athātaḥ pramehacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
nidānoktasambandhakramādeva gulmacikitsitādanu mehacikitsitamucyate||1-2||
nirmohamānānuśayo nirāśaḥ punarvasurjñānatapoviśālaḥ| kāle'gniveśāya sahetuliṅgānuvāca mehāñśamanaṃ ca teṣām||3||
nirgatā mohādayo yasya sa tathā; anuśayaḥ kopaḥ| nirgatā āśā yasya sa nirāśaḥ nīrāgaḥ| nidānoktamapi hetuliṅgādi punaḥ prakaraṇavaśāt sakalamucyate||3||
āsyāsukhaṃ svapnasukhaṃ dadhīni grāmyaudakānūparasāḥ payāṃsi| navānnapānaṃ guḍavaikṛtaṃ ca pramehahetuḥ kaphakṛcca sarvam||4||
āsyāsukhamiti sukhajanikā āsyā na duḥkhajanikā, evaṃ svapnasukhaṃ ca jñeyaṃ; śayyādidoṣeṇa duḥkhasvapnaṃ duḥkhāsyā ca na pramehahetuḥ| guḍavaikṛtaṃ guḍakṛtā bhakṣyāḥ||4||
medaśca māṃsaṃ ca śarīrajaṃ ca kledaṃ kapho bastigataṃ pradūṣya| karoti mehān samudīrṇamuṣṇaistāneva pittaṃ paridūṣya cāpi||5|| kṣīṇeṣu doṣeṣvavakṛṣya bastau dhātūn pramehānanilaḥ karoti| doṣo hi bastiṃ samupetya mūtraṃ sandūṣya mehāñjanayedyathāsvam||6||
medaśca māṃsaṃ cetyādinā kaphajādimehasamprāptiḥ| kaphajā eva mehā bhūyastvena sādhyatvena cādāvucyante| kṣīṇeṣviti kaphapitteṣu, dvayośca bahuvacanaṃ vyaktyapekṣayā jñeyam; kṣīṇeṣviti vṛddhavātāpekṣayā kṣīṇeṣu; tena vṛddhe kaphe pitte vā yo vāyuḥ krameṇa vṛddho bhavati sa nehāsādhyamehacatuṣṭayakaraṇe vivakṣita iti darśayati 1, tatra cikitsāvidhānāt sādhyatvamasti- “yā vātamehān pratipūrvamuktā vātolbaṇānāṃ vihitā kriyā sā| vāyurhi meheṣvatikarśitānāṃ kupyatyasādhyān prati nāsti cintā” iti| dhātūniti majjaujolasīkākhyān| sarvamehānāṃ sāmānyasamprāptimāha- doṣo hītyādi||5-6||
sādhyāḥ kaphotthā daśa, pittajāḥ ṣaṭ yāpyā, na sādhyaḥ pavanāccatuṣkaḥ| samakriyatvādviṣamakriyatvānmahātyayatvācca yathākramaṃ te||7||
samakriyatvāditi kaphasya doṣasya dūṣyasya medaḥprabhṛteḥ samānatvāt kaṭutiktādikriyāyāḥ| viṣamakriyatvāditi 2 pittasya saṃśamanacikitsāyāḥ kaṭvādirūpāyā viṣamatvāt| mahātyayatvāditi majjādigambhīradhātvapakarṣakatvena mahāvyāpattikartṛkatvādāśukāritvācca; cakārānnidānoktaṃ viṣamakriyatvaṃ vātātmakānāṃ samuccinoti| yathākramamiti yathāsaṅkhyam||7||
kaphaḥ sapittaḥ pavanaśca doṣā medo'sraśukrāmbuvasālasīkāḥ| majjā rasaujaḥ piśitaṃ ca dūṣyāḥ 3 pramehiṇāṃ, viṃśatireva mehāḥ||8||
