athātaḥ kuṣṭhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
haviṣprāśānmehakuṣṭhayorjanma uktaṃ, tena mehamanu kuṣṭhacikitsitamucyate||1-2||
hetuṃ dravyaṃ liṅgaṃ kuṣṭhānāmāśrayaṃ praśamanaṃ ca| śṛṇvagniveśa! samyagviśeṣataḥ sparśanaghnānām||3||
nidāne hetvādaya uktā api cikitsopakaraṇatayā kiñcidviśeṣapratipādanārthaṃ punarucyante| āśrayamiti ādhāram| praśamanaṃ ceti cakārāt pūrvarūpasamprāptyorvakṣyamāṇayorgrahaṇaṃ; kiṃvā liṅgena pūrvarūpaṃ, hetunā ca samprāptirboddhavyā| anyānyapi pipluvyaṅgādīni sparśanaghnāni santi, tena viśeṣato yāni kuṣṭhāni sparśanaghnāni teṣāṃ hetvādīni śṛṇu; kiṃvā kuṣṭhānāmanantyādyāni viśeṣataḥ sparśanaghnānyaṣṭādaśa teṣāṃ hetvādi śṛṇviti yojanā| uktaṃ hi- “kuṣṭhāni saptavidhānyaṣṭādaśavidhānyaparisaṅkhyeyavidhāni ca” (ni.a.5) iti||3||
virodhīnyannapānāni dravasnigdhagurūṇi ca| bhajatāmāgatāṃ chardiṃ vegāṃścānyānpratighnatām||4|| vyāyāmamatisantāpamatibhuktvopasevinām| śītoṣṇalaṅghanāhārān kramaṃ muktvā niṣeviṇām||5|| gharmaśramabhayārtānāṃ drutaṃ śītāmbusevinām| ajīrṇādhyaśināṃ caiva pañcakarmāpacāriṇām||6|| navānnadadhimatsyātilavaṇāmlaniṣeviṇām| māṣamūlakapiṣṭānnatilakṣīraguḍāśinām||7|| vyavāyaṃ cāpyajīrṇe'nne nidrāṃ ca bhajatāṃ divā| viprān gurūn dharṣayatāṃ pāpaṃ karma ca kurvatām||8||
virodhīnyātreyabhadrakāpyīye- “na matsyān payasā'bhyavaharet” (sū.a.26) ityādinoktāni| śītoṣṇetyādi| śītoṣṇādīnāṃ yathākrameṇa sevyatvamuktaṃ, tadviparītena sevinām; evaṃ laṅghanāhārayorapi jñeyam| gharmādibhirārtatve sati drutamaviśramya śītāmbusevināmiti yojyam| ajīrṇādhyaśināmiti ajīrṇam āmamannam, apakvamiti yāvat; tadbhuñjānānām| adhyaśināmiti āhāre'pariṇate bhuñjānānām| pañcakarmāpacāriṇāmiti pañcakarmaṇi kriyamāṇe'pacāriṇāṃ niṣiddhasevinām| vyavāyaṃ cāpyajīrṇe iti vidagdhādirūpe'nnājīrṇe strīsevanam kurvatām| pāpaṃ karma ca kurvatāmiti pāpakarmaṇaiva viprādidharṣaṇe labdhe punastadvacanaṃ viśeṣahetutvopadarśanārtham||4-8||
vātādayastrayo duṣṭāstvagraktaṃ māṃsamambu ca| dūṣayanti sa kuṣṭhānāṃ saptako dravyasaṅgrahaḥ||9|| ataḥ kuṣṭhāni jāyante sapta caikādaśaiva ca| na caikadoṣajaṃ kiñcit kuṣṭhaṃ samupalabhyate||10||
doṣadūṣyasaṅgrahamāha- vātādaya ityādinā| vātādīnāṃ tritve siddhe'pi traya iti vacanaṃ sarvakuṣṭheṣu trayāṇāmapi duṣṭidarśanārtham| dravyasaṅgraha iti dravyamārambhakaṃ kāraṇamucyate| arthalabdhamapi saptakamitipadaṃ sarvatra saptakaniyamārthaṃ punarucyate| yadyapi visarpāṇāmutpāde etānyeva sapta kāraṇāni, yaduktaṃ- “raktaṃ lasīkā tvaṅmāṃsaṃ dūṣyaṃ doṣāstrayo malāḥ| visarpāṇāṃ samutpattau vijñeyāḥ sapta dhātavaḥ” (ci.a.21) iti; tathā'pi kuṣṭhaṃ cirakriyaiḥ sthirairdoṣairjanyate, visarpastu visaraṇaśīlairiti viśeṣaḥ| anye tu visarpā vātādibhirekaikaśo'pi bhavantītyāhuḥ; yaduktaṃ- “pṛthak trayastribhiścaiko visarpā dvandvajāstrayaḥ” (ci.a.21) iti; tanna, tridoṣajatve'pi visarpāṇāmekadoṣajakuṣṭhavadekadoṣajatvādivyapadeśastatrocyate| sapta caikādaśaiva ceti vicchedapāṭhena saptānāṃ kuṣṭhānāṃ mahākuṣṭhatvam, ekādaśānāṃ ca kṣudrakuṣṭhatvamiti bodhayati| nidāne'nabhihitānāmapi kṣudrakuṣṭhānāmiha cikitsārthaṃ vidhānam||9-10||
sparśājñatvamatisvedo na vā vaivarṇyamunnatiḥ| koṭhānāṃ lomaharṣaśca kaṇḍūstodaḥ śramaḥ klamaḥ||11|| vraṇānāmadhikaṃ śūlaṃ śīghrotpattiścirasthitiḥ| dāhaḥ 1 suptāṅgatā ceti kuṣṭhalakṣaṇamagrajam||12||
sparśetyādi pūrvarūpam| na vā sveda iti sambandhaḥ| asvedātisvedau tu svedavahasroto'varodhānavarodhakṛtau jñeyau| śīghrotpattiścirasthitiśca vraṇānāmeva||11-12||
ata ūrdhvamaṣṭādaśānāṃ kuṣṭhānāṃ kapālodumbaramaṇḍalarṣyajihvapuṇḍarīkasidhmakākaṇakaikakuṣṭhacarmākhya- kiṭimavipādikālasakadadrucarmadalapāmāvisphoṭakaśatārurvicarcikānāṃ lakṣaṇānyupadekṣyāmaḥ||13|| kṛṣṇāruṇakapālābhaṃ yadrūkṣaṃ paruṣaṃ tanu| kāpālaṃ todabahulaṃ tatkuṣṭhaṃ viṣamaṃ smṛtam||14|| dāhakaṇḍūrujārāgaparītaṃ lomapiñjaram| udumbaraphalābhāsaṃ kuṣṭhamaudumbaraṃ viduḥ||15|| śvetaṃ raktaṃ sthiraṃ styānaṃ snigdhamutsannamaṇḍalam| kṛcchramanyonyasaṃsaktaṃ kuṣṭhaṃ maṇḍalamucyate||16|| karkaśaṃ raktaparyantamantaḥ śyāvaṃ savedanam| yadṛṣyajihvāsaṃsthānamṛṣyajihvaṃ taducyate||17|| saśvetaṃ raktaparyantaṃ puṇḍarīkadalopamam| sotsedhaṃ ca sadāhaṃ ca puṇḍarīkaṃ taducyate||18|| śvetaṃ tāmraṃ tanu ca yadrajo 2 ghṛṣṭaṃ vimuñcati| alābūpuṣpavarṇaṃ tat sidhmaṃ prāyeṇa corasi||19|| yat kākaṇantikāvarṇamapākaṃ tīvravedanam| tridoṣaliṅgaṃ tat kuṣṭhaṃ kākaṇaṃ naiva sidhyati||20|| iti saptamahākuṣṭhāni|
kapālaḥ ghaṭakharparaḥ 3| viṣamaṃ duścikitsyam| lomapiñjaramiti romabhiḥ piñjaraṃ kapilam 4| utsannamaṇḍalamiti udgatamaṇḍalam| ṛṣyaḥ nīlaṇḍo hariṇaḥ, ṛṣyajihvāsaṃsthānamiti tajjihvākāram| prāyeṇa corasīti urasi bāhulyena bhavati, śleṣmapradhānatvāt; kadācidanyatrāpi bhavatīti bhāvaḥ| kākaṇantikā guñjā| kuṣṭhatvenaiva tridoṣaliṅgatve siddhe punastadvacanaṃ prabalatridoṣaliṅgatvopadarśanārtham||13-20||
