athāto gulmacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
nidānoktakramānurodhādraktapittamanu gulmacikitsitaṃ brūte||1-2||
sarvaprajānāṃ pitṛvaccharaṇyaḥ punarvasurbhūtabhaviṣyadīśaḥ| cikitsitaṃ gulmanibarhaṇārthaṃ provāca siddhaṃ vadatāṃ variṣṭhaḥ||3||
sarvaprajānāmityādinā guroḥ stutirdharmajanakatayā tathottaragranthaśraddheyatayā| bhūte bhaviṣye cāvyāhatajñānatayā prabhureva bhavatīti bhūtabhaviṣyadīśaḥ| siddhamiti sādhyāvyabhicāri sarvameva cikitsitaṃ yadyapi siddhameva vaktavyaṃ, tathā'pyatra prakaraṇe stutyarthaṃ siddhapadaṃ jñeyam||3||
viṭśleṣmapittātiparisravādvā taireva vṛddhaiḥ paripīḍanādvā| vegairudīrṇairvihatairadho vā bāhyabhighātairatipīḍanairvā||4|| rūkṣānnapānairatisevitairvā śokena mithyāpratikarmaṇā vā| viceṣṭitairvā viṣamātimātraiḥ koṣṭhe prakopaṃ samupaiti vāyuḥ||5||
atra yadyapi nidāne eva gulmasya hetulakṣaṇānyuktani, tathā'pi prakaraṇavaśāt punastānyabhidhīyante; nidānoktādviśeṣaśca kaściducyate| nidāne vāyoreva kopena vṛddherhetubhirāvaraṇamuktam, atipīḍanairvetyanena tadevocyate| taireveti viṭśleṣmapittaiḥ| mithyāpratikarma mithyākṛtaṃ vamanādikaṃ pañcakarma||4-5||
kaphaṃ ca pittaṃ ca sa duṣṭavāyuruddhūya 1 mārgān vinibaddhya tābhyām| hṛnnābhipārśvodarabastiśūlaṃ karotyatho yāti na baddhamārgaḥ||6|| pakvāśaye pittakaphāśaye vā sthitaḥ svatantraḥ parasaṃśrayo vā| sparśopalabhyaḥ paripiṇḍitatvādgulmo yathādoṣamupaiti nāma||7||
kaphaṃ ca pittaṃ cetyādinā samprāptimāha| iyaṃ ca śoṇitajagulmavyatiriktānāṃ caturṇāṃ samprāptiḥ| tatra kaphaṃ ca pittaṃ ceti kadācit pittaṃ kadācit kaphaḥ| tatra kaphaje svatantro vṛddhaḥ kaphaḥ, pittaje svahetuvṛddhaṃ svatantraṃ pittaṃ, sannipāte ca yathoktaguṇau pittakaphau, uddhūya vāyuḥ gulmaṃ karoti; vātagulme tu svatantraḥ prakupito vāyuḥ prakṛtisthau pittakaphāvuddhūya gulmaṃ karotīti jñeyam| mārgāniti ūrdhvādhastiryaṅmārgān| adho na yātīti atra cakāro luptanirdiṣṭaḥ; tenordhvaṃ na yāti tiryak ca na yātīti jñeyam| kiṃvā vāyoḥ koṣṭhasyādhogamanameva prāyo bhavati, tena tanniṣedhaḥ sākṣāduktaḥ, itaramārgagamananiṣedhastu samānanyāyatayā labhyate| pakvāśaye iti pittāśayāmāśayayoradhobhāge eva| svatantra iti vātagulme, parasaṃśraya iti pakvāśaye| pittakaphāśayayoḥ kaphajaḥ paittiko nicayagulmaśca parasaṃśrayo bhavatīti jñeyam| paripiṇḍitatvādgulma ityanena yathā ajñā api latāsamūhādau saṅghātenāvasthite ‘gulma’ iti vyapadiśanti, tathehāpi saṅghātenāvasthānādgulmetyabhidhānaṃ prāpnoti| yathādoṣamiti yatholbaṇaṃ doṣam| nāmeti ca sañjñā; vātajo'yaṃ, pittajo'yamityādikā||6-7||
bastau ca nābhyāṃ hṛdi pārśvayorvā sthānāni gulmasya bhavanti pañca|8|
gulmasthānānyāha- bastāvityādi| bastau nābhyāṃ hṛdi pārśvayorvā gulmasya pañca sthānāni bhavanti| yadyapi bastyādīni pañcaiva, tathā'pi pañcagrahaṇamadhikasthānaniṣedhārtham| raudhirasyāpi gulmasya garbhāśayapārśvasthitatvena pārśve evāśaye bhavataḥ| anye tu raudhiravyatiriktānāmetat pañcasthānatvaṃ, raudhirasya tu garbhāśaya eva viśiṣṭaṃ sthānaṃ bhavati|8|
pañcātmakasya prabhavaṃ tu tasya vakṣyāmi liṅgāni cikitsitaṃ ca||8|| rūkṣānnapānaṃ viṣamātimātraṃ viceṣṭitaṃ vegavinigrahaśca| śoko'bhighāto'timalakṣayaśca nirannatā cānilagulmahetuḥ||9|| yaḥ sthānasaṃsthānarujāṃ vikalpaṃ viḍvātasaṅgaṃ galavaktraśoṣam| śyāvāruṇatvaṃ śiśirajvaraṃ ca hṛtkukṣipārśvāṃsaśirorujaṃ ca||10|| karoti jīrṇe'bhyadhikaṃ prakopaṃ bhukte mṛdutvaṃ samupaiti yaśca| vātāt sa gulmo na ca tatra rūkṣaṃ kaṣāyatiktaṃ kaṭu copaśete||11||
samprati pṛthaktvena hetuliṅgacikitsābhidhānaṃ pratijānīte- pañcātmakasyetyādi| pañcātmakasya pañcasvarūpasya| prabhavatyasmāditi prabhavaḥ kāraṇaṃ; kāraṇāni pañca vātapittakaphasannipātarūpāṇi| tiṣṭhatyasminniti sthānaṃ bastyādi, saṃsthānamākṛtiḥ, rujā pīḍā, eṣāṃ vikalpaḥ kṣaṇe kṣaṇe'nyathātvam| śiśirajvaraḥ śītajvaraḥ| karotīti pūrveṇa sambadhyate| jīrṇe'bhyadhikaṃ prakopaṃ samupaiti yaśca| na copaśete iti na sukhaṃ janayati||8-11||
kaṭvamlatīkṣṇoṣṇavidāhirūkṣakrodhātimadyārkahutāśasevā| āmābhighāto 2 rudhiraṃ ca duṣṭaṃ paittasya gulmasya nimittamuktam||12|| jvaraḥ pipāsā vadanāṅgarāgaḥ śūlaṃ mahajjīryati bhojane ca| svedo vidāho vraṇavacca gulmaḥ sparśāsahaḥ paittikagulmarūpam||13||
kaṭvamletyādinā pittagulmamāha| āmābhighātaśabdenāmābhighātaḥ pittajanako jñeyaḥ| rudhiraṃ ca duṣṭamityanena duṣṭādrudhirānmalabhūtasya pittasya janma darśayati||12-13||
śītaṃ guru snigdhamaceṣṭanaṃ ca sampūraṇaṃ prasvapanaṃ divā ca| gulmasya hetuḥ kaphasambhavasya sarvastu diṣṭo nicayātmakasya||14||
śītamityādinā kaphagulmahetulakṣaṇakathanam| atrāntare hetutrayakathanāvasāne doṣatrayamelakasya kāryamāha- sarvastu diṣṭo nicayātmakasyeti|- nicayātmakaḥ sānnipātikaḥ| sānnipātikaśca nicayarūpagulmajanmatayā vyapadeśena vikṛtiviṣamasamavāyāt saṃyogamahimnā ca darśayati||14||
staimityaśītajvaragātrasādahṛllāsakāsārucigauravāṇi| śaityaṃ rugalpā kaṭhinonnatatvaṃ gulmasya rūpāṇi kaphātmakasya||15||
autpādikaṃ 3 nicayagulmamabhidhāya prakṛtaśleṣmagulmalakṣaṇamāha- staimityetyādi||15||