kapha ityādinā sarvamehānāṃ doṣadūṣyasaṅgrahamāha| rasaśca ojaśceti rasaujaḥ, ojaso'pi madhumehe dūṣyatvāt| yadyapi medaḥprabhṛtayo dūṣyā iha ucyante, tathā'pi medomāṃsaśarīrakledānāmavaśyambhāvitayā parigrahaḥ| majjādayaśca sarvamehe na punaravaśyaṃ dūṣyante, stokaṃ vā duṣṭā bhavanti; kiṃvā sarvamehānāmeva tridoṣatvaṃ tathā sakaladūṣyatvaṃ ca ‘kaphaḥ sapitta’ ityādinā granthenocyate; medomāṃsādīni tvatyarthadūṣyopadarśanārthaṃ pṛthaguktāni; yataḥ kiyantaḥśirasīye sakalamehavācakaṃ madhumehaṃ kathayatā doṣatrayaprakopo'pyuktaḥ| tathāhi- “samārutasya pittasya kaphasya ca muhurmuhuḥ| darśayatyākṛtiṃ gatvā kṣayamāpyāyate punaḥ” (sū.a.17) ityuktaṃ; tathā suśruto'pyāha- “vātapittamedobhiranvitaḥ śleṣmā mehāñjanayati” (su. ni.a.6) iti| kaphādīnāṃ dvyulbaṇādisaṃsargasyānantyenādhikapramehasaṅkhyāprasaktinirāsārthamāha- viṃśatireva mehā iti||8||
jalopamaṃ cekṣurasopamaṃ vā ghanaṃ ghanaṃ copari viprasannam| śuklaṃ saśukraṃ śiśiraṃ śanairvā lāleva vā vālukayā yutaṃ vā||9|| vidyāt pramehān kaphajān daśaitān kṣāropamaṃ kālamathāpi nīlam| hāridramāñjiṣṭhamathāpi raktametān pramehān ṣaḍuśanti pittāt||10|| majjaujasā vā vasayā'nvitaṃ vā lasīkayā vā satataṃ vibaddham| caturvidhaṃ mūtrayatīha 4 vātāccheṣeṣu dhātuṣvapakarṣiteṣu||11||
jalopamamityādinā daśabhiḥ śleṣmaguṇaiḥ kṛtān daśapramehānāha| etacca nidāne sphuṭamanusartavyam| ghanaṃ copari viprasannamityanena sāndraprasādamehamāha| majjayā majjamehaḥ, ojasā madhumehaḥ, vasayā vasāmehaḥ, lasikayā hastimeha iti jñeyāḥ| śeṣeṣviti medaḥprabhṛtiṣu rasādyuktadhātuvyatirikteṣu| apakarṣiteṣviti kṣīṇeṣu; kṣayasteṣāṃ pramehārambhakeṇa vātenaiva, upoṣaṇādibhiḥ karśanādvā kriyate||9-11||
varṇaṃ rasaṃ sparśamathāpi gandhaṃ yathāsvadoṣaṃ bhajate pramehaḥ| śyāvāruṇo vātakṛtaḥ saśūlo majjādisādguṇyamupaityasādhyaḥ||12||
saṅkṣepeṇa kaphajādipramehalakṣaṇamāha- varṇamityādi| tatra kaphaje śveto varṇo, madhuro rasaḥ, śītaḥ sparśaḥ, āmaśca gandho bhavati| evaṃ pittamehe'pi jñeyāḥ| vāyostvatinirvarṇatvena prābhāvikaṃ kāyavarṇamāha- śyāvāruṇa ityādi| majjādisādguṇyaṃ majjalasīkādisamānaguṇatāṃ yāti| yadyapi vātiko meho'sādhya evoktastathā'pi punarihāsādhyavacanena ya eva utpattitaḥ prabhūtākṛtiḥ sa eva śyāvāruṇatvādi sakalaṃ lakṣaṇaṃ bibharti; yastūttarakālaṃ cānubaddhaḥ sa sādhyo bhavati; tatra majjādisādguṇyaṃ nāvaśyaṃ bhavatīti darśayati| kiṃvottarakālameva ye vātānubandhāḥ śyāvāruṇavarṇādiyuktā bhavanti te'pyasādhyā bhavantīti| tathā kaphapittajā api majjādiyogādasādhyā eva; uktaṃ ca- “sarva eva pramehāstu kālenāpratikāriṇaḥ| madhumehatvamāyānti tadā'sādhyā bhavanti hi” (su. ni. a. 6)||12||
svedo'ṅgagandhaḥ śithilāṅgatā ca śayyāsanasvapnasukhe ratiśca| hṛnnetrajihvāśravaṇopadeho ghanāṅgatā keśanakhātivṛddhiḥ||13|| śītapriyatvaṃ galatāluśoṣo mādhuryamāsye karapādadāhaḥ| bhaviṣyato mehagadasya rūpaṃ mūtre'bhidhāvanti pipīlikāśca||14||
