athāto rājayakṣmacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
tridoṣajatvasāmānyāt kuṣṭhamanu rājayakṣmacikitsitamucyate| unmādāpasmārau dakṣādhvaroddhvaṃsotpannāvapyāgantutvānubandhatvāt paścāduktau||1-2||
divaukasāṃ kathayatāmṛṣibhirvai śrutā kathā| kāmavyasanasaṃyuktā paurāṇī śaśinaṃ prati||3|| rohiṇyāmatisaktasya śarīraṃ nānurakṣataḥ| ājagāmālpatāmindordehaḥ snehaparikṣayāt||4|| duhitṝṇāmasambhogāccheṣāṇāṃ ca prajāpateḥ| krodho niḥśvāsarūpeṇa mūrtimān niḥsṛto mukhāt||5|| prajāpaterhi duhitṝraṣṭāviṃśatimaṃśumān| bhāryārthaṃ pratijagrāha na ca sarvāsvavartata||6|| guruṇā tamavadhyātaṃ bhāryāsvasamavartinam| rajaḥparītamabalaṃ yakṣmā śaśinamāviśat||7|| so'bhibhūto'timahatā 1 gurukrodhena niṣprabhaḥ| devadevarṣisahito jagāma śaraṇaṃ gurum||8|| atha candramasaḥ śuddhāṃ matiṃ buddhvā prajāpatiḥ| prasādaṃ kṛtavān somastato'śvibhyāṃ cikitsitaḥ||9|| sa vimuktagrahaścandro virarāja viśeṣataḥ| ojasā 2 vardhito'śvibhyāṃ śuddhaṃ sattvamavāpa ca||10|| krodho yakṣmā jvaro roga ekārtho duḥkhasañjñakaḥ| yasmāt sa rājñaḥ prāgāsīdrājayakṣmā tato mataḥ||11|| sa yakṣmā huṅkṛto'śvibhyāṃ mānuṣaṃ lokamāgataḥ| labdhvā caturvidhaṃ hetuṃ samāviśati mānavān||12||
divaukasāmityādinā prāgutpattiṃ yakṣmaṇo darśayati| etayā ca prāgutpattyā dhātukṣayo rājayakṣmaṇaḥ pradhānaṃ kāraṇaṃ, tathā bhāryāsvasamavartitayā'dharmaśca kāraṇaṃ, bhavatīti darśyate| kāmavyasanasaṃyuktā strīpuṃsaṅgasambandhā 3| dehaḥ snehaparikṣayāditi dehasārakṣayāt; snehaśabdena hi sāravācinā śukraujasī grāhye| avadhyātamiti krodhena cintitam| gurukrodheneti yakṣmarūpeṇa| śuddhāṃ matiṃ buddhveti svāparādhajanitamātmanaḥ kṣayaṃ buddhvā candramasaḥ svadoṣaparihārārthaṃ 4 śuddhāṃ buddhiṃ jñātvā| vimuktagraha iti graheṇa yakṣmākhyena vimuktaḥ| sattvaṃ manaḥ| śuddhamiti nirdoṣam||3-12||
ayathābalamārambhaṃ vegasandhāraṇaṃ kṣayam| yakṣmaṇaḥ kāraṇaṃ vidyāccaturthaṃ viṣamāśanam||13||
ayathābalamārambhādiyakṣmahetutraye vihārarūpe āhārarūpatayā bhinnajātīyatvādviṣamāśanaṃ ‘caturthaṃ viṣamāśanam’ iti pṛthak paṭhitam| nirdeśādeva catuṣke labdhe caturthamiti padaṃ sāhasādīnāṃ prabhedānāṃ bahutve'pi sāhasādicaturvidhānatikramopadarśanārtham 5||13||
yuddhādhyayanabhārādhvalaṅghanaplavanādibhiḥ| patanairabhighātairvā sāhasairvā tathā'paraiḥ||14|| ayathābalamārambhairjantorurasi vikṣate| vāyuḥ prakupito doṣāvudīryobhau pradhāvati||15|| sa śiraḥsthaḥ śiraḥśūlaṃ karoti galamāśritaḥ| kaṇṭhoddhvaṃsaṃ ca kāsaṃ ca svarabhedamarocakam||16|| pārśvaśūlaṃ ca pārśvastho varcobhedaṃ gude sthitaḥ| jṛmbhāṃ jvaraṃ ca sandhistha uraḥsthaścoraso rujam||17|| kṣaṇanādurasaḥ 6 kāsāt kaphaṃ ṣṭhīvet saśoṇitam| jarjareṇorasā kṛcchramuraḥśūlātipīḍitaḥ||18|| iti sāhasiko yakṣmā rūpairetaiḥ prapadyate| ekādaśabhirātmajño bhajettasmānna 7 sāhasam||19||
nidānoktamapi rājayakṣmahetvādi punaḥ prakaraṇavaśāt kiñcinnidānoktaviśeṣavidhitsayocyate| uktaṃ kāraṇacatuṣkaṃ prapañcayati- yuddhetyādi| sahasā śaktimanālocya yāni kriyante tāni sāhasāni| ubhāviti kaphapitte| kṣaṇanādityādinā raktakaphaniṣṭhīvanamekameva lakṣaṇam ‘uraḥśūlātipīḍitaḥ’ ityantenocyate| uraḥśūlam uroruk, raktaniṣṭhīvanaviśeṣaṇameva; tenaikādaśarūpatvaṃ pūryate eva||14-19||
hrīmattvādvā ghṛṇitvādvā bhayādvā vegamāgatam| vātamūtrapurīṣāṇāṃ nigṛhṇāti yadā naraḥ||20|| tadā vegapratīghātāt kaphapitte samīrayan| ūrdhvaṃ tiryagadhaścaiva vikārān kurute'nilaḥ||21|| pratiśyāyaṃ ca kāsaṃ ca svarabhedamarocakam| pārśvaśūlaṃ śiraḥśūlaṃ jvaramaṃsāvamardanam||22|| aṅgamardaṃ muhuśchardiṃ varcobhedaṃ trilakṣaṇam| rūpāṇyekādaśaitāni yakṣmā yairucyate mahān||23||
hrīmattvādityādinā vegasandhāraṇajamāha| varcobhedaṃ trilakṣaṇamiti pṛthagvātādijanitatridoṣaliṅgayuktamityarthaḥ||20-23||
īrṣyotkaṇṭhābhayatrāsakrodhaśokātikarśanāt| ativyavāyānaśanācchukramojaśca hīyate||24|| tataḥ snehakṣayādvāyurvṛddho doṣāvudīrayan| pratiśyāyaṃ jvaraṃ kāsamaṅgamardaṃ śirorujam||25|| śvāsaṃ viḍbhedamaruciṃ pārśvaśūlaṃ svarakṣayam| karoti cāṃsasantāpamekādaśagadānimān 8||26|| liṅgānyāvedayantyetānyekādaśa mahāgadam| samprāptaṃ rājayakṣmāṇaṃ kṣayāt prāṇakṣayapradam||27||
īrṣyetyādinā dhātukṣayajamāha| oja iti rasaḥ, rase'pyojaḥśabdo vartate; yaduktaṃ- “malībhavati tat prāyaḥ kalpate kiñcidojase” iti; kiṃvā ojo dehasya sāram| snehakṣayāditi dehasāraśukraujaḥkṣayāt| kṣayāt prāṇakṣayapradamityatra kṣayahetutvāt kṣayaḥ; ‘prāṇakṣayāvaham’ iti vā pāṭhaḥ||24-27||
