk ca tat||21||
gatikṛtaṃ sādhyādibhedaṃ darśayituṃ gatibhedamevāha- gatirūrdhvamityādi| gatiprakārāntaramapyasādhyasyāha- yadā tu sarvacchidrebhya ityādi| yaccobhayābhyāmityādinā kṛṣṇamatīva cetyantenāsādhyatālakṣaṇamāha| atra mārgābhyāmityanena na yaugapadyena mārgapravṛttirvyavasthitā, kintu pratyekaṃ, mārgadvayapravṛttasyāsādhyatvena pūrvamevoktatvāt| kuṇapagandheneti śavagandhena| kaṇṭhe sajjatīti kaṇṭhādbahirna yāti| yathoktairiti nidānoktaiḥ; tatra hi upadravāḥ khalu daurbalyārocakādayaḥ svarabhedāntā uktāḥ| hāridravarṇādibhiryuktaṃ kṣīṇasya kāsino na sidhyatīti jñeyam| yadvidoṣānugamityanenānubandharūpadoṣadvayayogādyāpyatvamucyate; yattu pūrvaṃ dvidoṣajaṃ yāpyamityuktaṃ tadanubandhyadoṣadvayajanyābhiprāyeṇeti na paunaruktyam| mārgānmārgaṃ carediti ūrdhvagaṃ mukhaṃ parityajya nāsāṃ yātītyādi jñeyam, ūrdhvagasya tvadhogamane'dhogatvādeva yāpyatvaṃ bhavati, adhogaṃ tu mārgāntaramagacchadapi svata eva yāpyaṃ; tasmānnordhvādhomārgaparivarto'tra vivakṣitaḥ||15-21||
ekamārgaṃ balavato nātivegaṃ navotthitam| raktapittaṃ sukhe kāle sādhyaṃ syānnirupadravam||22||
ekamārgamityādinā sādhyalakṣaṇam| ekamārgamiti sāmānyavacane'pyūrdhvamārgameva labhyate, adhogasyaikamārgagasyāpi yāpyatvāt| sukhe kāle iti hemante śiśire ca| atra mārgeṇa tathā doṣeṇa tathā lakṣaṇena sādhyāsādhyayāpyabhedāḥ pṛthaguktāḥ| tatra ca sādhyalakṣaṇayāpyalakṣaṇamelake yāpyatvameva; yāpyāsādhyamelake'sādhyatvameva, yathā- ekadoṣaṃ yadadhogataṃ tadekadoṣatvāt sādhyaṃ kintvadhogatatvādyāpyaṃ; yattridoṣamadhogataṃ tadadhogatatvena yāpyaṃ, kintu tridoṣatvādasādhyameveti jñeyam| yaduktaṃ- “nāsādhyaḥ sādhyatāṃ yāti sādhyo yāti tvasādhyatām” (ni.a.8) iti; “sādhyā yāpyatvamāyānti yāpyāścāsādhyatāṃ tathā” (ni.a.8) iti ca||22||
snigdhoṣṇamuṣṇarūkṣaṃ ca raktapittasya kāraṇam| adhogasyottaraṃ prāyaḥ, pūrvaṃ syādūrdhvagasya tu||23|| ūrdhvagaṃ kaphasaṃsṛṣṭamadhogaṃ mārutānugam| dvimārgaṃ kaphavātābhyāmubhābhyāmanubadhyate||24||
snigdhoṣṇamityādi nidānoktamapi prāyikatvādviśeṣopadarśanārthaṃ punarihocyate| prāyaḥśabdena kadācidrūkṣoṣṇamapi ūrdhvagasya heturbhavati, tathā snigdhoṣṇamapi adhogasyeti darśayati| evaṃ ca nidānamārgāniyame sati ‘mārgau doṣānubandhaṃ ca nidānaṃ prasamīkṣya ca’ ityatra mārgādi pañca (yacca) paṭhitaṃ...| yadyapyadhoge rūkṣoṣṇameva paraṃ hetustathā'pi snigdhoṣṇaṃ kadācit kāraṇaṃ bhavati, snigdhakṛtaśca kapho'pyadhoge bhavati; evamūrdhvage'pi cintanīyam| ūrdhvagaṃ kaphasaṃsṛṣṭamityādāvapi prāyaḥśabdasambandhādvyabhicāro jñeyaḥ||23-24||
akṣīṇabalamāṃsasya raktapittaṃ yadaśnataḥ| taddoṣaduṣṭamutkliṣṭaṃ nādau stambhanamarhati||25|| galagrahaṃ pūtinasyaṃ mūrcchāyamaruciṃ jvaram| gulmaṃ plīhānamānāhaṃ kilāsaṃ kṛcchramūtratām||26|| kuṣṭhānyarśāṃsi vīsarpaṃ varṇanāśaṃ bhagandaram| buddhīndriyoparodhaṃ ca kuryāt stambhitamāditaḥ||27|| tasmādupekṣyaṃ balino baladoṣavicāriṇā 6| raktapittaṃ prathamataḥ pravṛddhaṃ 7 siddhimicchatā||28||
aśnata ityanena santarpaṇotthitaṃ darśayati| utkliṣṭamiti pravṛttyunmukham, āmadoṣāśritatvāt| baladoṣavicāriṇeti yadaiva balahrāsaṃ sampaśyeddhīnadoṣatvaṃ vā tadaiva stambhanaṃ kāryam||25-28||
prāyeṇa hi samutkliṣṭamāmadoṣāccharīriṇām| vṛddhiṃ prayāti pittāsṛktasmāttallaṅghyamāditaḥ||29|| mārgau doṣānubandhaṃ ca nidānaṃ prasamīkṣya ca| laṅghanaṃ raktapittādau tarpaṇaṃ vā prayojayet||30||
samprati kṛtsnaṃ laṅghanahetumāha- mārgāvityādi| tatrordhvamārgaḥ, sāmaṃ pittaṃ, kapho doṣaḥ, snigdhoṣṇaṃ ca nidānaṃ laṅghanaprayojakaṃ; tadvyatiriktaṃ tu mārgādi bhojanarūpatarpaṇaprayojakam| tarpayatīti tarpaṇamaśanam| tena yavāgūstarpaṇaṃ ca grāhyam| ye tu tarpaṇaśabdena saktutarpaṇameva grāhayanti teṣāṃ yavāgūdānapakṣo na saṅgṛhītaḥ syāt||29-30||
hrīberacandanośīramustaparpaṭakaiḥ śṛtam| kevalaṃ śṛtaśītaṃ vā dadyāttoyaṃ pipāsave||31|| ūrdhvage tarpaṇaṃ pūrvaṃ peyāṃ pūrvamadhogate| kālasātmyānubandhajño dadyāt prakṛtikalpavit||32|| jalaṃ kharjūramṛdvīkāmadhūkaiḥ saparūṣakaiḥ| śṛtaśītaṃ prayoktavyaṃ tarpaṇārthe saśarkaram||33|| tarpaṇaṃ saghṛtakṣaudraṃ lājacūrṇaiḥ pradāpayet| ūrdhvagaṃ raktapittaṃ tat pītaṃ kāle vyapohati||34|| mandāgneramlasātmyāya tat sāmlamapi kalpayet| dāḍimāmalakairvidvānamlārthaṃ 8 cānudāpayet||35||
kevalamiti hrīberādirahitaṃ; jalamevaikaṃ kevalamauṣadhadveṣiṇe puruṣāya deyam| pūrvamiti padena paścādbalahrāsakārakaṃ niṣedhayati| kālaḥ hemantādiḥ, anubandhaḥ doṣānubandhaḥ| prakṛtiḥ svābhāvikī dravyāṇāṃ gurulāghavādirūpā, kalpanaṃ kalpaḥ saṃskāra ityarthaḥ| etena kālaṃ doṣānubandhaṃ ca jñātvā yasya yatsvabhāvaṃ dravyaṃ yuktaṃ bhavati tena tarpaṇaṃ yavāgūrvā kāryetyarthaḥ| kharjūrādinā jalaṃ ṣaḍaṅgavidhānenaiva kartavyam| etacca jalamatra madhuramapyūrdhvage kaphasaṃsṛṣṭe'pi raktapitte yaugikaṃ bhavati, raktapittavyādhipratyanīkatvāt||31-35||
śāliṣaṣṭikanīvārakoradūṣapraśāntikāḥ| śyāmākaśca priyaṅguśca bhojanaṃ raktapittinām||36|| mudgā masūrāścaṇakāḥ samakuṣṭhāḍhakīphalāḥ| praśastāḥ sūpayūṣārthe kalpitā raktapittinām||37|| paṭolanimbavetrāgraplakṣavetasapallavāḥ| kirātatiktakaṃ śākaṃ gaṇḍīraḥ 9 sakaṭhillakaḥ||38|| kovidārasya puṣpāṇi kāśmaryasyātha śālmaleḥ| annapānavidhau śākaṃ yaccānyadraktapittanut||39|| śākārthaṃ śākasātmyānāṃ tacchastaṃ raktapittinām| svinnaṃ vā sarpiṣā bhṛṣṭaṃ yūṣavadvā vipācitam||40|| pārāvatān kapotāṃśca lāvān raktākṣavartakān| śaśān kapiñjalāneṇān hariṇānkālapucchakān||41|| raktapitte hitān vidyādrasāṃsteṣāṃ prayojayet| īṣadamlānanamlān vā ghṛtabhṛṣṭān saśarkarān||42|| kaphānuge yūṣaśākaṃ dadyādvātānuge rasam| raktapitte yavāgūnāmataḥ kalpaḥ pravakṣyate||43|| padmotpalānāṃ kiñjalkaḥ pṛśniparṇī priyaṅgukāḥ| jale sādhyā rase tasmin peyā syādraktapittinām||44|| candanośīralodhrāṇāṃ rase tadvat sanāgare| kirātatiktakośīramustānāṃ tadvadeva ca||45|| dhātakīdhanvayāsāmbubilvānāṃ vā rase śṛtā| masūrapṛśniparṇyorvā sthirāmudgarase'tha vā||46|| rase hareṇukānāṃ vā saghṛte sabalārase| siddhāḥ pārāvatādīnāṃ rase vā syuḥ pṛthakpṛthak||47|| ityuktā raktapittaghnyaḥ śītāḥ samadhuśarkarāḥ| yavāgvaḥ kalpanā caiṣā kāryā māṃsaraseṣvapi||48||
