athāta unmādacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
idānīmupodghātitaṃ rājayakṣmacikitsitamabhidhāya kramaprāptamunmādacikitsitaṃ brūte| ayaṃ kramaścarakasaṃskṛtāṃ pañcādhyāyīmarśo'tīsāravīsarpamadātyayadvivraṇīyarūpāṃ parityajya jñeyaḥ||1-2||
buddhismṛtijñānataponivāsaḥ punarvasuḥ prāṇabhṛtāṃ śaraṇyaḥ| unmādahetvākṛtibheṣajāni kāle'gniveśāya śaśaṃsa pṛṣṭaḥ||3||
buddhiḥ ūhāpohavatī, smṛtiḥ atītārthaviṣayajñānaṃ, tapaḥ cāndrāyaṇādi, teṣāṃ nivāsa āśraya ityarthaḥ| unmādahetvadītyādau hetugrahaṇenātra vaktavyāḥ samprāptisthitirūpakālā unmādagamyahetuviṣayatayā gṛhyante| ākṛtigrahaṇenābhidheyasyonmādasvarūpasya grahaṇaṃ jñeyam||3||
viruddhaduṣṭāśucibhojanāni pradharṣaṇaṃ devagurudvijānām| unmādaheturbhayaharṣapūrvo mano'bhighāto viṣamāśca ceṣṭāḥ||4||
sampratyunmādahetumāha- viruddhetyādi| viruddhaṃ payaḥsaṃyuktamatsyādi, duṣṭaṃ garādi atyarthadoṣajanakaṃ ca, aśuci apavitram| bhayaharṣapūrvo mano'bhighāta iti atra pūrvaśabdaḥ kāraṇavācī, tena bhayaharṣakāraṇako mano'bhighāta ityarthaḥ| etadviruddhāhārādi yathāsambhavaṃ kāraṇaṃ jñeyam| bhayaharṣāvupalakṣaṇau, tena krodhādayo'pi manobhighātakā atra jñeyāḥ| krodhādinā pratyāhate manasi bhayaharṣapūrvaka evonmādo bhavati||4||
tairalpasattvasya malāḥ praduṣṭā buddhernivāsaṃ hṛdayaṃ pradūṣya| srotāṃsyadhiṣṭhāya manovahāni pramohayantyāśu narasya cetaḥ||5||
tairityādinā samprāptimāha| alpasattvasya alpasattvaguṇasya| hṛdayaṃ yadyapi buddhinivāsatvenārthedaśamahāmūlīyādau pratipāditameva; tathā'pi buddhinivāsatvopadarśanamiha kṛtaṃ, hṛdayopaghātādbuddhyupaghāto vakṣyamāṇo yukta eva; āśrayopaghātenāśritasyopaghātaḥ siddha eva| srotāṃsi ca manovahānītyanena hṛdayadeśasambandhidhamanyo viśeṣeṇa manovahā darśayati; kiṃvā kevalameva śarīraṃ mano'bhyanusyūtaṃ jagrāha| uktaṃ hi- “kevalamevāsya manasaḥ śarīramadhiṣṭhānabhūtaṃ” (vi.a.5) iti| ceta iti manaḥ||5||
dhīvibhramaḥ sattvapariplavaśca paryākulā dṛṣṭiradhīratā ca| abaddhavāktvaṃ hṛdayaṃ ca śūnyaṃ sāmānyamunmādagadasya liṅgam||6|| sa mūḍhacetā na sukhaṃ na duḥkhaṃ nācāradharmau kuta eva śāntim| vindatyapāstasmṛtibuddhisañjño bhramatyayaṃ ceta itastataśca||7||
dhīvibhrama ityādinā sāmānyamunmādapūrvarūpamāhetyeke| dhīvibhramādi tviha sāmānyamunmādaliṅgamevoktam| kuta eva śāntimiti kuto'pi śāntiṃ nivṛttiṃ na vindati| sañjñā nāmollekhena jñānam| bhramatyayaṃ ceta iti aśvān rathiriva bhrāmayati; atra ṇijartho'ntarbhūtaḥ||6-7||
samudbhramaṃ buddhimanaḥsmṛtīnāmunmādamāgantunijotthamāhuḥ|8|
unmādasañjñāvyutpattimāha- samudbhramamityādi| samudbhrama unmāda ityeko'rthaḥ| manovibhramo'cintyārthacintanādinā jñeyaḥ| nidānoktasañjñādivibhramo'pi manovibhrama evāntarbhāvanīya iha, sañjñādivibhramasyāpi manovibhramajanyatvāt||8 ||
tasyodbhavaṃ pañcavidhaṃ pṛthak tu vakṣyāmi liṅgāni cikitsitaṃ ca||8|| rūkṣālpaśītānnavirekadhātukṣayopavāsairanilo'tivṛddhaḥ| cintādijuṣṭaṃ 1 hṛdayaṃ pradūṣya buddhiṃ smṛtiṃ cāpyupahanti śīghram||9|| asthānahāsasmitanṛtyagītavāgaṅgavikṣepaṇarodanāni| pāruṣyakārśyāruṇavarṇatāśca jīrṇe balaṃ cānilajasya rūpam||10||
tasyodbhavamityādau yadyapi pañcānāṃ madhye'sādhyasya sānnipātikasya cikitsitaṃ na vaktavyaṃ, tathā'pi chatriṇo gacchantīti nyāyena bāhulyamāśritya cikitsitaṃ vakṣyāmītyuktam| cintetyādi cintā ādiḥ yeṣāṃ te, tena kāmakrodhādayo gṛhyante; ādiśabdo'tra prakāravācī| asthāne aviṣaye hāsadīnyasthānahāsasmitādīni||8-10||
