4. raktapittacikitsitam

Larger type: Carakasaṃhitā · indented: Cakrapāṇidatta's Āyurvedadīpikā
athāto raktapittacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
ādyutpattau jvarasantāpādraktapittotpatterjvaracikitsitamanu raktapittacikitsitamabhidhīyate||1-2||
viharantaṃ jitātmānaṃ pañcagaṅge punarvasum| praṇamyovāca nirmohamagniveśo'gnivarcasam||3|| bhagavan raktapittasya heturuktaḥ salakṣaṇaḥ| vaktavyaṃ yat paraṃ tasya vaktumarhasi tadguro||4||
pañcagaṅgaḥ deśaviśeṣaḥ| vaktavyaṃ yat paramiti uktaraktapittahetulakṣaṇātiriktaṃ cikitsitamityarthaḥ||3-4||
gururuvāca- mahāgadaṃ mahāvegamagnivacchīghrakāri ca| hetulakṣaṇavicchīghraṃ raktapittamupācaret||5|| tasyoṣṇaṃ tīkṣṇamamlaṃ ca kaṭūni lavaṇāni ca| gharmaścānnavidāhaśca hetuḥ pūrvaṃ nidarśitaḥ||6||
nidāne yadyapi raktapittasya hetulakṣaṇāni pratipāditānyeva, tathā'pīha cikitsāparikaratayā 1 prakaraṇavaśāddhetavaḥ saṅkṣepeṇa lakṣaṇāni ca prāyaḥprādurbhāvīni punaḥ kathyante| gharma ātapaḥ| annavidāhastu svarūpavidāhidravyabhakṣaṇādbhavati, tathā pittenānnavahasrotaso duṣṭatvādavidāhibhojanenāpi bhavati| yaduktamanyatra- “srotasyannavahe pittaṃ paktau vā yasya tiṣṭhati| vidāhi bhuktamanyadvā tasyāpyannaṃ vidahyate” (su.sū.a.46) iti||5-6||
tairhetubhiḥ samutkliṣṭaṃ pittaṃ raktaṃ prapadyate| tadyonitvāt prapannaṃ ca vardhate tat pradūṣayat||7|| tasyoṣmaṇā dravo dhāturdhātordhātoḥ prasicyate| svidyatastena saṃvṛddhiṃ bhūyastadadhigacchati||8||
tairhetubhirityādinā samprāptimāha| raktaṃ prapadyate raktaṃ gacchatītyarthaḥ| yadyapi “pittaṃ svedo raso lasīkā rudhiramāmāśayaśca pittasthānāni, tatrāpyāmāśayo viśeṣeṇa pittasthānam” (sū.a.20) iti vacanena svabhāvādeva raktaṃ yāti, tathā'pi raktapittasamprāptau pradhānasthānādāmāśayarūpāt pittasyeha raktagamanaṃ jñeyaṃ; raktagamanaṃ ca pittasya samprāptimahimnā bhavati| tadyonitvāditi tadyonitvaṃ hetuḥ raktaprapannasya 2 pittasya vardhane jñeyaṃ; tena yasmādraktayoni pittaṃ tasmādraktaṃ prāpya vardhata ityarthaḥ| uktaṃ hi- “asṛjaḥ pittaṃ” (ci.a.15) iti| taditi raktaṃ pradūṣayat| dravo dhāturiti dravarūpoṃ'śaḥ| dhātordhātoriti māṃsādeḥ| svidyataḥ prasicyate atikṣarati; tena pittoṣmaṇā svidyamānadhātubhyaścyutena dravarūpeṇa dhātunā yuktaṃ sapittaṃ bhūyo'titarāṃ vṛddhiṃ gacchatīti yojanā||7-8||
saṃyogāddūṣaṇāttattu sāmānyādgandhavarṇayoḥ| raktasya pittamākhyātaṃ raktapittaṃ manīṣibhiḥ||9||
raktapittasañjñānimittamāha- saṃyogādityādi| raktasya saṃyogāttathā raktasya dūṣaṇāttathā raktasya gandhavarṇayoḥ pitte sāmānyāt pittaṃ raktapittamucyate iti vākyārthaḥ||9||
plīhānaṃ ca yakṛccaiva tadadhiṣṭhāya vartate| srotāṃsi raktavāhīni tanmūlāni hi dehinām||10||
raktapittasya sthānamāha- plīhānaṃ cetyādi| vartate ūrdhvamadhaśca yāti; ‘vardhate’ iti vā pāṭhaḥ| kasmādyakṛtplīhnoreva tadvartata ityāha- srotāṃsītyādi| yasmādraktasyāpi yakṛtplīhānāveva pradhānaṃ sthānaṃ, tena raktasaṃyogādiniṣpannasya raktapittasya tadeva sthānamiti bhāvaḥ||10||
sāndraṃ sapāṇḍu sasnehaṃ picchilaṃ ca kaphānvitam| śyāvāruṇaṃ saphenaṃ ca tanu rūkṣaṃ ca vātikam||11|| raktapittaṃ kaṣāyābhaṃ kṛṣṇaṃ gomūtrasannibham| mecakāgāradhūmābhamañjanābhaṃ ca paittikam||12|| saṃsṛṣṭaliṅgaṃ saṃsargāttriliṅgaṃ sānnipātikam|13|
tasya doṣasambandhaviśeṣeṇa liṅgānyāha- sāndramityādi| kaṣāyavadābhā yasya tat kaṣāyābhaṃ, pāṭalamityarthaḥ| kṛṣṇasya vastrādeḥ sasāragandhakādibhirmasṛṇīkṛtasya yo varṇaḥ sa mecakaḥ| nanu pittameva raktapittamityuktaṃ, tat kathaṃ ślaiṣmikaṃ bhavati? ucyate- sāmānyasamprāptau pittameva raktapittanirvartakaṃ, yathā- sarvagulmeṣu vāyuḥ, yathā- sarvajvareṣu pittamārambhakaṃ; tadeva yadolbaṇena kaphena svalakṣaṇakāriṇā yuktaṃ raktapittakaraṃ bhavati, tadā sāmānyasamprāptisamprāptaṃ pittamutsṛjya śleṣmaṇaiva sāndratvādisvalakṣaṇakāriṇā vyapadiśyate- ślaiṣmikaṃ raktapittamiti; yathā- ślaiṣmike gulme sāmānyasamprāptyāgatavātaṃ parityajya śleṣmaṇaiva vyapadeśo bhavati, yathā vā kaphajvare sarvajvarānapāyikāraṇamanādṛtya viśeṣalakṣaṇakāriṇā śleṣmaṇaiva vyapadeśo bhavati; evaṃ vātike'pi raktapitte vyākhyeyam| yattu kaphavātavirahitena kevalenaiva pittena balavatā janitaṃ raktapittaṃ paittikaraktapittalakṣaṇaṃ bhavati tat paittikaṃ raktapittamityucyate| lakṣaṇenaiva doṣavyapadeśo bhavati; tena yadyaddoṣajanitalakṣaṇayuktaṃ raktapittaṃ bhavati tattaddoṣajamiti 3 vyapadiśyate| ślaiṣmikādiraktapittāpekṣayā paittike raktapitte'tyulbaṇaṃ pittaṃ bhavati, yatastatraiva pittaṃ svalakṣaṇāni karoti, nānyatra; evaṃ vyavasthite yaducyate- kevalapaittikasya raktapittasya mārgo nāsti, yato vātaraktamadho yāti, kaphārabdhamūrdhvamiti pratipāditaṃ; tadapi na, yataḥ paittikasyāpyūrdhvagamanamadhogamanaṃ vā bhavatyeva; paraṃ paittikaṃ yadūrdhvaṃ yāti tanmārgamahimnā kaphasaṃyuktaṃ bhavati, yaccādho yāti tadvātasthānasambandhādvātānugataṃ bhavati| mārgasambandhānugataśca doṣaḥ svalakṣaṇakārakatvānnānubandhaḥ, tenāsau paittike raktapitte'pi ‘ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ’ ityādivacaneṣu na gṛhyate| yataḥ svatantro vyaktaliṅgaśca doṣo'nubandhyaḥ; tadviparītastu anubandhaḥ; tena yathoktalakṣaṇakāriṇā doṣeṇānubandhyena vātikatvādivyapadeśo raktapitteṣu, na mārgasambandhānugatenāsvalakṣaṇakāriṇā'nubandharūpeṇeti| anye tu “pradeśāntaracitena pittena yadottarakālaṃ raktapittasya sambandho bhavati tadaiva paittikaṃ raktapittaṃ bhavati” iti bruvate||11-12||-
ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ dvidoṣaṃ yāpyamucyate||13|| yattridoṣamasādhyaṃ tanmandāgnerativegavat| vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya vṛddhasyānaśnataśca yat||14||
samprati sādhyāsādhyavibhāgamāha- eketyādi| ekadoṣānugamiti uktaikadoṣalakṣaṇayuktam, evaṃ dvidoṣamapi doṣadvayalakṣaṇayuktam, evaṃ tridoṣamapi jñeyam| na tu mārgasambandhānugatamapi doṣaṃ prakṣipya dvidoṣatvaṃ tridoṣatvaṃ vā gaṇanīyaṃ, tathāhi sati kevalaṃ rakapittaṃ na syādeva; tathā samprāptisamprāptaṃ doṣaṃ gṛhītvā mārgasambandhānugatena vāyunā kaphena vā yogāddvidoṣajatvameva sarvadā syāt, na ‘ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ’ iti yaduktaṃ tat syāt; tasmādyathoktameva sādhu| mandāgnerativegavaditi pṛthagevāsādhyalakṣaṇaṃ, vyādhibhiḥ kṣīṇadehasyetyādi ca pṛthageva||13-14||
gatirūrdhvamadhaścaiva raktapittasya darśitā| ūrdhvā saptavidhadvārā dvidvārā tvadharā gatiḥ||15|| sapta cchidrāṇi śirasi dve cādhaḥ, sādhyamūrdhvagam| yāpyaṃ tvadhogaṃ, mārgau tu dvāvasādhyaṃ prapadyate||16|| yadā tu sarvacchidrebhyo romakūpebhya eva ca| vartate tāmasaṅkhyeyāṃ gatiṃ tasyāhurāntikīm||17|| yaccobhayābhyāṃ mārgābhyāmatimātraṃ pravartate| tulyaṃ kuṇapagandhena raktaṃ kṛṣṇamatīva ca||18|| saṃsṛṣṭaṃ kaphavātābhyāṃ kaṇṭhe 4 sajjati cāpi yat| yaccāpyupadravaiḥ sarvairyathoktaiḥ samabhidrutam||19|| hāridranīlaharitatāmrairvarṇairupadrutam| kṣīṇasya kāsamānasya yacca tacca na sidhyati||20|| yadvidoṣānugaṃ yadvā śāntaṃ śāntaṃ 5 prakupyati| mārgānmārgaṃ caredyadvā yāpyaṃ pittamasṛk ca tat||21||
gatikṛtaṃ sādhyādibhedaṃ darśayituṃ gatibhedamevāha- gatirūrdhvamityādi| gatiprakārāntaramapyasādhyasyāha- yadā tu sarvacchidrebhya ityādi| yaccobhayābhyāmityādinā kṛṣṇamatīva cetyantenāsādhyatālakṣaṇamāha| atra mārgābhyāmityanena na yaugapadyena mārgapravṛttirvyavasthitā, kintu pratyekaṃ, mārgadvayapravṛttasyāsādhyatvena pūrvamevoktatvāt| kuṇapagandheneti śavagandhena| kaṇṭhe sajjatīti kaṇṭhādbahirna yāti| yathoktairiti nidānoktaiḥ; tatra hi upadravāḥ khalu daurbalyārocakādayaḥ svarabhedāntā uktāḥ| hāridravarṇādibhiryuktaṃ kṣīṇasya kāsino na sidhyatīti jñeyam| yadvidoṣānugamityanenānubandharūpadoṣadvayayogādyāpyatvamucyate; yattu pūrvaṃ dvidoṣajaṃ yāpyamityuktaṃ tadanubandhyadoṣadvayajanyābhiprāyeṇeti na paunaruktyam| mārgānmārgaṃ carediti ūrdhvagaṃ mukhaṃ parityajya nāsāṃ yātītyādi jñeyam, ūrdhvagasya tvadhogamane'dhogatvādeva yāpyatvaṃ bhavati, adhogaṃ tu mārgāntaramagacchadapi svata eva yāpyaṃ; tasmānnordhvādhomārgaparivarto'tra vivakṣitaḥ||15-21||