śālītyādinā'nnamāha| praśāntikā jalamadhye prāyo bhavati| priyaṅguḥ kaṅguḥ| koradūṣasya raktapittahetutvaṃ niṣpāvamāṣasūpādiyuktasyaiva saṃyogamahimnā nidāne proktam, ayaṃ tu kaṣāyamadhuralaghutvāt koradūṣaḥ kevalo raktapittahara evetīha paṭhyate| evaṃ gaṇḍīro'pi nidāne surāsauvīrakādiyukta eva hetutvenoktaḥ, sa tu kevalo hita eva; kiṃvā sthalajajalajabhedena gaṇḍīro dvividhaḥ; tatra haritavargapaṭhito yaḥ sa nidānaṃ bhavati, itarastu jalajaḥ śākavarge paṭhito yaḥ sa iha kaphādhike raktapitte jñeyaḥ| yūṣavadvā vipācitamiti yūṣo yathā dāḍimādyamladravyayukto jale vipācyate tathā'yamapītyartha; kiṃvā yūṣayuktaṃ yathā bhavati tathā vipācitamityarthaḥ| raktākṣaḥ cakorakaḥ| yūṣaśca śākaṃ ceti yūṣaśākam||36-48||
śaśaḥ savāstukaḥ śasto vibandhe raktapittinām| vātolbaṇe tittiriḥ syādudumbararase śṛtaḥ||49|| mayūraḥ plakṣaniryūhe nyagrodhasya ca kukkuṭaḥ| rase bilvotpalādīnāṃ 10 vartakakrakarau hitau||50|| tṛṣyate tiktakaiḥ siddhaṃ tṛṣṇāghnaṃ vā phalodakam| siddhaṃ vidārigandhādyairathavā 11 śṛtaśītalam||51||
āvasthikaṃ bhojanamāha- śaśa ityādi| atra śaśaḥ kaṣāyatvādraktapittaharo bhavatyeva, vibandhahareṇa vāstukena saṃskṛtatvādvibandhaharo'pi bhavati| evaṃ tittirimayūrādayo yadyapyuṣṇatvena vātaharāstathā'pi raktapitte na hitā uṣṇatvena; tataśca teṣāṃ sādhane udumbararasādayo raktapittaharā niyujyante; tathā sati vātaṃ raktapittaṃ ca ghnanti| pratiniyatasādhakadravyopanyāsāt saṃyogamahimnaiva kāryakarā bhavantīti jñāyate| na śaśaḥ kaṣāyo'pi vibandhaṃ karoti, vāstukasaṃskārāt; na tittiriprabhṛtayo raktapittaṃ kopayanti, udumbararasādisaṃskārāt; evaṃ viparītaphalasambhavo nāsti, saṃyogaśakteracintyatvāt| vāstukarase eva śaśasya sādhanaprayogaḥ, itarasāhacaryāt| uktaṃ hi- “vipacettu vāstukarase śaśaṃ vibandhe purīṣasya” iti| siddhaṃ vidārigandhādyairiti śāliparṇyādipañcamūlaśṛtamudakam||49-51||
jñātvā doṣāvanubalau balamāhārameva ca| jalaṃ pipāsave dadyādvisargādalpaśo'pi 12 vā||52||
samprati pānīyadānaviṣayaprakāramāha- jñātvetyādi| doṣāviti vātakaphau, pittaṃ tu nāyakameva nānubalam| visargāditi virateḥ, yāvadicchamityarthaḥ| pakṣāntaramāha- alpaśo'pi vā, stokaṃ stokamityarthaḥ| atra yadi balavānagniḥ śarīraṃ ca mahattadā visargaparyantaṃ jalaṃ deyaṃ; viparyaye tu pānīyaṃ nātipathyaṃ, tenālpaśo deyam||52||
nidānaṃ raktapittasya yatkiñcit samprakāśitam| jīvitārogyakāmaistanna sevyaṃ raktapittibhiḥ||53|| ityannapānaṃ nirdiṣṭaṃ kramaśo raktapittanut|54|
raktapittanidānavarjanārthamāha- nidānamityādi||53||-
vakṣyate bahudoṣāṇāṃ kāryaṃ balavatāṃ ca yat||54|| akṣīṇabalamāṃsasya yasya santarpaṇotthitam| bahudoṣaṃ balavato raktapittaṃ śarīriṇaḥ||55|| kāle saṃśodhanārhasya taddharennirupadravam| virecanenordhvabhāgamadhogaṃ vamanena ca||56|| trivṛtāmabhayāṃ prājñaḥ phalānyāragvadhasya vā| trāyamāṇāṃ gavākṣyā vā mūlamāmalakāni vā||57|| virecanaṃ prayuñjīta prabhūtamadhuśarkaram| rasaḥ praśasyate teṣāṃ raktapitte viśeṣataḥ||58|| vamanaṃ madanonmiśro manthaḥ sakṣaudraśarkaraḥ| saśarkaraṃ vā salilamikṣūṇāṃ rasa eva vā||59|| vatsakasya phalaṃ mustaṃ madanaṃ madhukaṃ madhu| adhovahe raktapitte 13 vamanaṃ paramucyate||60|| ūrdhvage śuddhakoṣṭhasya tarpaṇādiḥ kramo hitaḥ| adhogate yavāgvādirna cetsyānmāruto balī||61||