asvedanaṃ mahāvāstu yanmatsyaśakalopamam| tadekakuṣṭaṃ, carmākhyaṃ bahalaṃ hasticarmavat||21|| śyāvaṃ kiṇakharasparśaṃ paruṣaṃ kiṭimaṃ smṛtam| vaipādikaṃ pāṇipādasphuṭanaṃ tīvravedanam||22|| kaṇḍūmadbhiḥ sarāgaiśca gaṇḍairalasakaṃ citam| sakaṇḍūrāgapiḍakaṃ dadrumaṇḍalamudgatam||23|| raktaṃ 5 sakaṇḍu sasphoṭaṃ sarugdalati cāpi yat| taccarmadalamākhyātaṃ saṃsparśāsahamucyate||24|| pāmāśvetāruṇaśyāvāḥ kaṇḍūlāḥ piḍakā bhṛśam| sphoṭāḥ śvetāruṇābhāso visphoṭāḥ syustanutvacaḥ||25|| raktaṃ śyāvaṃ sadāhārti śatāruḥ syādbahuvraṇam| sakaṇḍūḥ piḍakā śyāvā bahusrāvā vicarcikā||26|| ityekādaśa kṣudrakuṣṭhāni|
mahāvāstviti mahāsthānam| matsyaśakalopamamiti matsyatvaksadṛśam| kiṇavat kharaḥ sparśo yasya tat kiṇakharasparśam; kiṇaḥ vraṇasthānam||21-26||
vāte'dhikatare kuṣṭhaṃ kāpālaṃ maṇḍalaṃ kaphe| pitte tvaudumbaraṃ vidyāt kākaṇaṃ tu tradoṣajam||27|| vātapitte śleṣmapitte vātaśleṣmaṇi cādhike| ṛṣyajihvaṃ puṇḍarīkaṃ sidhmakuṣṭhaṃ ca jāyate||28|| carmākhyamekakuṣṭhaṃ ca kiṭimaṃ savipādikam| kuṣṭhaṃ cālasakaṃ jñeyaṃ prāyo vātakaphādhikam||29|| pāmā śatārurvisphoṭaṃ dadruścarmadalaṃ tathā| pittaśleṣmādhikaṃ prāyaḥ kaphaprāyā vicarcikā||30||
cikitsārthaṃ vātādyādhikaṃ kuṣṭheṣvāha- vāta ityādi| ṛṣyajihvādiṣu vātapittādhikyādi yathāsaṅkhyaṃ jñeyam||27-30||
sarvaṃ tridoṣajaṃ kuṣṭhaṃ doṣāṇāṃ tu balābalam| yathāsvairlakṣaṇairbuddhvā kuṣṭhānāṃ kriyate kriyā||31|| doṣasya yasya paśyet kuṣṭheṣu viśeṣaliṅgamadriktam| tasyaiva śamaṃ kuryāttataḥ paraṃ cānubandhasya||32||
uktaikadoṣajatvādinā kuṣṭheṣvavirodhaṃ darśayannāha- sarvamityādi| tridoṣajatvaṃ sarveṣu kuṣṭheṣu vyavasthitameva; doṣabalābalavivakṣayā cikitsārthamekadoṣajatvādivyapadeśa iti bhāvaḥ| anubandhasyeti apradhānasya||31-32||
kuṣṭhaviśeṣairdoṣā doṣaviśeṣaiḥ punaśca kuṣṭhāni| jñāyante tairheturhetustāṃśca 6 prakāśayati||33||
samprati dośaviśeṣajātasya kuṣṭhaviśeṣasya tathā kuṣṭhajanakasya ca hetoḥ parasparabodhakatvamāha- kuṣṭhaviśeṣairityādi| kuṣṭhaviśeṣairdoṣā iti kuṣṭhaviśeṣaiḥ kāpalādibhirdoṣā vātādayo jñāyante; tathā doṣaviśeṣaiḥ punaḥ kuṣṭhāniti vātādhiko'yaṃ paittiko'yamiti kuṣṭhadoṣe parijñāte doṣaviśeṣajñānādviśiṣṭāni kuṣṭhāni jñāyante; yathā- idaṃ vātottaraṃ kuṣṭhaṃ, tasmāt kāpālam; idaṃ pittādhikatvānmaṇḍalamityādi| tathā yaḥ kuṣṭheṣvaparijñāto hetuḥ sa doṣaviśeṣairjñāyate; yathā- kuṣṭhaṃ vātottaraṃ dṛṣṭvā vātottarakuṣṭhajanakāni rūkṣaviruddhāśanādīni kāraṇāni jñāyante| hetubhiśca doṣaviśeṣajanakaiḥ kuṣṭhāni jñāyante, yasmādanena vātottarakuṣṭhajanakaṃ sevitaṃ tasmādasya vātottaraṃ kāpālaṃ kuṣṭhaṃ bhaviṣyatīti| kiṃvā kuṣṭhādoṣayoranyonyagamakatvaṃ kāryakāraṇatayā parasparagamakatvādupapannamiti darśayannāha- tairiti; taiḥ kuṣṭhaiḥ kāryarūpairheturnāma doṣaḥ anumīyate, hetuśca doṣarūpastān kāryarūpakuṣṭhaviśeṣānavagamayatītyarthaḥ||33||
raukṣyaṃ śoṣastodaḥ śūlaṃ saṅkocanaṃ tathā''yāmaḥ| pāruṣyaṃ kharabhāvo harṣaḥ śyāvāruṇatvaṃ ca||34|| kuṣṭheṣu vātaliṅgaṃ, dāho rāgaḥ parisravaḥ pākaḥ| visro gandhaḥ kledastathā'ṅgapatanaṃ ca pittakṛtam||35|| śvaityaṃ śaityaṃ kaṇḍūḥ sthairyaṃ cotsedhagauravasnehāḥ| kuṣṭheṣu tu kaphaliṅgaṃ jantubhirabhibhakṣaṇaṃ kledaḥ||36||
kuṣṭhagatadoṣajñānārthaṃ vātādiliṅgānyāha- raukṣyamityādi| dāhādayaḥ pittaliṅgāni||34-36||
sarvairliṅgairyuktaṃ matimān vivarjayedabalam| tṛṣṇādāhaparītaṃ śāntāgniṃ jantubhirjagdham||37|| vātakaphaprabalaṃ yadyadekadoṣolbaṇaṃ na tat kṛcchram| kaphapitta-vātapittaprabalāni tu kṛcchrasādhyāni||38||
cikitsāpravṛttinivṛttyarthaṃ sādhyāsādhyakuṣṭhānyāha- sarvairityādi||37-38||
vātottareṣu sarpirvamanaṃ śleṣmottareṣu kuṣṭheṣu| pittottareṣu mokṣo raktasya virecanaṃ cāgre||39|| vamanavirecanayogāḥ kalpoktāḥ kuṣṭhināṃ prayoktavyāḥ| pracchanamalpe kuṣṭhe mahati ca śastaṃ sirāvyadhanam||40|| bahudoṣaḥ saṃśodhyaḥ kuṣṭhī bahuśo'nurakṣatā prāṇān| doṣe hyatimātrahṛte vāyurhanyādabalamāśu||41|| snehasya pānamiṣṭaṃ śuddhe koṣṭhe pravāhite rakte| vāyurhi śuddhakoṣṭhaṃ kuṣṭhinamabalaṃ viśati śīghram||42||
yathākramaṃ cikitsāmāha- vātottareṣvityādi| agre 7 iti sarpirādiṣu yojyaṃ; tena vātottarādiṣu sarpirādi prathamaṃ kartavyaṃ, tadanu vakṣyamāṇā cikitsā kāryetyarthaḥ| bahuśa iti bahūn vārān; stokastokanirharaṇena punaḥ punaḥ śodhyaḥ; ekadā hi bhūridoṣaharaṇe balakṣayo mahātyayaḥ syāt| ata evāha- doṣe hyatimātrahṛte ityādi| doṣe iti jātāvekavacanaṃ; tena kaphapittayorapi grahaṇam; kiṃvā doṣa iti ekavacanenaiva ekadoṣasyāpyatimātraharaṇe vāyurhanyāditi| koṣṭhe śuddhe rakte pravāhite ca snehasya pānaṃ jñeyam| aśuddhakoṣṭhasya snehapānaṃ vyādhivardhanaṃ bhavati| uktaṃ hi- “śeṣadoṣe vyādhirativardhate” iti| śodhanena tu niḥśeṣīkṛte doṣe saśeṣadoṣatā nāsti||39-42||