nimittaliṅgānyupalabhya gulme dvidoṣaje doṣabalābalaṃ ca| vyāmiśraliṅgānaparāṃstu gulmāṃstrīnādiśedauṣadhakalpanārtham||16||
dvidoṣajagulmahetuliṅgātideśārthamāha- nimittetyādi| doṣabalābalaṃ cetyanenaikolbaṇaṃ dvandvaṃ grāhayati| trīniti ca vātapittaja-pittakaphaja-vātaśleṣmajān| auṣadhakalpanārthamityanena prakṛtisamasamavāyatvāt svavilakṣaṇakāryākartṛtayā pratyekadoṣe dvandvajagulmā abhiniviṣṭā eva, pratyekoktacikitsāmelakena cikitsyā ityetanmātropadarśanārthaṃ teṣāmabhidhānam| etenāṣṭottarīyoktapañcasaṅkhyāvirodho'pi na bhavati, dvāndvikagulmabhedasyāprayojakatvāt; sannipātagulme tu pratyekadoṣajalakṣaṇādatiriktāni lakṣaṇāni tatprabhāvaścāsādhyatvādirvaktavya eveti yuktaṃ tasya bhedenopādānam| jvare'pi dvandvajvarāṇāṃ pṛthaglakṣaṇayogena dvāndvikatvaṃ yuktamiti jñeyam||16||
mahārujaṃ dāhaparītamaśmavadghanonnataṃ śīghravidāhi dāruṇam| manaḥśarīrāgnibalāpahāriṇaṃ tridoṣajaṃ gulmamasādhyamādiśet||17||
mahārujamityādinā sannipātajalakṣaṇānyāha| kecidetallakṣaṇavyatiriktalakṣaṇastu yaḥ pratyekadoṣajoktasaṃsargamātralakṣaṇaḥ prakṛtisamavāyasannipātajanyaḥ sa sādhya eva gulma iti vadanti||17||
ṛtāvanāhāratayā bhayena virūkṣaṇairvegavinigrahaiśca| saṃstambhanollekhanayonidoṣairgulmaḥ striyaṃ raktabhavo'bhyupaiti||18|| yaḥ spandate piṇḍita eva nāṅgaiścirāt saśūlaḥ samagarbhaliṅgaḥ| sa raudhiraḥ strībhava eva gulmo māse vyatīte daśame cikitsyaḥ||19||
ṛtāvityādinā śoṇitagulmamāha| ṛtāviti puṣpadarśanakāle| striyamityanena kumārīmativṛddhāṃ ca niṣedhayati| piṇḍita eveti garbhastvaṅgaiḥ spandate| samagarbhaliṅga iti stanapīnatvādi garbhasamānaṃ liṅgaṃ bhavati| strībhava eveti anena puruṣasya raktagulmotpattiṃ niṣedhayati| māse vyatīte daśame cikitsya iti prabhāvāddaśamamāsātikrame evāsya sukhā cikitsā bhavati, arvāk cikitsāyāṃ tu śoṇitātisrutigarbhāśayopaghātādi syāt| yaducyate- garbhasamānaliṅgatvenāsya daśamamāsādūrdhvaṃ rudhiragulmāvadhāraṇaṃ bhavati, tenārvākcikitsā'tra nokteti; tanna, daśamamāsātikrame'pi garbhāvasthānadarśanāt| uktaṃ hi- “puṣṭo yadā varṣagaṇairapi syāt” (śā.a.2) tathā sampiṇḍitatvaṃ garbhalakṣaṇādviruddhalakṣaṇamuktaṃ; tena daśamamāsādarvāgapi śoṇitagulmāvadhāraṇaṃ bhavatyeva; tasmāt pūrvoktameva sādhu||18-19||
kriyākramamataḥ siddhaṃ gulmināṃ gulmanāśanam| pravakṣyāmyata ūrdhvaṃ ca yogān gulmanibarhaṇān||20|| rūkṣavyāyāmajaṃ gulmaṃ vātikaṃ tīvravedanam| baddhaviṇmārutaṃ snehairāditaḥ samupācaret||21|| bhojanābhyañjanaiḥ pānairnirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ| snigdhasya bhiṣajā svedaḥ kartavyo gulmaśāntaye||22|| srotasāṃ mārdavaṃ kṛtvā jitvā mārutamulbaṇam| bhittvā vibandhaṃ snigdhasya svedo gulmamapohati||23|| snehapānaṃ hitaṃ gulme viśeṣeṇordhvanābhije| pakvāśayagate bastirubhayaṃ jaṭharāśraye||24|| dīpte'gnau vātike gulme vibandhe'nilavarcasoḥ| bṛṃhaṇānyannapānāni snigdhoṣṇāni prayojayet||25|| punaḥ punaḥ snehapānaṃ nirūhāḥ sānuvāsanāḥ| prayojyā vātagulmeṣu kaphapittānurakṣiṇā||26||
ata ūrdhvamiti kriyākramābhidhānāduttaram| snehairiti caturbhirapi snehaiḥ| snehopayogānāha- bhojanetyādi| viśeṣeṇeti vacanena na sarvaṃ sarvatra; viśeṣatastu snehapānaṃ nābherūrdhvaṃ jāte gulme| pakvāśayagata iti pakvāśayasaṅgatādhobhāge| bastiriti nirūho'nuvāsanaṃ ca| jaṭharāśraya iti nābhigate nābhipārśvagate ca| ubhayamiti nirūhasnehabastī| vātagulmeṣviti vacanādvātapradhāneṣu gulmeṣvapi yathoktaṃ kartavyaṃ darśayati| uktaṃ hi “gulmināmanilaśāntirupāyaiḥ” (ni.a.3) ityādi| kaphapittānurakṣiṇeti tathā snehaḥ kartavyo yathā kaphapitte na vardhete||20-26||
kapho vāte jitaprāye pittaṃ śoṇitameva vā| yadi kupyati vā tasya kriyamāṇe cikitsite||27|| yatholbaṇasya doṣasya tatra kāryaṃ bhiṣagjitam| ādāvante ca madhye ca mārutaṃ parirakṣatā||28||
vātacikitsayā vṛddhakaphapittaraktacikitsāmāha- kapho vāte ityādi| jitaprāya iti vacanāt kaphādyavṛddhyā vāto yathā jitaprāyo bhavati tathā vātacikitsā kāryā| yatholbaṇasyeti vātacikitsayā ya ulbaṇo doṣo bhavati kaphādiḥ, tasya cikitsā kartavyā| tasyāmapi cikitsāyāṃ vātavṛddhiryathā na bhavati tathā kartavyamiti darśayannāha- ādāvityādi||27-28||
vātagulme kapho vṛddho hatvā'gnimaruciṃ yadi| hṛllāsaṃ gauravaṃ tandrāṃ janayedullikhettu tam||29|| śūlānāhavibandheṣu gulme vātakapholbaṇe| vartayo guṭikāścūrṇaṃ kaphavātaharaṃ hitam||30|| pittaṃ vā yadi saṃvṛddhaṃ santāpaṃ vātagulminaḥ| kuryādvirecyaḥ sa bhavet sasnehairānulomikaiḥ||31||
gulme yadyapi vamanaṃ niṣiddhaṃ, tathā'pyavasthāyāṃ vamanaṃ tadapavādarūpaṃ darśayannāha- vātagulma ityādi| vartaya iti phalavartayaḥ| ānulaumikairiti vacanena tīvravirecanaṃ vātakopanaṃ niṣedhayati||29-31||
gulmo yadyanilādīnāṃ kṛte samyagbhiṣagjite| na praśāmyati raktasya so'vasekāt praśāmyati||32||
raktasrāvaṇaṃ gulmapradeśe eva śṛṅgādinā, raktādhiṣṭhānatvādgulmasya; bāhusirāvyadhena raktasrāvaṇaṃ gulmasyetaracikitsayā'praśame jñeyam| raktādhiṣṭhānatvaṃ ca gulmapākaprastāve darśanīyam||32||