vakṣyate ityādinā saṃśodhanāni pradhānabheṣajatvāducyante| akṣīṇabalamāṃsasyetyanena sahajā balāhānirucyate, balavata ityanena kālakṛtaṃ balamucyate| kāle saṃśodhanayogye'natyuṣṇaśītakāle| nirupadravamiti kriyāviśeṣaṇaṃ, kiṃvā raktapittaviśeṣaṇam| virecanenordhvabhāgamityādinā anulomaharaṇaṃ raktapitte niṣedhayati| uktaṃ ca- “pratimārgaṃ ca haraṇaṃ raktapitte vidhīyate” (ni.a.2) iti| raktapitte viśeṣata ityanena raktapittādanyatra kalkādayo'pyeṣāṃ bhavanti| vamanamiti vamanakārako yogo vamanamucyate| madanasya doṣādyapekṣayā karṣādikā mātrā kalpe vakṣyamāṇā jñeyā| saśarkare salile tathekṣurase madanayogādeva vamanakartṛtvaṃ jñeyam| adhovahe ityatrāpi śuddhakoṣṭhasyeti yojyam| na cet syānmāruto balītyanena yadi māruto balī syāttadā māṃsaudana eva deya iti jvaroktaṃ vidhiṃ sūcayati||54-61||
balamāṃsaparikṣīṇaṃ śokabhārādhvakarśitam| jvalanādityasantaptamanyairvā kṣīṇamāmayaiḥ||62|| garbhiṇīṃ sthaviraṃ bālaṃ rūkṣālpapramitāśinam| avamyamavirecyaṃ vā yaṃ paśyedraktapittinam||63|| śoṣeṇa sānubandhaṃ vā tasya saṃśamanī kriyā| śasyate raktapittasya paraṃ sā'tha pravakṣyate||64|| aṭarūṣakamṛdvīkāpathyākvāthaḥ saśarkaraḥ| madhumiśraḥ śvāsakāsaraktapittanibarhaṇaḥ||65|| aṭarūṣakaniryūhe priyaṅguṃ mṛttikāñjane| vinīya lodhraṃ kṣaudraṃ ca raktapittaharaṃ pibet||66|| padmakaṃ padmakiñjalkaṃ dūrvāṃ vāstūkamutpalam| nāgapuṣpaṃ ca lodhraṃ ca tenaiva vidhinā pibet||67|| prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ madhu cāśvaśakṛdrase| yavāsabhṛṅgarajasormūlaṃ vā gośakṛdrase||68|| vinīya raktapittaghnaṃ peyaṃ syāttaṇḍulāmbunā| yuktaṃ vā maghusarpirbhyāṃ lihyādgośvaśakṛdrasam||69|| khadirasya priyaṅgūṇāṃ kovidārasya śālmaleḥ| puṣpacūrṇāni madhunā lihyānnā raktapittikaḥ||70|| śṛṅgāṭakānāṃ lājānāṃ mustakharjūrayorapi| lihyāccūrṇāni madhunā padmānāṃ keśarasya ca||71|| dhanvajānāmasṛglihyānmadhunā mṛgapakṣiṇām| sakṣaudraṃ grathite rakte lihyāt pārāvataṃ śakṛt||72||
saṃśamanaviṣayamāha- balamāṃsetyādi| śoṣeṇeti rājayakṣmaṇā| aṭarūṣakamṛdvīketyādi kāmalāharaṃ kecidāhuḥ| aṭarūṣakaniryūha ityādau priyaṅgvādīnāṃ militānāṃ kalkaḥ karṣaḥ, kṣaudrasya ca karṣo grāhyaḥ, paribhāṣābalāt| uktaṃ cāgniveśena- “karṣaścūrṇasya kalkasya guḍikānāṃ ca sarvaśaḥ| mātrā kṣaudraghṛtādīnāṃ kvāthasneheṣu cūrṇavat” iti| anye tu bruvate- cūrṇādīnāṃ karṣamānatvaṃ svatantraprayoge bhavati| atra cāṭarūṣakvāthaḥ kvāthaparibhāṣayā kāryaḥ, kalkaśca kalkaparibhāṣayā kāryaḥ| priyaṅgvādīnāṃ pratyekaṃ karṣamānatve bheṣajabhūyastvaṃ bhavati, tenātra militaiḥ karṣamānasya kartavyatā yuktā| tenaiva vidhineti aṭarūṣakaniryūhakṣaudrayutam| khadirasyetyādau puṣpacūrṇānīti bahuvacanatvādraktapittanuditi viśeṣaṇaṃ puruṣasya jñeyam 14| dhanvajānāmiti jāṅgalānām||62-72||