svedo'ṅgagandha ityādinā pūrvarūpamāha||13-14||
sthūlaḥ pramehī balavānihaikaḥ kṛśastathaikaḥ paridurbalaśca| sambṛṃhaṇaṃ tatra kṛśasya kāryaṃ saṃśodhanaṃ doṣabalādhikasya||15|| snigdhasya yogā vividhāḥ prayojyāḥ kalpopadiṣṭā malaśodhanāya 5| ūrdhvaṃ tathā'dhaśca male'panīte meheṣu santarpaṇameva kāryam||16|| gulmaḥ kṣayo mehanabastiśūlaṃ mūtragrahaścāpyapatarpaṇena| pramehiṇaḥ syuḥ, paritarpaṇāni 6 kāryāṇi tasya 7 prasamīkṣya vahnim||17||
paridurbalaḥ hīnabalaḥ| kṛśasya iti māṃsakṛśasya| doṣabalādhikasya doṣeṇa balena cādhikasya| kṣayaḥ dhātukṣayaḥ||15-17||
saṃśodhanaṃ nārhati yaḥ pramehī tasya kriyā saṃśamanī prayojyā| manthāḥ kaṣāyā yavacūrṇalehāḥ pramehaśāntyai laghavaśca bhakṣyāḥ||18|| ye viṣkirā ye pratudā vihaṅgāsteṣāṃ rasairjāṅgalajairmanojñaiḥ| yavaudanaṃ rūkṣamathāpi vāṭyamadyāt 8 sasaktūnapi cāpyapūpān||19|| mudgādiyūṣairatha tiktaśākaiḥ purāṇaśālyodanamādadīta| dantīṅgudītailayutaṃ pramehī tathā'tasīsarṣapatailayuktam||20|| saṣaṣṭikaṃ syāttṛṇadhānyamannaṃ yavapradhānastu bhavet pramehī| yavasya bhakṣyān vividhāṃstathā'dyāt kaphapramehī madhusamprayuktān||21|| niśisthitānāṃ triphalākaṣāye syustarpaṇāḥ kṣaudrayutā yavānām| tān sīdhuyuktān prapibet pramehī prāyogikānmehavadhārthameva||22|| ye śleṣmamehe vihitāḥ kaṣāyāstairbhāvitānāṃ ca pṛthagyavānām| saktūnapūpān saguḍān sadhānān bhakṣyāṃstathā'nyān vividhāṃśca khādet||23|| kharāśvagohaṃsapṛṣadbhṛtānāṃ tathā yavānāṃ vividhāśca bhakṣyāḥ| deyāstathā veṇuyavā yavānāṃ kalpena godhūmamayāśca bhakṣyāḥ||24||
kṣuṇṇaśuṣkayavānāṃ maṇḍarahita odano yavaudanaḥ| vāṭyaḥ 9 sa eva samaṇḍo nistuṣeddalitānāṃ yavānāṃ bhavati| atasī khyātā, ye tilātasīti paṭhanti teṣāṃ mate tilarūpā'tasī(?) vivakṣitā| tṛṇadhānyāni śyāmākādīni| apūpān yavapiṣṭakṛtān| dhānān bhṛṣṭayavān| veṇuyavā yavākārāṇi vaṃśabījānītyarthaḥ||18-24||
saṃśodhanollekhanalaṅghanāni kāle prayuktāni kaphapramehān| jayanti pittaprabhavān virekaḥ santarpaṇaḥ saṃśamano vidhiśca||25||
saṃśodhanagrahaṇenaivollekhane prāpte punarvamanasya kaphajayapradhānatvakhyāpanārthamullekhanapadena kathanam; anye tūllekhanaṃ kaphameheṣu laṅghanaṃ vadanti| pittamehānāṃ yāpyatvāt ‘jayanti’ iti padena pittajānāṃ yāpanamevocyate; kiṃvā'tyantaduṣṭe 10 medasi pittajānāmasādhyatvaṃ, ‘sādhyāstu medo yadi na praduṣṭam’ ityanena ye vaktavyāstān prati jayantīti sādhu||25||