ekamārgaṃ balavato nātivegaṃ navotthitam| raktapittaṃ sukhe kāle sādhyaṃ syānnirupadravam||22||
ekamārgamityādinā sādhyalakṣaṇam| ekamārgamiti sāmānyavacane'pyūrdhvamārgameva labhyate, adhogasyaikamārgagasyāpi yāpyatvāt| sukhe kāle iti hemante śiśire ca| atra mārgeṇa tathā doṣeṇa tathā lakṣaṇena sādhyāsādhyayāpyabhedāḥ pṛthaguktāḥ| tatra ca sādhyalakṣaṇayāpyalakṣaṇamelake yāpyatvameva; yāpyāsādhyamelake'sādhyatvameva, yathā- ekadoṣaṃ yadadhogataṃ tadekadoṣatvāt sādhyaṃ kintvadhogatatvādyāpyaṃ; yattridoṣamadhogataṃ tadadhogatatvena yāpyaṃ, kintu tridoṣatvādasādhyameveti jñeyam| yaduktaṃ- “nāsādhyaḥ sādhyatāṃ yāti sādhyo yāti tvasādhyatām” (ni.a.8) iti; “sādhyā yāpyatvamāyānti yāpyāścāsādhyatāṃ tathā” (ni.a.8) iti ca||22||
snigdhoṣṇamuṣṇarūkṣaṃ ca raktapittasya kāraṇam| adhogasyottaraṃ prāyaḥ, pūrvaṃ syādūrdhvagasya tu||23|| ūrdhvagaṃ kaphasaṃsṛṣṭamadhogaṃ mārutānugam| dvimārgaṃ kaphavātābhyāmubhābhyāmanubadhyate||24||
snigdhoṣṇamityādi nidānoktamapi prāyikatvādviśeṣopadarśanārthaṃ punarihocyate| prāyaḥśabdena kadācidrūkṣoṣṇamapi ūrdhvagasya heturbhavati, tathā snigdhoṣṇamapi adhogasyeti darśayati| evaṃ ca nidānamārgāniyame sati ‘mārgau doṣānubandhaṃ ca nidānaṃ prasamīkṣya ca’ ityatra mārgādi pañca (yacca) paṭhitaṃ...| yadyapyadhoge rūkṣoṣṇameva paraṃ hetustathā'pi snigdhoṣṇaṃ kadācit kāraṇaṃ bhavati, snigdhakṛtaśca kapho'pyadhoge bhavati; evamūrdhvage'pi cintanīyam| ūrdhvagaṃ kaphasaṃsṛṣṭamityādāvapi prāyaḥśabdasambandhādvyabhicāro jñeyaḥ||23-24||
akṣīṇabalamāṃsasya raktapittaṃ yadaśnataḥ| taddoṣaduṣṭamutkliṣṭaṃ nādau stambhanamarhati||25|| galagrahaṃ pūtinasyaṃ mūrcchāyamaruciṃ jvaram| gulmaṃ plīhānamānāhaṃ kilāsaṃ kṛcchramūtratām||26|| kuṣṭhānyarśāṃsi vīsarpaṃ varṇanāśaṃ bhagandaram| buddhīndriyoparodhaṃ ca kuryāt stambhitamāditaḥ||27|| tasmādupekṣyaṃ balino baladoṣavicāriṇā 6| raktapittaṃ prathamataḥ pravṛddhaṃ 7 siddhimicchatā||28||
aśnata ityanena santarpaṇotthitaṃ darśayati| utkliṣṭamiti pravṛttyunmukham, āmadoṣāśritatvāt| baladoṣavicāriṇeti yadaiva balahrāsaṃ sampaśyeddhīnadoṣatvaṃ vā tadaiva stambhanaṃ kāryam||25-28||
prāyeṇa hi samutkliṣṭamāmadoṣāccharīriṇām| vṛddhiṃ prayāti pittāsṛktasmāttallaṅghyamāditaḥ||29|| mārgau doṣānubandhaṃ ca nidānaṃ prasamīkṣya ca| laṅghanaṃ raktapittādau tarpaṇaṃ vā prayojayet||30||
samprati kṛtsnaṃ laṅghanahetumāha- mārgāvityādi| tatrordhvamārgaḥ, sāmaṃ pittaṃ, kapho doṣaḥ, snigdhoṣṇaṃ ca nidānaṃ laṅghanaprayojakaṃ; tadvyatiriktaṃ tu mārgādi bhojanarūpatarpaṇaprayojakam| tarpayatīti tarpaṇamaśanam| tena yavāgūstarpaṇaṃ ca grāhyam| ye tu tarpaṇaśabdena saktutarpaṇameva grāhayanti teṣāṃ yavāgūdānapakṣo na saṅgṛhītaḥ syāt||29-30||
hrīberacandanośīramustaparpaṭakaiḥ śṛtam| kevalaṃ śṛtaśītaṃ vā dadyāttoyaṃ pipāsave||31|| ūrdhvage tarpaṇaṃ pūrvaṃ peyāṃ pūrvamadhogate| kālasātmyānubandhajño dadyāt prakṛtikalpavit||32|| jalaṃ kharjūramṛdvīkāmadhūkaiḥ saparūṣakaiḥ| śṛtaśītaṃ prayoktavyaṃ tarpaṇārthe saśarkaram||33|| tarpaṇaṃ saghṛtakṣaudraṃ lājacūrṇaiḥ pradāpayet| ūrdhvagaṃ raktapittaṃ tat pītaṃ kāle vyapohati||34|| mandāgneramlasātmyāya tat sāmlamapi kalpayet| dāḍimāmalakairvidvānamlārthaṃ 8 cānudāpayet||35||
kevalamiti hrīberādirahitaṃ; jalamevaikaṃ kevalamauṣadhadveṣiṇe puruṣāya deyam| pūrvamiti padena paścādbalahrāsakārakaṃ niṣedhayati| kālaḥ hemantādiḥ, anubandhaḥ doṣānubandhaḥ| prakṛtiḥ svābhāvikī dravyāṇāṃ gurulāghavādirūpā, kalpanaṃ kalpaḥ saṃskāra ityarthaḥ| etena kālaṃ doṣānubandhaṃ ca jñātvā yasya yatsvabhāvaṃ dravyaṃ yuktaṃ bhavati tena tarpaṇaṃ yavāgūrvā kāryetyarthaḥ| kharjūrādinā jalaṃ ṣaḍaṅgavidhānenaiva kartavyam| etacca jalamatra madhuramapyūrdhvage kaphasaṃsṛṣṭe'pi raktapitte yaugikaṃ bhavati, raktapittavyādhipratyanīkatvāt||31-35||