uśīrakālīyakalodhrapadmakapriyaṅgukākaṭphalaśaṅkhagairikāḥ| pṛthak pṛthak candanatulyabhāgikāḥ saśarkarāstaṇḍuladhāvanāplutāḥ||73|| raktaṃ sapittaṃ tamakaṃ pipāsāṃ dāhaṃ ca pītāḥ śamayanti sadyaḥ| kirātatiktaṃ kramukaṃ samustaṃ prapauṇḍarīkaṃ kamalotpale ca||74|| hrīberamūlāni paṭolapatraṃ durālabhā parpaṭako mṛṇālam| dhanañjayodumbaravetasatvaṅnyagrodhaśāleyayavāsakatvak||75|| tugālatāvetasataṇḍulīyaṃ 15 sasārivaṃ mocarasaḥ samaṅgā| pṛthak pṛthak candanayojitāni tenaiva kalpena hitāni tatra||76|| niśi sthitā vā svarasīkṛtā vā kalkīkṛtā 16 vā mṛditāḥ śṛtā vā| ete samastā gaṇaśaḥ pṛthagvā raktaṃ sapittaṃ śamayanti 17 yogāḥ||77||
uśīretyādau pṛthak pṛthagiti vīpsāyāṃ, tena pratyekamuśīrādīnāṃ candanasamānāṃ prayogaṃ darśayati; tathā cāṣṭau prayogā bhavanti| saśarkarā iti vacanenātra śarkarā samabhāgaiva deyā; uktaṃ hyagniveśe- “māṣikaṃ hiṅgu, sindhūtthalavaṇādyāstu śāṇikāḥ| sitopalāguḍakṣārāḥ samā, eṣā prakalpanā” iti| yatra śarkarāyāḥ prakṣepyatvaṃ tatra prakṣepanyāyenaiva śarkarā deyā| kirātādike'pi pṛthak pṛthak candanayojitānītyanena samacandanatvaṃ pratyekaṃ dravyaprayogāṇām| tenaiva kalpenetyanena saśarkaratvaṃ taṇḍuladhāvanāplutatvaṃ cocyate| kramukaṃ paṭṭikālodhram| dhanañjayaḥ arjunaḥ| latā priyaṅguḥ| samaṅgā varāhakrāntā, ‘lajjāluḥ’ iti loke| niśisthitā ityādinā kirātatiktādīnāṃ kalpanāmāha| niśisthitā vetyanena śītakaṣāya ucyate| mṛditā iti phāṇṭīkṛtāḥ; kalkagrahaṇena 18 cūrṇasyāpi grahaṇaṃ kriyate, yataḥ suśrute ṣaḍeva kalpāḥ pāṭhabhedāt pāṭhyante- “kṣīraṃ rasaḥ kalkamatho kaṣāyaḥ śṛtaśca śītaśca tathaiva phāṇṭaḥ| kalpāḥ ṣaḍete khalu bheṣajānāṃ yathottaraṃ te laghavaḥ pradiṣṭāḥ” (su.sū.a.44) iti| anye tu cūrṇamapi 19 phāṇṭaśabdena gṛhyate iti bruvate| yadā tatra phāṇṭagrahaṇādeva sa pāṭhaḥ suśrute pramāṇaṃ, tadā cūrṇaśabdena ca kalpāntaramevocyate (?)| iha tu phāṇṭasya śrutatvāt kṛṣṇātreyādipaṭhita eva phāṇṭo grāhyaḥ| yaduktaṃ- “kṣuṇṇasya salile tapte mṛditasyoddhṛtasya ca| yo raso gṛhyate tajjñaiḥ sa phāṇṭaḥ samprakīrtitaḥ” iti| teneha nirdravaḥ kalka eva cūrṇaśabdenocyate| samprati vyastasamastaprayogameṣāmāha- ete ityādi| gaṇaśa iti uśīrādigaṇaśaḥ, kirātatiktādigaṇaśaḥ, tugādigaṇaśaśceti| atra ca pratyekapratyoge samacandanatvaṃ śrutaṃ, yadā gaṇaśaḥ prayogo bhavati tadā'pi candanasya samo bhāgo deya iti vyākhyānayanti vṛddhāḥ||73-77||
mudgāḥ salājāḥ sayavāḥ sakṛṣṇāḥ sośīramustāḥ saha candanena| balājale paryuṣitāḥ kaṣāyā raktaṃ sapittaṃ śamayantyudīrṇam||78||
balājala iti balāsādhitaśītajale| paryuṣitāḥ kaṣāyā iti śītakaṣāyāḥ||78||
vaidūryamuktāmaṇigairikāṇāṃ mṛcchaṅkhahemāmalakodakānām| madhūdakasyekṣurasasya caiva pānācchamaṃ gacchati raktapittam||79|| uśīrapadmotpalacandanānāṃ pakvasya loṣṭasya ca yaḥ prasādaḥ| saśarkaraḥ kṣaudrayutaḥ suśīto raktātiyogapraśamāya deyaḥ||80|| priyaṅgukācandanalodhrasārivāmadhūkamustābhayadhātakījalam| samṛtprasādaṃ saha yaṣṭikāmbunā 20 saśarkaraṃ raktanibarhaṇaṃ param||81||