snigdhoṣṇenodite gulme paittike sraṃsanaṃ hitam| rūkṣoṣṇena tu sambhūte sarpiḥ praśamanaṃ param||33|| pittaṃ vā pittagulmaṃ vā jñātvā pakvāśayasthitam| kālavinnirharet sadyaḥ satiktaiḥ kṣīrabastibhiḥ||34|| payasā vā sukhoṣṇena satiktena virecayet| bhiṣagagnibalāpekṣī sarpiṣā tailvakena vā||35||
rūkṣoṣṇena tu sambhūte paittike iti yojyam| rūkṣoṣṇatayaiva pittaṃ vṛddhaṃ bhavati| tailvakaṃ sarpirudare vaktavyama||33-35||
tṛṣṇājvaraparīdāhaśūlasvedāgnimārdave| gulmināmarucau cāpi raktamevāvasecayet||36|| chinnamūlā vidahyante na gulmā yānti ca kṣayam| raktaṃ hi vyamlatāṃ yāti, tacca nāsti na cāsti ruk||37||
tṛṣṇājvaretyādinā gulmavidāhe upakramamāha| raktāvasecanaṃ kṛtaṃ cecchinnamūlā gulmā na vidahyante; chinnamūlā iti cchinnaśoṇitā ityarthaḥ| chinnamūlatvameva sphorayati- raktaṃ hītyādi| vyamlatāṃ vidāham| tacca nāstīti śoṇitamavasekānnāstītyarthaḥ| tasya raktasyābhāvādrugapi nāsti||36-37||
hṛtadoṣaṃ parimlānaṃ jāṅgalaistarpitaṃ rasaiḥ| samāśvastaṃ saśeṣārtiṃ sarpirabhyāsayet punaḥ||38||
hṛtadoṣamiti śoṇitāvasekena hṛtadoṣaṃ, parimlānamiti kṣīṇakāyam||38||
raktapittātivṛddhatvāt kriyāmanupalabhya ca| yadi gulmo vidahyeta śastraṃ tatra bhiṣagjitam||39||
kriyāmiti śoṇitāvasekarūpāṃ kriyām| vidahyeta pacyate||39||
guruḥ kaṭhinasaṃsthāno gūḍhamāṃsāntarāśrayaḥ| avivarṇaḥ sthiraścaiva hyapakvo gulma ucyate||40||
guruḥ kaṭhinetyādinā'pakvapacyamānapakvagulmalakṣaṇamāha| gūḍhamāṃsaścāsau antarāśrayaśceti gūḍhamāṃsāntarāśrayaḥ| sthira iti unnataḥ||40||
dāhaśūlārtisaṅkṣobhasvapnanāśāratijvaraiḥ| vidahyamānaṃ jānīyādgulmaṃ tamupanāhayet||41||
tamupanāhayediti uṣṇadravyakṛtaṃ lepaṃ pācanārthaṃ dadyādityarthaḥ||41||
vidāhalakṣaṇe gulme bahistuṅge samunnate| śyāve saraktaparyante saṃsparśe bastisannibhe||42|| nipīḍitonnate stabdhe supte 4 tatpārśvapīḍanāt| tatraiva piṇḍite śūle sampakvaṃ gulmamādiśet||43|| tatra dhānvantarīyāṇāmadhikāraḥ kriyāvidhau| vaidyānāṃ kṛtayogyānāṃ vyadhaśodhanaropaṇe||44|| antarbhāgasya cāpyetat pacyamānasya lakṣaṇam| hṛtkroḍaśūnatā'ntaḥsthe 5 bahiḥsthe pārśvanirgatiḥ||45||
vidāhalakṣaṇe iti dāhādiṣvityarthaḥ| bahistuṅge iti bāhyata unnate| samunnate iti samatvenonnate, na nimnoccavibhāgena| nipīḍitānantaramunnate nipīḍitonnate| stabdhe iti vartule| supte iti mandavedane ityarthaḥ| dhānvantarīyāṇāmiti dhanvantaritantrādhyāyināṃ śalyavidāmityarthaḥ| kṛtā śastrakarmaṇi yogyā yaiste kṛtayogyāḥ| gulmasya ca pākaḥ suśrute niṣiddhaḥ- “sa yasmādātmani cayaṃ gacchatyapsviva budbudaḥ| antaḥsarati yasmācca na pākamupnayātyataḥ” (u.taṃ.a.42) iti; tathā'pīha kṛtavāstuparigrahasya gulmasya pāka ucyate, yastu akṛtavāstuparigrahaḥ sa na pacyata itīhāpyanumataṃ; yastu kṛtavāstuparigrahatayā pacyata iti ucyate tasya vidradhitvena pāko jāyata iti sañjñāmātreṇa visaṃvādaḥ| antarbhāgasyeti koṣṭhamadhyasthitasya| yadyapi sarva eva gulmaḥ koṣṭhasthastathā'pīha yo bahirunnataścito na bhavati sa iha tatstho'bhipretaḥ| hṛtkroḍaśūnatā'ntaḥsthe iti antaḥsthapāke hṛtkroḍasya śūnatā bhavati; bahiḥsthe pārśvanirgatiḥ, pārśvanirgatirgulma eva dṛśyate| kecittu ślokamenaṃ na paṭhanti||42-45||
pakvaḥ srotāṃsi saṅkledya vrajatyūrdhvamadho'pi vā| svayampravṛttaṃ taṃ doṣamupekṣeta hitāśanaiḥ 6||46|| daśāhaṃ dvādaśāhaṃ vā rakṣan bhiṣagupadravān| ata ūrdhvaṃ hitaṃ pānaṃ sarpiṣaḥ saviśodhanam||47|| śuddhasya tiktaṃ sakṣaudraṃ prayoge sarpiriṣyate|48|
vrajatyūrdhvamiti saśabdenāntaḥsthenābhipretaḥ| upekṣeta hitāśanairiti hitāśanastiṣṭhet na kiñcidbheṣajaṃ kuryāt| rakṣannupadravāniti upadravebhyo jvarādibhyo rakṣannityarthaḥ| saviśodhanamiti viśeṣeṇa śodhanaṃ sarpiḥpānam| tiktamiti tiktadravyasādhitam||46-47||-
śītalairgurubhiḥ snigdhairgulme jāte kaphātmake||48|| avamyasyālpakāyāgneḥ kuryāllaṅghanamāditaḥ| mando'gnirvedanā mandā gurustimitakoṣṭhatā||49|| sotkleśā cāruciryasya sa gulmī vamanopagaḥ| uṣṇairevopacaryaśca kṛte vamanalaṅghane||50|| yojyaścāhārasaṃsargo bheṣajaiḥ kaṭutiktakaiḥ| sānāhaṃ savibandhaṃ ca gulmaṃ kaṭhinamunnatam||51|| dṛṣṭvā''dau svedayedyuktyā svinnaṃ ca vilayedbhiṣak| laṅghanollekhane svede kṛte'gnau sampradhukṣite||52|| kaphagulmī pibet kāle sakṣārakaṭukaṃ ghṛtam| sthānādapasṛtaṃ jñātvā kaphagulmaṃ virecanaiḥ||53|| sasnehairbastibhirvā'pi śodhayeddāśamūlikaiḥ| mande'gnāvanile mūḍhe jñātvā sasnehamāśayam||54|| guṭikācūrṇaniryūhāḥ prayojyāḥ kaphagulminām| kṛtamūlaṃ mahāvāstuṃ kaṭhinaṃ stimitaṃ gurum||55|| jayetkaphakṛtaṃ gulmaṃ kṣārāriṣṭāgnikarmabhiḥ|56|
śītalairityādinā kaphagulmamanusṛtya cikitsākramamāha| sakṣārakaṭukamiti kṣārakaṭudravyasādhitam| apasṛtamiti calitam| dāśamūlikairiti daśamūlakṛtabastayo bastisūtrīye (si.a.3) vaktavyāḥ| mūḍhe iti sammūrcchite, āvṛte iti yāvat| guṭikācūrṇaniryūhā iti vaktavyā guṭikādayaḥ| kṣārāriṣṭāgnikarmabhirityatra kṣārasyātrāprastutayā śalyatantre eva tāvadvistareṇābhidhānam, atrāpi ca grahaṇyadhyāye kṣārā vaktavyāḥ; agnikarmātrāpi saṅkṣepeṇa gulmasthāne vaktavyaṃ, parādhikāre vistārānabhidhānāt||48-55||-