doṣotkliṣṭe hṛdaye vāmyaḥ kuṣṭheṣu cordhvabhāgeṣu| kuṭajaphalamadanamadhukaiḥ sapaṭolairnimbarasayuktaiḥ||43|| śītarasaḥ pakvaraso madhūni madhukaṃ ca vamanāni| kuṣṭheṣu trivṛtā dantī triphalā ca virecane śastā||44|| sauvīrakaṃ tuṣodakamāloḍanamāsavāśca sīdhūni| śaṃsantyadhoharāṇāṃ yathāvirekaṃ kramaśceṣṭaḥ||45|| dārvībṛhatīsevyaiḥ paṭolapicumardamadanakṛtamālaiḥ| sasnehairāsthāpyaḥ kuṣṭhī sakaliṅgayavamustaiḥ||46|| vātolbaṇaṃ viriktaṃ nirūḍhamanuvāsanārhamālakṣya| phalamadhukanimbakuṭajaiḥ sapaṭolaiḥ sādhayetsneham||47|| saindhavadantīmaricaṃ phaṇijjhakaḥ pippalī karañjaphalam| nasyaṃ syātsaviḍaṅgaṃ krimikuṣṭhakaphaprakopaghnam 8||48|| vairecanikairdhūmaiḥ ślokasthāneritaiḥ praśāmyanti| kṛmayaḥ kuṣṭhakilāsāḥ prayojitairuttamāṅgasthāḥ||49||
kuṭajetyādinā vamanadravyāṇyāha| śītarasaḥ śītakaṣāyaḥ 9| yathāvirekaṃ kramaśceṣṭa iti pradhānamadhyāvaraśuddhyapekṣayā peyādikramastriśo dviśa ekaśo vā kāryaḥ; uktaṃ hi- “peyāṃ vilepīmakṛtaṃ kṛtaṃ ca yūṣaṃ rasaṃ trīnubhayaṃ tathaikam| krameṇa seveta naro'nnakālān pradhānamadhyāvaraśuddhiśuddhaḥ” (si.a.1) iti| āsthāpanānuvāsane yadyapi “nāsthāpyāḥ kuṣṭhinaḥ” (si.a.2) ityādinā kuṣṭhe niṣiddhe, tathā'pyāsthāpanānuvāsanaikasādhyāyāmavasthāyāṃ kartavye eva; yaduktaṃ- “pravṛttinivṛttilakṣaṇasaṃyoge tu gurulāghavaṃ sampradhārya samyagadhyavasyet” (vi.a.8) iti; tenāha- vātolbaṇamityādi| sūtrasthāne yadyapi ekaiva vairecaniko dhūma uktastathā'pi tatroktadravyairvyastasamastairbahavo dhūmā bhavantīti bahuvacanamiha kṛtam||43-49||
sthirakaṭhinamaṇḍalānāṃ svinnānāṃ prastarapraṇāḍībhiḥ| kūrcairvighaṭṭitānāṃ raktotkleśo'panetavyaḥ||50|| ānūpavārijānāṃ māṃsānāṃ poṭṭalaiḥ sukhoṣṇaiśca| svinnotsannaṃ 10 vilikhet kuṣṭhaṃ tīkṣṇena śastreṇa||51|| rudhirāgamārthamathavā śṛṅgālābūni 11 yojayet kuṣṭhe| pracchitamalpaṃ kuṣṭhaṃ virecayedvā jalaukobhiḥ||52|| ye lepāḥ kuṣṭhānāṃ yujyante nirhṛtāsradoṣāṇām| saṃśodhitāśayānāṃ sadyaḥ siddhirbhavetteṣām||53||
nāḍyeva nāḍī svedādhyāye uktā| kūrcaṃ śastraviśeṣamāhuḥ| raktotkleśaḥ utkliṣṭaṃ raktam| svinnatvenotsannaṃ svinnotsannam| rudhirāgamārthaṃ vilikhediti sambandhaḥ| nirhṛto'sradoṣo yeṣāṃ te nirhṛtāsradoṣāḥ||50-53||
yeṣu na śastraṃ kramate sparśendriyanāśanāni yāni syuḥ| teṣu nipātyaḥ kṣāro raktaṃ doṣaṃ ca visrāvya||54|| pāṣāṇakaṭhinaparuṣe supte kuṣṭhe sthire purāṇe ca| pītāgadasya kāryo viṣaiḥ pradeho'gadaiścānu||55|| stabdhāni suptasuptānyasvedanakaṇḍulāni kuṣṭhāni| kūrcairdantītrivṛtākaravīrakarañjakuṭajānām||56|| jātyarkanimbajairvā patraiḥ śastraiḥ samudraphenairvā| ghṛṣṭāni gomayairvā tataḥ pradehaiḥ pradehyāni||57||
na śastraṃ kramata iti sirādisaṅkaṭatvānna śastraṃ yogyaṃ bhavati| sparśendriyanāśanānīti tvagindriyaharāṇi| suptasuptānīti suptavat suptāni acetanāni, sarvathā sparśājñānītyarthaḥ||54-57||
mārutakaphakuṣṭhaghnaṃ karmoktaṃ pittakuṣṭhināṃ kāryam| kaphapittaraktaharaṇaṃ tiktakaṣāyaiḥ praśamanaṃ ca||58|| sarpīṃṣi tiktakāni ca yaccānyadraktapittanut 12 karma| bāhyābhyantaramagryaṃ tat kāryaṃ pittakuṣṭheṣu||59||
sarpīṃṣi tiktakāni tiktaṣaṭpalādīni| pittakuṣṭhināṃ kaphapittaraktaharaṇādīni kāryāṇīti yojyam||58-59||
doṣādhikyavibhāgādityetat karma kuṣṭhanut proktam| vakṣyāmi kuṣṭhaśamanaṃ prāyastvagdoṣasāmānyāt||60|| dārvī rasāñjanaṃ vā gomūtreṇa prabādhate kuṣṭham| abhayā prayojitā vā māsaṃ savyoṣaguḍatailā||61|| mūlaṃ paṭolasya tathā gavākṣyāḥ pṛthak palāṃśaṃ triphalātvacaśca 13| syāttrāyamāṇā kaṭurohiṇī ca bhāgārdhikā nāgarapādayuktā||62|| palaṃ tathaiṣāṃ saha cūrṇitānāṃ jale śṛtaṃ doṣaharaṃ pibennā| jīrṇe rasairdhanvamṛgadvijānāṃ purāṇaśālyodanamādadīta||63|| kuṣṭhāni śophaṃ grahaṇīpradoṣamarśāṃsi kṛcchrāṇi halīmakaṃ ca| ṣaḍrātrayogena nihanti caiṣa hṛdbastiśūlaṃ viṣamajvaraṃ ca||64||
dārvī dāruharidrā| rasāñjanaṃ dārvīkvāthakṛtam| abhayāprayoge guḍatailayoḥ kuṣṭhanidānatvenoktayorapi saṃyogamahimnā harītakyā samaṃ prayogaḥ kuṣṭhaghno bhavati| mūlaṃ paṭolasyeti paṭolamūlaṃ, tathā gavākṣyā api mūlam| palāṃśaṃ palaparimāṇam| triphalātvacaśca pratyekaṃ palāṃśāḥ| yadyapi kalyāṇakaghṛtoktāṣṭāviṃśatipadena triphalāyāḥ pratyekaṃ bhāgaḥ sarvatra vyavasthāpitaḥ, tathā'pi tasyaivārthasya dyotanārthaṃ punaḥ pṛthakśabdaṃ grāhayati; kiṃvā trāyamāṇāyāḥ kaṭurohiṇyāśca pṛthagbhāgārdhikatvaṃ darśayati, triphalāyāstu prasaṅgata eva pṛthagbhāgagrahaṇaṃ siddham| trāyamāṇākaṭurohiṇyoḥ pratyekaṃ ṣaṭśāṇamātraṃ, nāgarasya cobhayorardhabhāgapūrakatvenārdhapalāpekṣayā caturthapādadvayena śāṇacatuṣṭayaṃ bhavati, evaṃ trāyamāṇākaṭurohiṇīnāgaraiḥ palamekaṃ, paṭolamūlādibhiḥ pañcapalānīti militvā ṣaṭpalāni; tathā satyeṣāṃ paṭolādīnāṃ cūrṇīkṛtānāmiti jarjarīkṛtānāṃ, ṣaṭpalānāṃ palamākṛṣya jale śṛtaṃ pibet; evaṃ ṣaḍdinaṃ prayojyam| ṣaḍdinaprayogeṇaivāsya prāyaḥ kuṣṭhaharatvamunnīyate| etadvyākhyānasammatipradāni tantrāntarāṇi likhyante| tathāhi agniveśaḥ- “paṭolamūlaṃ triphalā viśālā ca palonmitā| palārdhaṃ trāyamāṇā ca tathā kaṭukarohiṇī|| karṣārdhaṃ nāgaraṃ dattvā ṣaṭpalānyavacūrṇayet| jale śṛtaṃ pibet koṣṇaṃ cūrṇasyātra palaṃ palam” ityādi| cakṣuṣyeṇo'pyāha- “paṭolamūlaṃ triphalā viśālā ca palāṃśikā| kaṭukā trāyamāṇā ca palardhā pādanāgarā|| tasmāt ṣaḍbhāgamutkvāthya jale doṣaharaṃ pibet” iti| anye tu vyākhyānayanti yat- palāṃśaśabdena karṣa ucyate; tena paṭolamūlasya pṛthakkarṣaḥ, tathā gavākṣīmūlasya karṣaḥ, tathā kriphalāyā militvā karṣaḥ, trāyamāṇā ca nāgarapādayuktā satī karṣārdhā bhavati, evaṃ kaṭurohiṇī ca nāgarapādayuktā satī karṣārdhā bhavati, evaṃ militvā palaṃ cūrṇīkṛtaṃ jale śṛtaṃ pibediti| etacca tantrāntaravirodhāt tathā triphalasamudāyabhāgasya cānyāyasiddhatvānnātisādhu; “paṭolamūlatriphalāgavākṣītrivṛtāpalaiḥ| trāyantī kaṭukā dvābhyāṃ kṛtvā nāgarapādikam|| cūrṇaṃ palaṃ pibettasmācchṛtaṃ jīrṇe rasānnabhug” ityādijatūkarṇavacanavirodhācca| jīrṇe rasairityādi| vireke'tra rasabhojanaṃ prayogayaugikatvāt; āvartakīghṛtaviriktasya 14 kāñjikakodravānnabhojanavat| dhanvamṛgadvijānāṃ rasaiḥ śālyodanamādadītetyarthaḥ||60-64||