vaidūryādibhiḥ saha sthitaṃ jalaṃ vaidūryādijalaṃ jñeyam| uśīretyādau śītakaṣāye prasāda iti prasannaṃ jalaṃ grāhyam| priyaṅgvādau abhayam uśīram| samṛtprasādamityatra mṛtprasādo'pyanantaraṃ prakṣepyaḥ; evaṃ yaṣṭikāprayoge'pi||79-81||
kaṣāyayogairvividhairyathoktairdīpte'nale śleṣmaṇi nirjite ca| yadraktapittaṃ praśamaṃ na yāti tatrānilaḥ syādanu tatra kāryam||82|| chāgaṃ payaḥ syāt paramaṃ prayoge gavyaṃ śṛtaṃ pañcaguṇe jale vā| saśarkaraṃ mākṣikasamprayuktaṃ vidārigandhādigaṇaiḥ śṛtaṃ vā||83|| drākṣāśṛtaṃ nāgarakaiḥ śṛtaṃ vā balāśṛtaṃ gokṣurakaiḥ śṛtaṃ vā| sajīvakaṃ sarṣabhakaṃ sasarpiḥ payaḥ prayojyaṃ sitayā śṛtaṃ vā||84||
tatrānilaḥ syāditi tatra balavān vātaḥ syāt| prayoga iti abhyāse| sajīvakamityādau sajīvakaṃ sarṣabhakaṃ ca śṛtaṃ yat payastat sasarpistathā sitayā ca yuktaṃ prayojyaṃ peyamiti jñeyam||72-84||
śatāvarīgokṣurakaiḥ śṛtaṃ vā śṛtaṃ payo vā'pyatha parṇinībhiḥ| raktaṃ nihantyāśu viśeṣatastu yanmūtramārgāt sarujaṃ prayāti||85||
parṇinībhiriti parṇinyaḥ parṇinīcatuṣṭayam||85||
viśeṣato viṭpathasampravṛtte payo mataṃ mocarasena siddham| vaṭāvarohairvaṭaśuṅgakairvā hrīberanīlotpalanāgarairvā||86|| kaṣāyayogān payasā purā vā pītvā'nu cādyāt payasaiva śālīn| kaṣāyayogairathavā vipakvametaiḥ pibet sarpiratisrave ca||87||
vaṭaśuṅgā avikasitanavavaṭapallavāḥ| kaṣāyayogāniti aṭarūṣakādīn kalkīkṛtān payasā pītvetyarthaḥ| etairiti vakṣyamāṇaiḥ; kiṃvā etaireva kaṣāyayogairyathāyogyatayā sarpiḥ sādhanīyam| atisrave iti atimātraraktapittasrutau||83-87||
vāsāṃ saśākhāṃ sapalāśamūlāṃ kṛtvā kaṣāyaṃ kusumāni cāsyāḥ| pradāya kalkaṃ vipacedghṛtaṃ tat sakṣaudramāśveva nihanti raktam||88|| iti vāsāghṛtam|
ārdrāyā eva vāsāyā vidhānānukathanānna dvaiguṇyam| vāsākusumakalke ca kecit puṣpakalkasyātīva bāhulyaṃ bhavatīti kṛtvā prasthe ghṛte catuṣpalaṃ puṣpakalkaṃ vadanti| sakṣaudramiti vacanena ghṛtāt pādikatvaṃ tantrāntarapratyayājjñeyam; uktaṃ hi- “snehapādaḥ smṛtaḥ kalkaḥ kalkavanmadhuśarkare” iti| agniveśe'pyuktaṃ- “mātrā kṣaudraghṛtānāṃ ca snehakvātheṣu pūrvavat” iti| pūrvavaditi pādikā||88||
palāśavṛntasvarasena siddhaṃ tasyaiva kalkena madhudraveṇa| lihyādghṛtaṃ vatsakakalkasiddhaṃ tadvat samaṅgotpalalodhrasiddham||89|| syāttrāyamāṇāvidhireṣa eva sodumbare caiva paṭolapatre| sarpīṃṣi pittajvaranāśanāni sarvāṇi śastāni ca raktapitte||90||
madhudraveṇeti pādikena madhunā dravīkṛtam| trāyamāṇāyā evaṃ sarpiḥ pūrvavat paktavyam; udumbarapaṭolapatrābhyāṃ cāparam| pittajvaranāśanānītyanena sakalacikitsitavācyāni pittajvaraharāṇi jñeyāni, jvaracikitsite tu ghṛtāni jīrṇajvarahantṛtayoktāni na pittajvarahantṛtayā; anye tu yānyeva jīrṇajvaraharāṇi ghṛtāni tānyeva pittajvaraharāṇi bhavanti, teṣāṃ tu “rūkṣaṃ teja” (ci.a.3) ityādinā jvaraviṣayatayā samānatvena nirdiṣṭaṃ pittaviṣayatvam| pradeśāntare'pi “jale daśaguṇe sādhyaṃ trāyamāṇācatuḥpalam” ityādi yāvat “pittaraktabhavaṃ gulmaṃ visarpaṃ paittikaṃ jvaram” (ci.a.5) iti, tathā “trāyantikā” ityādi yāvat “vātarakte kṣatakṣīṇe visarpe paittike jvare” (ci.a.29) ityādīni sakalacikitsite paṭhitāni pittajvaraharaghṛtāni kartavyāni||89-90||