ajīrṇakaṭvamlavidāhyaśītairbhojyaiścitaṃ pittamudīrṇavegam| unmādamatyugramanātmakasya hṛdi śritaṃ pūrvavadāśu kuryāt||11|| amarṣasaṃrambhavinagnabhāvāḥ santarjanātidravaṇauṣṇyaroṣāḥ 2| pracchāyaśītānnajalābhilāṣāḥ pītā ca bhāḥ pittakṛtasya liṅgam||12||
ajīrṇetyādinā pittonmādamāha| citamityanena cayapūrvakatvena pittasya mahāntaṃ kopaṃ darśayati, cayapūrvako hi doṣakopo balavattvānmahānbhavati| anye tviha citaśabdena prakopamicchanti| atyugramiti tīvravegam| pūrvavadityanena vātonmādavaccintādijuṣṭamityādigranthoktāṃ samprāptimatidiśati| amarṣaḥ akṣāntiḥ, saṃrambha ārabhaṭī, vinagrabhāvaḥ avastratvam| atidravaṇaṃ tvaritagamanam| pracchāyaḥ pravṛddhacchāyo deśaḥ||11-12||
sampūraṇairmandaviceṣṭitasya soṣmā kapho marmaṇi sampravṛddhaḥ| buddhiṃ smṛtiṃ cāpyupahatya cittaṃ pramohayan sañjanayedvikāram||13|| vākceṣṭitaṃ mandamarocakaśca nārīviviktapriyatā'tinidrā| chardiśca lālā ca balaṃ ca bhuṅkte nakhādiśauklyaṃ ca kaphātmakasya||14||
sampūraṇairityādinā kaphonmādamāha| soṣmā kapha iti saha ūṣmaṇā kapha unmādaṃ karoti na kevala iti, unmādakaraṇe kaphasya ūṣmasahitatvarūpaṃ svabhāvaṃ darśayati; kiṃvoṣmaśabdena vīryaṃ śaktirūpamucyate, tena soṣmā kapha iti utkliṣṭaśaktikaḥ kapha ityarthaḥ| marmaṇīti hṛdaye| nārīviviktayoḥ priyatā nārīviviktapriyatā; viviktaṃ vijanam||13-14||
yaḥ sannipātaprabhavo'tighoraḥ sarvaiḥ samastaiḥ sa ca hetubhiḥ syāt| sarvāṇi rūpāṇi bibharti tādṛgvirudghabhaiṣajyavidhirvivarjyaḥ||15||
ya ityādinā sānnipātikamāha| sarvairityukte pratyekamapi sarvahetūnāṃ janakatvaṃ syādata āha- samastairiti| viruddhabhaiṣajyavidhitvādvivarjyaḥ| kecidatra tādṛkśabdena ya eva samastahetujaḥ sarvalakṣaṇaśca sa eva varjyo na tvalpahetulakṣaṇa iti vadanti||15||
devarṣigandharvapiśācayakṣarakṣaḥpitṝṇāmabhidharṣaṇāni| āgantuheturniyamavratādi mithyākṛtaṃ karma ca pūrvadehe||16||
devarṣītyādinā''gantūnmādamāha| iha ye'surādayaḥsuśrutoktāste'nāviṣkṛtatamā vijñeyāḥ| vakṣyati ca- “ityaparisaṅkhyeyānāṃ grahāṇāmāviṣkṛtatamā hyaṣṭāvete vyākhyātā” iti| atra ca rakṣaḥśabdena rākṣasabrahmarākṣasayorgrahaṇaṃ, tena vivaraṇe brahmarākṣasonmatto'pyuktaḥ| abhidharṣaṇam āveśaḥ| niyametyādinā aihikaṃ karma devādyāveśakāraṇaṃ brūte; mithyākṛtaṃ karma cetyanena pūrvajanmakṛtaṃ karma āha||16||
amartyavāgvikramavīryaceṣṭo jñānādivijñānabalādibhiryaḥ| unmādakālo'niyataśca yasya bhūtotthamunmādamudāharettam||17||
amartyetyādinā''gantūnāṃ sāmānyaliṅgānyāha| amartyaiḥ amānuṣairvāgādibhirlakṣitaṃ bhūtotthamudāharet| aniyata iti vātikādivanna āhārajīrṇādikālaniyataḥ; ye tu ‘niyata’ iti paṭhanti, teṣāṃ vakṣyamāṇaniyatatithyādīnāṃ 3 grahaṇamabhipretam||17||
adūṣayantaḥ puruṣasya dehaṃ devādayaḥ svaistu guṇaprabhāvaiḥ| viśantyadṛśyāstarasā yathaiva cchāyātapau darpaṇasūryakāntau||18||
adūṣayanta īṣaddūṣayantaḥ| guṇaprabhāvairiti aṇimādiguṇaprabhāvaiḥ| tarasā ativegena| dṛṣṭāntadvayamāha- chāyetyādi| chāyā yathā darpaṇam, ātapaḥ sūryakāntama, adūṣayannevādṛśyamānaguṇaprabhāveṇāviśati, tathā devādayo'pi dehaṃ viśantītyarthaḥ||18||
āghātakālo hi sa pūrvarūpaḥ prokto nidāne'tha surādibhiśca| unmādarūpāṇi pṛthaṅnibodha kālaṃ ca gamyān puruṣāṃśca teṣām||19||
āghātakāla iti āveśāvakāśaḥ; sa ca nidāne “tadyathā- pāpasya karmaṇaḥ samārambhe” (ni.a.7) ityādinoktaḥ| kālaṃ tithirūpam||19||