mustaṃ vyoṣaṃ triphalā mañjiṣṭhā dāru pañcamūlyau dve| saptacchadanimbatvak saviśālaścitrako mūrvā||65|| cūrṇaṃ tarpaṇabhāgairnavabhiḥ saṃyojitaṃ samadhvājyam 15| siddhaṃ kuṣṭhanibarhaṇametat prāyogikaṃ bhakṣyam||66|| śvayathuṃ sapāṇḍurogaṃ śvitraṃ grahaṇīpradoṣamarśāṃsi| braghnabhagandarapiḍakākaṇḍūkoṭhāṃśca vinihanti||67|| iti mustādicūrṇam| triphalātiviṣākaṭukānimbakaliṅgakavacāpaṭolānām| māgadhikārajanīdvayapadmakamūrvāviśālānām||68|| bhūnimbapalāśānāṃ dadyādvipalaṃ tatastrivṛddviguṇā| tasyāśca punarbrāhmī taccūrṇaṃ suptinut paramam||69||
tarpaṇabhāgairiti saktubhāgaiḥ| prāyogikamiti satatopayojyam| kecittriphaletyādi yogaṃ na paṭhanti||65-69||
lelītakaprayogo 16 rasena jātyāḥ samākṣikaḥ paramaḥ| saptadaśakuṣṭhaghātī mākṣikadhātuśca mūtreṇa||70|| śreṣṭhaṃ 17 gandhakayogāt suvarṇamākṣikaprayogādvā| sarvavyādhinibarhaṇamadyāt kuṣṭhī rasaṃ ca nigṛhītam||71|| vajraśilājatusahitaṃ sahitaṃ vā yogarājena| sarvavyādhipraśamanamadyātkuṣṭhī nigṛhya nityaṃ ca||72||
lelīta(ha)kaḥ pāṣāṇabheda auttarāpathikaḥ, ucyate hi nighaṇṭau- “āsīddaityo mahābāhurlelihāno mahāsuraḥ| yojanānāṃ trayastriṃśat kāyenācchādya tiṣṭhati|| viṣṇucakreṇa 18 sañcchinno papāta dharaṇītale| vasā tasya samākhyātā lelīha(ta)ka iti kṣitau” ityādi| jātyā iti āmalakyāḥ||70-72||
khadirasuradārusāraṃ śrapayitvā tadrasena toyārthaḥ| kṣaudraprasthe kāryaḥ kārye te cāṣṭapalike ca||73|| tatrāścūrṇānāmaṣṭapalaṃ prakṣipettathā'mūni| triphalaile tvaṅmaricaṃ patraṃ kanakaṃ ca karṣāṃśam||74|| matsyaṇḍikā madhusamā tanmāsaṃ jātamāyase bhāṇḍe| madhvāsavamācarataḥ kuṣṭhakilāse śamaṃ yātaḥ||75|| iti madhvāsavaḥ|
kārye te cāṣṭapālike iti khadirasuradārusāre aṣṭapalamāne kartavye| kanakaṃ nāgakeśaram||73-75||
khadirakaṣāyadroṇaṃ kumbhe ghṛtabhāvite samāvāpya| dravyāṇi cūrṇitāni ca ṣaṭpalikānyatra deyāni||76|| triphalāvyoṣaviḍaṅgarajanīmustāṭarūṣakendrayavāḥ| sauvarṇī ca tathā tvak chinnaruhā ceti tanmāsam||77|| nidadhīta dhānyamadhye prātaḥ prātaḥ pibettato yuktyā| māsena mahākuṣṭhaṃ hantyevālpaṃ tu pakṣeṇa||78|| arśaḥśvāsabhagandarakāsakilāsapramehaśoṣāṃśca| nā bhavati kanakavarṇaḥ pītvā'riṣṭaṃ kanakabindum||79|| iti kanakabindvariṣṭam| kuṣṭheṣvanilakaphakṛteṣvevaṃ peyastathā'pi paitteṣu| kṛtamālakvāthaścāpyeṣa viśeṣāt kaphakṛteṣu||80||
kanakabindau madhuśarkare vinā āsavāniṣpatteḥ pūrvānusāroktamāne madhuśarkare ihāpi jñeye| sauvarṇītvak 19 dāruharidrātvak| kecit kanakabinduṃ paṭhitvā madhvāsavaṃ paṭhanti||76-80||
triphalāsavaśca gauḍaḥ sacitrakaḥ kuṣṭharogavinihantā| kramukadaśamūladantīvarāṅgamadhuyogasaṃyuktaḥ||81||
triphalāsavaśca gauḍa ityādau gauḍa iti śarkarāsthāne guḍena kṛto gauḍaḥ| kramukaṃ hrakhapūgaphalaṃ, varāṅgaṃ guḍatvak| atra triphalādīnāṃ māne'nukte'pi āsavāntaroktadravyamānavibhāgena mānaṃ grāhyam||81||
laghūni cānnāni hitāni vidyāt kuṣṭheṣu śākani ca tiktakāni| bhallātakaiḥ satriphalaiḥ sanimbairyuktāni cānnāni ghṛtāni caiva||82|| purāṇadhānyānyatha jāṅgalāni māṃsāni mudgāśca paṭolayuktāḥ| śastā, na gurvamlapayodadhīni nānūpamatsyā na guḍastilāśca||83||
laghūnītyādinā sevyamāhāramāha| bhallātakādīnāmannasaṃskārakatvaṃ ghṛtasādhakatvaṃ ca yathāsvaparibhāṣayā jñeyam| na gurvityādinā niṣedhyamāha||82-83||
elā kuṣṭhaṃ dārvī śatapuṣpā citrako viḍaṅgaśca| kuṣṭhālepanamiṣṭaṃ rasāñjanaṃ cābhayā caiva||84|| citrakamelāṃ bimbīṃ 20 vṛṣakaṃ trivṛdarkanāgarakam| cūrṇīkṛtamaṣṭāhaṃ bhāvayitavyaṃ palāśasya||85|| kṣāreṇa gavāṃ mūtrasrutena tenāsya maṇḍalānyāśu| bhidyante vilayanti ca liptānyarkābhitaptāni||86|| māṃsī maricaṃ lavaṇaṃ rajanī tagaraṃ sudhā gṛhāddhūmaḥ| mūtraṃ pittaṃ 21 kṣāraḥ pālāśaḥ kuṣṭhahā lepaḥ||87|| trapu sīsamayaścūrṇaṃ maṇḍalanut phalgucitrakau bṛhatī| godhārasaḥ salavaṇo dāru ca mūtraṃ ca maṇḍalanut||88|| kadalīpalāśapāṭaliniculakṣārāmbhasā prasannena| māṃseṣu toyakāryaṃ kāryaṃ piṣṭe ca kiṇve 22 ca||89|| tairmedakaḥ sujātaḥ kiṇvairjanitaṃ pralepanaṃ śastam| maṇḍalakuṣṭhavināśanamātapasaṃsthaṃ kṛmighnaṃ ca||90|| mustaṃ madanaṃ triphalā karañja āragvadhakaliṅgayavāḥ| dārvī sasaptaparṇā snānaṃ siddhārthakaṃ nāma||91|| eṣa kaṣāyo vamanaṃ virecanaṃ varṇakastathodgharṣaḥ| tvagdoṣakuṣṭhaśophaprabādhanaḥ pāṇḍurogaghnaḥ||92|| kuṣṭhaṃ karañjabījānyeḍagajaḥ kuṣṭhasūdano lepaḥ| prapunnāḍabījasaindhavarasāñjanakapitthalodhrāśca||93|| śvetakaravīramūlaṃ kuṭajakarañjayoḥ phalaṃ tvaco dārvyāḥ| sumanaḥpravālayukto lepaḥ kuṣṭhāpahaḥ siddhaḥ||94|| lodhrasya dhātakīnāṃ vatsakabījasya naktamālasya| kalkaśca mālatīnāṃ kuṣṭheṣūnmardanālepau||95|| śairīṣī tvak puṣpaṃ kārpāsyā rājavṛkṣapatrāṇi| piṣṭā ca kākamācī caturvidhaḥ kuṣṭhanullepaḥ||96|| iti lepāḥ|