doṣaprakṛtigulmartuyogaṃ buddhvā kapholbaṇe||56|| baladoṣapramāṇajñaḥ kṣāraṃ gulme prayojayet| ekāntaraṃ dvyantaraṃ vā tryahaṃ viśramya vā punaḥ||57|| śarīrabaladoṣāṇāṃ vṛddhikṣapaṇakovidaḥ| śleṣmāṇaṃ madhuraṃ snigdhaṃ māṃsakṣīraghṛtāśinaḥ||58|| chittvā chittvā''śayāt kṣāraḥ kṣaratvāta kṣārayatyadhaḥ| mande'gnāvarucau sātmye madye sasnehamaśnatām||59|| prayojyā mārgaśuddhyarthamariṣṭāḥ kaphagulminām|60|
kṣārasya mahātyayatvena doṣādijñānapūrvikāmantarā'ntarā pravṛttimāha- doṣetyādi| tatra kṣārānuguṇo doṣaḥ kaphaḥ, prakṛtiḥ ślaiṣmikī, gulmaśca sthiraḥ, ṛturhemantaḥ śiśiro vā| ekāntaramityādi| doṣādiṣu sarveṣu kṣārānuguṇeṣvekāntaraṃ viśramya, anyatamānuguṇye dvyantaraṃ tryahaṃ vā viśramya; baladoṣāpekṣayā vā vikalpaḥ| śarīrabaladoṣāṇāṃ vṛddhikṣapaṇakovida iti śarīrabalavṛddhau doṣasya ca kṣapaṇe paṇḍitaḥ| māṃsakṣīraghṛtāśina ityanena māṃsādibhojanena kṣāraprayoge śarīrabalarakṣā kartavyeti darśayati||56-59||-
laṅghanollekhanaiḥ svedaiḥ sarpiḥpānairvirecanaiḥ||60|| bastibhirguṭikācūrṇakṣārāriṣṭagaṇairapi| ślaiṣmikaḥ kṛtamūlatvādyasya gulmo na śāmyati||61|| tasya dāho hṛte rakte śaralohādibhirhitaḥ| auṣṇyāttaikṣṇyācca śamayedagnirgulme kaphānilau||62|| tayoḥ śamācca saṅghāto gulmasya vinivartate| dāhe dhānvantarīyāṇāmatrāpi bhiṣajāṃ balam||63|| kṣāraprayoge bhiṣajāṃ kṣāratantravidāṃ balam|64|
śaralohādibhirityanena rūkṣadāhaṃ darśayati| dāhaśca gulmadeśe eva kartavyaḥ| dāhakṣārayoḥ parādhikāratvena parabalasyābhipreyastvaṃ, tena tatpareṇaiva dāhakṣārayogamāha- dāha ityādi| kṣāratantrasyāṣṭāṅge pṛthaganabhidhānācchalyatantramevānuśastrakṣāravidhāyakaṃ kṣāratantramucyate||60-63||-
vyāmiśradoṣe vyāmiśra eṣa eva kriyākramaḥ||64||
vyāmiśradoṣe iti saṃsargaje sannipātaje ca vyāmiśraḥ||64||
siddhānataḥ pravakṣyāmi yogān gulmanibarhaṇān| tryūṣaṇatriphalādhānyaviḍaṅgacavyacitrakaiḥ||65|| kalkīkṛtairghṛtaṃ siddhaṃ sakṣīraṃ vātagulmanut| iti tryūṣaṇādighṛtam|
samprati siddhān yogānāha- siddhānityādi| siddhāniti vakṣyamāṇayogastutiḥ śiṣyapravartikā| tryūṣaṇādye dravāntarānabhidhānāt kṣīrameva caturguṇaṃ bhavati||65||-
eta eva ca kalkāḥ syuḥ kaṣāyaḥ pāñcamūlikaḥ 7||66|| dvipañcamūliko vā'pi tadghṛtaṃ gulmanut param| iti tryūṣaṇādighṛtamaparam| (ṣaṭpalaṃ vā pibet sarpiryaduktaṃ rājayakṣmaṇi)||67|| prasannayā vā kṣīrārthaṃ 8 surayā dāḍimena vā| dadhnaḥ sareṇa vā kāryaṃ ghṛtaṃ mārutagulmanut||68||
eta eveti tryūṣaṇetyādyuktāḥ| prasannā madyaviśeṣaḥ| kṣīrārthamiti kṣīrasthāne prasannā deyā, evaṃ svarasādibhirapi kṣīrārtho vyākhyeyaḥ||66-68||
hiṅgusauvarcalājājībiḍadāḍimadīpyakaiḥ| puṣkaravyoṣadhanyākavetasakṣāracitrakaiḥ||69|| śaṭīvacājagandhailāsurasaiśca vipācitam| śūlānāhaharaṃ sarpirdadhnā cānilagulminām||70|| iti hiṅgusauvarcalādyaṃ ghṛtam|
hiṅgvādye hiṅgvādīnāṃ kalkaḥ; dadhi caturguṇaṃ, dravatvāt||69-70||
hapuṣāvyoṣapṛthvīkācavyacitrakasaindhavaiḥ| sājājīpippalīmūladīpyakairvipacedghṛtam||71|| sakolamūlakarasaṃ sakṣīradadhidāḍimam| tat paraṃ vātagulmaghnaṃ śūlānāhavimokṣaṇam||72|| yonyarśograhaṇīdoṣaśvāsakāsārucijvarān| bastihṛtpārśvaśūlaṃ ca ghṛtametadvyapohati||73|| iti hapuṣādyaṃ ghṛtam|
hapuṣādikalkaḥ, kolarasādīni pañcadravāṇi snehasamāni, “pañcaprabhṛti yatra syurdravāṇi snehasaṃvidhau| tatra snehasamāni” iti vacanāt; dāḍimasyāpi rasāntarasānnidhyāddrava eva grāhyaḥ; uktaṃ hi viśvāmitre- “pṛthvīkājīrakavyoṣahapuṣājājisaindhavaiḥ| sacavyapippalīmūlarvahnidīpyakasaṃyutaiḥ|| dāḍimakolamūlānāṃ rase dadhni payasyapi| siddhaṃ ghṛtaṃ jayedgulmaṃ vahnisandīpanaṃ param” iti||71-73||
pippalyā picuradhyardho dāḍimāddvipalaṃ palam| dhānyātpañca ghṛtācchuṇṭhyāḥ karṣaḥ kṣīraṃ caturguṇam||74|| siddhametairghṛtaṃ sadyo vātagulmaṃ vyapohati| yoniśūlaṃ śiraḥśūlamarśāṃsi viṣamajvaram||75|| iti pippalyādyaṃ ghṛtam|
picuḥ karṣaḥ, tenādhyardhapicuriti sārdhaḥ karṣaḥ| atra ca ghṛte klkabhūyastvaṃ bhavannapi kalpanīyaṃ, vacanādeva| uktaṃ hi nyāyavidbhiḥ- “nirdeśaḥ śrūyate nūnaṃ dravyāṇāṃ yatra yādṛśaḥ| tasmin sa saṃvidhātavyaḥ śabdābhāve prasiddhitaḥ” iti| atra punarghṛtaṃ siddhamiti pippalyādīnāṃ lehatvena prayoganirāsārthaṃ ghṛtasādhanārthaṃ coktam||74-75||
ghṛtānāmauṣadhagaṇā ya ete parikīrtitāḥ| te cūrṇayogā vartyastāḥ kaṣāyāste ca gulminām||76|| koladāḍimagharmāmbusurāmaṇḍāmlakāñjikaiḥ| śūlānāhaharī peyā bījapūrarasena vā||77|| cūrṇāni mātuluṅgasya bhāvitāni rasena vā| kuryādvartīḥ saguṭikā gulmānāhārtiśāntaye||78||
ghṛtoktabheṣajānāṃ cūrṇādiṣvapi prayogamāha- ghṛtānāmityādi| vartya iti phalavartyaḥ| uktadravyāṇāṃ cūrṇatve kṛte'nupānārthaṃ dravāṇyāha- koletyādi| kaṣāyakaraṇapakṣe viśeṣavidhānānukteḥ sāmānyavidhinaiva kaṣāyakaraṇaṃ jñeyam||76-78||
hiṅgu trikaṭukaṃ pāṭhāṃ hapuṣāmabhayāṃ śaṭīm| ajamodājagandhe ca tintiḍīkāmlavetasau||79|| dāḍimaṃ puṣkaraṃ dhānyamajājīṃ citrakaṃ vacām| dvau kṣārau lavaṇe dve ca cavyaṃ caikatra cūrṇayet||80|| cūrṇametat prayoktavyamannapāneṣvanatyayam| prāgbhaktamathavā peyaṃ madyenoṣṇodakena vā||81|| pārśvahṛdbastiśūleṣu gulme vātakaphātmake| ānāhe mūtrakṛcchre ca śūle ca gudayonije 9||82|| grahaṇyarśovikāreṣu plīhni pāṇḍvāmaye'rucau| urovibandhe hikkāyāṃ kāse śvāse galagrahe||83|| bhāvitaṃ mātuluṅgasya cūrṇametadrasena vā| bahuśo guṭikāḥ kāryāḥ kārmukāḥ syustato'dhikam||84|| iti hiṅgvādicūrṇaṃ guṭikā ca|