tadyathā- saumyadṛṣṭiṃ gambhīramadhṛṣyamakopanamasvapnabhojanābhilāṣiṇamalpasvedamūtrapurīṣavātaṃ 4 śubhagandhaṃ phullapadmavadanamiti devonmattaṃ vidyāt; guruvṛddhasiddharṣīṇāmabhiśāpābhicārābhidhyānānurūpaceṣṭāhāravyāhāraṃ tairunmattaṃ vidyāt; aprasannadṛṣṭimapaśyantaṃ nidrāluṃ pratihatavācamanannābhilāṣamarocakāvipākaparītaṃ ca pitṛbhirunmattaṃ vidyāt; (caṇḍaṃ 5 sāhasikaṃ tīkṣṇaṃ gambhīramadhṛṣyaṃ) mukhavādyanṛtyagītānnapānasnānamālyadhūpagandharatiṃ raktavastrabalikarmahāsyakathānuyogapriyaṃ śubhagandhaṃ ca gandharvonmattaṃ vidyāt; asakṛtsvapnarodanahāsyaṃ 6 nṛtyagītavādyapāṭhakathānnapānasnānamālyadhūpagandharatiṃ raktaviplutākṣaṃ dvijātivaidyaparivādinaṃ rahasyabhāṣiṇaṃ ca yakṣonmattaṃ vidyāt; naṣṭanidramannapānadveṣiṇamanāhāramapyatibalinaṃ śastraśoṇitamāṃsaraktamālyābhilāṣiṇaṃ santarjakaṃ ca rākṣasonmattaṃ vidyāt; prahāsanṛtyapradhānaṃ devavipravaidyadveṣāvajñābhiḥ stutivedamantraśāstrodāharaṇaiḥ kāṣṭhādibhirātmapīḍanena ca brahmarākṣasonmattaṃ vidyāt; asvasthacittaṃ sthānamalabhamānaṃ nṛtyagītahāsinaṃ baddhābaddhapralāpinaṃ saṅkarakūṭamalinarathyācelatṛṇāśmakāṣṭhādhirohaṇaratiṃ bhinnarūkṣasvaraṃ 7 nagnaṃ vidhāvantaṃ naikatra tiṣṭhantaṃ duḥkhānyāvedayantaṃ naṣṭasmṛtiṃ ca piśāconmattaṃ vidyāt||20||
svapnabhojanābhilāṣī na bhavatīti asvapnabhojanabhilāṣī| devādiśabdeneha suśrutamatāddevādyanukāriṇastadanucarā jñeyāḥ| uktaṃ hi suśrutena- “na te manuṣyaiḥ saha saṃviśanti na vā manuṣyān kvacidāviśanti| ye tvāviśantīti vadanti mohātte bhūtavidyāviṣayādapohyāḥ|| teṣāṃ grahāṇāṃ paricārakā ye koṭīsahasrāyutapadmasaṅkhyāḥ|| asṛgvasāmāṃsabhujaḥ subhīmā niśāvihārāśca tamāviśanti” (su.u.a.60) iti| ṛṣisadharmatayā gurvādīnāmasūtritānāmapyudāharaṇam| gurvādyabhiśāpādayo yādṛśenābhiprāyeṇa bhavanti tadanurūpaceṣṭādayo'pi tairunmattasya bhavantīti gurvādigranthārthaḥ| anannābhilāṣaḥ annāprārthanā, arocakastu prārthite'pyupayogasamaye'nabhilāṣaḥ| caṇḍamiti māraṇātmakam| stutiḥ stāvako granthaḥ| udāharaṇamiti paṭhanaṃ stutyādīnāmeva| sthānamalabhamānamiti sthānameva nāstīti bhāṣamāṇam| baddhābaddhatvaṃ sambaddhāsambaddhatvam| saṅkaraḥ tṛṇādicaya ityarthaḥ||20||
tatra caukṣācāraṃ tapaḥsvādhyāyakovidaṃ naraṃ prāyaḥ śuklapratipadi trayodaśyāṃ ca chidramavekṣyābhidharṣayanti 8 devāḥ, snānaśuciviviktasevinaṃ dharmaśāstraśrutivākyakuśalaṃ prāyaḥ ṣaṣṭhyāṃ navamyāṃ carṣayaḥ, mātṛpitṛguruvṛddhasiddhācāryopasevinaṃ prāyo daśamyāmamāvasyāyāṃ ca pitaraḥ, gandharvāḥ stutigītavāditraratiṃ paradāragandhamālyapriyaṃ caukṣācāraṃ prāyo dvādaśyāṃ caturdaśyāṃ ca, sattvabalarūpagarvaśauryayuktaṃ mālyānulepanahāsyapriyamativākkaraṇaṃ 9 prāyaḥ śuklaikādaśyāṃ saptamyāṃ ca yakṣāḥ, svādhyāyataponiyamopavāsabrahmacaryadevayatigurupūjā'ratiṃ bhraṣṭaśaucaṃ brāhmaṇamabrāhmaṇaṃ vā brāhmṇavādinaṃ śūramāninaṃ devāgārasalilakrīḍanaratiṃ prāyaḥ śuklapañcamyāṃ pūrṇacandradarśane ca brahmarākṣasāḥ, rakṣaḥpiśācāstu hīnasattvaṃ piśunaṃ straiṇaṃ 10 lubdhaṃ śaṭhaṃ prāyo 11 dvitīyātṛtīyāṣṭamīṣu; ityaparisaṅkhyeyānāṃ grahāṇāmāviṣkṛtatamā hyaṣṭāvete vyākhyātāḥ||21||
tatra caukṣācāramityādinā'bhigamanīyapuruṣān kālaṃ ca pṛthagāha| caukṣaḥ śuciḥ ācāro yasya sa caukṣācāraḥ| caukṣācārādiśubhakarmayuktāḥ śubhakarmatayā yadyapi unmādānarhāstathā'pi prāktanakarmavaśātte devādibhirunmādyanta iti jñeyam| ativākkaraṇamiti atibhāṣamāṇam| chidramiti ucchiṣṭāvasthānādirūpamapacāram| samprati bhūtavidyādhikāratvādbhautikonmādasya leśakathanamihāśūnyatārthaṃ, tenāpare'pyunmādakabhūtāḥ santīti darśayannāha- aparisaṅkhyeyānāmityādi||21||