śāliṣaṣṭikanīvārakoradūṣapraśāntikāḥ| śyāmākaśca priyaṅguśca bhojanaṃ raktapittinām||36|| mudgā masūrāścaṇakāḥ samakuṣṭhāḍhakīphalāḥ| praśastāḥ sūpayūṣārthe kalpitā raktapittinām||37|| paṭolanimbavetrāgraplakṣavetasapallavāḥ| kirātatiktakaṃ śākaṃ gaṇḍīraḥ 9 sakaṭhillakaḥ||38|| kovidārasya puṣpāṇi kāśmaryasyātha śālmaleḥ| annapānavidhau śākaṃ yaccānyadraktapittanut||39|| śākārthaṃ śākasātmyānāṃ tacchastaṃ raktapittinām| svinnaṃ vā sarpiṣā bhṛṣṭaṃ yūṣavadvā vipācitam||40|| pārāvatān kapotāṃśca lāvān raktākṣavartakān| śaśān kapiñjalāneṇān hariṇānkālapucchakān||41|| raktapitte hitān vidyādrasāṃsteṣāṃ prayojayet| īṣadamlānanamlān vā ghṛtabhṛṣṭān saśarkarān||42|| kaphānuge yūṣaśākaṃ dadyādvātānuge rasam| raktapitte yavāgūnāmataḥ kalpaḥ pravakṣyate||43|| padmotpalānāṃ kiñjalkaḥ pṛśniparṇī priyaṅgukāḥ| jale sādhyā rase tasmin peyā syādraktapittinām||44|| candanośīralodhrāṇāṃ rase tadvat sanāgare| kirātatiktakośīramustānāṃ tadvadeva ca||45|| dhātakīdhanvayāsāmbubilvānāṃ vā rase śṛtā| masūrapṛśniparṇyorvā sthirāmudgarase'tha vā||46|| rase hareṇukānāṃ vā saghṛte sabalārase| siddhāḥ pārāvatādīnāṃ rase vā syuḥ pṛthakpṛthak||47|| ityuktā raktapittaghnyaḥ śītāḥ samadhuśarkarāḥ| yavāgvaḥ kalpanā caiṣā kāryā māṃsaraseṣvapi||48||
śālītyādinā'nnamāha| praśāntikā jalamadhye prāyo bhavati| priyaṅguḥ kaṅguḥ| koradūṣasya raktapittahetutvaṃ niṣpāvamāṣasūpādiyuktasyaiva saṃyogamahimnā nidāne proktam, ayaṃ tu kaṣāyamadhuralaghutvāt koradūṣaḥ kevalo raktapittahara evetīha paṭhyate| evaṃ gaṇḍīro'pi nidāne surāsauvīrakādiyukta eva hetutvenoktaḥ, sa tu kevalo hita eva; kiṃvā sthalajajalajabhedena gaṇḍīro dvividhaḥ; tatra haritavargapaṭhito yaḥ sa nidānaṃ bhavati, itarastu jalajaḥ śākavarge paṭhito yaḥ sa iha kaphādhike raktapitte jñeyaḥ| yūṣavadvā vipācitamiti yūṣo yathā dāḍimādyamladravyayukto jale vipācyate tathā'yamapītyartha; kiṃvā yūṣayuktaṃ yathā bhavati tathā vipācitamityarthaḥ| raktākṣaḥ cakorakaḥ| yūṣaśca śākaṃ ceti yūṣaśākam||36-48||
śaśaḥ savāstukaḥ śasto vibandhe raktapittinām| vātolbaṇe tittiriḥ syādudumbararase śṛtaḥ||49|| mayūraḥ plakṣaniryūhe nyagrodhasya ca kukkuṭaḥ| rase bilvotpalādīnāṃ 10 vartakakrakarau hitau||50|| tṛṣyate tiktakaiḥ siddhaṃ tṛṣṇāghnaṃ vā phalodakam| siddhaṃ vidārigandhādyairathavā 11 śṛtaśītalam||51||
āvasthikaṃ bhojanamāha- śaśa ityādi| atra śaśaḥ kaṣāyatvādraktapittaharo bhavatyeva, vibandhahareṇa vāstukena saṃskṛtatvādvibandhaharo'pi bhavati| evaṃ tittirimayūrādayo yadyapyuṣṇatvena vātaharāstathā'pi raktapitte na hitā uṣṇatvena; tataśca teṣāṃ sādhane udumbararasādayo raktapittaharā niyujyante; tathā sati vātaṃ raktapittaṃ ca ghnanti| pratiniyatasādhakadravyopanyāsāt saṃyogamahimnaiva kāryakarā bhavantīti jñāyate| na śaśaḥ kaṣāyo'pi vibandhaṃ karoti, vāstukasaṃskārāt; na tittiriprabhṛtayo raktapittaṃ kopayanti, udumbararasādisaṃskārāt; evaṃ viparītaphalasambhavo nāsti, saṃyogaśakteracintyatvāt| vāstukarase eva śaśasya sādhanaprayogaḥ, itarasāhacaryāt| uktaṃ hi- “vipacettu vāstukarase śaśaṃ vibandhe purīṣasya” iti| siddhaṃ vidārigandhādyairiti śāliparṇyādipañcamūlaśṛtamudakam||49-51||
jñātvā doṣāvanubalau balamāhārameva ca| jalaṃ pipāsave dadyādvisargādalpaśo'pi 12||52||
samprati pānīyadānaviṣayaprakāramāha- jñātvetyādi| doṣāviti vātakaphau, pittaṃ tu nāyakameva nānubalam| visargāditi virateḥ, yāvadicchamityarthaḥ| pakṣāntaramāha- alpaśo'pi vā, stokaṃ stokamityarthaḥ| atra yadi balavānagniḥ śarīraṃ ca mahattadā visargaparyantaṃ jalaṃ deyaṃ; viparyaye tu pānīyaṃ nātipathyaṃ, tenālpaśo deyam||52||
nidānaṃ raktapittasya yatkiñcit samprakāśitam| jīvitārogyakāmaistanna sevyaṃ raktapittibhiḥ||53|| ityannapānaṃ nirdiṣṭaṃ kramaśo raktapittanut|54|