eletyādinā lepānāha| bimbī aṣṭhopamaphalā| arkaḥ kuruvindo maṇiviśeṣaḥ, tāmramityanye| vilayantīti apayānti| māṃseṣu toyakāryamiti māṃsaprakṣālanodake tathā piṣṭe tathā kiṇve ca toyakāryaṃ kāryam| toyakāryaṃ kṣārāmbhasā kāryamiti yojyam| atra māṃsapiṣṭābhyāṃ kiṇvaṃ kāryaṃ, kiṇvaiśca medakaḥ sādhanīyaḥ| medakaḥ jagalaḥ| sujātaḥ sañjanitaḥ, pralepanamiti yojyam| mustamityādau varṇaka iti varṇakaramālepanam| tvagdoṣaśabdena gobalīvardanyāyena kilāsavyaṅgādīnāṃ grahaṇam| kuṣṭhamityādiko yogo jalapiṣṭo jñeyaḥ| tenāragvadhīyokte “karañjabījaiḍagajaṃ sakuṣṭhaṃ gomūtrapiṣṭaṃ ca paraḥ pradehaḥ” (sū.a.3) ityatra gomūtrapiṣṭatvaṃ viśeṣaḥ, tena na paunaruktyam| udvartanālepāvityādau unmardanam udvartanaṃ jñeyam| śairīṣī tvagityādau pratyekadravyakṛtatvena caturbhirdravyaiścaturvidho lepo jñeyaḥ| anye tu caturbhirapi militairavacūrṇanodvartanajalapiṣṭalepanarasakriyālepanabhedeneha caturvidhalepaṃ vadanti| etaccaturvidhācatuṣṭayamāragvadhīyaprayogeṣu yadyapi dṛśyate, tathā'pyālepanena siddhatvānnātiramaṇīyam||84-96||
dārvyā rasāñjanasya ca nimbapaṭolasya khadirasārasya| āragvadhavṛkṣakayostriphalāyāḥ saptaparṇasya||97|| iti ṣaṭ kaṣāyayogāḥ kuṣṭhaghnāḥ saptamaśca tiniśasya| snāne pāne ca hitāstathā'ṣṭamaścāśvamārasya||98|| ālepanaṃ pragharṣaṇamavacūrṇanameta eva ca kaṣāyāḥ| tailaghṛtapākayoge ceṣyante kuṣṭhaśāntyartham||99|| triphalā nimbapaṭolaṃ mañjiṣṭhā rohiṇī vacā rajanī| eṣa kaṣāyo'bhyasto nihanti kaphapittajaṃ kuṣṭham||100|| etaireva ca sarpiḥ siddhaṃ vātolbaṇaṃ jayati kuṣṭham| eṣa ca kalpo diṣṭaḥ khadirāsanadārunimbānām||101||
dārvyā ityādau dārvīsambandhino rasāñjanasyaiko yogaḥ; śeṣāstu ṣaṭ, saptamastiniśasya, aṣṭamo'śvamārasya| aśvamārastu yadyapi mūlaviṣatvenoktastathā'pi kuṣṭheṣu viṣaprayogasyāpi hitatvāt sādhuḥ||97-101||
kuṣṭhārkatutthakaṭphalamūlakabījāni rohiṇī kaṭukā| kuṭajaphalotpalamustaṃ bṛhatīkaravīrakāsīsam||102|| eḍagajanimbapāṭhā durālabhā citrako viḍaṅgaśca| tiktālābukabījaṃ kampillakasarṣapau vacā dārvī||103|| etaistailaṃ siddhaṃ kuṣṭhaghnaṃ yoga eṣa cālepaḥ| udvartanaṃ pragharṣaṇamavacūrṇanameṣa eveṣṭaḥ||104||
kuṣṭhārketyādau etaistailaṃ siddhamityatra prādhānyāttilatailaṃ jñeyaṃ, yatra tu viśeṣastatra ‘kanakakṣīrī śailā’ ityādau ‘sārṣapamathavā tailam’ ityuktam; anye tu kuṣṭheṣvālepe sārṣapaṃ grāhayanti, pāne tu viśeṣānuktau tilatailameva bhavati||102-104||
śvetakaravīrakaraso gomūtraṃ citrako viḍaṅgaśca| kuṣṭheṣu tailayogaḥ siddho'yaṃ sammato bhiṣajām||105|| iti śvetakaravīrādyaṃ tailam|
śvetakaravīrarasa ityādau karavīrarasagomūtrayordravatvaṃ, śeṣasya kalkatvam||105||
śvetakaravīrapallavamūlatvagvatsako viḍaṅgaśca| kuṣṭhārkamūlasarṣapaśigrutvagrohiṇī kaṭukā||106|| etaistailaṃ siddhaṃ kalkaiḥ pādāṃśikairgavāṃ mūtram| dattvā tailacaturguṇamabhyaṅgāt kuṣṭhakaṇḍūghnam||107|| iti śvetakaravīrapallavādyaṃ tailam|
śvetakaravīrapallavetyādau karavīrarasasya gomūtrasya ca sāmyam||106-107||
tiktālābukabījaṃ dve tutthe rocanā haridre dve| bṛhatīphalameraṇḍaḥ saviśālaścitrako mūrvā||108|| kāsīsahiṅguśigrutryūṣaṇasuradārutumburuviḍaṅgam| lāṅgālakaṃ kuṭajatvak kaṭukākhyā rohiṇī caiva||109|| sarṣapatailaṃ kalkairetairmūtre caturguṇe sādhyam| kaṇḍūkuṣṭhavināśanamabhyaṅgānmārutakaphahantṛ||110|| iti tiktekṣvākvāditailam|
dve tutthe iti mayūratutthaṃ kharparikātutthaṃ ca||108-110||
kanakakṣīrī śailā bhārgī dantyāḥ phalāni mūlaṃ ca| jātīpravālasarṣapalaśunaviḍaṅgaṃ karañjatvak||111|| saptacchadārkapallavamūlatvaṅnimbacitrakāsphotāḥ| guñjairaṇḍaṃ bṛhatīmūlakasurasārjakaphalāni||112|| kuṣṭhaṃ pāṭhā mustaṃ tumburumūrvāvacāḥ saṣaḍgranthāḥ 23| eḍagajakuṭajaśigrutryūṣaṇabhallātakakṣavakāḥ||113|| haritālamavākpuṣpī tutthaṃ kampillako'mṛtāsañjñaḥ| saurāṣṭrī kāsīsaṃ dārvītvak sarjikālavaṇam||114|| kalkairetaistailaṃ karavīrakamūlapallavakaṣāye| sārṣapamathavā tailaṃ gomūtracaturguṇaṃ sādhyam||115|| sthāpyaṃ kaṭukālābuni tatsiddhaṃ tena maṇḍalānyāśu| bhindyādbhiṣagabhyaṅgātkṛmīṃśca kaṇḍūṃ ca vinihanyāt||116|| iti kanakakṣīrītailam|
kanakakṣīrī ‘kaṅkuṣṭha’ iti khyātā| avākpuṣpī apāmārgaḥ; kiṃvā ‘hedvādullī’ iti khyātā| amṛtāsañjñaḥ kharparikātuttham||111-116||
kuṣṭhaṃ tamālapatraṃ maricaṃ samanaḥśilaṃ sakāsīsam| tailena yuktamuṣitaṃ saptāhaṃ bhājane tāmre||117|| tenāliptaṃ sidhmaṃ saptāhāhyeti 24 tiṣṭhato gharme| māsānnavaṃ kilāsaṃ snānaṃ muktvā viśuddhatanoḥ||118|| iti sidhme lepaḥ|
vyeti apayāti| gharme iti ātape| snānaṃ muktveti snānaṃ varjayitvā'yaṃ prayogaḥ kartavyaḥ||117-118||
sarṣapakarañjakoṣātakīnāṃ tailānyatheṅgudīnāṃ ca| kuṣṭheṣu hitānyāhustailaṃ yaccāpi khadirasārasya||119||