sarveṣvapi tu khalveṣu yo hastāvudyamya roṣasaṃrambhānniḥśaṅkamanyeṣvātmani vā nipātayet sa hyasādhyo jñeyaḥ; tathā yaḥ sāśrunetro meḍhrapravṛttaraktaḥ kṣatajihvaḥ prasrutanāsikaśchidyamānacarmā'pratihanyamānavāṇiḥ satataṃ vikūjan durvarṇastṛṣārtaḥ 12 pūtigandhaśca sa hiṃsārthinonmatto jñeyaḥ; taṃ parivarjayet||22||
asādhyabhūtajonmādamāha- sarveṣvityādi| hiṃsārthī 13 mārātmakaḥ| apratihanyamānavāṇiriti nityavāgityarthaḥ| trividho bhūto bhavati ratyarcanahiṃsābhedena| tatra hiṃsārthinā gṛhīto'sādhyo bhavati, ata evāsādhyabhūtonmāde uktaṃ- hiṃsārthinonmata iti||22||
ratyarcanākāmonmādinau tu bhiṣagabhiprāyācārābhyāṃ 14 buddhvā tadaṅgopahārabalimiśreṇa| mantrabhaiṣajyavidhinopakramet||23||
ratyarcanārthibhūtagṛhītacikitsāmāha- ratyarcanetyādi| ratikāmo'rcanākāmaśca ratyarcanākāmau, tābhyāmunmāditau ratyarcanākāmonmāditau| abhiprāyācārābhyāṃ buddhveti abhiprāyeṇa yaḥ kāmyamarthamicchati sa ratikāmaḥ, yastu pūjāmicchati sa arcanākāmaḥ; evamācāreṇa yaḥ kāmyārthaprāptyarthaṃ ceṣṭate sa ratikāmaḥ, yo'rcanārthaṃ puṣpadhūpādikamanviṣyati 15 so'rcanākāmaḥ, iti buddhvā tadaṅgaratyupahārādi kartavyaṃ; tasyā raterarcanāyāśca yadaṅgasādhanaṃ tattadvartanena tattadaṅgopahārarūpabalinā bhaiṣajyamantravidhinā copacāraḥ kartavya iti vākyārthaḥ||23||
tatra dvayorapi nijāgantunimittayorunmādayoḥ samāsavistarābhyāṃ bheṣajavidhimanuvyākhyāsyāmaḥ||24|| unmāde vātaje pūrvaṃ snehapānaṃ viśeṣavit| kuryādāvṛtamārge tu sasnehaṃ mṛdu śodhanam||25|| kaphapittodbhave'pyādau vamanaṃ savirecanam| snigdhasvinnasya kartavyaṃ śuddhe saṃsarjanakramaḥ||26|| nirūhaṃ snehabastiṃ ca śirasaśca virecanam| tataḥ kuryādyathādoṣaṃ teṣāṃ bhūyastvamācaret||27|| hṛdindriyaśiraḥkoṣṭhe saṃśuddhe vamanādibhiḥ| manaḥprasādamāpnoti smṛtiṃ sañjñāṃ ca vindati||28|| śuddhasyācāravibhraṃśe tīkṣṇaṃ nāvanamañjanam| tāḍanaṃ ca manobuddhidehasaṃvejanaṃ 16 hitam||29|| yaḥ sakto'vinaye 17 paṭṭaiḥ saṃyamya sudṛḍhaiḥ sukhaiḥ| apetalohakāṣṭhādye saṃrodhyaśca tamogṛhe||30|| tarjanaṃ trāsanaṃ dānaṃ harṣaṇaṃ sāntvanaṃ bhayam| vismayo vismṛterhetornayanti prakṛtiṃ manaḥ||31|| pradehotsādanābhyaṅgadhūmāḥ pānaṃ ca sarpiṣaḥ| prayoktavyaṃ manobuddhismṛtisañjñāprabodhanam||32|| sarpiḥpānādirāgantormantrādiśceṣyate vidhiḥ|33|
tatretyādinā bheṣajavidhānamāha 18| viśeṣaviditi vātasya nirāvaraṇarūpaṃ viśeṣaṃ jānan snehapānaṃ vātaje dadyāditi darśayati, sāvaraṇe tu tanniṣiddhameva; yaduktaṃ- “medaḥkaphābhyāmanilo niruddhaḥ śūlāṅgasuptiśvayathūn karoti| snehaṃ niyuñjannabudhastu tasmai saṃvardhayatyeva hi tān vikārān” (si.a.1) iti| ihāvṛtamārge kuryādityādinā viśeṣamāha| sasnehamiti īṣatsneham| kaphapittodbhave iti kaphodbhave pittodbhave ca; tatra kaphodbhave vamanaṃ, pittodbhave virecanam| teṣāmiti bastyādīnām| bhūyastvaṃ punaḥ punaḥ prayogamācaret; yathādoṣamityanena doṣabhūyastve sati punaḥ punarapi prayogaṃ kuryāt| śodhanaphalamāha- hṛdityādi| hṛdayādiśuddhyā ca manaḥprasādādyapi bhavatyeva; tathā coktaṃ- “śarīramapi sattvamanuvidhīyate” (śā.a.5) ityādi| saṃvejanamiti udvejanam| avinaye iti parijanamāraṇādāvavinaye| paṭṭairityanena paṭṭabandhanaṃ na vraṇakārī bhavatīti darśayati| saṃyamyeti yathā niḥsartuṃ na śaknoti 19 tathā sthāpanīyaḥ| lohādyapanayanaṃ tamogṛhe ātmavadhaniṣedhārthaṃ; tamogṛhaṃ ca śūnyagṛhatayonmādanidānoktamapi rogamahimnā'vasthāyāṃ hitaṃ bhavati| tarjanaṃ vācā, trāsanaṃ rājapuruṣādibhiḥ| vismṛterhetoriti unmādahetubhayaharṣādivismārakatayā prabhāvānmanaḥ prakṛṣṭaṃ svabhāvaṃ nayati; yathā- viṣamajvare jvarakālāsmaraṇaṃ jvaraharaṇam|24-32||-