dārvīṃ surāhvāṃ triphalāṃ samustāṃ kaṣāyamutkvāthya pibet pramehī| kṣaudreṇa yuktāmathavā haridrāṃ pibedrasenāmalakīphalānām||26|| harītakīkaṭphalamustalodhraṃ pāṭhāviḍaṅgārjunadhanvanāśca| ubhe haridre tagaraṃ viḍaṅgaṃ kadambaśālārjunadīpyakāśca||27|| dārvī viḍaṅgaṃ khadiro dhavaśca surāhvakuṣṭhāgurucandanāni| dārvyagnimanthau triphalā sapāṭhā pāṭhā ca mūrvā ca tathā śvadaṃṣṭrā||28|| yavānyuśīrāṇyabhayāguḍūcīcavyābhayācitrakasaptaparṇāḥ| pādaiḥ kaṣāyāḥ kaphamehināṃ te daśopadiṣṭā madhusamprayuktāḥ||29|| uśīralodhrāñjanacandanānāmuśīramustāmalakābhayānām| paṭolanimbāmalakāmṛtānāṃ mustābhayāpadmakavṛkṣakāṇām||30|| lodhrāmbukālīyakadhātakīnāṃ nimbārjunāmrātaniśotpalānām| śirīṣasarjārjunakeśarāṇāṃ priyaṅgupadmotpalakiṃśukānām||31|| aśvatthapāṭhāsanavetasānāṃ 11 kaṭaṅkaṭeryutpalamustakānām| paitteṣu meheṣu daśa pradiṣṭāḥ pādaiḥ kaṣāyā madhusamprayuktāḥ||32|| sarveṣu meheṣu matau tu pūrvau kaṣāyayogau vihitāstu sarve| manthasya pāne yavabhāvanāyāṃ syurbhojane pānavidhau pṛthak ca||33|| siddhāni tailāni ghṛtāni caiva deyāni 12 meheṣvanilātmakeṣu| medaḥ kaphaścaiva kaṣāyayogaiḥ snehaiśca vāyuḥ śamameti teṣām||34||
dārvīmityādyuktaṃ yogadvayaṃ sarvameheṣu| surāhvaḥ devadāru| harītakyādayo daśa yathāsaṅkhyaṃ kaphameheṣu; kiṃvā sarve sarvakaphameheṣu, uśīrādyuktāśca pittameheṣu sarveṣu jñeyāḥ| kaṭaṅkaṭerī dāruharidrā| manthasya pāne iti manthapānārthaṃ, bhojane iti bhojyasaṃskāre, evaṃ pānasaṃskāre'pi| siddhāni tailānīti etaireva kaṣāyaiḥ siddhāni| anilātmakeṣviti kaphapittameheṣvevavātānubandheṣu, utpattiviśiṣṭānilajānāmasādhyatvenācikitsyatvāt||26-34||
kampillasaptacchadaśālajāni baibhītarauhītakakauṭajāni| kapitthapuṣpāṇi ca cūrṇitāni kṣaudreṇa lihyāt kaphapittamehī||35|| pibedrasenāmalakasya cāpi kalkīkṛtānyakṣasamāni kāle| jīrṇe ca bhuñjīta purāṇamannaṃ mehī rasairjāṅgalajairmanojñaiḥ||36||
kaphapittamehīti kaphamehī pittamehī ca| kalkīkṛtānīti kampillakādīnyeva kalkīkṛtāni||35-36||
dṛṣṭvā'nubandhaṃ pavanāt kaphasya pittasya vā snehavidhirvikalpyaḥ| tailaṃ kaphe syāt svakaṣāyasiddhaṃ pitte ghṛtaṃ pittaharaiḥ kaṣāyaiḥ||37|| trikaṇṭakāśmantakasomavalkairbhallātakaiḥ sātiviṣaiḥ salodhraiḥ| vacāpaṭolārjunanimbamustairharidrayā 13 padmakadīpyakaiśca||38|| mañjiṣṭhayā cāgurucandanaiśca sarvaiḥ samastaiḥ kaphavātajeṣu| meheṣu tailaṃ vipaced, ghṛtaṃ tu paitteṣu, miśraṃ triṣu lakṣaṇeṣu||39|| phalatrikaṃ dāruniśāṃ viśālāṃ mustāṃ ca niḥkvāthya niśāṃ sakalkām| pibet kaṣāyaṃ madhusamprayuktaṃ sarvaprameheṣu samuddhateṣu||40||