vividhānyannapānāni vaiṣamyeṇa samaśnataḥ| janayantyāmayān ghorānviṣamānmārutādayaḥ||28|| srotāṃsi rudhirādīnāṃ vaiṣamyādviṣamaṃ gatāḥ| ruddhvā rogāya kalpante puṣyanti ca na dhātavaḥ||29|| pratiśyāyaṃ prasekaṃ ca kāsaṃ chardimarocakam| jvaramaṃsābhitāpaṃ ca chardanaṃ rudhirasya ca||30|| pārśvaśūlaṃ śiraḥśūlaṃ svarabhedamathāpi ca| kaphapittānilakṛtaṃ liṅgaṃ vidyādyathākramam||31|| iti vyādhisamūhasya rogarājasya 9 hetujam| rūpamekādaśavidhaṃ hetuścoktaścaturvidhaḥ||32||
vividhānītyādinā viṣamāśanajamāha| vaiṣamyeṇeti prakṛtikaraṇādyaṣṭāhāravidhivaiṣamyeṇa| vaiṣamyādatipravṛddhā vātādayo viṣamamunmārgeṇa gatāḥ santaḥ rudhirādīnāṃ srotāṃsi ruddhvā rogāya yakṣmarūpāya kalpanta iti yojanā| yathākramamiti pratiśyāyamityādiprathamaślokārdhavihitaṃ kaphakṛtaṃ, dvitīyaślokārdhavihitaṃ pittakṛtaṃ, śeṣaṃ tu vātakṛtam| atra pratyekamekādaśalakṣaṇapāṭhena ekādaśalakṣaṇayogenaiva rājayakṣmaṇaḥ sampūrṇatvaṃ prāyo bhavatīti darśayati| yattu ṣaḍlakṣaṇatvaṃ trilakṣaṇatvaṃ vā yakṣmaṇo vakṣyati, tadasampūrṇalakṣaṇasyaiva jñeyam| nanu śoṣāṇāmayathābalamārambhādijatvabhedena cāturvidhyakathanena kiṃ? yatastāni tānyeva lakṣaṇāni sarvatra bhavanti; tathāca sarve'pi tridoṣajāḥ tenaikarūpatvābhidhānameva yuktam; uktaṃ ca śalye- “ekādaśānāmekatra sānnidhyāttantrayuktitaḥ| kriyāṇāṃ cāvibhāgena prāgekotpādanena ca|| eka eva mataḥ śoṣaḥ sannipātātmako gadaḥ” (su.u.a.41) iti, ihāpi coktaṃ- “sarvastridoṣajo yakṣmā” ityādi| maivaṃ, hetulakṣaṇacikitsitena caturṇāmapi bhedādbhinna eveti yuktam| tatra hetavo'yathābalamārambhādaya uktā eva; liṅgaṃ ca bhinnaṃ sāhasaje kaṇṭhoddhvaṃsa uroruk jṛmbhā ca; vegasandhāraṇaje ca aṅgamardo muhuśchardistathā varcobhedastrilakṣaṇaḥ, anyatra hi varcobhedastrilakṣaṇo na bhavati; kṣayaje śvāsapārśvaśūlāṃsasantāpāḥ; viṣamāśanaje chardanaṃ rudhirasya; sāhasaje pratiśyāyābhāvaḥ, śeṣeṣu pratiśyāya ityādilakṣaṇabhedaḥ| cikitsitabhedastu asādhāraṇalakṣaṇe cikitsābhedakṛta eva; tasmādbhedo yakṣmaṇāṃ yukta eva; tantrāntare tu sthūladṛṣṭyā abheda uktaḥ; ihāpi sthūladṛśā “sarvastridoṣajo jñeyaḥ” ityādinā'bheda ukta eva; sūkṣmacintāyāṃ tvayameva bheda 10 ukto jñeyaḥ| punaśca “kāso'ṅgatāpa” ityādinā doṣalakṣaṇāni vakṣyati, tat sāmānyena yakṣmaṇaḥ prāyobhāvilakṣaṇaṃ caturṣvapi samuccityoktamiti jñeyaṃ; tena na paunaruktyam||28-32||
pūrvarūpaṃ pratiśyāyo daurbalyaṃ doṣadarśanam| adoṣeṣvapi bhāveṣu kāye bībhatsadarśanam||33|| ghṛṇitvamaśnataścāpi balamāṃsaparikṣayaḥ| strīmadyamāṃsapriyatā priyatā cāvaguṇṭhane||34|| makṣikāghuṇakeśānāṃ tṛṇānāṃ patanāni ca| prāyo'nnapāne keśānāṃ nakhānāṃ cābhivardhanam||35|| patatribhiḥ pataṅgaiśca śvāpadaiścābhidharṣaṇam| svapne keśāsthirāśīnāṃ bhasmanaścādhirohaṇam||36|| jalāśayānāṃ śailānāṃ vanānāṃ jyotiṣāmapi| śuṣyatāṃ kṣīyamāṇānāṃ patatāṃ yacca darśanam||37|| prāgrūpaṃ bahurūpasya tajjñeyaṃ rājayakṣmaṇaḥ|38|
samprati caturṇāmapi sādhāraṇaṃ pūrvarūpamāha- pūrvarūpamityādi| pratiśyāyaśca rūpe paṭhitaḥ; tena pratiśyāyaḥ pūrvarūpāntarasahitaḥ pūrvarūpaṃ bhavati, rūpāntarasahitastu rūpamiti viśeṣaḥ| na caika eva pratiśyāyaḥ pūrvarūpārtho'pi vyādhyavasthāyāṃ vartamānatvādariṣṭaṃ bhavati, “pūrvarūpāṇi sarvāṇi” (iṃ.a.5) ityādinā sarvapūrvarūpānuvartanaṃ vyādhau riṣṭamuktam| kāye bībhatsadarśanamiti vikṛtidarśanam| makṣikādīnāmannapāne ca patanānīti yojyam| patatryādibhirabhidharṣaṇaṃ svapne jñeyaṃ; patatriṇaḥ pakṣiṇaḥ, śvāpadā vyāghrādayaḥ| keśāsthirāśīnāmityādau yacca darśanamityantaṃ ‘svapne’ ityunuvartate||33-37||-
rūpaṃ tvasya yathoddeśaṃ nirdekṣyāmi 11 sabheṣajam||38|| yathāsvenoṣmaṇā pākaṃ śārīrā yānti dhātavaḥ| srotasā ca yathāsvena dhātuḥ puṣyati dhātutaḥ||39|| srotasāṃ sannirodhācca raktādīnāṃ ca saṅkṣayāt| dhātūṣmaṇāṃ cāpacayādrājayakṣmā pravartate||40|| tasmin kāle pacatyagniryadannaṃ koṣṭhasaṃśritam| malībhavati tat prāyaḥ kalpate kiñcidojase||41|| tasmāt purīṣaṃ saṃrakṣyaṃ viśeṣādrājayakṣmiṇaḥ| sarvadhātukṣayārtasya balaṃ tasya hi viḍbalam||42|| rasaḥ srotaḥsu ruddheṣu svasthānastho vidahyate 12| sa ūrdhvaṃ kāsavegena bahurūpaḥ pravartate||43|| jāyante vyādhayaścātaḥ ṣaḍekādaśa vā punaḥ| yeṣāṃ saṅghātayogena rājayakṣmeti kathyate||44|| kāsoṃ'satāpo vaisvaryaṃ jvaraḥ pārśvaśirorujā| chardanaṃ raktakaphayoḥ śvāsavarcogado'ruciḥ||45|| rūpāṇyekādaśaitāni yakṣmaṇaḥ ṣaḍimāni vā| kāso jvaraḥ pārśvaśūlaṃ svaravarcogado'ruciḥ||46|| sarvairardhaistribhirvā'pi liṅgairmāṃsabalakṣaye| yukto varjyaścikitsyastu sarvarūpo'pyato'nyathā||47||