ataḥ siddhatamānyogāñchṛṇūnmādavināśanān||33|| hiṅgusauvarcalavyoṣairdvipalāṃśairghṛtāḍhakam| caturguṇe gavāṃ mūtre siddhamunmādanāśanam||34|| viśālā triphalā kauntī 20 devadārvelavālukam| sthirā nataṃ rajanyau dve sārive dve priyaṅgukā||35|| nīlotpalailāmañjiṣṭhādantīdāḍimakeśaram| tālīśapatraṃ bṛhatī mālatyāḥ kusumaṃ navam||36|| viḍaṅgaṃ pṛśniparṇī ca kuṣṭhaṃ candanapadmakau| aṣṭāviṃśatibhiḥ kalkairetairakṣasamanvitaiḥ||37|| caturguṇe 21 jale samyagghṛtaprasthaṃ vipācayet| apasmāre jvare kāse śoṣe mande'nale kṣaye||38|| vātarakte pratiśyāye tṛtīyakacaturthake| chardyarśomūtrakṛcchreṣu visarpopahateṣu ca||39|| kaṇḍūpāṇḍvāmayonmādaviṣamehagadeṣu ca| bhūtopahatacittānāṃ gadgadānāmacesām||40|| śastaṃ strīṇāṃ ca vandhyānāṃ dhanyamāyurbalapradam| alakṣmīpāparakṣoghnaṃ sarvagrahavināśanam||41|| kalyāṇakamidaṃ sarpiḥ śreṣṭhaṃ puṃsavaneṣu ca| iti kalyāṇakaṃ ghṛtam|
viśāletyādāvaṣṭāviṃśatikatvaṃ kalkadravyāṇāṃ pāṭhādeva siddhaṃ, tat kimucyate'ṣṭāviṃśatibhiḥ kalkairiti? ucyate- atra yadyapi triphalāyāḥ pratyekameko bhāgo gṛhyate utsargataḥ, tathā'pi triphalāyāḥ pratyekabhāgagrahaṇadārḍhyārthamaṣṭāviṃśatibhirityuktam| suśrute- “harītakyāmalakabibhītakāni triphalā” (su.sū.a.38) iti paribhāṣayā triphalāśabdena harītakyādaya ucyante, tathā'trāpi “jaraṇānte'bhayāmekāṃ prāgbhuktāddve bibhītake| bhuktvā tu madhusarpirbhyāṃ catvāryāmalakāni ca|| prayojayet samāmekāṃ triphalāyā rasāyanam” (ci.a.1) iti vacanāddharītakyādiṣu triphalāsañjñā darśitā; tena triphalāśabdena dravyatrayamucyate; yathā daśamūlaśabdena daśa bheṣajāni, pañcamūlaśabdena pañca, yathā vā “nīlotpalailāmañjiṣṭhādantīdāḍimakeśaram” iti padena ṣaḍdravyāṇyucyante| mānaṃ copadiśyamānaṃ pratyekadravyāpekṣayeha bhavati; yathā gulmacikitsite- “nīlinīṃ triphalāṃ” ityādi yāvat “vyāghrīṃ palikāni jalāḍhake” (ci.a.5) iti; tathā'gastyaharītakyāṃ daśamūlyādīnāṃ dvipalaṃ pratyekameva bhavati, yato dravyaprādhānyenopadiśyamānaṃ bhagamānaṃ prayogeṣu pratidravyeṣveva bhavati na samudāye| yadā tu mānaprādhānyena nirdeśastadā samucitasyaiva dravyasya mānagrahaṇaṃ; yathā- “laśunasyāviniṣṭasya tulārdhaṃ nistuṣīkṛtam| tadardhaṃ daśamūlasya dvyāḍhake pācayedapām” ityatra ṣaṣṭhyantatvāddaśamūlasyāprādhānyaṃ, yathā- ‘rājñaḥ puruṣaḥ’ ityatrāpradhānyaṃ; teneha laśunasya viśeṣyatayā pradhānaṃ mānaṃ tadviśeṣaṇabhūtaṃ ca daśamūlamapradhānam, apradhānatvācca na pratyekaṃ niyatabhāgāḥ; tena laśunārdhamānatvameva daśamūlasya bhavati| yathā vā “dvipañcamūlatulārdharasena” ityatrāpi dvipañcamūlasya samuditasyaiva tulārdhaviśeṣaṇībhūtasya kvāthārthaṃ tulārdhabhāgo gṛhyate, evaṃ “triphalāyāstrayo bhāgāstrayastrikaṭukasya ca” (ci.a.16) ityatrāpi samuditādeva trayo bhāgā natu pratyekaṃ, tathā hi navabhāgāḥ syuḥ| tathā “tryūṣaṇatriphalākalke bilvamātre” (ci.a.15) ityatra tu kalkaviśeṣaṇībhūtatvena tryūṣaṇatriphalākalkasyaiva bilvamānatvaṃ, na pratyekaṃ śuṇṭhyādīnāṃ harītakyādīnāṃ ca kalkīkṛtānāṃ bilvamānatvam| evamanyatrāpi samudāyabhāgapramāṇe ācāryābhiprāyaviśeṣa unneyaḥ| dravyapradhānanirdeśe tu pratyekadravyāṇi gaṇo vā paṭhyatāṃ tathā'pi pratyekameva bhāgo bhavati, avayavapradhānatvānnirdeśasya| yadā samudāyapradhānanirdeśo viśeṣāllikhyate, tadā pratyekanirdiṣṭaliṅgānāmapi samudāyasya bhāgo bhavati; “palamekaṃ nidadhyācca