sarṣapakarañjetyādinā kuṣṭheṣvannapānasādhane sārṣapatailādīni deyānīti darśayati; anye tu kuṣṭheṣu sāmānyena tailaśrutau sārṣapādīnyeva deyāni na tilatailamityanena darśitamiti varṇayanti||119||
jīvantī mañjiṣṭhā dārvī kampillakaḥ payastuttham| eṣa ghṛtatailapākaḥ siddhaḥ siddhe ca sarjarasaḥ||120|| deyaḥ samadhūcchiṣṭo vipādikā tena śāmyate'bhyaktā| carmaikakuṣṭhakiṭimaṃ kuṣṭhaṃ śāmyatyalasakaṃ ca||121|| iti vipādikāharaghṛtataile| kiṇvaṃ 25 varāharudhiraṃ pṛthvīkā saindhavaṃ ca lepaḥ syāt| lepo yojyaḥ kustumburūṇi kuṣṭhaṃ ca maṇḍalanut||122|| pūtīkadārujaṭilāḥ pakvasurā kṣaudramudgaparṇyau ca| lepaḥ sakākanāso maṇḍalakuṣṭhāpahaḥ siddhaḥ||123|| citrakaśobhāñjanakau guḍūcyapāmārgadevadārūṇi| khadiro dhavaśca lepaḥ śyāmā dantī dravantī ca||124|| lākṣārasāñjanailāḥ punarnavā ceti kuṣṭhino lepāḥ| dadhimaṇḍayutāḥ sarve deyāḥ ṣaṇmārutakaphakuṣṭhaghnāḥ||125|| eḍagajakuṣṭhasaindhavasauvīrakasarṣapaiḥ kṛmighnaiśca| kṛmikuṣṭhamaṇḍalākhyaṃ dadrūkuṣṭhaṃ ca śamamupaiti||126|| eḍagajaḥ sarjaraso mūlakabījaṃ ca sidhmakuṣṭhānām| kāñjikayuktaṃ tu pṛthaṅmatamidamudvartanaṃ lepāḥ||127|| vāsā tiphalā pāne snāne codvartane pralepe ca| bṛhatīsevyapaṭolāḥ sasārivā rohiṇī caiva||128|| khadirāvaghātakakubharohītakalodhrakuṭajadhavanimbāḥ| saptacchadakaravīrāḥ śasyante snānapāneṣu||129|| jalavāpyalohakeśarapatraplavacandanaṃ mṛṇālāni| bhāgottarāṇi siddhaṃ pralepanaṃ pittakaphakuṣṭhe||130|| yaṣṭyāhvalodhrapadmakapaṭolapicumardacandanarasāśca| snāne pāne ca hitāḥ suśītalāḥ pittakuṣṭhibhyaḥ||131|| ālepanaṃ priyaṅgurhareṇukā vatsakasya ca phalāni| sātiviṣā ca sasevyā sacandanā rohiṇī kaṭukā||132|| tiktaghṛtairdhautaghṛtairabhyaṅgo dahyamānakuṣṭheṣu| tailaiścandanamadhukaprapauṇḍarīkotpalayutaiśca||133|| klede prapatati cāṅge dāhe visphoṭake sacarmadale| śītāḥ pradehasekā vyadho vireko ghṛtaṃ tiktam||134||
ghṛtatailapāka iti yamakapākaḥ| atra ca siddhe snehe kṣepyayoḥ sarjarasamadhūcchiṣṭayorapi kalkārthopāttajīvantīmañjiṣṭhādidravyaiḥ samānatvaṃ sāhacaryājjñeyaṃ; kiṃvā snehādaṣṭamo bhāgaḥ sarjarasamadhūcchiṣṭayoḥ, anyatra dṛṣṭatvāt; tathāhi “samūlāderaṇḍāt” ityādau dviprasthasnehaparimāṇe madhūcchiṣṭapalānyaṣṭāvuktāni| pūtīketyādau pakvasurā 26 gorakṣakarkaṭī, kṣaudravallī guḍūcī| ṣaṇmārutakaphakuṣṭhaghnā iti kiṇvaṃ varāharudhiramityādyuktāḥ ṣaḍ bhavanti| anye citrakādīneva ślokapādoktān ṣaḍ varṇayanti| avaghātaḥ karṇikākāraḥ| rohītakaḥ ‘rohiḍā’ iti khyātaḥ| vāpyaṃ kuṣṭhaṃ, lohamaguru, plavaṃ kaivartamustakam| bhāgottarāṇi yathottaramekabhāgavṛddhāni| rasā iti kvāthāḥ| tailairityādau candanādīnāṃ tailasādhanarūpa eva yogo jñeyaḥ||120-134||
khadiraghṛtaṃ nimbaghṛtaṃ dārvīghṛtamuttamaṃ paṭolaghṛtam| kuṣṭheṣu raktapittaprabaleṣu bhiṣagjitaṃ siddham||135||
khadiraghṛtamityādau khadirādibhirghṛtāni sādhyāni; tatra ca khadirasya sāraṃ, nimbasya tvak, paṭolasya ca patraṃ grāhyaṃ, vṛddhavyavahārāt| uktaṃ ca- “sāraḥ syāt khadirādīnāṃ, nimbādīnāṃ tvacastathā| phalaṃ tu dāḍimādīnāṃ, paṭolāderdalaṃ tathā” iti||135||
triphalātvaco'rdhapalikāḥ paṭolapatraṃ ca kārṣikāḥ śeṣāḥ| kaṭurohiṇī sanimbā yaṣṭyāhvā trāyamāṇā ca||136|| eṣa kaṣāyaḥ sādhyo dattvā dvipalaṃ masūravidalānām| salilāḍhake'ṣṭabhāge śeṣe pūto raso grāhyaḥ||137|| te ca 27 kaṣāye'ṣṭapale catuṣpalaṃ sarpiṣaśca paktavyam| yāvatsyādaṣṭapalaṃ śeṣaṃ peyaṃ tataḥ koṣṇam||138|| tadvātapittakuṣṭhaṃ vīsarpaṃ vātaśoṇitaṃ prabalam| jvaradāhagulmavidradhivibhramavisphoṭakān hanti||139||
triphalātvaca ityādau pratyekaṃ harītakyādīnāmardhapalaṃ, paṭolapatraṃ cārdhapalaṃ; śeṣāḥ kaṭurohiṇyādayaḥ| masūravidalānāmiti nistuṣamasūrāṇāṃ, na tu masūravidalā'tra śyāmā; uktaṃ hi jatūkarṇe puṃliṅgena- “masūravidalāt palam” iti| aṣṭabhāge śeṣe iti ṣoḍaśapale; ata evoktaṃ ‘tatra kaṣāye'ṣṭapale’ iti prathamādvivacanāntaṃ, tena ṣoḍaśapalamāha| atra cāṣṭāviṃśatyuttarapalaśatamānasyāṣṭabhāgaśeṣe ṣoḍaśapalāni bhavanti, tacca dravaṣoḍaśapalamaṣṭapalaśabdenākṛtadvaiguṇyenaivocyate; pale'pi yadi dravadvaiguṇyaṃ syāttadā ṣoḍaśapalena dvātriṃśatpalāni syuḥ, na cehāḍhakāṣṭabhāgaśeṣe dvātriṃśatpalatvaṃ, kintu ṣoḍaśapalameva; tenaitasmādevāṣṭapalaśabdenākṛtadvaiguṇyāddravaṣoḍaśapalagrahaṇādunnīyate yat- palollekhyamāne dvaiguṇyaṃ nāsti; kiñca kuḍavādāveva dravadvaiguṇyamihānumataṃ tantrāntareṇāpyanumatamiti| yāvat syādaṣṭapalamityanena kaṣāyacatuṣpalena saṃyutasyāṣṭapalaṃ sthāpyamiti darśayati 28| eṣā ca mātrā kuṣṭhināṃ bhūrimātradravyasādhyatvenottamā jñeyā||136-139||
nimbapaṭolaṃ dārvīṃ durālabhāṃ tiktarohiṇīṃ triphalām| kuryādardhadalāṃśaṃ parpaṭakaṃ trāyamāṇāṃ ca||140|| salilāḍhakasiddhānāṃ rase'ṣṭabhāgasthite kṣipet pūte| candanakirātatiktakamāgadhikāstrāyamāṇāṃ ca||141|| mustaṃ vatsakabījaṃ kalkīkṛtyārdhakārṣikān bhāgān| navasarpiṣaśca ṣaṭpalametatsiddhaṃ 29 ghṛtaṃ peyam||142|| kuṣṭhajvaragulmārśograhaṇīpāṇḍvāmayaśvayathuhāri| pāmāvisarpapiḍakākaṇḍūmadagaṇḍanutsiddham||143|| iti tiktaṣaṭpalakaṃ ghṛtam|