anubandhamiti paścādanugatam| tailaṃ kaphe syāt svakaṣāyasiddhamiti kaphe kaphānubandhe ca kaphaghnauṣadhakaṣāyaiḥ siddhaṃ tailaṃ syāt, evaṃ pitte pittānubandhe ca pittaghnauṣadhakaṣāyasiddhaṃ ghṛtaṃ deyaṃ syāt| sarvairityukte pṛthagapi sarvaiḥ snehasādhanaṃ syādata āha- samastairiti 14; militairityarthaḥ| miśramiti tailaghṛtayamakam| triṣu lakṣaṇeṣviti tridoṣalakṣaṇamelake sati; tridoṣajatvamanubandhyānubandhakṛtaṃ kaphapittajameheṣveva mantavyaṃ; kiñca sarveṣāmeva mehānāṃ tridoṣajatvādudbhūtatridoṣajatvaṃ kadācidbhavatīti jñeyam||37-40||
lodhraṃ śaṭīṃ puṣkaramūlamelāṃ mūrvāṃ viḍaṅgaṃ triphalāṃ yamānīm| cavyaṃ priyaṅguṃ kramukaṃ viśālāṃ kirātatiktaṃ kaṭurohiṇīṃ ca||41|| bhārṅgīṃ nataṃ citrakapippalīnāṃ mūlaṃ sakuṣṭhātiviṣaṃ sapāṭham| kaliṅgakan keśaramindrasāhvāṃ nakhaṃ sapatraṃ maricaṃ plavaṃ ca||42|| droṇe'mbhasaḥ karṣasamāni paktvā pūte caturbhāgajalāvaśeṣe| rase'rdhabhāgaṃ madhunaḥ pradāya pakṣaṃ nidheyo ghṛtabhājanasthaḥ||43|| madhvāsavo'yaṃ 15 kaphapittamehān kṣipraṃ nihanyāddvipalaprayogāt| pāṇḍvāmayārśāṃsyaruciṃ grahaṇyā doṣaṃ kilāsaṃ vividhaṃ ca kuṣṭham||44|| iti madhvāsavaḥ|
lodhramityādau kramukaṃ paṭṭikālodhraṃ pūgaṃ vā| indrasāhvām indravāruṇīm||41-44||
kvāthaḥ sa evāṣṭapalaṃ ca dantyā bhallātakānāṃ ca catuṣpalaṃ syāt| sitopalā tvaṣṭapalā viśeṣaḥ kṣaudraṃ ca tāvat pṛthagāsavau tau||45||
kvāthaḥ sa eveti tāvanmānajalenaiva dantyaṣṭapalaṃ bhallātakacatuḥpalaṃ lodhrādīni ca karṣamānāni dattvā kvāthaḥ kartavya ityarthaḥ| kṣaudraṃ ca tāvaditi kvāthāpekṣayā'ṣṭabhāgamityarthaḥ||45||
sārodakaṃ vā'tha kuśodakaṃ vā madhūdakaṃ vā triphalārasaṃ vā| sīdhuṃ pibedvā nigadaṃ pramehī mādhvīkamagryaṃ cirasaṃsthitaṃ vā||46|| māṃsāni śūlyāni mṛgadvijānāṃ khādedyavānāṃ vividhāṃśca bhakṣyān| saṃśodhanāriṣṭakaṣāyalehaiḥ santarpaṇotthāñ śamayet pramehān||47|| bhṛṣṭān yavān bhakṣayataḥ prayogācchuṣkāṃśca saktūnna bhavanti mehāḥ| śvitraṃ ca kṛcchraṃ kaphajaṃ ca kuṣṭhaṃ tathaiva mudgāmalakaprayogān||48||
sārodakamiti sāraiḥ khadirādisāraiḥ ṣaḍaṅgavidhinā kṛtamudakaṃ sārodakaṃ jñeyam, evaṃ kuśodakaṃ jñeyam| madhunā madhurīkṛtamudakaṃ madhūdakam| śūlyānīti śūlapakvānītyarthaḥ 16| mṛgadvijānāmityatra yaugikatvājjāṅgalamṛgadvijānāmiti jñeyam| prayogāditi abhyāsāt||46-48||
santarpaṇottheṣu gadeṣu yogā medasvināṃ ye ca mayopadiṣṭāḥ| virūkṣaṇārthaṃ kaphapittajeṣu siddhāḥ prameheṣvapi te prayojyāḥ||49||
santarpaṇottheṣu gadeṣu yogā santarpaṇīyādhyāye “triphalāragvadhaṃ pāṭhāṃ” (sū.a.23) ityādyuktāḥ||49||
vyāyāmayogairvividhaiḥ pragāḍhairudvartanaiḥ snānajalāvasekaiḥ| sevyatvagelāgurucandanādyairvilepanaiścāśu 17 na santi mehāḥ||50||