tvagelāpatrakeśarāt” (ci.a.1pā.1) ityatra caturbhyo'pyekameva palaṃ gṛhyate na pratyekam| tathā “tailasarpiṣoḥ| paladvādaśake bhṛṣṭvā” (ci.a.1pā.1) ityatra tailasarpiṣormilitayoreva dvādaśapalaṃ na pratyekamiti pratyekaṃ dravyapramāṇāni tathā mānapūrvanirdeśaṃ vyutpādayatā saṅkṣepeṇa darśitameva 22| evaṃ vyavasthite'pi mahānīloktapṛthakśabdena siddhasyāpi 23 triphalāpṛthagbhāgaṃ darśayati| yathā “pippalīṃ nāgaraṃ pāṭhāṃ śvadaṃṣṭrāṃ ca pṛthakpṛthak| bhāgān tripalikān kṛtvā” ityatra pṛthakpṛthagiti tripalaṃ karoti; tathā paribhāṣāsiddhasyāpi snehapādikakalkabhāgasyābhidhānaṃ tatra tatra taile ghṛte ca karoti| triphalāśabdena yadyapi drākṣākaśmaryaparūṣakāṇi cocyante; yaduktamanyatra- “pathyāmalakadhātrībhistriphalā mahatī smṛtā| cakṣuṣyā sarvadoṣaghnī sraṃsanī bṛṃhaṇī ca sā|| hrasvā kāśmaryamṛdvīkāparūṣakaphalairbhavet” iti, tathā'pīha harītakyāditriphalāyā eva pradhānatayotsargato grahaṇaṃ bhavati| anye tu tālīśapatramityatra tālīśaṃ ca patraṃ cetī dravyadvayagrahaṇaśaṅkā syāt, tenaṣṭāviṃśatipadena sā na bhavatvetadarthamaṣṭāviṃśatibhiriti kṛtaṃ, triphalāyāḥ pratyekaṃ grahaṇaṃ nyāyasiddhameveti vadanti| anye tvaṣṭāviṃśatyauṣadhamiṣyata ityādāvaṣṭāviṃśatyauṣadhasañjñayā vyavahāro'sya bhavatītyetadarthamaṣṭāviṃśatibhiriti kṛtam| caturguṇavacanamiha paribhāṣayā śuddhajalāccaturguṇadānārtham||33-41||-
ebhya eva sthirādīni jale paktvaikaviṃśatim||42|| rase tasmin pacet sarpirgṛṣṭikṣīre caturguṇe| vīrārdramāṣakākolīsvayaṅguptarṣabhardhibhiḥ||43|| medayā ca samaiḥ kalkaistat syāt kalyāṇakaṃ mahat| bṛṃhaṇīyaṃ viśeṣeṇa sannipātaharaṃ param||44|| iti mahākalyāṇakaṃ ghṛtam|
sthirādīnītyukte vidārīgandhādipañcamūlamapi syādata āha- ekaviṃśatimiti| tena kalyāṇoktā ekaviṃśatirgṛhyate| gṛṣṭirekavāraprasūtā gauḥ| atra kṣīreṇaiva cāturguṇye prāpte'yaṃ kaṣāyaḥ “ekenāpi cāturguṇyam” ityādiparibhāṣāyā aviṣayatvena cāturguṇyaparibhāṣayā kṣīramānasāhacaryādvā caturguṇo jñeyaḥ| kecittvekaviṃśatipadenaikaviṃśativārān sarpistayaiva vidhayā paktavyamiti vadanti| tanna, yato jatūkarṇe- “kvāthe kṛmiharāntānāṃ catuḥṣaṣṭipale payasi ca pacet sarpiḥ” ityanena utsargata eka evāsya pāka uktaḥ| viḍaṅgāntaśabdena ca kalyāṇoktaiviṃśatisthirādidravyagrahaṇameva bhavati| ārdramāṣaḥ aśuṣkamāṣaḥ; ‘dvimāṣa’ iti vā pāṭhaḥ, tatra māṣarājamāṣayorgrahaṇam||42-44||
jaṭilāṃ pūtanāṃ keśīṃ cāraṭīṃ markaṭīṃ vacām| trāyamāṇāṃ jayāṃ vīrāṃ corakaṃ kaṭurohiṇīm||45|| vayaḥsthāṃ śūkarīṃ chatrāmaticchatrāṃ palaṅkaṣām| mahāpuruṣadantāṃ ca kāyasthāṃ nākulīdvayam||46|| kaṭambharāṃ vṛścikālīṃ sthirāṃ cāhṛtya tairghṛtam| siddhaṃ cāturthakonmādagrahāpasmāranāśanam||47|| mahāpaiśācikaṃ nāma ghṛtametadyathā'mṛtam| buddhismṛtikaraṃ caiva bālānāṃ cāṅgavardhanam||48|| iti mahāpaiśācikaṃ ghṛtam|
jaṭilāmityādi| jaṭilā māṃsī| pūtanā harītakī| keśī bhūtakeśī| cāraṭī kumbhī, ‘brahmayaṣṭikā’ ityanye| markaṭī śūkaśimbī| jayā jayantī| vīrā kṣīrakākolī, ‘śālaparṇī’ ityapare| corakaḥ caṇḍālakaḥ| vayaḥsthā brāhmī guḍūcī vā| śūkarī ‘vārāhīkanda’ iti khyātā| chatrā madhurikā, aticchatrā śatapuṣpā; kiṃvā chatrāticchatre droṇapuṣpīdvayam| palaṅkaṣā gugguluḥ| mahāpuruṣadantā śatāvarī| (anye tu viṣṇukrāntāṃ vadanti, jaṭilāṃ śatāvarīmāhuḥ 24 )| kāyasthā sūkṣmailā| nākulīdvayaṃ rāsnādvayam| kaṭambharā kaṭabhī| vṛścikālī ‘vṛścikapatrī’ iti khyātā| alpapaiśācikasyābhāvānmahāpaiśācikamityatra mahacchabdaḥ pūjāvacanaḥ||45-48||