nimbamityādinā tiktaṣaṭpalakamāha| “sarpiścāpyanavaṃ hitam” iti vacanasya bādhakamiha yogamahimnā sarpiṣo navatvaṃ jñeyam| prathamaṃ ‘sarpiṣaḥ’ iti padaṃ mānārthaṃ, dvitīyaṃ tu ‘ghṛtaṃ’ iti padaṃ peyatvopadarśanārthaṃ; tathā prathamaṃ siddhamiti pakvaṃ, dvitīyaṃ tu prasiddhikhyāpakam||140-143||
saptacchadaṃ prativiṣāṃ śampākaṃ tiktarohiṇīṃ pāṭhām| mustamuśīraṃ triphalāṃ paṭolapicumardaparpaṭakam||144|| dhanvayavāsaṃ candanamupakulyāṃ padmakaṃ haridre dve| ṣaḍgranthāṃ saviśālāṃ śatāvarīṃ sārive cobhe||145|| vatsakabījaṃ yāsaṃ 30 mūrvāmamṛtāṃ kirātatiktaṃ ca| kalkān kuryānmatimānyaṣṭyāhvaṃ trāyamāṇāṃ ca||146|| kalkaścāturbhāgo 31 jalamaṣṭaguṇaṃ raso'mṛtaphalānām| dviguṇo ghṛtātpradeyastatsarpiḥ pāyayetsiddham||147|| kuṣṭhāni raktapittaprabalānyarśāṃsi raktavāhīni| vīsarpamamlapittaṃ 32 vātāsṛk pāṇḍurogaṃ ca||148|| visphoṭakānsapāmānunmādaṃ kāmalāṃ jvaraṃ kaṇḍūm| hṛdrogagulmapiḍakā asṛgdaraṃ gaṇdamālāṃ ca||149|| hanyādetat sarpiḥ pītaṃ kāle yathābalaṃ sadyaḥ| yogaśatairapyajitānmahāvikārānmahātiktam||150|| iti mahātiktakaṃ ghṛtam|
saptacchadamityādinā mahatiktaghṛtamāha| śampāka āragvadhaḥ| kalkaścāturbhāga iti ghṛtāccaturtho bhāgaḥ; etacca sāmānyaparibhāṣāsiddhamapi spaṣṭārthamucyate| amṛtaphalānāmiti āmalakānām| atrāpi trisarpirvacane ekaṃ kalkādibhāgārthaṃ, dvitīyaṃ peyatvopadarśanārthaṃ, tṛtīyaṃ mahātiktakasañjñādarśanārtham||144-150||
doṣe hṛte'panīte rakte bāhyāntare kṛte śamane 33| snehe ca kālayukte na kuṣṭhamanuvartate 34 sādhyam||151||
na kuṣṭhamanuvartata iti sādhyamevetyarthaḥ||151||
khadirasya tulāḥ pañca śiṃśapāsanayostule| tulārdhāḥ sarva evaite karañjāriṣṭavetasāḥ||152|| parpaṭaḥ kuṭajaścaiva vṛṣaḥ kṛmiharastathā| haridre kṛtamālaśca guḍūcī triphalā trivṛt||153|| saptaparṇaśca saṅkṣuṇṇā daśadroṇeṣu vāriṇaḥ| aṣṭabhāgāvaśeṣaṃ tu kaṣāyamavatārayet||154|| dhātrīrasaṃ ca tulyāṃśaṃ sarpiṣaścāḍhakaṃ pacet| mahātiktakakalkaistu yathoktaiḥ palasammitaiḥ||155|| nihanti sarvakuṣṭhāni pānābhyaṅganiṣevaṇāt| mahākhadiramityetat paraṃ kuṣṭhavikāranut||156|| iti mahākhadiraṃ ghṛtam|
khadirasya tulā ityādikaṃ kecidanārṣaṃ vadanti| sādhayedityatra ‘sarpiḥ’ iti śeṣaḥ| tatra ghṛtamānānuktau kvāthaśeṣasyāḍhakādhikadroṇasya niyatatvāt tatkvāthacaturthabhāgaṃ prasthādhikāḍhakamānaṃ ghṛtaṃ sādhyam||152-156||
prapatatsu lasīkāprasruteṣu gātreṣu jantujagdheṣu| mūtraṃ nimbaviḍaṅge snānaṃ pānaṃ pradehaśca||157|| vṛṣakuṭajasaptaparṇāḥ karavīrakarañjanimbakhadirāśca| snāne pāne lepe krimikuṣṭhanudaḥ sagomūtrāḥ||158|| pānāhāravidhāne prasecane dhūpane pradehe ca| kṛmināśanaṃ viḍaṅgaṃ viśiṣyate kuṣṭhahā khadiraḥ||159|| eḍagajaḥ saviḍaṅgo mūlānyāragvadhasya kuṣṭhānām| uddālanaṃ śvadantā gośvavarāhoṣṭradantāśca||160|| edagajaḥ saviḍaṅgo dve ca niśe rājavṛkṣamūlaṃ ca| kuṣṭhoddālanamagryaṃ sapippalīpākalaṃ yojyam||161||
khadira iti kuṣṭhahantṛtvena khadiro dravyāntareṣu viśiṣyate prakarṣavān bhavatītyarthaḥ| śvadantā iti kukkuradantāḥ| uddālanamiti 35 praśamanam| pākalaṃ kuṣṭham||157-161||
śvitrāṇāṃ saviśeṣaṃ 36 yoktavyaṃ sarvato viśuddhānām| śvitre sraṃsanamagryaṃ malapūrasa iṣyate saguḍaḥ||162|| taṃ pītvā susnigdho yathābalaṃ sūryapādasantāpam| saṃseveta viriktastryahaṃ pipāsuḥ pibet peyām||163|| śvitre'ṅge ye sphoṭā jāyante kaṇṭakena tānbhindyāt| sphoṭeṣu visruteṣu prātaḥ prātaḥ pibet pakṣam||164|| malapūmasanaṃ priyaṅguṃ śatapuṣpāṃ cāmbhasā samutkvāthya| pālāśaṃ vā kṣāraṃ yathābalaṃ phāṇitopetam||165|| yaccānyat kuṣṭhaghnaṃ śvitrāṇāṃ sarvameva tacchastam| khadirodakasaṃyuktaṃ khadirodakapānagryaṃ vā||166|| samanaḥśilaṃ viḍaṅgaṃ kāsīsaṃ rocanāṃ kanakapuṣpīm| śvitrāṇāṃ praśamārthaṃ sasaindhavaṃ lepanaṃ dadyāt||167|| kadalīkṣārayutaṃ vā kharāsthi dagdhaṃ gavāṃ rudhirayuktam| hastimadādhyuṣitaṃ vā mālatyāḥ korakakṣāram||168|| nīlotpalaṃ sakuṣṭhaṃ sasaindhavaṃ hastimūtrapiṣṭaṃ vā| mūlakabījāvalgujalepaḥ piṣṭo gavāṃ mūtre||169|| kākodumbarikā vā sāvalgujacitrakā gavāṃ mūtre| piṣṭā manaḥśilā vā saṃyuktā barhipittena||170|| lepaḥ kilāsahantā bījānyāvalgujāni lākṣā ca| gopittamañjane dve pippalyaḥ kālaloharajaḥ||171|| śuddhyā śoṇitamokṣairvirūkṣaṇairbhakṣaṇaiśca saktūnām| śvitraṃ kasyacideva praṇaśyati kṣīṇapāpasya||172||
tvagdoṣādhikārānuṣaṅgāttvagdoṣaviśeṣasya śvitrasya cikitsāmāha- śvitrāṇāmityādi| nanvapararogāṇāṃ nidānādyabhidhāya cikitsocyate, śvitrasya tu prathamaṃ cikitsā paścāddhetvādīti ko'bhiprāyaḥ? ucyate- yeyaṃ kuṣṭhacikitsoktā sā śvitrāṇāmapi vidheyā; tadyadi nidānādi śvitrasyocyate tadā sā cikitsā vyavahitā syāt, tena cikitsaiva tāvaducyate| śvitrāṇāṃ saviśeṣaṃ prayoktavyamiti yadetat kuṣṭhoddālanamuktaṃ tacchvitrāṇāṃ saviśeṣaṃ gāḍhataraṃ kartavyamityarthaḥ| sarvato viśuddhānāmiti vamanādibhiḥ śuddhānām| malapūḥ kākodumbarikā| śvitre'ṅge iti śvitrayukte'ṅge| kanakapuṣpī suvarṇakṣīrī| mālasyāḥ korakakṣāramiti mālatīmukulakṣāraṃ, korako mukula ucyate| añjane dve iti sauvīraṃ rasāñjanakaṃ ca| kasyacideva praśāmyatītyanena śvitrāṇāṃ durapagamatāmāha||162-172||