abhyaṅgayogāḥ pariṣecanāni sekāvagāhāḥ śayanāni veśma| śīto vidhirbastividhānamagryaṃ pittajvare yat praśamāya diṣṭam||91|| tadraktapitte nikhilena kāryaṃ kālaṃ ca mātrāṃ ca purā samīkṣya| sarpirguḍā ye ca hitāḥ kṣatebhyaste raktapittaṃ śamayanti sadyaḥ||92||
abhyaṅgayogā ityādinā sarve ye dāhajvaraharā uktāḥ pittajvarapraśamanakatvena tānatidiśati||91-92||
kaphānubandhe rudhire sapitte kaṇṭhāgate syādgrathite prayogaḥ| yuktasya yuktyā madhusarpiṣośca kṣārasya caivotpalanālajasya||93|| mṛṇālapadmotpalakeśarāṇāṃ tathā palāśasya tathā priyaṅgoḥ| tathā madhūkasya tathā'sanasya kṣārāḥ prayojyā vidhinaiva tena||94||
rudhire sapitte iti raktapitte| yuktyā yuktasyeti mātrayā yuktasya kṣārasya prayogaḥ; yuktiśabdo'tra mātrāvacanaḥ| yadyapi kṣārastīkṣṇa uktastathā'pi kaṇṭhasthakaphavilayanārthamutpalanālādikṛtaguṇānuvidhānāt kṣāro dīyata eva raktapitte; raktapittaharatvaprabhāvādutpalanāladikṣāro bhavatyeva raktapittaharaḥ, yena tīkṣṇāni dravyāṇi parityajyotpalanālādīnyeva kṣārārthamāha| nanu, utpalādīnāmagnidāhācchītatvamapayātyeva, uktaṃ ca vārtike kṣīrasvāmidattena- “śītaṃ jahati bhūyiṣṭhaṃ dagdhaṃ sapadi somatām” iti ceddṛṣṭo hi bhasmanyapi guṇodaya iti||93-94||
śatāvarīdāḍimatintiḍīkaṃ kākolimede madhukaṃ vidārīm| piṣṭvā ca mūlaṃ phalapūrakasya ghṛtaṃ pacet kṣīracaturguṇaṃ jñaḥ||95|| kāsajvarānāhavibandhaśūlaṃ tadraktapittaṃ ca ghṛtaṃ nihanyāt| yat pañcamūlairatha pañcabhirvā siddhaṃ ghṛtaṃ tacca tadarthakāri||96|| iti śatāvaryādighṛtam|
phalapūrako bījapūrakaḥ| pañca pañcamūlāni rasāyanoktāni| tadarthakārīti anantaroktaśatāvaryādighṛtānukāri||95-96||
kaṣāyayogā ya ihopadiṣṭāste cāvapīḍe bhiṣajā prayojyāḥ| ghrāṇāt pravṛttaṃ rudhiraṃ sapittaṃ yadā bhavenniḥsṛtaduṣṭadoṣam||97|| rakte praduṣṭe hyavapīḍabandhe duṣṭapratiśyāyaśirovikārāḥ| raktaṃ sapūyaṃ kuṇapaśca 21 gandhaḥ syād ghrāṇanāśaḥ kṛmayaśca duṣṭāḥ||98|| nīlotpalaṃ gairikaśaṅkhayuktaṃ sacandanaṃ syāttu sitājalena| nasyaṃ tathā''mrāsthirasaḥ samaṅgā sadhātakīmocarasaḥ salodhraḥ||99|| drākṣārasasyekṣurasasya nasyaṃ kṣīrasya dūrvāsvarasasya caiva| yavāsamūlāni palāṇḍumūlaṃ nasyaṃ tathā dāḍimapuṣpatoyam||100|| priyālatailaṃ madhukaṃ payaśca siddhaṃ ghṛtaṃ māhiṣamājikaṃ vā| āmrāsthipūrvaiḥ payasā ca nasyaṃ sasārivaiḥ syāt kamalotpalaiśca||101||
ghrāṇapravṛttaraktapittacikitsitamāha- kaṣāyayogā ityādi| kaṣāyayogā iti uśīrakālīyaketyādinā ye kaṣāyayogā uktāste ghrāṇapravṛtte raktapitte pradeyāḥ| avapīḍaśca dravyamāpothitaṃ kṛtvā pīḍayitvā raso dīyate yaḥ sa ucyate; ayaṃ ca niḥsṛte raktadoṣe sati deyaḥ; viparyaye doṣamāha- rakta ityādi| sitājaleneti śarkarājalena| nīlotpalādīni kalkīkṛtya avapīḍo deyaḥ| priyālatailamityādau madhukakalkena payasā draveṇa sādhyaṃ priyālatailaṃ ghṛtaṃ māhiṣamājaṃ vā| āmrāsthipūrvairiti ‘nasyaṃ tathā''mrāsthirasaḥ samaṅgā’ ityādiyogoktaiḥ| sārivākamalotpalāni ca kalkaḥ, payo drava iti jñeyam||97-101||