laśunānāṃ śataṃ triṃśadabhayāstryūṣaṇāt palam| gavāṃ carmamasīprastho dvyāḍhakaṃ kṣīramūtrayoḥ||49|| purāṇasarpiṣaḥ prastha ebhiḥ siddhaṃ prayojayet| hiṅgucūrṇapalaṃ śīte dattvā ca madhumāṇikām||50|| taddoṣāgantusambhūtānunmādān viṣamajvarān| apasmārāṃśca hantyāśu pānābhyañjananāvanaiḥ||51|| iti laśunādyaṃ ghṛtam| laśunasyāvinaṣṭasya tulārdhaṃ nistuṣīkṛtam| tadardhaṃ daśamūlasya dvyāḍhake'pāṃ vipācayet||52|| pādaśeṣe ghṛtaprasthaṃ laśunasya rasaṃ tathā| kolamūlakavṛkṣāmlamātuluṅgārdrakai rasaiḥ||53|| dāḍimāmbusurāmastukāñjikāmlaistadardhikaiḥ| sādhayettriphalādārulavaṇavyoṣadīpyakaiḥ||54|| yavānīcavyahiṅgvamlavetasaiśca palārdhikaiḥ| siddhametat pibecchūlagulmārśojaṭharāpaham||55|| bradhnapāṇḍvāmayaplīhayonidoṣajvarakṛmīn| vātaśleṣmāmayān sarvānunmādāṃścāpakarṣati||56|| ityaparaṃ laśunādyaṃ ghṛtam|
laśunānāṃ śatamityatra laśunakandānāṃ śatapalamānam| tadardhaṃ daśamūlasyeti pañcaviṃśati palāni| tryūṣaṇāt palamityatra samuditāt palam| madhumāṇikāmiti dravatvād dvaiguṇyena māṇikāyā dvikuḍavarūpāyāḥ ṣoḍaśapalaṃ bhavati| laśunarasādīnāṃ pratyekaṃ prasthamānatvaṃ jñeyam||49-56||
hiṅgunā hiṅguparṇyā ca sakāyasthavayaḥsthayā| siddhaṃ sarpirhitaṃ tadvadvayaḥsthāhiṅgucorakaiḥ||57|| kevalaṃ siddhamebhirvā purāṇaṃ pāyayedghṛtam| pāyayitvottamāṃ mātrāṃ śvabhre rundhyādgṛhe'pi vā||58|| viśeṣataḥ purāṇaṃ ca ghṛtaṃ taṃ pāyayedbhiṣak| tridoṣaghnaṃ pavitratvādviśeṣādgrahanāśanam||59|| guṇakarmādhikaṃ pānādāsvādāt kaṭutiktakam| ugragandhaṃ purāṇaṃ syāddaśavarṣasthitaṃ ghṛtam||60|| lākṣārasanibhaṃ śītaṃ taddhi sarvagrahāpaham| medhyaṃ virecaneṣvagryaṃ prapurāṇamataḥ param||61|| nāsādhyaṃ nāma tasyāsti yat syādvarṣaśatasthitam| dṛṣṭaṃ spṛṣṭamathāghrātaṃ taddhi sarvagrahāpaham||62|| apasmāragrahonmādavatāṃ śastaṃ viśeṣataḥ|63|
hiṅgunā hiṅguparṇyā cetyekaṃ ghṛtam| sakāyasthavayaḥsthayeti dvitīyam| vayaḥsthetyādinā tṛtīyam| hiṅguparṇī vaṃśapatrikā, anyetu ‘hiṅguparṇī’ iti khyātāmāhuḥ| vayaḥsthā brāhmī| kāyasthā sūkṣmailā| ugragandhamityādikaṃ kecidanārṣaṃ vadanti| kevalam etadghṛtamasādhitam| etairiti anantaroktaghṛtasādhanadravyaiḥ||57-62||-
etānauṣadhayogān vā vidheyatvamagacchati||63|| añjanotsādanālepanāvanādiṣu yojayet| śirīṣo madhukaṃ hiṅgu laśunaṃ tagaraṃ vacā||64|| kuṣṭhaṃ ca bastamūtreṇa piṣṭaṃ syānnāvanāñjanam| tadvadvyoṣaṃ haridre dve mañjiṣṭhāhiṅgusarṣapāḥ||65|| śirīṣabījaṃ conmādagrahāpasmāranāśanam| piṣṭvā tulyamapāmārgaṃ 25 hiṅgvālaṃ hiṅgupatrikām||66|| vārtiḥ syānmaricārdhāṃśā pittābhyāṃ gośṛgālayoḥ| tayā'ñjayedapasmārabhūtonmādajvarārditān||67|| bhūtārtānamarārtāṃśca narāṃścaiva dṛgāmaye| maricaṃ cātape māṃsaṃ sapittaṃ sthitamañjanam||68|| vaikṛtaṃ paśyataḥ kāryaṃ doṣabhūtahatasmṛteḥ| siddhārthako vacā hiṅgu karañjo devadāru ca||69|| mañjiṣṭhā triphalā śvetā kaṭabhītvak kaṭutrikam| samāṃśāni priyaṅguśca śirīṣo rajanīdvayam||70|| bastamūtreṇa piṣṭo'yamagadaḥ pānamañjanam| nasyamālepanaṃ caiva snānamudvartanaṃ tathā||71|| apasmāraviṣonmādakṛtyālakṣmījvarāpahaḥ| bhūtebhyaśca bhayaṃ hanti rājadvāre ca śasyate||72|| sarpiretena siddhaṃ vā sagomūtraṃ tadarthakṛt| praseke pīnase gandhairdhūmavartiṃ kṛtāṃ pibet||73|| vairecanikadhūmoktaiḥ śvetādyairvā sahiṅgubhiḥ| śallakolūkamārjārajambūkavṛkabastajaiḥ||74|| mūtrapittaśakṛllomanakhaiścarmabhireva ca| sekāñjanaṃ pradhamanaṃ nasyaṃ dhūmaṃ ca kārayet||75|| vātaśleṣmātmake prāyaḥ ...|76|