sevyam uśīram| candanādyairityatra ādigrahaṇena hi śaileyādīnāṃ grahaṇaṃ syāt||50||
kledaśca medaśca kaphaśca vṛddhaḥ pramehahetuḥ prasamīkṣya tasmāt| vaidyena pūrvaṃ kaphapittajeṣu meheṣu kāryāṇyapatarpaṇāni||51||
sampratyutsargataḥ kaphapittapramehāṇāmapatarpaṇamāha- kledaścetyādi| yadyapyapatarpaṇena gulmādidoṣo bhavati, tathā'pi gulmādiprādurbhāvo yathā na bhavettathā'patarpaṇaṃ kartavyamiti kledaśca medaścetyādinā darśayati||51||
yā vātamehān prati pūrvamuktā vātolbaṇānāṃ vihitā kriyā sā| vāyurhi meheṣvatikarśitānāṃ kupyatyasādhyān prati nāsti cintā||52||
pūrvacikitsite yāni “siddhāni tailāni ghṛtāni caiva deyāni meheṣvanilātmakeṣu” ityādinoktāni, tāni vātānubaddhamehaviṣayāṇīti darśayannāha- yā vātamehānityādi| vātolbaṇatvameva kutaḥ kaphajeṣu pittajeṣu ca bhavatītyāha- vāyurityādi| asādhyāniti utpattitaḥ||52||
yairhetubhirye prabhavanti mehāsteṣu prameheṣu na te niṣevyāḥ| hetorasevā vihitā yathaiva jātasya rogasya bhaveccikitsā||53||
yairhetubhirityādiślokārthaparibhāṣā sarvarogeṣvevānumatā, iha pramehasya cirakālānubandhitayā hetusevānirāsārthamucyate||53||
hāridravarṇaṃ rudhiraṃ ca mūtraṃ vinā pramehasya hi pūrvarūpaiḥ| yo mūtrayettaṃ na vadet pramehaṃ raktasya pittasya hi sa prakopaḥ||54||
samprati pramehalakṣaṇasya raktapittalakṣaṇasāmye raktapitte pramehacikitsā mā bhūditi kṛtvā prameharaktapittabhedakaṃ lakṣaṇamāha- hāridravarṇamityādi||54||
dṛṣṭvā pramehaṃ madhuraṃ sapicchaṃ madhūpamaṃ syāddvividho vicāraḥ| kṣīṇeṣu doṣeṣvanilātmakaḥ syāt santarpaṇādvā kaphasambhavaḥ syāt||55||
dṛṣṭvetyādi| kṣīṇeṣu doṣeṣviti kṣīṇeṣu kaphamedaḥprabhṛtiṣu| doṣatvaṃ ceha dūṣye medaādāvavivakṣitaṃ, tathā'pi doṣasambandhāddoṣaśabdo'tra jñeyaḥ; kiṃvā doṣeṣviti kaphapitteṣu; dvayośca bahuvacanaṃ vyaktyapekṣayā bahutvāt| yadi hi vātikaḥ syāttadā hetvabhāvāt kapho'vṛddhaḥ syādityarthaḥ; santarpaṇāttu yadi jñātaṃ tarpaṇajanitakaphavṛddhatvaṃ, tadā vātanidānābhāvānnāyaṃ vātajaḥ kintu kaphaja ityavadhāryata iti bhāvaḥ||55||
sapūrvarūpāḥ kaphapittamehāḥ krameṇa ye vātakṛtāśca mehāḥ| sādhyā na te, pittakṛtāstu yāpyāḥ, sādhyāstu medo yadi na praduṣṭam||56||