hiṅgvādau ajamodādīni khyātāni| dvau kṣārau sarjikāyāvaśūkajau| prāgbhaktamiti bhojanasya prāk; pariṇāmena vā yathā bhojanāt pratyāsannaṃ bhavati| bahuśa iti saptāhaṃ, “saptāhaṃ tena bhāvanā” iti vacanāt| kārmukā iti karmaṇi samarthāḥ||79-84||
mātuluṅgaraso hiṅgu dāḍimaṃ biḍasaindhave| surāmaṇḍena pātavyaṃ vātagulmarujāpaham||85|| śaṭīpuṣkarahiṅgvamlavetasakṣāracitrakān| dhānyakaṃ ca yavānīṃ ca viḍaṅgaṃ saindhavaṃ vacām||86|| sacavyapippalīmūlāmajagandhāṃ sadāḍimām| ajājīṃ cājamodāṃ ca cūrṇaṃ kṛtvā prayojayet||87|| rasena mātuluṅgasya madhuśuktena vā punaḥ| bhāvitaṃ guṭikāṃ kṛtvā supiṣṭāṃ kolasammitām||88|| gulmaṃ plīhānamānāhaṃ śvāsaṃ kāsamarocakam| hikkāṃ hṛdrogamarśāṃsi vividhāṃ śiraso rujam||89|| pāṇḍvāmayaṃ kaphotkleśaṃ sarvajāṃ ca pravāhikām| pārśvahṛdbastiśūlaṃ ca guṭikaiṣā vyapohati||90|| nāgarārdhapalaṃ piṣṭvā dve pale luñcitasya ca| tilasyaikaṃ guḍapalaṃ kṣīreṇoṣṇena nā pibet||91|| vātagulmamudāvartaṃ yoniśūlaṃ ca nāśayet| pibederaṇḍajaṃ tailaṃ vāruṇīmaṇḍamiśritam||92|| tadeva tailaṃ payasā vātagulmī pibennaraḥ| śleṣmaṇyanubale pūrvaṃ hitaṃ pittānuge param||93||
luñcitasyeti nistuṣīkṛtasya| atra cauṣadhayogo vyādhimahimnaiva bhavatīti jñeyam| pūrvamiti pūrvayogoktameraṇḍatailam| paramiti uttarayogoktameraṇḍatailaṃ payoyuktaṃ pāyayedityarthaḥ||85-93||
sādhayecchuddhaśuṣkasya laśunasya catuṣpalam| kṣīrodake'ṣṭaguṇite 10 kṣīraśeṣaṃ ca nā pibet||94|| vātagulmamudāvartaṃ gṛdhrasīṃ viṣamajvaram| hṛdrogaṃ vidradhiṃ śothaṃ sādhayatyāśu tatpayaḥ||95|| iti laśunakṣīram|
sādhayedityādau śuddhaśuṣkasya nistuṣīkṛtasya āpūrṇavīryasya ca kṣīrodake'ṣṭaguṇite ityatra “bhāge'nukte samānaṃ” iti vacanāt kṣīraṃ caturguṇaṃ (ṣoḍaśapalāni) jalaṃ ca caturguṇamiti militvā'ṣṭaguṇitaṃ kṣīrāvaśiṣṭaṃ sādhayet; gulmasya bahubheṣajasādhyatayā ṣoḍaśapalakṣīramānaṃ na doṣāvahaṃ bhavati| kṣīrarasonayośca yadyapi sahopayogo viruddhaḥ, tathā'pi vyādhimahimnā maharṣivacanādavivādaḥ||94-95||
tailaṃ prasannā gomūtramāranālaṃ yavāgrajam| gulmaṃ jaṭharamānāhaṃ pītamekatra sādhayet||96|| iti tailapañcakam|
tailaṃ prasannetyādau yaugikatvājjatūkarṇasaṃvādāccairaṇḍatailaṃ jñeyam| uktaṃ hi- “āranālamūtrakṣāraiḥ saṃyojya tailamairaṇḍam” ityādi||96||
pañcamūlīkaṣāyeṇa sakṣāreṇa 11 śilājatu| pibettasya prayogeṇa vātagulmāt pramucyate||97|| iti śilājatuprayogaḥ|
pañcamūlītyatra prathamakalpanayā śālaparṇyādipañcamūlīgrahaṇaṃ jñeyam||97||
vāṭyaṃ pippalīyūṣeṇa mūlakānāṃ rasena vā| bhuktvā snigdhamudāvartādvātagulmādvimucyate||98||
pippalīpradhāno yūṣaḥ pippalīyūṣaḥ||98||
śūlānāhavibandhārtaṃ svedayedvātagulminam| svedaiḥ svedavidhāvuktairnāḍīprastarasaṅkaraiḥ||99|| bastikarma paraṃ vidyādgulmaghnaṃ taddhi mārutam| sve sthāne prathamaṃ jitvā sadyo gulmamapohati||100|| tasmādabhīkṣṇaśo gulmā nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ| prayujyamānaiḥ śāmyanti vātapittakaphātmakāḥ||101|| gulmaghnā vividhā diṣṭāḥ siddhāḥ siddhiṣu bastayaḥ|102|
nāḍīprastarasaṅkarairityanena gulme svedāntarasyāyaugikatvaṃ sūcayati||99-101||-
gulmaghnāni ca tailāni vakṣyante vātarogike||102|| tāni mārutaje gulme pānābhyaṅgānuvāsanaiḥ| prayuktānyāśu sidhyanti tailaṃ hyanilajitparam 12||103|| nīlinīcūrṇasaṃyuktaṃ pūrvoktaṃ ghṛtameva| samalāya pradātavyaṃ śodhanaṃ vātagulmine||104||
āśu sidhyantīti śīghraṃ gulmaṃ jayanti| tatra hetumāha- tailaṃ hyanilajit paramiti; yasmāttailaṃ vātajit tasmādvātagulmaṃ vātavikāraṃ śīghraṃ jayati| anye tu tailaṃ tvanilajitvaraṃ nīlinīcūrṇasaṃyuktaṃ samalāya dātavyaṃ, tathā pūrvoktaṃ ca tryūṣaṇādyaṃ ghṛtaṃ nīlinīcūrṇasaṃyuktaṃ dātavyamiti yojayanti| prathamavyākhyāne tu ghṛtamevetyanena 13 pūrvoktatryūṣaṇaghṛtādikaṃ nīlinīcūrṇasaṃyuktaṃ deyamityartho jñeyaḥ||102-104||
nīlinītrivṛtādantīpathyākampillakaiḥ saha| śodhanārthaṃ ghṛtaṃ deyaṃ sabiḍakṣāranāgaram||105|| nīlinīṃ triphalāṃ rāsnāṃ balāṃ kaṭukarohiṇīm| pacedviḍaṅgaṃ vyāghrīṃ ca palikāni jalāḍhake||106|| tena pādāvaśeṣeṇa ghṛtaprasthaṃ vipācayet| dadhnaḥ prasthena saṃyojya sudhākṣīrapalena ca||107|| tato ghṛtapalaṃ dadyādyavāgūmaṇḍamiśritam| jīrṇe samyagviriktaṃ ca bhojayedrasabhojanam||108|| gulmakuṣṭhodaravyaṅgaśophapāṇḍvāmayajvarān| śvitraṃ plīhānamunmādaṃ ghṛtametadvyapohati||109|| iti nīlinyādyaṃ ghṛtam|
nīlinītyādau kalko na śrūyate, kalkābhāve ca pākajñānaṃ nāsti, pākasya hi mṛdvādinā traividhyamuktaṃ, tasmāt kalkānabhidhāne'pi pākajñānārthamapi kalko deyaḥ; sa ca kvāthadravyaireva yogyatayā sānnidhyācca deya iti vadanti| maivaṃ, vicitratvādghṛtādisādhanaśakteḥ yathokte yathoktameva paraṃ jñe(de)yaṃ natvanuktaṃ kalpanīyaṃ; kalpanāyāṃ ca yuktirnāstyeva, yato vinā'pi kalkadānaṃ kvāthādidraveṇa snehapāko bhavatyeva, vinā'pi kalkaṃ snehapākajñānasyoktatvāt; tasmādācāryeṇa yathoktaṃ tathaiva kāryam| atra viriktasya peyādikramamautsargikaṃ bādhayitvā rasabhojanaṃ prayogasātmyatvāducyate; yathā- āvartakīghṛtaviriktasya kāñjikakodravānnabhojanam (a. saṃ. ci. a. 21)||105-109||