samprati yakṣmarūpāṇi prapañcena vyākhyātumāha- rūpaṃ tvasyetyādi| nirdekṣyāmīti prapañcena kathayiṣyāmi| tatra rūpavyākaraṇe kartavye rūpiṇa eva tāvad yakṣmaṇaḥ śarīradhātupoṣaṇavirodhakasya utpādakramaṃ śarīradhātupoṣaṇakramakathanapūrvamāha- yathāsvenetyādi| yathāsvena yathātmīyena, ūṣmaṇā rasāgnyādirūpeṇa trayodaśavidhena| dhātuḥ puṣyati dhātuneti dhātunā rasena, dhātū raktādirūpaḥ; kiṃvā kramapariṇāmapakṣe rasena raktaṃ, raktena māṃsaṃ puṣyatīti jñeyam| evaṃ dhātupoṣaṇakramaṃ darśayitvā yakṣmaṇi tadvirodhamāha- srotasāmityādi| sannirodhāditi yakṣmakārakadoṣeṇāvaruddhatvāt; raktādisaṅkṣayo'pi srotovarodhāttathā poṣakarasāprābalyācca jñeyaḥ; dhātūṣmāpacayo'pi dhātukṣayāddoṣaprabhāvācca jñeyaḥ| yathā dhātupoṣakarasahānirbhavati tathā''ha- tasminnityādi| ojase iti sārabhāgāya, rasāyeti yāvat| viśeṣādrājayakṣmiṇa itivacanenānyeṣāmapi durbalānāṃ purīṣaṃ rakṣyamiti sūcayati| viḍbalamiti viḍādhāram| yaścāpi rasa utpadyate sa ca dhātūnna puṣṇāti, kintu svasthānastho vidahyate; svasthānastha iti hṛdayasthaḥ| sarvairiti ekādaśabhiḥ| ardhairiti ṣaḍbhiḥ, ekādaśasya jyeṣṭhabhāgaparigrahāt ṣaḍevārdhaṃ 13 bhavati; dṛṣṭā caiṣā vidhā, yathā- “triṃśanmatāḥ karmasu bastayo hi, kālastato'rdhena tataśca yogaḥ” (si.a.1) ityādau, triṃśadbastyardharūpaḥ kālaḥ śreṣṭhabhāgaparigrahāt ṣoḍaśabastirūpa eva, “kāle trayo'nte puratastathaikaḥ snehā nirūhāntaritāśca ṣaṭ syuḥ” (si.a.1) ityanenoktaḥ| tribhirityatra yāni kāni trīṇi yakṣmaṇo rūpāṇi jñeyāni, śṛṅgagrāhikayā'nirdeśāt| anye tu ‘aṃsapārśvābhitāpaśca’ ityādivakṣyamāṇalakṣaṇatrayaṃ varṇayanti| kecittu ‘aṃsapārśvābhitāpaśca’ ityādikaṃ yakṣmasambandhijvaralakṣaṇaṃ vadanti| anyatheti balamāṃsayoge sati||38-47||
ghrāṇamūle sthitaḥ śleṣmā rudhiraṃ pittameva vā| mārutādhmātaśiraso mārutaṃ śyāyate prati||48|| pratiśyāyastato ghoro jāyate dehakarśanaḥ| tasya rūpaṃ śiraḥśūlaṃ gauravaṃ ghrāṇaviplavaḥ||49|| jvaraḥ kāsaḥ kaphotkleśaḥ svarabhedo'ruciḥ klamaḥ| indriyāṇāmasāmarthyaṃ yakṣmā cātaḥ 14 prajāyate||50||
pratiśyāyaṃ vivṛṇoti- ghrāṇetyādi| mārutādhmātaśiraso mārutapūrṇaśirasaḥ| mārutaṃ prati śyāyate gacchatītyarthaḥ| mārutānugataṃ ghrāṇāt sravati| ghrāṇaviplavaḥ gandhāghrāṇādirūpaḥ| yakṣmā cātaḥ prajāyata iti anenoktalakṣaṇapratiśyāyasyaiva pūrvarūpatāmapi sūcayati||48-50||
picchilaṃ bahalaṃ visraṃ haritaṃ śvetapītakam| kāsamāno rasaṃ yakṣmī niṣṭhīvati 15 kaphānugam||51||
sa ūrdhvaṃ kāsavegena bahurūpaḥ pravartate iti yaduktaṃ yakṣmarūpaṃ tadvivṛṇoti- picchilamityādi||51||
aṃsapārśvābhitāpaśca santāpaḥ 16 karapādayoḥ| jvaraḥ sarvāṅgagaśceti lakṣaṇaṃ rājayakṣmaṇaḥ||52||
rājayakṣmaṇo jvarasya viśiṣṭaṃ lakṣaṇamāha- aṃsetyādi| lakṣaṇaṃ rājayakṣmaṇa iti aṃsapārśvābhitāpakarapādasantāparūpaḥ sarvāṅgagajvaro rājayakṣmalakṣaṇamityarthaḥ||52||
vātātpittātkaphādraktāt kāsavegāt sapīnasāt| svarabhedo bhavedvātādrūkṣaḥ kṣāmaścalaḥ svaraḥ||53|| tālukaṇṭhapariploṣaḥ pittādvaktumasūyate| kaphādbhedo 17 vibaddhaśca svaraḥ khurakhurāyate 18||54|| sanno raktavibaddhatvāt svaraḥ kṛcchrāt pravartate| kāsātivegāt kaṣaṇaḥ 19 pīnasātkaphavātikaḥ||55|| pārśvaśūlaṃ tvaniyataṃ saṅkocāyāmalakṣaṇam| śiraḥśūlaṃ sasantāpaṃ yakṣmiṇaḥ syātsagauravam||56||
svarabhedaṃ vibhajate- vātādityādi| vaktumasūyata iti vaktuṃ necchati| khurakhurāyata iti khurakhurāśabdaṃ karoti| sannaḥ avasannaḥ| kaṣaṇa iti kaṇṭhaṃ kaṣati, hinastīti yāvat| pārśvaśūlaṃ tvaniyatamiti na saṅkocarūpeṇa niyataṃ, kintu kadācidāyāmarūpaṃ kadācit saṅkocarūpaṃ, na sarvadābhāvi| śiraḥśūlatvena vāyuḥ, sasantāpatvena pittaṃ, sagauravatvena śleṣmā, evaṃ tridoṣajanyatvaṃ jñeyam||53-56||
abhisanne 20 śarīre tu yakṣmiṇo viṣamāśanāt| kaṇṭhātpravartate raktaṃ śleṣmā cotkliṣṭasañcitaḥ||57||
saraktaṃ kaphamasyatīti yaduktaṃ tallakṣaṇaṃ vivṛṇoti- abhisanna ityādi| abhitaḥ sanno'bhisannaḥ| ‘abhiṣyande’ iti pāṭhapakṣe'bhiṣyandagṛhīta ityarthaḥ; kintvabhipūrvasyandateḥ kathaṃ rūpasiddhirbhavatīti cintanīyam| sañcitotkliṣṭamiti vaktavye pūrvanipātaniyamādutkliṣṭasañcita iti kṛtam||57||
raktaṃ vibaddhamārgatvānmāṃsādīnnānupadyate 21| āmāśayasthamutkliṣṭaṃ bahutvāt kaṇṭhameti ca||58|| vātaśleṣmavibaddhatvādurasaḥ śvāsamṛcchati| doṣairupahate cāgnau sapicchamatisāryate||59||
kevalarudhiracchardanena yuktaṃ vivṛṇoti- raktamityādi| vibaddhamārgatvāditi raktasya māṃsādyabhigame yo mārgastannirodhānmāṃsādabhigacchadraktaṃ māṃsāśaye eva kṛtādhiṣṭhānaṃ prasravaṇajalamiva vibaddhamārgatvādbahu bhavati, bahutvenotkliṣṭaṃ dvārāntarāgamanāt kaṇṭhameti| evaṃ raktasya poṣakarasenāsambandhāt kṣīyamāṇasyāmāśaye eva bahutvaṃ jñeyam| tena raktādīnāṃ ca saṅkṣayādityanena raktakṣayo ya uktaḥ sa upapanna eva||58-59||