bhadraśriyaṃ lohitacandanaṃ ca prapauṇḍarīkaṃ kamalotpale ca| uśīravānīrajalaṃ mṛṇālaṃ sahasravīryā madhukaṃ payasyā||102|| śālīkṣumūlāni yavāsagundrāmūlaṃ nalānāṃ kuśakāśayośca| kucandanaṃ śaivalamapyanantā kālānusāryā tṛṇamūlamṛddhiḥ||103|| mūlāni puṣpāṇi ca vārijānāṃ pralepanaṃ puṣkariṇīmṛdaśca| udumbarāśvatthamadhūkalodhrāḥ kaṣāyavṛkṣāḥ śiśirāśca sarve||104|| pradehakalpe pariṣecane ca tathā'vagāhe ghṛtatailasiddhau| raktasya pittasya ca śāntimicchan bhadraśriyādīni bhiṣak prayuñjyāt||105|| dhārāgṛhaṃ bhūmigṛhaṃ suśītaṃ vanaṃ ca ramyaṃ jalavātaśītam| vaidūryamuktāmaṇibhājanānāṃ sparśāśca dāhe śiśirāmbuśītāḥ||106|| patrāṇi puṣpāṇi ca vārijānāṃ kṣaumaṃ ca śītaṃ kadalīdalāni| pracchādanārthaṃ śayanāsanānāṃ padmotpalānāṃ ca dalāḥ praśastāḥ||107|| priyaṅgukācandanarūṣitānāṃ sparśāḥ priyāṇāṃ ca varāṅganānām| dāhe praśastāḥ sajalāḥ suśītāḥ padmotpalānāṃ ca kalāpavātāḥ||108|| sariddhradānāṃ himavaddarīṇāṃ candrodayānāṃ kamalākarāṇām| mano'nukūlāḥ śiśirāśca sarvāḥ kathāḥ saraktaṃ śamayanti pittam||109||
bhadraśriyādīni pralepārthamāha| vānīram uśīrabheda eva sugandhimūlam| kālānusāryā śītalam| śiśirāśca sarve ityantena lepavidhānam| padmotpalānāṃ ca kalāpavātā iti padmotpalasamūhakṛtavātā ityarthaḥ||102-109||
tatra ślokau- hetuṃ vṛddhiṃ sañjñāṃ sthānaṃ liṅgaṃ pṛthak praduṣṭasya| mārgau sādhyamasādhyaṃ yāpyaṃ kāryakramaṃ caiva||110|| pānānnamiṣṭameva ca varjyaṃ saṃśodhanaṃ ca śamanaṃ ca| gururuktavānyathāvaccikitsite raktapittasya||111||
hetumityādinā'dhyāyārthasaṅgraho vyakta eva||110-111||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsitasthāne raktapittacikitsitaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||
iti śrīcakrapāṇidattakṛtāyāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ cikitsāsthāne raktapittacikitsitaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘cikitsāparivāratayā’ iti pā. ↩
- 2 ‘raktapravṛttasya’ iti, ‘raktaprayātasya’ iti ca pā. ↩
- 3 ‘tajjanitamiti’ iti pā. ↩
- 4 ‘yacca kaṇṭhe'vasajjati’ iti pā. ↩
- 5 ‘bhūyaḥ pravartateḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘baladoṣau prapaśyatā’ iti pā. ↩
- 7 ‘pravṛttaṃ’ iti pā. ↩
- 8 ‘dāḍimāmalakau’ iti pā. ↩
- 9 ‘gaṇḍīraṃ sakaṭhillakam’ iti pā. ↩
- 10 ‘bisotpalādīnāṃ’ iti pā. ↩
- 11 ‘śṛtaśītamathāpi vā’ iti pā. ↩
- 12 ‘bahuśo vā'...’ iti pā. ↩
- 13 ‘adhoge raktapitte tu’ iti pā. ↩
- 14 etacca vyākhyānaṃ ‘raktapittanut’ iti pāṭhābhiprāyeṇa jñeyam| vartamānapratiṣu tu ‘raktapittikaḥ’ ityeva pāṭha upalabhyate ↩
- 15 ‘...keśarataṇḍulīyaṃ’ iti pā. ↩
- 16 yogīndranāthasenastu ‘kalkīkṛtāḥ’ ityatra ‘phāṇṭīkṛtāḥ’ iti paṭhati, ‘mṛditāḥ’ ityasya ‘cūrṇīkṛtāḥ’ ityatra ‘phāṇṭīkṛtāḥ’ iti paṭhati, ‘mṛditāḥ’ ityasya ‘cūrṇīkṛtāḥ’ iti ca vyākhyānaṃ karoti ↩
- 17 ‘śamantyudīrṇam’ iti pā. ↩
- 18 ‘phāṇṭagrahaṇena’ iti pā. ↩
- 19 ‘cūrṇameva phāṇṭasthāne bruvate’ iti pā. ↩
- 20 ‘ṣaṣṭikāmbunā’ iti pā. ↩
- 21 ‘kuṇapaiḥ sagandhaṃ’ iti pā. ↩