kukkuṭāśca mayūrāśca tittirikrauñcavartakāḥ| śālayo madirā sarpirvātagulmabhiṣagjitam||110|| hitamuṣṇaṃ dravaṃ snigdhaṃ bhojanaṃ vātagulminām| samaṇḍavāruṇīpānaṃ pakvaṃ vā dhānyakairjalam||111|| mande'gnau vardhate gulmo dīpte cāgnau praśāmyati| tasmānnā nātisauhityaṃ kuryānnātivilaṅghanam||112|| sarvatra gulme prathamaṃ snehasvedopapādite| yā kriyā kriyate siddhiṃ sā yāti na virūkṣite||113||
kukkuṭetyādinā gulmine'nnapānaṃ vidhīyate| atisauhityamatilaṅghanaṃ cobhayorapyagnivadhahetutayā varjitam| yaduktaṃ- “nābhojanena kāyāgnirdīpyate nātibhojanāt” (ci.a.15) ityādi||110-113||
bhiṣagātyayikaṃ buddhvā pittagulmamupācaret| vairecanikasiddhena sarpiṣā tiktakena 14 vā||114|| rohiṇīkaṭukānimbamadhukatriphalātvacaḥ| karṣāṃśāstrāyamāṇā ca paṭolatrivṛtoḥ pale||115|| dve pale ca masūrāṇāṃ sādhyamaṣṭaguṇe'mbhasi| śṛtāccheṣaṃ ghṛtasamaṃ sarpiṣaśca catuṣpalam||115|| pibet sammūrcchitaṃ tena gulmaḥ śāmyati paittikaḥ| jvarastṛṣṇā ca śūlaṃ ca bhramo mūrcchā'rucistathā||117|| iti rohiṇyādyaṃ ghṛtam|
rohiṇī kaṭukā kaṭurohiṇī| karṣāṃśā iti karṣapramāṇāḥ| paṭolatrivṛtoḥ pale iti vacanāt pratyekaṃ palam| aṣṭaguṇe iti ghṛtādaṣṭaguṇe| ghṛtasamamiti ghṛtaṃ catuṣpalamatroktaṃ; tena kvāthaghṛtābhyāmaṣṭapalaṃ peyam; aṣṭapalī ca mātrā gulmoktatvādeva bhavati| yaduktaṃ- “gulminaḥ sarpadaṣṭāśca visarpopahatāśca ye| teṣāṃ mātrā vinirdiṣṭā palānyaṣṭau viśeṣataḥ” iti||114-117||
jale daśaguṇe sādhyaṃ trāyamāṇācatuṣpalam| pañcabhāgasthitaṃ pūtaṃ kalkaiḥ saṃyojya kārṣikaiḥ||118|| rohiṇī kaṭukā mustā trāyamāṇā durālabhā| kalkaistāmalakīvīrājīvantīcandanotpalaiḥ||119|| rasasyāmalakānāṃ ca kṣīrasya ca ghṛtasya ca| palāni pṛthagaṣṭāṣṭau dattvā samyagvipācayet||120|| pittaraktabhavaṃ gulmaṃ vīsarpaṃ paittikaṃ jvaram| hṛdrogaṃ kāmalāṃ kuṣṭhaṃ hanyādetadghṛtottamam||121|| iti trāyamāṇādyaṃ ghṛtam|
catuṣpalāyāṃ trāyamāṇāyāṃ daśaguṇaṃ jalaṃ catvāriṃśatpalāni deyam| kalkairiti tāmalakyādikalkaiḥ, kaṭurohiṇyādīnāṃ ca kalkairiti yojanīyam||118-121||
rasenāmalakekṣūṇāṃ ghṛtapādaṃ 15 vipācayet| pathyāpadaṃ pibetsarpistatsiddhaṃ pittagulmanut||122|| ityāmalakādyaṃ ghṛtam|
ghṛtapādamiti samuditāmalakekṣurasāpekṣayā ghṛtasya pādikatvam| pathyāpādamityatra harītakyā gurutvena ghṛtāpekṣayā pādatvenāṣṭamo bhāgo bhavati; eke tu “yataśca pādanirdeśaścaturbhāgastatastu saḥ” (ka.a.12) iti vacanāccaturthameva bhāgaṃ prasthe ghṛte'ṣṭapalarūpaṃ vadanti||122||
drākṣāṃ madhūkaṃ kharjūraṃ vidārīṃ saśatāvarīm| parūṣakāṇi triphalāṃ sādhayetpalasammitam||123|| jalāḍhake pādaśeṣe rasamāmalakasya ca| ghṛtamikṣurasaṃ kṣīramabhayākalkapādikam||124|| sādhayettadghṛtaṃ siddhaṃ śarkarākṣaudrapādikam| prayogāt pittagulmaghnaṃ sarvapittavikāranut||125|| iti drākṣādyaṃ ghṛtam|
drākṣāṃ madhūkamityādau kvāthaśeṣasya prasthasya sāhacaryādghṛtādīnāmapi prasthamānatvam||123-125||
vṛṣaṃ samūlamāpothya pacedaṣṭaguṇe jale| śeṣe'ṣṭabhāge tasyaiva puṣpakalkaṃ pradāpayet||126|| tena siddhaṃ ghṛtaṃ śītaṃ sakṣaudraṃ pittagulmanut| raktapittajvaraśvāsakāsahṛdroganāśanam||127|| iti vāsāghṛtam|
vṛṣaṃ samūlamityādau kvāthasyāṣṭaguṇajaladāne'ṣṭabhāgaśeṣatvamiti raktapittoktavāsāghṛtādviśeṣaḥ| tatra hi sāmānyaparibhāṣayā vṛṣāccaturguṇaṃ jalaṃ caturbhāgāvaśiṣṭaṃ ca gṛhyate| tena prayogāntaratvādraktapittoktavāsāghṛtātideśo na kṛtaḥ| sakṣaudramityanena prakṣepanyāyāt pādikatvaṃ madhunaḥ||126-127||
dvipalaṃ trāyamāṇāyā jaladviprasthasādhitam| aṣṭabhāgasthitaṃ pūtaṃ koṣṇaṃ kṣīrasamaṃ pibet||128|| pibedupari tasyoṣṇaṃ kṣīrameva yathābalam| tena nirhṛtadoṣasya gulmaḥ śāmyati paittikaḥ||129||
yathābalamiti yathā virecanātiyogo na bhavati||128-129||
drākṣābhayārasaṃ gulme paittike saguḍaṃ pibet| lihyātkampillakaṃ vā'pi virekārthaṃ madhudravam||130||
kampillakaṃ guṇḍārocanikām||130||
dāhapraśamano'bhyaṅgaḥ sarpiṣā pittagulminām| candanādyena tailena tailena madhukasya vā||131||
tailena madhukasya veti madhukasādhitena tailena||131||
ye ca pittajvaraharāḥ 16 satiktāḥ kṣīrabastayaḥ| hitāste pittagulmibhyo vakṣyante ye ca siddhiṣu||132|| śālayo jāṅgalaṃ māṃsaṃ gavyāje payasī ghṛtam| kharjūrāmalakaṃ drākṣāṃ dāḍimaṃ saparūṣakam||133|| āhārārthaṃ prayoktavyaṃ pānārthaṃ salilaṃ śṛtam| balāvidārīgandhādyaiḥ pittagulmacikitsitam||134|| āmānvaye pittagulme sāme vā kaphavātike| yavāgūbhiḥ khaḍairyūṣaiḥ sandhukṣyo'gnirvilaṅghite||135|| śamaprakopau doṣāṇāṃ sarveṣāmagnisaṃśritau| tasmādagniṃ sadā rakṣennidānāni ca varjayet||136||
ye ca pittajvaraharā ityādau yadyapi pittajvaraharatvena sākṣādbastayo noktāḥ, tathā'pi paṭolādaya eva ye tiktā bastaya uktāsta eva pittajvaraharā bhavantīti kṛtvehoktaṃ- pittajvaraharā iti| pittaharā ye ca siddhau vaktavyāste'pyatra jñeyāḥ||132-136||
vamanaṃ vamanārhāya pradadyāt kaphagulmine| snigdhasvinnaśarīrāya gulme śaithilyamāgate||137|| pariveṣṭya pradīptāṃstu balvajānathavā kuśān| bhiṣakkumbhe samāvāpya gulmaṃ ghaṭamukhe nyaset||138|| saṅgṛhīto 17 yadā gulmastadā ghaṭamathoddharet| vastrāntaraṃ tataḥ kṛtvā bhindyādgulmaṃ 18 pramāṇavit||139|| vimārgājapadādarśairyathālābhaṃ prapīḍayet| mṛdnīyādgulmamevaikaṃ na tvantrahṛdayaṃ 19 spṛśet||140|| tilairaṇḍātasībījasarṣapaiḥ parilipya ca| śleṣmagulmamayaḥpātraiḥ sukhoṣṇaiḥ svedayedbhiṣak||141||