pṛthagdoṣaiḥ samastairvā jihvāhṛdayasaṃśritaiḥ| jāyate'rucirāhāre dviṣṭairarthaiśca mānasaiḥ||60|| kaṣāyatiktamadhurairvidyānmukharasaiḥ kramāt| vātādyairaruciṃ jātāṃ mānasīṃ doṣadarśanāt||61||
rogādhikāre “pañca bhaktasyānaśanasthānānīti vātapittakaphadveṣāyāsāḥ” (sū.a.19) ityanena yadyapi tridoṣajā'rucirnoktā, tathā'pi cikitsārthaṃ dvandvajagulmavattridoṣajā'rucirucyate| vakṣyati- “caturo'rocakān hanyurvātādyekajasarvajān” iti| iyaṃ ca tridoṣajā'ruciḥ prakṛtisamavāyārabdhā, tena rogādhikāre pratyekadoṣajārucigrahaṇenaiva gṛhītā| prakṛtisamasamavāyārabdhatvenaiva tridoṣajāruceḥ pṛthaglakṣaṇaṃ noktam; ato vātādilakṣaṇamelakameva tasyā lakṣaṇam| kaṣāyamukharasatā vātajāyāṃ, tiktamukharasatā pittajāyāṃ, madhuramukharasatā kaphajāyāṃ, tridoṣajāyāṃ tu tridoṣamukharasatonneyā| doṣadarśanāditi dviṣṭadarśanāt||60-61||
arocakāt kāsavegāddoṣotkleśādbhayādapi| chardiryā sā vikārāṇāmanyeṣāmapyupadravaḥ||62||
chardiṃ vibhajate- arocakādityādi| vikārāṇāmanyeṣāmapyupadrava iti evambhūtā chardirna yakṣmamātraniyatā,kintvanyeṣāmapi vikārāṇāmevambhūtā chardirupadravarūpā bhavati; kiṃvā evambhūtā yā chardiḥ sā yakṣmiṇa upadravo bhavati, tathā'rocakādibhya utthitā cchardiranyeṣāmapi hikkādīnāmupadravo bhavatītyarthaḥ||62||
sarvastridoṣajo yakṣmā doṣāṇāṃ tu balābalam| parīkṣyāvasthikaṃ vaidyaḥ śoṣiṇaṃ samupācaret||63|| pratiśyāye śiraḥśūle kāse śvāse svarakṣaye| pārśvaśūle ca vividhāḥ kriyāḥ sādhāraṇīḥ śṛṇu||64||
samprati sarveṣāṃ yakṣmaṇāṃ sāmānyarūpaṃ tridoṣajatvaṃ pratipādya, doṣabalābalabhedena ca bhedaṃ sūcayitvā, sāmānyāṃ viśeṣāṃ ca cikitsāṃ sūcayannāha- sarva ityādi| vividhā iti bhinnāḥ, sādhāraṇīrityanenābhinnāśca śṛṇviti yojyam| tatra vividhāḥ pratyekaṃ pīnasādivihitā jñeyāḥ, sādhāraṇīstu ṣaḍaṅgājarasādirūpāḥ sādhāraṇavihitā jñeyāḥ||63-64||
pīnase svedamabhyaṅgaṃ dhūmamālepanāni ca| pariṣekāvagāhāṃśca yāvakaṃ 22 vāṭyameva ca||65|| lavaṇāmlakaṭūṣṇāṃśca rasān snehopabṛṃhitān| lāvatittiridakṣāṇāṃ vartakānāṃ ca kalpayet||66|| sapippalīkaṃ sayavaṃ sakulatthaṃ sanāgaram| dāḍimāmalakopetaṃ snigdhamājaṃ rasaṃ pibet||67|| tena ṣaḍvinivartante vikārāḥ pīnasādayaḥ| mūlakānāṃ kulatthānāṃ yūṣairvā sūpakalpitaiḥ 23||68|| yavagodhūmaśālyannairyathāsātmyamupācaret| pibetprasādaṃ vāruṇyā jalaṃ vā pāñcamūlikam||69|| dhānyanāgarasiddhaṃ vā tāmalakyā'thavā śṛtam| parṇinībhiścatasṛbhistena cānnāni kalpayet||70||
sapippalīkamityādike rase yavāgūsādhanavaddravyādimānaṃ jñeyaṃ; māṃsamānaṃ tu palāni dvādaśa| sūpasaṃskṛtairiti suṣṭhūpasaṃskṛtaiḥ| teneti pañcamūlyādisaṃskṛtajalena||65-70||
kṛśarotkārikāmāṣakulatthayavapāyasaiḥ| saṅkarasvedavidhinā kaṇṭhaṃ pārśvamuraḥ śiraḥ||71|| svedayet patrabhaṅgeṇa śiraśca pariṣecayet| balāguḍūcīmadhukaśṛtairvā vāribhiḥ sukhaiḥ||72|| bastamatsyaśirobhirvā nāḍīsvedaṃ prayojayet| kaṇṭhe śirasi pārśve ca payobhirvā savātikaiḥ||73|| audakānūpamāṃsāni salilaṃ pāñcamūlikam| sasnehamāranālaṃ vā nāḍīsvede prayojayet||74|| jīvantyāḥ śatapuṣpāyā balāyā madhukasya ca| vacāyā veśavārasya vidāryā mūlakasya ca||75|| audakānūpamāṃsānāmupanāhāḥ susaṃskṛtāḥ| śasyante sacatuḥsnehāḥ śiraḥpārśvāṃsaśūlinām||76||
tilataṇḍulamāṣaistu kṛśarā jñeyā| patrabhaṅgeneti patrabhaṅgakvāthena; patrabhaṅgāśca vātaharapallavāḥ| savātikairiti vātikottaravātikaiḥ; tantrāntare tu vātikānyuttaravātikāni ca gaṇena paṭhitāni; yathā- “bilvo'gnimanthaḥ kāśmaryaṃ śreyasī pāṭalā balā| śālaparṇī pṛśniparṇī bṛhatī kaṇṭakārikā|| vardhamāno mūlakaṃ ca vātikānyavatārayet| karamardaṃ sabadaraṃ kulatthāḥ śuṣkamūlakam|| śvadaṃṣṭrā veṇuparṇī ca sāśvagandhā śatāvarī| ṛṣyaproktāṃ guḍūcī ca madhukaṃ śigrureva ca|| yavānyāragvadhaścaiva yaccānyatkiñcidīdṛśam| sarvametadvijānīyādbhiṣaguttaravātikam” iti| nāḍīsvedaṃ prayojayediti nāḍīsvedaṃ yathāyogyatayā prayojayet| jīvantyādīnāṃ pratyekamupanāhā jñeyāḥ| vesavāro yathā- “nirasthi piśitaṃ piṣṭaṃ svinnaṃ guḍaghṛtānvitam| kṛṣṇāmarīcasaṃyuktaṃ vesavāra iti smṛtaḥ” iti||71-76||
śatapuṣpā samadhukaṃ kuṣṭhaṃ tagaracandane| ālepanaṃ syāt saghṛtaṃ śiraḥpārśvāṃsaśūlanut||77|| balā rāsnā tilāḥ sarpirmadhukaṃ nīlamutpalam| palaṅkaṣā devadāru candanaṃ keśaraṃ ghṛtam||78|| vīrā balā vidārī ca kṛṣṇagandhā punarnavā| śatāvarī payasyā ca kattṛṇaṃ madhukaṃ ghṛtam||79|| catvāra ete ślokārdhaiḥ pradehāḥ parikīrtitāḥ| śastāḥ saṃsṛṣṭadoṣāṇāṃ śiraḥpārśvāṃsaśūlinām||80|| nāvanaṃ dhūmapānāni snehāścauttarabhaktikāḥ| tailānyabhyaṅgayogīni 24 bastikarma tathā param||81||