sampratyuktānuktapramehāṇāṃ sādhyāsādhyayāpyatvopadarśanārthamāha- sapūrvarūpā ityādi| saha pūrvarūpeṇa “svedo'ṅgagandhaḥ” ityādinā vartanta iti sapūrvarūpāḥ| tatra kaphamehāḥ sādhyā uktāste pūrvarūpeṇa saha vartamānā asādhyā bhavanti, pittamehā yāpyā uktāste pratyākhyeyā bhavanti| sādhyāvasthāyāmapi pūrvarūpayogena yadyapi sarvarogāṇāmasādhyatvamuktam, uktaṃ ca yathā- “anyasyāpi ca rogasya pūrvarūpāṇi yaṃ naram| viśantyanena kalpena tasyāpi maraṇaṃ dhruvam” (i.a.5) iti; tatra sarvapūrvarūpānubandhe sarvarogāṇāmasādhyatvamuktam, iha tu asamastapūrvarūpānubandhe'pyasādhyatvaṃ bhavatīti viśeṣavacanāllabhyate| tathā krameṇa ca ye vātakṛtāste pūrvarūparahitā apyasādhyāḥ| krameṇeti yathoktanidānakrameṇa| etena ya eva nidānoktāhetvādiyogena vātajāścatvāro jāyante te mehā asādhyāḥ; ye tu kaphajāḥ pittajā vā vātānubandhatvena vātajāste sādhyā yāpyā vā| ata eva tān prati “siddhāni tailāni ghṛtāni caiva deyāni meheṣvanilātmakeṣu” ityanena cikitsoktā| pūrvarūparāhityena pittakṛte pramehe kadācit sādhyatvamapi bhavatītyapavādavidhiṃ darśayitumutsargaprāptāṃ paittikayāpyatāmanuvadati- pittakṛtāstu yāpyā iti| avasthāsādhyān paittikānāha- sādhyāstvityādi| na praduṣṭamiti na prakarṣeṇa duṣṭam; aduṣṭamedasaḥ paittikāḥ sādhyā bhavantītyarthaḥ| kiṃvā praduṣṭāḥ kaphapittamehāstāvadasādhyāḥ, tathā kaphapittamehā ye dhātvapakarṣaṇādvātakṛtā bhavanti te'pi sapūrvarūpāḥ santo'sādhyā bhavanti| ye tu pūrvarūpatvena kiyantaḥśirasīyoktaṃ pramehaṃ viṃśatipramehātiriktaṃ varṇayanti, te “viṃśatireva mehāḥ” iti saṅkhyāniyamenaiva pratyādiṣṭāḥ||56||
jātaḥ pramehī madhumehino vā na sādhya uktaḥ sa hi bījadoṣāt| ye cāpi kecit kulajā vikārā bhavanti tāṃśca pravadantyasādhyān||57||
mehānāmasādhyatāprakārāntaramāha- jāta ityādi| pramehī yaḥ pramehiṇo jātaḥ so'pyasādhyo bhavati| atrāpi hetumāha- sa hi bījadoṣāditi; pramehārambhakadoṣaduṣṭabījajātapramehitvāt| madhumehaśabdenātra mehamātramucyate, yadi tu vātika upekṣito vā meho madhumeha ucyate, tadetarapramehayuktamātāpitṛjanitapramehiṇo nāsādhyatvaṃ syāt| kiñca madhumehino janitasya madhumehitvameva kāraṇānurūpatayā yuktam| tataśca madhumehī madhumehino vā jāto na sādhya iti vaktumucitam| tasmādapatye sāmānyena pramehavacanenāpi tatkāraṇe pitari kāryānurūpaḥ prameho madhumehaśabdavācyo jñeyaḥ| mehaśabdo'yaṃ sāmānyena sarvameheṣu vartata eva, yataḥ kiyantaḥśirasīye yā piḍakā madhumehasambandhitvenoktāstā iha “pramehiṇāṃ yā piḍakā” ityanena sāmānyapramehasambandhitayā'nuditāḥ, tasmānmadhumehaśabdaḥ sarvapramehe madhumehaviśeṣe ca vartate; yathā tṛṇaśabdaḥ sarvatṛṇe tṛṇaviśeṣe ca vartate| prapañcitaścāyamarthaḥ kiyantaḥśirasīye iti neha pratanyate| kulajapramehāsādhyatāprasaṅgenāpareṣāmapyasādhyatāmāha- ye cāpītyādi| kulajā iti pitṛpitāmahādikāraṇodbhūtāḥ| anenaiva sāmānyena vacanena pramehasyāpi kulajasyāsādhyatāyāṃ siddhāyāṃ punastadvacanaṃ santānānubandhitvopadarśanārtham| uktaṃ hi- “prameho'nusaṅginām” (sū.a.25) iti||57||