raktapittanidānavarjanārthamāha- nidānamityādi||53||-
vakṣyate bahudoṣāṇāṃ kāryaṃ balavatāṃ ca yat||54|| akṣīṇabalamāṃsasya yasya santarpaṇotthitam| bahudoṣaṃ balavato raktapittaṃ śarīriṇaḥ||55|| kāle saṃśodhanārhasya taddharennirupadravam| virecanenordhvabhāgamadhogaṃ vamanena ca||56|| trivṛtāmabhayāṃ prājñaḥ phalānyāragvadhasya vā| trāyamāṇāṃ gavākṣyā vā mūlamāmalakāni vā||57|| virecanaṃ prayuñjīta prabhūtamadhuśarkaram| rasaḥ praśasyate teṣāṃ raktapitte viśeṣataḥ||58|| vamanaṃ madanonmiśro manthaḥ sakṣaudraśarkaraḥ| saśarkaraṃ vā salilamikṣūṇāṃ rasa eva vā||59|| vatsakasya phalaṃ mustaṃ madanaṃ madhukaṃ madhu| adhovahe raktapitte 13 vamanaṃ paramucyate||60|| ūrdhvage śuddhakoṣṭhasya tarpaṇādiḥ kramo hitaḥ| adhogate yavāgvādirna cetsyānmāruto balī||61||
vakṣyate ityādinā saṃśodhanāni pradhānabheṣajatvāducyante| akṣīṇabalamāṃsasyetyanena sahajā balāhānirucyate, balavata ityanena kālakṛtaṃ balamucyate| kāle saṃśodhanayogye'natyuṣṇaśītakāle| nirupadravamiti kriyāviśeṣaṇaṃ, kiṃvā raktapittaviśeṣaṇam| virecanenordhvabhāgamityādinā anulomaharaṇaṃ raktapitte niṣedhayati| uktaṃ ca- “pratimārgaṃ ca haraṇaṃ raktapitte vidhīyate” (ni.a.2) iti| raktapitte viśeṣata ityanena raktapittādanyatra kalkādayo'pyeṣāṃ bhavanti| vamanamiti vamanakārako yogo vamanamucyate| madanasya doṣādyapekṣayā karṣādikā mātrā kalpe vakṣyamāṇā jñeyā| saśarkare salile tathekṣurase madanayogādeva vamanakartṛtvaṃ jñeyam| adhovahe ityatrāpi śuddhakoṣṭhasyeti yojyam| na cet syānmāruto balītyanena yadi māruto balī syāttadā māṃsaudana eva deya iti jvaroktaṃ vidhiṃ sūcayati||54-61||
balamāṃsaparikṣīṇaṃ śokabhārādhvakarśitam| jvalanādityasantaptamanyairvā kṣīṇamāmayaiḥ||62|| garbhiṇīṃ sthaviraṃ bālaṃ rūkṣālpapramitāśinam| avamyamavirecyaṃ vā yaṃ paśyedraktapittinam||63|| śoṣeṇa sānubandhaṃ vā tasya saṃśamanī kriyā| śasyate raktapittasya paraṃ sā'tha pravakṣyate||64|| aṭarūṣakamṛdvīkāpathyākvāthaḥ saśarkaraḥ| madhumiśraḥ śvāsakāsaraktapittanibarhaṇaḥ||65|| aṭarūṣakaniryūhe priyaṅguṃ mṛttikāñjane| vinīya lodhraṃ kṣaudraṃ ca raktapittaharaṃ pibet||66|| padmakaṃ padmakiñjalkaṃ dūrvāṃ vāstūkamutpalam| nāgapuṣpaṃ ca lodhraṃ ca tenaiva vidhinā pibet||67|| prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ madhu cāśvaśakṛdrase| yavāsabhṛṅgarajasormūlaṃ vā gośakṛdrase||68|| vinīya raktapittaghnaṃ peyaṃ syāttaṇḍulāmbunā| yuktaṃ vā maghusarpirbhyāṃ lihyādgośvaśakṛdrasam||69|| khadirasya priyaṅgūṇāṃ kovidārasya śālmaleḥ| puṣpacūrṇāni madhunā lihyānnā raktapittikaḥ||70|| śṛṅgāṭakānāṃ lājānāṃ mustakharjūrayorapi| lihyāccūrṇāni madhunā padmānāṃ keśarasya ca||71|| dhanvajānāmasṛglihyānmadhunā mṛgapakṣiṇām| sakṣaudraṃ grathite rakte lihyāt pārāvataṃ śakṛt||72||
saṃśamanaviṣayamāha- balamāṃsetyādi| śoṣeṇeti rājayakṣmaṇā| aṭarūṣakamṛdvīketyādi kāmalāharaṃ kecidāhuḥ| aṭarūṣakaniryūha ityādau priyaṅgvādīnāṃ militānāṃ kalkaḥ karṣaḥ, kṣaudrasya ca karṣo grāhyaḥ, paribhāṣābalāt| uktaṃ cāgniveśena- “karṣaścūrṇasya kalkasya guḍikānāṃ ca sarvaśaḥ| mātrā kṣaudraghṛtādīnāṃ kvāthasneheṣu cūrṇavat” iti| anye tu bruvate- cūrṇādīnāṃ karṣamānatvaṃ svatantraprayoge bhavati| atra cāṭarūṣakvāthaḥ kvāthaparibhāṣayā kāryaḥ, kalkaśca kalkaparibhāṣayā kāryaḥ| priyaṅgvādīnāṃ pratyekaṃ karṣamānatve bheṣajabhūyastvaṃ bhavati, tenātra militaiḥ karṣamānasya kartavyatā yuktā| tenaiva vidhineti aṭarūṣakaniryūhakṣaudrayutam| khadirasyetyādau puṣpacūrṇānīti bahuvacanatvādraktapittanuditi viśeṣaṇaṃ puruṣasya jñeyam 14| dhanvajānāmiti jāṅgalānām||62-72||
uśīrakālīyakalodhrapadmakapriyaṅgukākaṭphalaśaṅkhagairikāḥ| pṛthak pṛthak candanatulyabhāgikāḥ saśarkarāstaṇḍuladhāvanāplutāḥ||73|| raktaṃ sapittaṃ tamakaṃ pipāsāṃ dāhaṃ ca pītāḥ śamayanti sadyaḥ| kirātatiktaṃ kramukaṃ samustaṃ prapauṇḍarīkaṃ kamalotpale ca||74|| hrīberamūlāni paṭolapatraṃ durālabhā parpaṭako mṛṇālam| dhanañjayodumbaravetasatvaṅnyagrodhaśāleyayavāsakatvak||75|| tugālatāvetasataṇḍulīyaṃ 15 sasārivaṃ mocarasaḥ samaṅgā| pṛthak pṛthak candanayojitāni tenaiva kalpena hitāni tatra||76|| niśi sthitā vā svarasīkṛtā vā kalkīkṛtā 16 vā mṛditāḥ śṛtā vā| ete samastā gaṇaśaḥ pṛthagvā raktaṃ sapittaṃ śamayanti 17 yogāḥ||77||