dāruṇaṃ cāruṇaṃ 37 śvitraṃ kilāsaṃ nāmabhistribhiḥ| vijñeyaṃ trividhaṃ tacca 38 tridoṣaṃ prāyaśaśca tat||173|| doṣe raktāśrite raktaṃ tāmraṃ māṃsasamāśrite| śvetaṃ medaḥśrite śvitraṃ guru taccottarottaram||174|| yat parasparato'bhinnaṃ bahu yadraktalomavat| yacca varṣagaṇotpannaṃ tacchvitraṃ naiva sidhyati||175|| araktaloma tanu yat pāṇḍu nāticirotthitam| madhyāvakāśe cocchūnaṃ śvitraṃ tatsādhyamucyate||176||
nāmabhiriti uktadāruṇādibhireva| prāyaḥśabdenaikadoṣaṃ dvidoṣaṃ ca bhavati| doṣe ityādinoktaṃ traividhyaṃ vibhajati| suśrute tu “tvaggatameva kilāsam” (ni.a.5) ityuktaṃ, tacca na kuṣṭhavadraktādigatakuṣṭhalakṣaṇakārakaṃ śvitramityabhiprāyeṇoktam| iha tu yadraktādyāśrayitvaṃ śvitrasyocyate, tadraktādidoṣamātrābhiprāyeṇa na raktādigatasamastakuṣṭhalakṣaṇakāritayā; tenātrāpi tvaṅmātravikṛtikārakatvaṃ śvitrasya sammatameveti na virodhaḥ 39| gurviti anupakramam| araktetyādinā sādhyakilāsalakṣaṇamāha||173-176||
vacāṃsyatathyāni kṛtaghnabhāvo nindā surāṇāṃ 40 gurudharṣaṇaṃ ca| pāpakriyā pūrvakṛtaṃ ca karma hetuḥ kilāsasya virodhi cānnam||177||
vacāṃsītyādinā tvaihikaṃ vāṅmānasaṃ pāpaṃ karmoktaṃ, pāpakriyetyanena janmāntarakṛtamadharmaṃ grāhayati||177||
tatra ślokāḥ- heturdravyaṃ liṅgaṃ vividhaṃ ye yeṣu cādhikā doṣāḥ| kuṣṭheṣu doṣaliṅgaṃ samāsato doṣanirdeśaḥ||178|| sādhyamasādhyaṃ kṛcchraṃ kuṣṭhaṃ kuṣṭhāpahāśca ye yogāḥ| siddhāḥ kilāsaheturliṅgaṃ gurulāghavaṃ tathā śāntiḥ||179|| iti saṅgrahaḥ praṇīto maharṣiṇā kuṣṭhanāśane'dhyāye| smṛtibuddhivarghanārthaṃ śiṣyāya hutāśaveśāya||180||
heturdravyamityādinā saṅgrahaḥ| yeṣu yeṣu kapālādiṣu ye ye cādhikā doṣāsteṣāṃ nirdeśaḥ samāsato doṣanirdeśa iti| ‘raukṣyaṃ śoṣastodaḥ’ ityādinoktaṃ doṣaliṅgam| gurulāghavamiti ‘śvitraṃ guru taccottarottaram’ ityanenoktam||178-180||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsitasthāne kuṣṭhacikitsitaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||
iti śrīcakrapāṇidattakṛtāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsāsthāne kuṣṭhacikitsitaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘suptatvamaṅge dāhaśca’ iti pā. ↩
- 2 ‘yaddhṛṣṭamudgirate rajaḥ’ iti pā. ↩
- 3 ‘kharparakaśakalaḥ’ iti pā. ↩
- 4 ‘romāṇi piñjarāṇīva yasmin tat romapiñjaraṃ, romarājibhirācitamityarthaḥ’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 5 ‘raktaṃ saśūlaṃ kaṇḍūmat sasphoṭaṃ yaddalatyapi’ iti pā. ↩
- 6 ‘te hetuṃ hetustāṃśca’ iti pā. ↩
- 7 ‘agre iti pūrvarūpeṣveva’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 8 ‘…kaphapradoṣaghnam’ iti pā. ↩
- 9 ‘śītarasaḥ apakvena ikṣurasādinā kṛtaḥ sīdhuḥ, pakvena ca kṛtaḥ pakvarasaḥ’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 10 ‘svinnotsvinnaṃ’ iti pā. ↩
- 11 ‘śṛṅgālābūbhirāharedrudhiram’ iti pā. ↩
- 12 ‘yaccoktaṃ’ iti pā. ↩
- 13 ‘triphalā trivṛcca’ iti pā. ↩
- 14 āvartakīghṛtamaṣṭāṅgasaṅgrahe kuṣṭhacikitsite (a.21) draṣṭavyam ↩
- 15 ‘samadhvaṃśam’ iti pā. ↩
- 16 ‘navanītakaprayogaḥ’ iti pā. ↩
- 17 ‘evaṃ’ iti pā. ↩
- 18 ‘viṣṇunā cakrasañcchinnaḥ’ iti pā. ↩
- 19 ‘sauvarṇītvak āragvadhatvak’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 20 ‘nimbaṃ’ iti pā. ↩
- 21 ‘goḥ pittaṃ ca’ iti pā. ↩
- 22 ‘klinne’ iti pā. ↩
- 23 ‘kuṣṭhaṃ tumbaru pāṭhā mūrvā mustaṃ vacā'tha ṣaḍgranthā’ iti pā. ↩
- 24 ‘saptāhāddharmasevino vyeti’ iti pā. ↩
- 25 ‘klinnaṃ’ iti pā. ↩
- 26 ‘pakvasurā pakvānnasandhānasañjātā surā, kṣaudraṃ madhu’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 27 ‘tatra’ ti pā. ↩
- 28 ‘eṣa salilāḍhake'ṣṭaśarāve dvaiguṇyābhāvavivakṣātaḥ sādhyaḥ| aṣṭabhāge'ṣṭapale śeṣe pūto vastrapūtaṃ kṛtvā raso grāhyaḥ| tatra śarāvamite kaṣāye ghṛtasya catuṣpalaṃ paktavyaṃ, śeṣaṃ tu aṣṭapalaṃ kāryam’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 29 ‘tiktaṃ’ iti pā. ↩
- 30 ‘vāsāṃ’ iti pā. ↩
- 31 ‘kalkaścaturthabhāgaḥ’ iti pā. ↩
- 32 ‘vīsarparaktapittaṃ’ iti pā. ↩
- 33 ‘vamane’ iti pā. ↩
- 34 ‘ativartate’ iti pā. ↩
- 35 ‘uddālanaṃ nibiḍatvaktyājanaṃ’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 36 ‘praśamārthaṃ’ iti pā. ↩
- 37 ‘dāraṇaṃ cāraṇaṃ’ iti pā. ↩
- 38 ‘yaducyate tattrividhaṃ’ iti pā. ↩
- 39 ‘yadoktaraktādigatasamastakuṣṭhalakṣaṇajanakatayā dhātūnavagāhate tadā na tat kilāsaṃ, kintu kuṣṭhajanakahetvantarabṛṃhitadoṣopaplavāddhātūn dūṣayaddhetulakṣyalakṣaṇamaruṇādikuṣṭhaṃ tat| anyathetararaktādigatakuṣṭhaliṅgavyatiriktamutpādasamakālabhāviraktatāmrādivarṇatāmātrakārakaṃ raktādigata doṣajanyaṃ kilāsameva, anyathā raktādigatakilāsalakṣaṇena carakoktena virodhaḥ syāt| carake hi kilāsasyaiva dhātutrayasambandhakṛtavarṇena dāruṇādisañjñāntaramātraṃ kṛtaṃ, suśrute'pi tvaggatamevetyanena raktādiduṣṭyā viśiṣṭaraktādigatamahākuṣṭhaliṅgarahitatvaṃ, tathā kuṣṭhavadyugapadraktalasīkātvaṅmāṃsadūṣakatvavirahaḥ khyāpyate’ iti mādhavanidānavyākhyāyāṃ śrīkaṇṭhadattaḥ ↩
- 40 ‘gurūṇāṃ’ iti pā. ↩