pramehiṇāṃ yāḥ piḍakā mayoktā rogādhikāre pṛthageva sapta| tāḥ śalyavidbhiḥ kuśalaiścikitsyāḥ śastreṇa saṃśodhanaropaṇaiśca||58||
pramehapiḍakācikitsāsūtramāha- pramehiṇāmityādi| rogādhikāre iti rogacatuṣke| atra śalyādhikāratvena “anyādhikāreṣu na vistaroktiḥ” (ci.a.26) iti vacanānna vistaraḥ kṛtaḥ||58||
tatra ślokāḥ- heturdoṣo dūṣyaṃ mehānāṃ sādhyatānurūpaśca| mehī dvividhastrividhaṃ 18 bhiṣagjitamatikṣapaṇadoṣaḥ||59|| ādyā yavānnavikṛtirmanthā mehāpahāḥ kaṣāyāśca| tailaghṛtalehayogā bhakṣyāḥ pravarāsavāḥ siddhāḥ||60|| vyāyāmavidhirvividhaḥ snānānyudvartanāni gandhāśca| mehānāṃ praśamārthaṃ cikitsite diṣṭametāvat||61||
heturityādiḥ saṅgrahaḥ| trividhaṃ bhiṣagjitamiti saṃśodhanaṃ, saṃśamanaṃ nidānavarjanaṃ ca| ādyā iti bhakṣaṇīyāḥ| śeṣaṃ sugamam||59-61||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsitasthāne pramehacikitsitaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||
iti śrīcaktapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsāsthāne pramehacikitsitaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘kṣīṇeṣu pravṛddhatvenaiva kṣīṇeṣu, na tu svamānāpekṣayā kṣīṇeṣu| anena vṛddhe kaphe pitte vā yo vāyurlaṅghanādinā krameṇa vṛddho bhavati, sa nehāsādhyamehacatuṣṭayaprakaraṇe vivakṣita iti sūcyate’ iti mādhavanidānaṭīkāyāṃ śrīkaṇṭhadattaḥ ↩
- 2 ‘viṣamakriyatvāditi pittasya mehapradhānadūṣyasya ca medaḥprabhṛteranyonyaviparītakriyatvāt| pittaharaṃ hi madhurādi medaskaraṃ, medoharaṃ ca kaṭukādi pittakaramiti kriyāvaiṣamyam’ iti mādhavanidānaṭīkāyāṃ śrīkaṇṭhadattaḥ ↩
- 3 ‘dūṣyaṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘mūtrayate'nilena’ iti pā. ↩
- 5 ‘malaśodhanā ye’ iti pā. ↩
- 6 ‘paribṛṃhaṇāni’ iti pā. ↩
- 7 ‘tasmāt’ iti pā. ↩
- 8 ‘vāṭyaṃ madyān’ iti pā. ↩
- 9 ‘vāṭyo yavamaṇḍaḥ’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 10 ‘kiṃvā nātyantaduṣṭe medasi pittajā api sādhyāḥ, ‘sādhyāstu medo yadi na praduṣṭam’ iti carakavacanāt’ iti śrīkaṇṭhadattaḥ ↩
- 11 ‘aśvatthayāsāsanavetasānāṃ’ iti pā. ↩
- 12 ‘yojyāni’ iti pā. ↩
- 13 ‘pāṭhāpaṭolārjunanimbamustaiḥ’ iti pā. ↩
- 14 ‘samastairiti sarvairyathoktaiḥ samuditaireva, na yathālābhena snehaṃ vipacedityarthaḥ’ iti śrīkaṇṭhadattaḥ ↩
- 15 ‘lodhrāsavo'yaṃ’ iti pā. ↩
- 16 ‘śūlabhṛtānītyarthaḥ’ iti pā. ↩
- 17 ‘vilepanaiśca praśamanti’ iti pā. ↩
- 18 ‘dvividhaṃ’ yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ ↩