śaithilyamāgata iti śithiladoṣatayā śastranirhāryadoṣatāmāpanne gulme taṃ ghaṭamukhe nyaset| ghaṭamanthanayantreṇa samyaggṛhītvā prapīḍayed bhindyāditi yojanā| antrahṛdayasya tyāgaḥ sphuṭanādibhayāt||137-141||
savyoṣakṣāralavaṇaṃ daśamūlīśṛtaṃ ghṛtam| kaphagulmaṃ jayatyāśu sahiṅgubiḍadāḍimam||142|| iti daśamūlīghṛtam| bhallātakānāṃ dvipalaṃ pañcamūlaṃ palonmitam| sādhyaṃ vidārīgandhādyamāpothya salilāḍhake||143|| pādaśeṣe rase tasmin pippalīṃ nāgaraṃ vacām| viḍaṅgaṃ saindhavaṃ hiṅgu yāvaśūkaṃ biḍaṃ śaṭīm||144|| citrakaṃ madhukaṃ rāsnāṃ piṣṭvā karṣasamaṃ bhiṣak| prasthaṃ ca payaso dattvā ghṛtaprasthaṃ vipācayet||145|| etadbhallātakaghṛtaṃ kaphagulmaharaṃ param| plīhapāṇḍvāmayaśvāsagrahaṇīrogakāsanut||146|| iti bhallātakādyaṃ ghṛtam|
savyoṣetyādau daśamūlasya kvāthe vyoṣādīnāṃ śeṣāṇāṃ kalkaiḥ sādhitaṃ ghṛtaṃ kaphagulmaṃ jayatītyarthaḥ||142-146||
pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ| palikaiḥ sayavakṣārairghṛtaprasthaṃ vipācayet||147|| kṣīraprasthaṃ ca tat sarpihanti gulmaṃ kaphātmakam| grahaṇīpāṇḍurogaghnaṃ plīhakāsajvarāpaham||148|| iti kṣīraṣaṭpalakaṃ ghṛtam|
pippalyādyuktaṃ ṣaṭpalaṃ ghṛtaṃ samenaiva dugdhena śrapaṇīyam| “caturguṇe drave sādhyaṃ” iti vacanādatra triguṇaṃ jalaṃ jñeyam||147-148||
trivṛtāṃ triphalāṃ dantīṃ daśamūlaṃ palonmitam| jale caturguṇe paktvā caturbhāgasthitaṃ rasam||149|| sarpireraṇḍajaṃ tailaṃ kṣīraṃ caikatra sādhayet| sa siddho miśrakasnehaḥ sakṣaudraḥ kaphagulmanut||150|| kaphavātavibandheṣu kuṣṭhaplīhodareṣu ca| prayojyo miśrakaḥ sneho yoniśūleṣu cādhikam||151|| iti miśrakaḥ snehaḥ|
trivṛtāmityādau pañcadaśapalāni kvāthyāni; tatra caturguṇaṃ jalaṃ deyaṃ, palollekhavihitatvāt ṣaṣṭipalāni bhavanti; kṣīramapi sāhacaryāt pañcadaśapalam; etadubhayadravapādaḥ sneho'tra paktavyaḥ| kiṃvā “snehasamaṃ kṣīraṃ” iti vacanāt snehasamena kṣīreṇa kvāthena ca pañcadaśapalena pañcapalaḥ sneho dravapādikaḥ kartavyaḥ| jatūkarṇābhiprāyāttu trivṛtādipañcadaśapale prasthamānollekhena prasthacatuṣṭayaṃ jalasya deyam| yatastena sāmānyenaivoktaṃ- “trivṛtādantītriphalādaśamūlaiḥ samairurubūkatailaṃ sarpiśca śṛtaṃ payasā samamudāvartaśūlādau” iti||149-151||
yaduktaṃ vātagulmaghnaṃ sraṃsanaṃ nīlinīghṛtam| dviguṇaṃ tadvirekārthaṃ prayojyaṃ kaphagulminām||152|| sudhākṣīradrave cūrṇaṃ trivṛtāyāḥ subhāvitam| kārṣikaṃ madhusarpibhyāṃ līḍhvā 20 sādhu viricyate||153||
dviguṇamiti dvipalapramāṇaṃ, tatra hi ghṛtapalaṃ peyamuktam||152-153||
jaladroṇe vipaktavyā viṃśatiḥ pañca cābhayāḥ| dantyāḥ palāni tāvanti citrakasya tathaiva ca||154|| aṣṭabhāgāvaśeṣaṃ tu rasaṃ pūtamadhikṣipet| dantīsamaṃ guḍaṃ pūtaṃ kṣipettatrābhayāśca tāḥ||155|| tailārdhakuḍavaṃ caiva trivṛtāyāścatuṣpalam| cūrṇitaṃ palamekaṃ 21 tu pippalīviśvabheṣajam||156|| tat sādhyaṃ lehavacchīte tasmiṃstailasamaṃ madhu| kṣipeccūrṇapalaṃ caikaṃ tvagelāpatrakeśarāt||157|| tato lehapalaṃ līḍhvā jagdhvā caikāṃ harītakīm| sukhaṃ viricyate snigdho doṣaprasthamanāmayam||158|| gulmaṃ śvayathumarśāṃsi pāṇḍurogamarocakam| hṛdrogaṃ grahaṇīdoṣaṃ kāmalāṃ viṣamajvaram||159|| kuṣṭhaṃ plīhānamānāhameṣā hanyupasevitā| niratyayaḥ kramaścāsyā dravo māṃsarasaudanaḥ||160|| iti dantīharītakī|
tailārdhakuḍavamiti tailaṃ catuṣpalam| lehavaditi lehapākalakṣaṇena paktavyamityarthaḥ| iha caturjātakānmilitāt palam| doṣaprasthamiti sārdhatrayodaśapalaṃ; uktaṃ hi bhojena- “vamane ca vireke ca tathā śoṇitamokṣaṇe| sārdhatrayodaśapalaṃ prasthamāhurmanīṣiṇaḥ” iti||154-160||
siddhāḥ siddhiṣu vakṣyante nirūhāḥ kaphagulminām| ariṣṭayogāḥ siddhāśca grahaṇyarśaścikitsite||161|| yaccūrṇaṃ guṭikā yāśca vihitā vātagulminām| dviguṇakṣārahiṅgvamlavetasāstāḥ kaphe hitāḥ||162|| ya eva grahaṇīdoṣe kṣārāste kaphagulminām| siddhā niratyayāḥ śastā dāhastvante praśasyate||163|| prapurāṇāni dhānyāni jāṅgalā mṛgapakṣiṇaḥ| kaulattho mudgayūṣaśca pippalyā nāgarasya ca||164|| śuṣkamūlakayūṣaśca bilvasya varuṇasya 22 ca| cirabilvāṅkurāṇāṃ ca yavānyāścitrakasya ca||165|| bījapūrakahiṅgvamlavetasakṣāradāḍimaiḥ| takreṇa tailasarpirbhyāṃ vyañjanānyupakalpayet||166|| pañcamūlīśṛtaṃ toyaṃ purāṇaṃ vāruṇīrasam| kaphagulmī pibetkāle jīrṇaṃ mādhvīkameva vā||167|| yavānīcūrṇitaṃ takraṃ biḍena lavaṇīkṛtam| pibet sandīpanaṃ vātakaphamūtrānulomanam 23||168||
grahaṇyarśaścikitsite nirdiṣṭā ityarthaḥ| dāhastvante iti vacanena dāhasya kriyāntarāsiddhāvante eva kartavyatāmāha||161-168||
sañcitaḥ kramaśo gulmo mahāvāstuparigrahaḥ| kṛtamūlaḥ sirānaddho yadā kūrma ivonnataḥ||169|| daurbalyārucihṛllāsakāsavamyaratijvaraiḥ 24| tṛṣṇātandrāpratiśyāyairyujyate na sa sidhyati||170|| gṛhītvā sajvaraśvāsaṃ vamyatīsārapīḍitam| hṛnnābhihastapādeṣu śophaḥ karṣati gulminam||171||
sañcita ityādinā kramādasādhyatāprāptaṃ gulmamāha| mahāvāstuparigraha iti bhūrideśavyāpakaḥ||169-171||