palaṅkaṣā gugguluḥ| payasyā kṣīrakākolī| śiraḥpārśvāṃsaśūlināṃ śastā iti yojyam||77-81||
śṛṅgālābujalaukobhiḥ praduṣṭaṃ vyadhanena vā| śiraḥpārśvāṃsaśūleṣu rudhiraṃ tasya nirharet||82|| pradehaḥ saghṛtaśceṣṭaḥ padmakośīracandanaiḥ| dūrvāmadhukamañjiṣṭhākeśarairvā ghṛtāplutaiḥ||83|| prapauṇḍarīkanirguṇḍīpadmakeśaramutpalam 25| kaśerukāḥ payasyā ca sasarpiṣkaṃ pralepanam||84|| candanādyena tailena śatadhautena sarpiṣā| abhyaṅgaḥ, payasā sekaḥ śastaśca madhukāmbunā||85|| māhendreṇa suśītena candanādiśṛtena vā| pariṣekaḥ prayoktavya iti saṃśamanī kriyā||86||
śṛṅgālābujalaukobhirityatra pittaduṣṭe jalaukā, kaphaduṣṭe rakte'lābu jñeyaṃ; yaduktaṃ- “pittānvitaṃ jalaukobhiralābvā tu kaphānvitam| śoṇitaṃ vātaduṣṭaṃ tu viṣāṇenāśu nirharet” iti| vyadhanaṃ tu sirāvyadharūpam||82-86||
doṣādhikānāṃ vamanaṃ śasyate savirecanam| snehasvedopapannānāṃ sasnehaṃ yanna karśanam||87|| śoṣī muñcati gātrāṇi purīṣasraṃsanādapi| abalāpekṣiṇīṃ mātrāṃ kiṃ punaryo viricyate||88||
yanna karśanamityanena mṛduvamanavirecanaṃ yanna karśanāyeti darśayati||87-88||
yogān saṃśuddhakoṣṭhānāṃ kāse śvāse svarakṣaye| śiraḥpārśvāṃsaśūleṣu siddhānetānprayojayet||89|| balāvidārigandhādyairvidāryā 26 madhukena vā| siddhaṃ salavaṇaṃ sarpirnasyaṃ syātsvaryamuttamam||90|| prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ pippalī bṛhatī balā| kṣīraṃ 27 sarpiśca tatsiddhaṃ svaryaṃ syānnāvanaṃ param||91|| śiraḥpārśvāṃsaśūlaghnaṃ kāsaśvāsanibarhaṇam| prayujyamānaṃ bahuśo ghṛtaṃ cauttarabhaktikam||92|| daśamūlena payasā siddhaṃ māṃsarasena ca| balāgarbhaṃ ghṛtaṃ sadyo rogānetān prabādhate||93|| bhaktasyopari madhye vā yathāgnyabhyavacāritam| rāsnāghṛtaṃ vā sakṣīraṃ sakṣīraṃ vā balāghṛtam||94|| lehān kāsāpahān svaryāñ śvāsahikkānibarhaṇān| śiraḥpārśvāṃsaśūlaghnān snehāṃścātaḥ paraṃ śṛṇu||95|| ghṛtaṃ kharjūramṛdvīkāśarkarākṣaudrasaṃyutam 28| sapippalīkaṃ vaisvaryakāsaśvāsajvarāpaham||96|| daśamūlaśṛtāt kṣīrāt sarpiryadudiyānnavam| sapippalīkaṃ sakṣaudraṃ tat paraṃ svarabodhanam||97|| śiraḥpārśvāṃsaśūlaghnaṃ kāsaśvāsajvarāpaham| pañcabhiḥ pañcamūlairvā śṛtādyadudiyādghṛtam||98|| pañcānāṃ pañcamūlānāṃ rase kṣīracaturguṇe| siddhaṃ sarpirjayatyetadyakṣmaṇaḥ saptakaṃ balam||99|| kharjūraṃ pippalī drākṣā pathyā śṛṅgī durālabhā| triphalā pippalī mustaṃ śṛṅgāṭaguḍaśarkarāḥ||100|| vīrā śaṭī puṣkarākhyaṃ surasaḥ śarkarā guḍaḥ| nāgaraṃ citrako lājāḥ pippalyāmalakaṃ guḍaḥ||101|| ślokārdhairvihitānetāṃllihyānnā madhusarpiṣā| kāsaśvāsāpahānsvaryānpārśvaśūlāpahāṃstathā||102||
prapauṇḍarīkamityādau kṣīraṃ dravam| ye tu ‘kṣīrasarpiḥ’ ityekapadena paṭhanti, te kṣīrotthaṃ sarpirjalenaiva pācayanti| ghṛtaṃ cauttarabhaktikamiti uktameva ghṛtaṃ bhaktottaraṃ śiraḥśūlādiharaṃ bhavati| daśamūleneti atrāvāntarasāhacaryāddaśamūlasya kvātho jñeyaḥ, balāyā eva kalkaḥ; kiṃvā ‘daśamūlena payasā’ iti pāṭhaḥ; tena daśamūlasiddhena kṣīreṇetyarthaḥ| rāsnāghṛtaṃ vā rāsnākṣīraṃ vā rogānetān prabādhata iti yojanā; tathā balāghṛtaṃ balākṣīraṃ ca prabādhate iti yojanā| kāse vakṣyamāṇaṃ yad rāsnāghṛtaṃ, balāghṛtaṃ ca vātarakte vakṣyamāṇaṃ, tat kṣīreṇa sahopayuktametān rogān prabādhata ityācāryo vakṣyati| sapippalīkaṃ sakṣaudramityatra pippalīkṣaudrayoḥ prakṣepyatvaṃ jñeyam| pañcabhiḥ pañcamūlairvā yadghṛtamudiyāttat sapippalīkaṃ sakṣaudraṃ svarabodhanamityādiyojanā| pañcānāmityādinā yogāntaramāha| rase kṣīracaturguṇa iti pañcānāṃ pañcamūlīnāṃ kvāthastriguṇaḥ, ghṛtasamaṃ ca kṣīraṃ jñeyam| uktaṃ hi jatūkarṇe- “daśamūlaśṛtakṣīrājjātaṃ sarpirnavaṃ pippalīmadhuyuktaṃ yat, pañcapañcamūlakvathitādutthitaṃ ca yat tribhāgakvathitatulyapayaske pakvam” iti| phalaśrutau ‘yakṣmaṇaḥ saptakaṃ balam’ ityanena ‘svarabhedaṃ’ ityādinā ye sapta gadāḥ paṭhitāste jñeyāḥ; teṣu ca hikkā paṭhitā, sā ca rājayakṣmalakṣaṇeṣu yadyapi na paṭhitā, tathā'pyupadravarūpā jñeyā| puṣkarākhyaṃ puṣkaramūlam||89-102||
sitopalāṃ tugākṣīrīṃ pippalīṃ bahulāṃ tvacam| antyādūrdhvaṃ dviguṇitaṃ lehayenmadhusarpiṣā||103|| cūrṇitaṃ prāśayedvā tacchvāsakāsakaphāturam 29| suptajihvārocakinamalpāgniṃ pārśvaśūlinam||104||
sitopalādāvantyādūrdhvaṃ dviguṇitamiti antyāyāstvaca eko bhāgaḥ, bahulāyā bhāgadvayaṃ, pippalyā bhāgacatuṣṭayaṃ, tugākṣīrī vaṃśalocanānukāri pārthivaṃ dravyaṃ, tasyāṣṭabhāgāḥ, sitopalāyāstu ṣoḍaśa| ūrdhvaśabdena cehātītamucyate, vivakṣyamāṇordhvādhobhāgasyāsthānāt; tena kvacit ūrdhvamityādāvāgato'pi ūrdhvaśabdaścarati||103-104||