uśīretyādau pṛthak pṛthagiti vīpsāyāṃ, tena pratyekamuśīrādīnāṃ candanasamānāṃ prayogaṃ darśayati; tathā cāṣṭau prayogā bhavanti| saśarkarā iti vacanenātra śarkarā samabhāgaiva deyā; uktaṃ hyagniveśe- “māṣikaṃ hiṅgu, sindhūtthalavaṇādyāstu śāṇikāḥ| sitopalāguḍakṣārāḥ samā, eṣā prakalpanā” iti| yatra śarkarāyāḥ prakṣepyatvaṃ tatra prakṣepanyāyenaiva śarkarā deyā| kirātādike'pi pṛthak pṛthak candanayojitānītyanena samacandanatvaṃ pratyekaṃ dravyaprayogāṇām| tenaiva kalpenetyanena saśarkaratvaṃ taṇḍuladhāvanāplutatvaṃ cocyate| kramukaṃ paṭṭikālodhram| dhanañjayaḥ arjunaḥ| latā priyaṅguḥ| samaṅgā varāhakrāntā, ‘lajjāluḥ’ iti loke| niśisthitā ityādinā kirātatiktādīnāṃ kalpanāmāha| niśisthitā vetyanena śītakaṣāya ucyate| mṛditā iti phāṇṭīkṛtāḥ; kalkagrahaṇena 18 cūrṇasyāpi grahaṇaṃ kriyate, yataḥ suśrute ṣaḍeva kalpāḥ pāṭhabhedāt pāṭhyante- “kṣīraṃ rasaḥ kalkamatho kaṣāyaḥ śṛtaśca śītaśca tathaiva phāṇṭaḥ| kalpāḥ ṣaḍete khalu bheṣajānāṃ yathottaraṃ te laghavaḥ pradiṣṭāḥ” (su.sū.a.44) iti| anye tu cūrṇamapi 19 phāṇṭaśabdena gṛhyate iti bruvate| yadā tatra phāṇṭagrahaṇādeva sa pāṭhaḥ suśrute pramāṇaṃ, tadā cūrṇaśabdena ca kalpāntaramevocyate (?)| iha tu phāṇṭasya śrutatvāt kṛṣṇātreyādipaṭhita eva phāṇṭo grāhyaḥ| yaduktaṃ- “kṣuṇṇasya salile tapte mṛditasyoddhṛtasya ca| yo raso gṛhyate tajjñaiḥ sa phāṇṭaḥ samprakīrtitaḥ” iti| teneha nirdravaḥ kalka eva cūrṇaśabdenocyate| samprati vyastasamastaprayogameṣāmāha- ete ityādi| gaṇaśa iti uśīrādigaṇaśaḥ, kirātatiktādigaṇaśaḥ, tugādigaṇaśaśceti| atra ca pratyekapratyoge samacandanatvaṃ śrutaṃ, yadā gaṇaśaḥ prayogo bhavati tadā'pi candanasya samo bhāgo deya iti vyākhyānayanti vṛddhāḥ||73-77||
mudgāḥ salājāḥ sayavāḥ sakṛṣṇāḥ sośīramustāḥ saha candanena| balājale paryuṣitāḥ kaṣāyā raktaṃ sapittaṃ śamayantyudīrṇam||78||
balājala iti balāsādhitaśītajale| paryuṣitāḥ kaṣāyā iti śītakaṣāyāḥ||78||
vaidūryamuktāmaṇigairikāṇāṃ mṛcchaṅkhahemāmalakodakānām| madhūdakasyekṣurasasya caiva pānācchamaṃ gacchati raktapittam||79|| uśīrapadmotpalacandanānāṃ pakvasya loṣṭasya ca yaḥ prasādaḥ| saśarkaraḥ kṣaudrayutaḥ suśīto raktātiyogapraśamāya deyaḥ||80|| priyaṅgukācandanalodhrasārivāmadhūkamustābhayadhātakījalam| samṛtprasādaṃ saha yaṣṭikāmbunā 20 saśarkaraṃ raktanibarhaṇaṃ param||81||
vaidūryādibhiḥ saha sthitaṃ jalaṃ vaidūryādijalaṃ jñeyam| uśīretyādau śītakaṣāye prasāda iti prasannaṃ jalaṃ grāhyam| priyaṅgvādau abhayam uśīram| samṛtprasādamityatra mṛtprasādo'pyanantaraṃ prakṣepyaḥ; evaṃ yaṣṭikāprayoge'pi||79-81||
kaṣāyayogairvividhairyathoktairdīpte'nale śleṣmaṇi nirjite ca| yadraktapittaṃ praśamaṃ na yāti tatrānilaḥ syādanu tatra kāryam||82|| chāgaṃ payaḥ syāt paramaṃ prayoge gavyaṃ śṛtaṃ pañcaguṇe jale vā| saśarkaraṃ mākṣikasamprayuktaṃ vidārigandhādigaṇaiḥ śṛtaṃ vā||83|| drākṣāśṛtaṃ nāgarakaiḥ śṛtaṃ vā balāśṛtaṃ gokṣurakaiḥ śṛtaṃ vā| sajīvakaṃ sarṣabhakaṃ sasarpiḥ payaḥ prayojyaṃ sitayā śṛtaṃ vā||84||
tatrānilaḥ syāditi tatra balavān vātaḥ syāt| prayoga iti abhyāse| sajīvakamityādau sajīvakaṃ sarṣabhakaṃ ca śṛtaṃ yat payastat sasarpistathā sitayā ca yuktaṃ prayojyaṃ peyamiti jñeyam||72-84||
śatāvarīgokṣurakaiḥ śṛtaṃ vā śṛtaṃ payo vā'pyatha parṇinībhiḥ| raktaṃ nihantyāśu viśeṣatastu yanmūtramārgāt sarujaṃ prayāti||85||
parṇinībhiriti parṇinyaḥ parṇinīcatuṣṭayam||85||
viśeṣato viṭpathasampravṛtte payo mataṃ mocarasena siddham| vaṭāvarohairvaṭaśuṅgakairvā hrīberanīlotpalanāgarairvā||86|| kaṣāyayogān payasā purā vā pītvā'nu cādyāt payasaiva śālīn| kaṣāyayogairathavā vipakvametaiḥ pibet sarpiratisrave ca||87||