raudhirasya tu gulmasya garbhakālavyatikrame| snigdhasvinnaśarīrāyai dadyāt snehavirecanam||172|| palāśakṣārapātre dve dve pātre tailasarpiṣoḥ| gulmaśaithilyajananīṃ paktvā mātrāṃ prayojayet||173|| prabhidyeta na yadyevaṃ dadyādyoniviśodhanam 25| kṣāreṇa yuktaṃ palalaṃ sudhākṣīreṇa vā punaḥ||174|| ābhyāṃ vā bhāvitān dadyādyonau kaṭukamatsyakān| varāhamatsyapittābhyāṃ laktakān vā subhāvitān||175|| adhoharaiścordhvaharairbhāvitān vā samākṣikaiḥ| kiṇvaṃ vā saguḍakṣāraṃ dadyādyoniviśodhanam||176|| raktapittaharaṃ kṣāraṃ lehayenmadhusarpiṣā| laśunaṃ madirāṃ tīkṣṇāṃ matsyāṃścāsyai pradāpayet||177|| bastiṃ sakṣīragomūtraṃ sakṣāraṃ dāśamūlikam| adṛśyamāne rudhire dadyādgulmaprabhedanam||178|| pravartamāne rudhire dadyānmāṃsarasaudanam| ghṛtatailena cābhyaṅgaṃ pānārthaṃ taruṇīṃ surām||179|| rudhire'tipravṛtte tu raktapittaharīḥ kriyāḥ| kāryā vātarugārtāyāḥ sarvā vātaharīḥ punaḥ||180|| ghṛtatailāvasekāṃśca tittirīṃścaraṇāyudhān| surāṃ samaṇḍāṃ pūrvaṃ ca pānamamlasya sarpiṣaḥ||181|| prayojayeduttaraṃ vā jīvanīyena sarpiṣā| atipravṛtte rudhire satiktenānuvāsanam||182||
garbhakālavyatikrame iti daśamamāsarūpasya garbhakālasya vyatikrame| kṣārapātre iti kṣārodakasyāḍhakadvayam| mātrāmiti yogyapramāṇam| palalaṃ tilapiṣṭam| kṣāraścātra palāśakṣāra eva, prakṛtatvāt| tābhyāmiti kṣārasudhākṣīrābhyām| kaṭukamatsyaḥ śapharī śuṣkamatsyaḥ| laktakān vastrāvayavān| kiṇvaṃ surābījam| raktapittaharaṃ kṣāramiti nīlotpalakṣāram| amlasya sarpiṣaḥ amladravyasādhitasya ghṛtasya| uttaraṃ bhojanottarakālaṃ pānaṃ, kiṃvottarabastiḥ| jīvanīyaṃ sarpirvātarakte vaktavyam| satiktena tiktadravyasādhitenānuvāsanamiti||172-182||
tatra ślokāḥ- snehaḥ svedaḥ sarpirbastiścūrṇāni bṛṃhaṇaṃ guḍikāḥ| vamanavirekau mokṣaḥ kṣatajasya ca vātagulmavatām||183|| sarpiḥ satiktasiddhaṃ kṣīraṃ prasraṃsanaṃ nirūhāśca| raktasya cāvasecanamāśvāsanasaṃśamanayogāḥ||184|| upanāhanaṃ saśastraṃ pakvasyābhyantaraprabhinnasya| saṃśodhanasaṃśamane pittaprabhavasya gulmasya||185|| snehaḥ svedo bhedo laṅghanamullekhanaṃ virekaśca| sarpirbastirguṭikāścūrṇamariṣṭāśca sakṣārāḥ||186|| gulmasyānte dāhaḥ kaphajasyāgre'panītaraktasya| gulmasya raudhirasya kriyākramaḥ strībhavasyoktaḥ||187|| pathyānnapānasevā hetūnāṃ varjanaṃ yathāsvaṃ ca| nityaṃ cāgnisamādhiḥ snigdhasya ca sarvakarmāṇi||188|| heturliṅgaṃ siddhiḥ kriyākramaḥ sādhyatā na yogāśca| gulmacikitsitasaṅgraha etāvān vyāhṛto'gniveśasya||189||
sneha ityādinā punaḥ saṅkṣepeṇa saṅgrahaṃ karoti| yogāścetyanena pratyekaṃ vātādigulmacikitsite saṅgṛhītā api punaḥ saṅgrahābhidhānena saṅgṛhītāḥ||183-189||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsitasthāne gulmacikitsitaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsitasthāne gulmacikitsitaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘sa dūṣayitvā proddhūya’ iti pā. ↩
- 2 ‘śramābhighātau’ iti pā. ↩
- 3 ‘autpattikaṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘tatraiva piṇḍitaṃ vidradhiniyatatvāccheṣāṅgāvyāpanaśīlaṃ, tathāvidhe śūle sati| tathā tasya vidadheḥ pārśvapīḍanena puruṣasya svapne labdhe sukhena nidrāyāṃ prāptāyāṃ’ ityaṣṭāṅgasaṅgrahavyākhyāyāminduḥ ↩
- 5 ‘hṛtkroḍaśūlamantaḥsthe’ iti pā. ↩
- 6 ‘hitāśinaḥ’ iti pā. ↩
- 7 ‘pāñcamūlikaḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘kṣīrotthaṃ’ iti pā. ↩
- 9 ‘gudayonirujāsu ca’ iti pā. ↩
- 10 ‘kṣīre jalāṣṭaguṇite’ iti pā. ↩
- 11 ‘sakṣīreṇa’ iti pā. ↩
- 12 ‘hyanilajitvaram’ iti pā. ↩
- 13 ‘ghṛtameva veti vāśabdena vakṣyamāṇanīlinītrivṛtetyādyuktadravyaiḥ siddhaṃ ghṛtaṃ deyamityartho jñeyaḥ’ iti pā. ↩
- 14 ‘payasā'pi vā’ iti pā. ↩
- 15 ‘ghṛtaprasthaṃ’ iti pā. ↩
- 16 ‘pittajvarārtānāṃ’ iti pā. ↩
- 17 ‘sa gṛhīto yadā’ iti pā. ↩
- 18 ‘cchindyādgulmaṃ pramāṇavit| vimārgajaṃ yadā paśyet’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 19 ‘na tvatra hṛdayaṃ’ iti pā.| “snigdhasvinnaśarīrasya gulminaḥ gulme śaithilyaṃ śithilatāmāgate prāpte sati, pramāṇavit kumbhādīnāṃ tatrocitapramāṇajñaḥ bhiṣak, pradīptān balvajānulūpān athavā kuśān, kumbhe ghaṭīyantramadhye, pariveṣṭya samāvāpya prakṣipya veṣṭanena antaḥpraveśaṃ kārayitvā, tasya ghaṭasya mukhe gulmaṃ nyaset prajvalitakuśādigarbhaṃ taṃ ghaṭaṃ gulme lāgayet, atha sa gulmaḥ yadā tena ghaṭena gṛhītaḥ antaḥsaṅgṛhītaḥ, tadā taṃ ghaṭamuddharet balādapasārayet, bhindyādvā uddharaṇāśaktau| tato gulmaṃ vastrāntaraṃ vastravyavahitaṃ kṛtvā| vimārgaḥ, ajapadaṃ, ādarśo darpaṇaśca te| vimārgaścarmakārāṇāṃ carmaṇi rekhākaraṇadārumayayantraviśeṣaḥ, ajapadasya prāntaṃ kriyāyogi, ādarśasya dhārā kriyāyoginī, tairyathālābhaṃ vimārgādiṣu yo labhyate tena, ekaṃ kevalaṃ gulmameva prapīḍayenmṛdnīyāt prabhṛjyācca| atra prapīḍane hṛdayaṃ tu naiva spṛśet, kintu hṛdayaṃ varjayet antraṃ ca varjayet’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 20 ‘līḍhaṃ sādhu virecayet’ iti pā. ↩
- 21 ‘cārdhapalikaṃ’ iti pā. ↩
- 22 ‘taruṇasya’ iti pā. ↩
- 23 ‘vātamūtravarco'nulomanam’ iti pā. ↩
- 24 ‘daurvarṇyāruci...’ iti pā. ↩
- 25 ‘…virecanam’ iti pā. ↩