hastapādāṅgadāheṣu jvare rakte tathordhvage| vāsāghṛtaṃ śatāvaryā siddhaṃ vā paramaṃ hitam||105||
hastetyādau vāsāghṛtaṃ raktapittoktaṃ gulmoktaṃ ca; śatāvarīghṛtaṃ yonivyāpaccikitsitavakṣyamāṇam||105||
durālabhāṃ śvadaṃṣṭrāṃ ca catasraḥ parṇinīrbalām| bhāgānpalonmitān kṛtvā palaṃ parpaṭakasya ca||106|| paceddaśaguṇe toye daśabhāgāvaśeṣite| rase supūte dravyāṇāmeṣāṃ kalkān samāvapet||107|| śaṭyāḥ puṣkaramūlasya pippalītrāyamāṇayoḥ| tāmalakyāḥ kirātānāṃ tiktasya kuṭajasya ca||108|| phalānāṃ sārivāyāśca supiṣṭān karṣasammitān| tatastena ghṛtaprasthaṃ kṣīradviguṇitaṃ pacet||109|| jvaraṃ dāhaṃ bhramaṃ kāsamaṃsapārśvaśirorujam| tṛṣṇāṃ chardimatīsārametat sarpirvyapohati||110||
durālabhādye paceddaśaguṇe toye ityanena ghṛtāddaśaguṇatoyeneti jñeyaṃ, dravyāddaśaguṇatoyena kvāthasyālpatvaṃ syāt; prasthaghṛtāttu daśaguṇatoye daśabhāgāvaśiṣṭe prasthamānatvaṃ kaṣāyasya bhavati, tacca jatūkarṇānumatam||106-110||
jīvantīṃ madhukaṃ drākṣāṃ phalāni kuṭajasya ca| śaṭīṃ puṣkaramūlaṃ ca vyāghrīṃ gokṣurakaṃ balām||111|| nīlotpalaṃ tāmalakīṃ trāyamāṇāṃ durālabhām| pippalīṃ ca samaṃ piṣṭvā ghṛtaṃ vaidyo vipācayet||112|| etadvyādhisamūhasya rogeśasya samutthitam| rūpamekādaśavidhaṃ sarpiragryaṃ vyapohati||113||
jīvantyādau pūrvayogoktaṃ kṣīrayuktameva kvāthaṃ dravamicchanti; ṭīkākṛtastu bahavo jalameva dravaṃ vadanti||111-113||
balāṃ sthirāṃ pṛśniparṇīṃ bṛhatīṃ sanidigdhikām| sādhayitvā rase tasminpayo gavyaṃ sanāgaram||114|| drākṣākharjūrasarpirbhiḥ pippalyā ca śṛtaṃ saha| sakṣaudraṃ jvarakāsaghnaṃ svaryaṃ caitat prayojayet||115|| ājasya payasaścaivaṃ prayogo jāṅgalā rasāḥ| yūṣārthe caṇakā mudgā makuṣṭhāścopakalpitāḥ||116||
balāmityādi| atra ghṛte kṣīrakvāthakalkasādhye kvāthakṣīre militvā caturguṇe, kalkadravyaṃ cāṣṭabhāgena jñeyaṃ, madhu ca prakṣepārthe yojyam||114-116||
jvarāṇāṃ śamanīyo yaḥ pūrvamuktaḥ kriyāvidhiḥ| yakṣmiṇāṃ jvaradāheṣu sasarpiṣkaḥ praśasyate||117|| kaphapraseke balavāñ ślaiṣmikaśchardayennaraḥ| payasā phalayuktena mādhukena 30 rasena vā||118|| sarpiṣmatyā yavāgvā vā vamanīyopasiddhayā| vānto'nnakāle laghvannamādadīta sadīpanam||119|| yavagodhūmamādhvīkasidhvariṣṭasurāsavān| jāṅgalāni ca śūlyāni sevamānaḥ kaphaṃ jayet||120|| śleṣmaṇo'tiprasekena vāyuḥ śleṣmāṇamasyati| kaphaprasekaṃ taṃ vidvān snigdhoṣṇenaiva nirjayet||121|| kriyā kaphapraseke yā vamyāṃ saiva praśasyate| hṛdyāni cānnapānāni vātaghnāni laghūni ca||122|| prāyeṇopahatāgnitvāt sapicchamatisāryate| prāpnoti cāsyavairasyaṃ na cānnamabhinandati||123|| tasyāgnidīpanān yogānatīsāranibarhaṇān| vaktraśuddhikarān kuryādarucipratibādhakān||124|| sanāgarānindrayavān pāyayettaṇḍulāmbunā| siddhāṃ yavāgūṃ jīrṇe ca cāṅgerītakradāḍimaiḥ||125|| pāṭhā bilvaṃ yamānī ca pātavyaṃ takrasaṃyutam| durālabhā śṛṅgaveraṃ pāṭhā ca surayā saha||126|| jambvāmramadhyaṃ bilvaṃ ca sakapitthaṃ sanāgaram| peyāmaṇḍena pātavyamatīsāranivṛttaye||127|| etāneva ca yogāṃstrīn pāṭhādīn kārayet khaḍān| sasūpyadhānyānsasnehān 31 sāmlānsaṅgrahaṇān param||128|| vetasārjunajambūnāṃ mṛṇālīkṛṣṇagandhayoḥ| śrīparṇyā madayantyāśca yūthikāyāśca pallavān||129|| mātuluṅgasya dhātakyā dāḍimasya ca kārayet| snehāmlalavaṇopetān khaḍān sāṅgrāhikān param||130|| cāṅgeryāścukrikāyāśca dugdhikāyāśca kārayet| khaḍāndadhisaropetān sasarpiṣkānsadāḍimān||131|| māṃsānāṃ laghupākānāṃ rasāḥ sāṅgrāhikairyutāḥ| vyañjanārthaṃ praśasyante bhojyārthaṃ raktaśālayaḥ||132|| sthirādipañcamūlena pāne śastaṃ śṛtaṃ jalam| takraṃ surā sacukrīkā dāḍimasyāthavā rasaḥ||133|| ityuktaṃ bhinnaśakṛtāṃ dīpanaṃ grāhi bheṣajam|134|
jvarāṇāmityādinā''vasthikaṃ vidhimāha| vāmanīyāni madanaphalādīni| sadīpanamiti dīpanaśuṇṭhyādisādhitam| vamyāṃ saiva praśasyata ityatra kaphapraseko dvividhaḥ- svatantraḥ kaphakṛtaḥ, tathā vātaparādhīnoktaḥ; evaṃ chardimapi dvidhā vibhajya kaphaprasekakriyānusāreṇa śleṣmapradhānāyāṃ vamanādi, vātapradhānāyāṃ snigdhoṣṇasevānurūpā kriyā śasyata iti yojyam| khaḍo vyākṛtaḥ| anye'pi vadanti- “piśitena rasastatra, yūṣo dhānyaiḥ, khalaḥ phalaiḥ| mūlaiśca tilakalkāmlaprāyaḥ kāmbalikaḥ smṛtaḥ” iti||117-133||-
paraṃ mukhasya vairasyanāśanaṃ rocanaṃ śṛṇu 32||134|| dvau kālau dantapavanaṃ bhakṣayenmukhadhāvanam| tadvat prakṣālayedāsyaṃ dhārayet kavalagrahān||135|| pibeddhūmaṃ tato mṛṣṭamadyāddīpanapācanam| bheṣajaṃ pānamannaṃ ca hitamiṣṭopakalpitam||136|| tvaṅmustamelā dhānyāni mustamāmalakaṃ tvacam| dārvītvaco yavānī ca tejohvā pippalī tathā||137|| yavānī tintiḍīkaṃ ca pañcaite mukhadhāvanāḥ| ślokapādeṣvabhihitā rocanā mukhaśodhanāḥ||138|| guṭikāṃ dhārayedāsye cūrṇairvā śodhayenmukham| eṣāmāloḍitānāṃ vā dhārayet kavalagrahān||139|| surāmādhvīkasīdhūnāṃ tailasya madhusarpiṣoḥ| kavalān dhārayediṣṭān kṣīrasyekṣurasasya ca||140||