vaṭaśuṅgā avikasitanavavaṭapallavāḥ| kaṣāyayogāniti aṭarūṣakādīn kalkīkṛtān payasā pītvetyarthaḥ| etairiti vakṣyamāṇaiḥ; kiṃvā etaireva kaṣāyayogairyathāyogyatayā sarpiḥ sādhanīyam| atisrave iti atimātraraktapittasrutau||83-87||
vāsāṃ saśākhāṃ sapalāśamūlāṃ kṛtvā kaṣāyaṃ kusumāni cāsyāḥ| pradāya kalkaṃ vipacedghṛtaṃ tat sakṣaudramāśveva nihanti raktam||88|| iti vāsāghṛtam|
ārdrāyā eva vāsāyā vidhānānukathanānna dvaiguṇyam| vāsākusumakalke ca kecit puṣpakalkasyātīva bāhulyaṃ bhavatīti kṛtvā prasthe ghṛte catuṣpalaṃ puṣpakalkaṃ vadanti| sakṣaudramiti vacanena ghṛtāt pādikatvaṃ tantrāntarapratyayājjñeyam; uktaṃ hi- “snehapādaḥ smṛtaḥ kalkaḥ kalkavanmadhuśarkare” iti| agniveśe'pyuktaṃ- “mātrā kṣaudraghṛtānāṃ ca snehakvātheṣu pūrvavat” iti| pūrvavaditi pādikā||88||
palāśavṛntasvarasena siddhaṃ tasyaiva kalkena madhudraveṇa| lihyādghṛtaṃ vatsakakalkasiddhaṃ tadvat samaṅgotpalalodhrasiddham||89|| syāttrāyamāṇāvidhireṣa eva sodumbare caiva paṭolapatre| sarpīṃṣi pittajvaranāśanāni sarvāṇi śastāni ca raktapitte||90||
madhudraveṇeti pādikena madhunā dravīkṛtam| trāyamāṇāyā evaṃ sarpiḥ pūrvavat paktavyam; udumbarapaṭolapatrābhyāṃ cāparam| pittajvaranāśanānītyanena sakalacikitsitavācyāni pittajvaraharāṇi jñeyāni, jvaracikitsite tu ghṛtāni jīrṇajvarahantṛtayoktāni na pittajvarahantṛtayā; anye tu yānyeva jīrṇajvaraharāṇi ghṛtāni tānyeva pittajvaraharāṇi bhavanti, teṣāṃ tu “rūkṣaṃ teja” (ci.a.3) ityādinā jvaraviṣayatayā samānatvena nirdiṣṭaṃ pittaviṣayatvam| pradeśāntare'pi “jale daśaguṇe sādhyaṃ trāyamāṇācatuḥpalam” ityādi yāvat “pittaraktabhavaṃ gulmaṃ visarpaṃ paittikaṃ jvaram” (ci.a.5) iti, tathā “trāyantikā” ityādi yāvat “vātarakte kṣatakṣīṇe visarpe paittike jvare” (ci.a.29) ityādīni sakalacikitsite paṭhitāni pittajvaraharaghṛtāni kartavyāni||89-90||
abhyaṅgayogāḥ pariṣecanāni sekāvagāhāḥ śayanāni veśma| śīto vidhirbastividhānamagryaṃ pittajvare yat praśamāya diṣṭam||91|| tadraktapitte nikhilena kāryaṃ kālaṃ ca mātrāṃ ca purā samīkṣya| sarpirguḍā ye ca hitāḥ kṣatebhyaste raktapittaṃ śamayanti sadyaḥ||92||
abhyaṅgayogā ityādinā sarve ye dāhajvaraharā uktāḥ pittajvarapraśamanakatvena tānatidiśati||91-92||
kaphānubandhe rudhire sapitte kaṇṭhāgate syādgrathite prayogaḥ| yuktasya yuktyā madhusarpiṣośca kṣārasya caivotpalanālajasya||93|| mṛṇālapadmotpalakeśarāṇāṃ tathā palāśasya tathā priyaṅgoḥ| tathā madhūkasya tathā'sanasya kṣārāḥ prayojyā vidhinaiva tena||94||
rudhire sapitte iti raktapitte| yuktyā yuktasyeti mātrayā yuktasya kṣārasya prayogaḥ; yuktiśabdo'tra mātrāvacanaḥ| yadyapi kṣārastīkṣṇa uktastathā'pi kaṇṭhasthakaphavilayanārthamutpalanālādikṛtaguṇānuvidhānāt kṣāro dīyata eva raktapitte; raktapittaharatvaprabhāvādutpalanāladikṣāro bhavatyeva raktapittaharaḥ, yena tīkṣṇāni dravyāṇi parityajyotpalanālādīnyeva kṣārārthamāha| nanu, utpalādīnāmagnidāhācchītatvamapayātyeva, uktaṃ ca vārtike kṣīrasvāmidattena- “śītaṃ jahati bhūyiṣṭhaṃ dagdhaṃ sapadi somatām” iti ceddṛṣṭo hi bhasmanyapi guṇodaya iti||93-94||
śatāvarīdāḍimatintiḍīkaṃ kākolimede madhukaṃ vidārīm| piṣṭvā ca mūlaṃ phalapūrakasya ghṛtaṃ pacet kṣīracaturguṇaṃ jñaḥ||95|| kāsajvarānāhavibandhaśūlaṃ tadraktapittaṃ ca ghṛtaṃ nihanyāt| yat pañcamūlairatha pañcabhirvā siddhaṃ ghṛtaṃ tacca tadarthakāri||96|| iti śatāvaryādighṛtam|
phalapūrako bījapūrakaḥ| pañca pañcamūlāni rasāyanoktāni| tadarthakārīti anantaroktaśatāvaryādighṛtānukāri||95-96||
kaṣāyayogā ya ihopadiṣṭāste cāvapīḍe bhiṣajā prayojyāḥ| ghrāṇāt pravṛttaṃ rudhiraṃ sapittaṃ yadā bhavenniḥsṛtaduṣṭadoṣam||97|| rakte praduṣṭe hyavapīḍabandhe duṣṭapratiśyāyaśirovikārāḥ| raktaṃ sapūyaṃ kuṇapaśca 21 gandhaḥ syād ghrāṇanāśaḥ kṛmayaśca duṣṭāḥ||98|| nīlotpalaṃ gairikaśaṅkhayuktaṃ sacandanaṃ syāttu sitājalena| nasyaṃ tathā''mrāsthirasaḥ samaṅgā sadhātakīmocarasaḥ salodhraḥ||99|| drākṣārasasyekṣurasasya nasyaṃ kṣīrasya dūrvāsvarasasya caiva| yavāsamūlāni palāṇḍumūlaṃ nasyaṃ tathā dāḍimapuṣpatoyam||100|| priyālatailaṃ madhukaṃ payaśca siddhaṃ ghṛtaṃ māhiṣamājikaṃ vā| āmrāsthipūrvaiḥ payasā ca nasyaṃ sasārivaiḥ syāt kamalotpalaiśca||101||