dvau kālāviti sāyamprātaḥ| dantapavanamiti karañjakaravīrādibhistiktakaṭukaiḥ| tadvaditi tiktakaṭukṛtairjalaiḥ| tejohvā cavikā| mukhaśodhanā iti mukhagatadoṣaśodhanāḥ||134-140||
yavānīṃ tintiḍīkaṃ ca nāgaraṃ sāmlavetasam| dāḍimaṃ badaraṃ cāmlaṃ kārṣikaṃ copakalpayet||141|| dhānyasauvarcalājājīvarāṅgaṃ cārdhakārṣikam| pippalīnāṃ śataṃ caikaṃ dve śate maricasya ca||142|| śarkarāyāśca catvāri palānyekatra cūrṇayet| jihvāviśodhanaṃ hṛdyaṃ taccūrṇaṃ bhaktarocanam||143|| hṛtplīhapārśvaśūlaghnaṃ vibandhānāhanāśanam| kāsaśvāsaharaṃ grāhi grahaṇyarśovikāranut||144|| iti yavānīṣāḍavam|
yavānīṣāḍave varāṅgaṃ tvak| pippalīnāmekaṃ śatamiti ākṛtimānāt||141-144||
tālīśapatraṃ maricaṃ nāgaraṃ pippalī śubhā| yathottaraṃ bhāgavṛddhyā tvagele cārdhabhāgike||145|| pippalyaṣṭaguṇā cātra pradeyā sitaśarkarā| kāsaśvāsāruciharaṃ taccūrṇaṃ dīpanaṃ param||146|| hṛtpāṇḍugrahaṇīdoṣaśoṣaplīhajvarāpaham| vamyatīsāraśūlaghnaṃ mūḍhavātānulomanam||147|| kalpayedguṭikāṃ caitaccūrṇaṃ paktvā sitopalām| guṭikā hyagnisaṃyogāccūrṇāllaghutarāḥ smṛtāḥ||148|| iti tālīśādyaṃ cūrṇaṃ guṭikāśca|
tālīśādye śubhā iti viśeṣaṇaṃ pippalyāḥ| uktaṃ hi hārīte- “tālīśaṃ maricaṃ śuṇṭhī pippalyo bhāgavardhitāḥ| tvagele'rdhāṃśake dadyāccharkarā'ṣṭapalaṃ bhavet” ityādi| tathā jatūkarṇaḥ- “tālīśamaricanāgarakṛṣṇāḥ karṣāḥ, tvagele ardhāṃśe, dvikuḍavā sitā, guṭikā vipācyatām” iti| tvagelayorardhabhāgatvam| guṭikāpakṣe jalena sitopalāṃ paktvā guḍikāḥ kurvanti vṛddhāḥ||145-148||
śuṣyatāṃ kṣīṇamāṃsānāṃ kalpitāni vidhānavit| dadyānmāṃsādamāṃsāni bṛṃhaṇāni viśeṣataḥ||149|| śoṣiṇe bārhiṇaṃ dadyādbarhiśabdena cāparān| gṛdhrānulūkāṃścāṣāṃśca vidhivat sūpakalpitān||150|| kākāṃstittiriśabdena varmiśabdena coragān| bhṛṣṭān matsyāntraśabdena dadyādgaṇḍūpadānapi||151|| lopākān sthūlanakulān biḍālāṃścopakalpitān| śṛgālaśāvāṃśca bhiṣak śaśaśabdena dāpayet||152|| siṃhānṛkṣāṃstarakṣūṃśca vyāghrānevaṃvidhāṃstathā| māṃsādān mṛgaśabdena dadyānmāṃsābhivṛddhaye||153|| gajakhaḍgituraṅgāṇāṃ veśavārīkṛtaṃ bhiṣak| dadyānmahiṣaśabdena māṃsaṃ māṃsābhivṛddhaye||154|| māṃsenopacitāṅgānāṃ māṃsaṃ māṃsakaraṃ param| tīkṣṇoṣṇalāghavācchastaṃ viśeṣānmṛgapakṣiṇām||155|| māṃsāni yānyanabhyāsādaniṣṭāni prayojayet| teṣūpadhā, sukhaṃ bhoktuṃ tathā śakyāni tāni hi||156|| jānañjugupsannaivādyājjagdhaṃ vā punarullikhet| tasmācchadmopasiddhāni māṃsānyetāni dāpayet||157|| barhitittiridakṣāṇāṃ haṃsānāṃ śūkaroṣṭrayoḥ| kharagomahiṣāṇāṃ ca māṃsaṃ māṃsakaraṃ param||158|| yoniraṣṭavidhā coktā māṃsānāmannapānike| tāṃ parīkṣya bhiṣagvidvān dadyānmāṃsāni śoṣiṇe||159|| prasahā bhūśayānūpavārijā vāricāriṇaḥ| āhārārthaṃ pradātavyā mātrayā vātaśoṣiṇe||160|| pratudā viṣkirāścaiva dhanvajāśca mṛgadvijāḥ| kaphapittaparītānāṃ prayojyāḥ śoṣarogiṇām||161|| vidhivatsūpasiddhāni manojñāni mṛdūni ca| rasavanti sugandhīni māṃsānyetāni bhakṣayet||162|| māṃsamevāśnataḥ śoṣo mādhvīkaṃ pibato'pi ca| niyatānalpacittasya ciraṃ kāye na tiṣṭhati||163|| vāruṇīmaṇḍanityasya bahirmārjanasevinaḥ| avidhāritavegasya yakṣmā na labhate'ntaram||164|| prasannāṃ vāruṇīṃ sīdhumariṣṭānāsavānmadhu| yathārhamanupānārthaṃ pibenmāṃsāni bhakṣayan||165|| madyaṃ taikṣṇyauṣṇyavaiśadyasūkṣmatvāt srotasāṃ mukham| pramathya vivṛṇotyāśu tanmokṣāt sapta dhātavaḥ||166|| puṣyanti dhātupoṣācca śīghraṃ śoṣaḥ praśāmyati| māṃsādamāṃsasvarase siddhaṃ sarpiḥ prayojayet||167|| sakṣaudraṃ, payasā siddhaṃ sarpirdaśaguṇena vā| siddhaṃ madhurakairdravyairdaśamūlakaṣāyakaiḥ||168|| kṣīramāṃsarasopetairghṛtaṃ śoṣaharaṃ param| pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ||169|| sayāvaśūkaiḥ sakṣīraiḥ srotasāṃ śodhanaṃ ghṛtam| rāsnābalāgokṣurakasthirāvarṣābhusādhitam||170|| jīvantīpippalīgarbhaṃ sakṣīraṃ śoṣanudghṛtam| yavāgvā vā pibenmātrāṃ lihyādvā madhunā saha||171|| siddhānāṃ sarpiṣāmeṣāmadyādannena vā saha| śuṣyatāmeṣa nirdiṣṭo vidhirābhyavahārikaḥ||172||
kalpitānīti samyak saṃskāreṇa saṃskṛtāni| varmiśabdena sarpākāro dīrgho matsyaviśeṣo grāhyaḥ| gaṇḍūpadaḥ bhūmilatā| lopākaḥ alpaśṛgālo lāṅgūlapradhānaḥ| sampratyasyānyamāṃsaprayogamāha- māṃsānītyādi| anabhyāsāditi abhakṣyatvena| upadheti anyaśabdena dānamiti yāvat| tatheti sañjñāntareṇa dāne sukhaṃ yathā bhavati tathā bhoktuṃ śakyate| abhakṣyatve tu jñāte doṣamāha- jānannityādi| yoniraṣṭavidheti “prasahā” (su.sū.a.27) ityādinā proktā| sakṣaudramiti cchedaḥ| payasetyādi dvitīyaṃ ghṛtam| madhurakāṇi yāni tāni ceha kalkārtham| pippalītyādinā'niyatamānaṃ ghṛtaṃ caturguṇena kṣīreṇa sādhyate, ṣaṭpaloktadravyaghṛtamānavat||149-172||
bahiḥsparśanamāśritya vakṣyate'taḥ paraṃ vidhiḥ| snehakṣīrāmbukoṣṭheṣu svabhyaktamavagāhayet||173|| srotovibandhamokṣārthaṃ balapuṣṭyarthameva ca| uttīrṇaṃ miśrakaiḥsnehaiḥ punarāktaiḥ sukhaiḥ karaiḥ||174|| mṛdnīyāt sukhamāsīnaṃ sukhaṃ cotsādayennaram| jīvantīṃ śatavīryāṃ ca vikasāṃ sapunarnavām||175|| aśvagandhāmapāmārgaṃ tarkārīṃ madhukaṃ balām| vidārīṃ sarṣapaṃ kuṣṭhaṃ taṇḍulānatasīphalam||176|| māṣāṃstilāṃśca kiṇvaṃ ca sarvamekatra cūrṇayet| yavacūrṇatriguṇitaṃ dadhnā yuktaṃ samākṣikam||177|| etadutsādanaṃ kāryaṃ puṣṭivarṇabalapradam| gaurasarṣapakalkena kalkaiścāpi sugandhibhiḥ||178|| snāyādṛtusukhaistoyairjīvanīyauṣadhaiḥ śṛtaiḥ|179|
uttīrṇamityādau punarāktairiti miśrakasnehairāktaiḥ karaiḥ punaḥ punaḥ mardayet; punarāktamiti pāṭhe tu punarmiśrakaiḥ snehairāktamityarthaḥ| utsādayediti udvartayet| vikasā mañjiṣṭhā| tarkārī jayā| samākṣikamiti īṣanmākṣikam||173-178||-
gandhaiḥ samālyairvāsobhirbhūṣaṇaiśca vibhūṣitaḥ||179|| spṛśyān saṃspṛśya sampūjya devatāḥ sabhiṣagdvijāḥ| iṣṭavarṇarasasparśagandhavat pānabhojanam||180|| iṣṭamiṣṭairupahitaṃ sukhamadyāt 33 sukhapradam| samātītāni dhānyāni kalpanīyāni śuṣyatām||181|| laghūnyahīnavīryāṇi svādūni gandhavanti ca| yāni praharṣakārīṇi tāni pathyatamāni hi||182|| yaccopadekṣyate pathyaṃ 34 kṣatakṣīṇacikitsite| yakṣmiṇastat prayoktavyaṃ balamāṃsābhivṛddhaye||183|| abhyaṅgotsādanaiścaiva vāsobhirahataiḥ priyaiḥ| yathartuvihitaiḥ snānairavagāhairvimārjanaiḥ||184|| bastibhiḥ kṣīrasarpirbhirmāṃsairmāṃsarasaudanaiḥ| iṣṭairmadyairmanojñānāṃ gandhānāmupasevanaiḥ||185|| suhṛdāṃ ramaṇīyānāṃ pramadānāṃ ca darśanaiḥ| gītavāditraśabdaiśca priyaśrutibhireva ca||186|| harṣaṇāśvāsanairnityaṃ gurūṇāṃ samupāsanaiḥ| brahmacaryeṇa dānena tapasā devatārcanaiḥ||187|| satyenācārayogena maṅgalyairapyahiṃsayā| vaidyaviprārcanāccaiva rogarājo nivartate||188|| yayā prayuktayā ceṣṭyā rājayakṣmā purā jitaḥ| tāṃ vedavihitāmiṣṭimārogyārthī 35 prayojayet||189||
ataḥ paraṃ manasa ānukūlyaṃ yakṣmārambhakadoṣaṃ hantītyato sarvāsu ceṣṭāsu sadaiva manonukūlaṃ syāttathaiva vartanīyaṃ, yayā ca yuktyā daivavyapāśrayacikitsā kartavyā tadāha- gandhairityādi||179-189||
tatra ślokau- prāgutpattirnimittāni prāgrūpaṃ rūpasaṅgrahaḥ| samāsād vyāsataścoktaṃ bheṣajaṃ rājayakṣmaṇaḥ||190|| nāmaheturasādhyatvaṃ sādhyatvaṃ kṛcchrasādhyatā| ityuktaḥ saṅgrahaḥ kṛtsno rājayakṣmacikitsite||191||
prāgutpattirityādisaṅgrahaḥ| nāmaheturiti “sa rājñaḥ pūrvamāsīdvai rājayakṣmā tato mataḥ” iti||190-191||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne rājayakṣmacikitsitaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsitasthāne rājayakṣmacikitsitaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘'tiguruṇā’ iti, ‘'tibalinā’ iti ca pā. ↩
- 2 ‘tejasā’ iti pā. ↩
- 3 ‘strīprasaṅgasambaddhā’ iti pā. ↩
- 4 ‘svabhāvadoṣaparihārārthaṃ śuddhabuddhimupetyeti jñātavyam’ iti pā. ↩
- 5 ‘…caturjātyanatikramopadarśanārtham’ iti pā. ↩
- 6 ‘kṣaṇanāccoraso raktaṃ kāsamānaḥ kaphānugam| jarjareṇorasā kṛcchramuraḥśūlī nirasyati’ iti pā. ↩
- 7 ‘sevetāto na sāhasam’ iti pā. ↩
- 8 ‘ekādaśamahāgrahaḥ’ iti pā. ↩
- 9 ‘rogeśasya samutthitam’ iti pā. ↩
- 10 ‘bhedo yuktyā’ iti pā. ↩
- 11 ‘paraṃ śṛṇu’ iti pā. ↩
- 12 ‘vivardhate’ iti pā. ↩
- 13 ‘ṣaḍeṣāmardhaṃ’ iti pā. ↩
- 14 ‘cātha pravartate’ iti pā. ↩
- 15 ‘vyāpannaṃ ṣṭhīvati rasaṃ kāsan yakṣmī’ iti pā. ↩
- 16 ‘tāpaḥ pādakarasya ca’ iti pā. ↩
- 17 ‘kaphānmandaḥ’ iti pā. ↩
- 18 ‘khunakhunāyate’ iti pā. ↩
- 19 ‘karuṇaḥ’ iti pā. ↩
- 20 ‘atikhinne’ iti pā. ↩
- 21 ‘nopapadyate’ iti pā. ↩
- 22 ‘pānakaṃ iti pā. ↩
- 23 ‘sūpasaṃskṛtaiḥ’ iti pā. ↩
- 24 ‘tailānyabhyaṅgayogaśca’ iti pā. ↩
- 25 ‘prapauṇḍarīkaṃ padmasya keśaraṃ nīlamutpalam’ iti pā. ↩
- 26 ‘balāvidārīgandhābhyāṃ pippalyā’ iti pā. ↩
- 27 ‘sādhitaṃ kṣīrasarpiśca tat svaryaṃ nāvanaṃ param’ iti pā. ↩
- 28 ‘kharjūramṛdvīkāmadhukaiḥ saparūṣakaiḥ| sapippalīkaiḥ’ iti pā. ↩
- 29 ‘śvāsakāsajvarāpaham’ iti pā. ↩
- 30 ‘madhureṇa’ iti pā. ↩
- 31 ‘sacukradhānyān’ iti pā. ↩
- 32 ‘vakṣyāmyūrdhvaṃ rucikaraṃ mukhavairasyanāśanam’ iti pā. ↩
- 33 ‘hitamadyāt’ iti pā. ↩
- 34 ‘kiñcit’ iti pā. ↩
- 35 ‘ārogyārthaṃ’ iti pā. ↩