ghrāṇapravṛttaraktapittacikitsitamāha- kaṣāyayogā ityādi| kaṣāyayogā iti uśīrakālīyaketyādinā ye kaṣāyayogā uktāste ghrāṇapravṛtte raktapitte pradeyāḥ| avapīḍaśca dravyamāpothitaṃ kṛtvā pīḍayitvā raso dīyate yaḥ sa ucyate; ayaṃ ca niḥsṛte raktadoṣe sati deyaḥ; viparyaye doṣamāha- rakta ityādi| sitājaleneti śarkarājalena| nīlotpalādīni kalkīkṛtya avapīḍo deyaḥ| priyālatailamityādau madhukakalkena payasā draveṇa sādhyaṃ priyālatailaṃ ghṛtaṃ māhiṣamājaṃ vā| āmrāsthipūrvairiti ‘nasyaṃ tathā''mrāsthirasaḥ samaṅgā’ ityādiyogoktaiḥ| sārivākamalotpalāni ca kalkaḥ, payo drava iti jñeyam||97-101||
bhadraśriyaṃ lohitacandanaṃ ca prapauṇḍarīkaṃ kamalotpale ca| uśīravānīrajalaṃ mṛṇālaṃ sahasravīryā madhukaṃ payasyā||102|| śālīkṣumūlāni yavāsagundrāmūlaṃ nalānāṃ kuśakāśayośca| kucandanaṃ śaivalamapyanantā kālānusāryā tṛṇamūlamṛddhiḥ||103|| mūlāni puṣpāṇi ca vārijānāṃ pralepanaṃ puṣkariṇīmṛdaśca| udumbarāśvatthamadhūkalodhrāḥ kaṣāyavṛkṣāḥ śiśirāśca sarve||104|| pradehakalpe pariṣecane ca tathā'vagāhe ghṛtatailasiddhau| raktasya pittasya ca śāntimicchan bhadraśriyādīni bhiṣak prayuñjyāt||105|| dhārāgṛhaṃ bhūmigṛhaṃ suśītaṃ vanaṃ ca ramyaṃ jalavātaśītam| vaidūryamuktāmaṇibhājanānāṃ sparśāśca dāhe śiśirāmbuśītāḥ||106|| patrāṇi puṣpāṇi ca vārijānāṃ kṣaumaṃ ca śītaṃ kadalīdalāni| pracchādanārthaṃ śayanāsanānāṃ padmotpalānāṃ ca dalāḥ praśastāḥ||107|| priyaṅgukācandanarūṣitānāṃ sparśāḥ priyāṇāṃ ca varāṅganānām| dāhe praśastāḥ sajalāḥ suśītāḥ padmotpalānāṃ ca kalāpavātāḥ||108|| sariddhradānāṃ himavaddarīṇāṃ candrodayānāṃ kamalākarāṇām| mano'nukūlāḥ śiśirāśca sarvāḥ kathāḥ saraktaṃ śamayanti pittam||109||
bhadraśriyādīni pralepārthamāha| vānīram uśīrabheda eva sugandhimūlam| kālānusāryā śītalam| śiśirāśca sarve ityantena lepavidhānam| padmotpalānāṃ ca kalāpavātā iti padmotpalasamūhakṛtavātā ityarthaḥ||102-109||
tatra ślokau- hetuṃ vṛddhiṃ sañjñāṃ sthānaṃ liṅgaṃ pṛthak praduṣṭasya| mārgau sādhyamasādhyaṃ yāpyaṃ kāryakramaṃ caiva||110|| pānānnamiṣṭameva ca varjyaṃ saṃśodhanaṃ ca śamanaṃ ca| gururuktavānyathāvaccikitsite raktapittasya||111||
hetumityādinā'dhyāyārthasaṅgraho vyakta eva||110-111||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsitasthāne raktapittacikitsitaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||
iti śrīcakrapāṇidattakṛtāyāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ cikitsāsthāne raktapittacikitsitaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘cikitsāparivāratayā’ iti pā.
  2. 2 ‘raktapravṛttasya’ iti, ‘raktaprayātasya’ iti ca pā.
  3. 3 ‘tajjanitamiti’ iti pā.
  4. 4 ‘yacca kaṇṭhe'vasajjati’ iti pā.
  5. 5 ‘bhūyaḥ pravartateḥ’ iti pā.
  6. 6 ‘baladoṣau prapaśyatā’ iti pā.
  7. 7 ‘pravṛttaṃ’ iti pā.
  8. 8 ‘dāḍimāmalakau’ iti pā.
  9. 9 ‘gaṇḍīraṃ sakaṭhillakam’ iti pā.
  10. 10 ‘bisotpalādīnāṃ’ iti pā.
  11. 11 ‘śṛtaśītamathāpi vā’ iti pā.
  12. 12 ‘bahuśo vā'...’ iti pā.
  13. 13 ‘adhoge raktapitte tu’ iti pā.
  14. 14 etacca vyākhyānaṃ ‘raktapittanut’ iti pāṭhābhiprāyeṇa jñeyam| vartamānapratiṣu tu ‘raktapittikaḥ’ ityeva pāṭha upalabhyate
  15. 15 ‘...keśarataṇḍulīyaṃ’ iti pā.
  16. 16 yogīndranāthasenastu ‘kalkīkṛtāḥ’ ityatra ‘phāṇṭīkṛtāḥ’ iti paṭhati, ‘mṛditāḥ’ ityasya ‘cūrṇīkṛtāḥ’ ityatra ‘phāṇṭīkṛtāḥ’ iti paṭhati, ‘mṛditāḥ’ ityasya ‘cūrṇīkṛtāḥ’ iti ca vyākhyānaṃ karoti
  17. 17 ‘śamantyudīrṇam’ iti pā.
  18. 18 ‘phāṇṭagrahaṇena’ iti pā.
  19. 19 ‘cūrṇameva phāṇṭasthāne bruvate’ iti pā.
  20. 20 ‘ṣaṣṭikāmbunā’ iti pā.
  21. 21 ‘kuṇapaiḥ sagandhaṃ’ iti pā.