etāniti vakṣyamāṇān śirīṣādīn| nāvanaṃ cāñjanaṃ ceti nāvanāñjanam| hiṅgvālamiti atrālaṃ haritālam| amarārtāṃśceti devagṛhītān| doṣeṇa bhūtena vā hatā smṛtiryasya sa doṣabhūtahatasmṛtiḥ| agada iti viṣaharaḥ| kṛtyā abhicāraḥ| rājadvāre ca śasyata iti vaśīkaraṇatvāt| gandhairiti agurvādyaistagaravarjitaiḥ, uktaṃ hi sūtrasthāne dhūmavidhau- “gandhāścāgurupatrādyāḥ” (sū.a.5) iti| śvetādyairiti “śvetā jyotiṣmatī caiva haritālaṃ manaḥśilā” (sū.a.5) iti sūtrasthāna evoktaiḥ| śallakādīnāṃ yathāsambhavaṃ mūtrādīni grāhyaṇi||63-75||-
... paittike tu praśasyate| tiktakaṃ jīvanīyaṃ ca sarpiḥ snehaśca miśrakaḥ||76|| śītāni cānnapānāni madhurāṇi mṛdūni 26 ca| śaṅkhakeśāntasandhau vā mokṣayejjño bhiṣak sirām| unmāde viṣame caiva jvare'pasmāra eva ca||77||
tiktakaṃ mahātiktakam| jīvanīyaṃ sarpirvātarakte vakṣyate| miśrakaḥ snehaḥ gulmacikitsitoktaḥ| śaṅkhena keśāntena ca samaṃ sandhiḥ śaṅkhakeśāntasandhiḥ; tatra ca pratyāsannamarmaparityāgena suśrutoktaṃ sirāvibhāgamavalokya sirāvyadhaḥ kartavyaḥ||76-77||
ghṛtamāṃsavitṛptaṃ vā nivāte sthāpayet sukham| tyaktvā matismṛtibhraṃśaṃ sañjñāṃ labdhvā pramucyate 27||78||
māṃsaṃ ca yadyapi “nivṛttāmiṣamadyo yaḥ” ityādinonmāde niṣiddhaṃ, tathā'pyevaṃvidhaprayogeṇa māṃsasya yaugikatvamāha| yathā- bhayaharṣayorunmādakāraṇatve'pi tau punarunmāde vidheyatvenocyete, “sāntvanaṃ harṣaṇaṃ bhayam” ityādinā| anye tu nivṛttamāṃsatvamāgantūnmādapraśamanamiti vyākhyānayanti; teneha nije māṃsavidhāne bhinnaviṣayatayā na virodha iti varṇayanti 28| kintu nidānoktasyāpi māṃsasya yat svajanyavyādhipraśamakatvaṃ tadapyatidṛṣṭatvādaviruddhameva, tena pūrvameva 29 samādhānamatra samīcīnamiti paśyāmaḥ||78||
āśvāsayet suhṛdvā taṃ vākyairdharmārthasaṃhitaiḥ| brūyādiṣṭavināśaṃ vā darśayedadbhutāni vā||79|| baddhaṃ sarṣapatailāktaṃ nyasedvottānamātape| kapikacchvā'thavā taptairlohatailajalaiḥ spṛśet||80|| kaśābhistāḍayitvā vā subaddhaṃ vijane gṛhe| rundhyācceto hi vibhrāntaṃ vrajatyasya tathā śamam||81|| sarpeṇoddhṛtadaṃṣṭreṇa dāntaiḥ siṃhairgajaiśca tam| trāsayecchastrahastairvā taskaraiḥ śatrubhistathā||82|| athavā rājapuruṣā bahirnītvā susaṃyatam| trāsayeyurvadhenainaṃ tarjayanto nṛpājñayā||83|| dehaduḥkhabhayebhyo hi paraṃ prāṇabhayaṃ smṛtam| tena yāti śamaṃ tasya sarvato viplutaṃ manaḥ||84||
brūyādiṣṭavināśamityādinodbhrāntacittasya punaścintākāraṇaiḥ svadeśānayanamevāha, dṛśyate ca ghaṭṭanacalitasya punarghaṭṭanenaiva samyaksthāpanaṃ, tadvadihāpi jñeyam| siṃhairiti vyāghraiḥ| dāntairiti śikṣitaiḥ| bahiriti grāmādbahiḥ| dehaduḥkhabhayebhya iti kapikacchulepanatāḍanādibhyo dehaduḥkhakāraṇebhyaḥ||79-84||
iṣṭadravyavināśāttu mano yasyopahanyate| tasya tatsadṛśaprāptisāntvāśvāsaiḥ śamaṃ nayet||85|| kāmaśokabhayakrodhaharṣerṣyālobhasambhavān| parasparapratidvandvairebhireva śamaṃ nayet||86||
iṣṭadravyetyādinā pūrvamasūtrito'pyamunmādaḥ prakaraṇāccikitsyate; yathā tṛṣṇādhyāye pañca tṛṣṇāḥ pratipādya gurvannajāyā adhikāyāścikitsocyata ityāhuḥ; kintu cintādiduṣṭahṛdaya ityādinoktasāmānyonmādena gṛhīta evāyamartho'tra cikitsite iti paśyāmaḥ| pañconmādavyavasthāyāmasya vātike evāvarodha ucitaḥ, iṣṭadravyavināśasya vātaprakopakāritvāt| evaṃ kāmādibhaveṣvapi vācyam||85-86||
buddhvā deśaṃ vayaḥ sātmyaṃ doṣaṃ kālaṃ balābale| cikitsitamidaṃ kuryādunmāde bhūtadoṣaje||87|| devarṣipitṛgandharvairunmattasya tu buddhimān| varjayedañjanādīni tīkṣṇāni krūrakarma ca||88|| sarpiṣpānādi tasyeha mṛdu bhaiṣajyamācaret| pūjāṃ balyupahārāṃśca mantrāñjanavidhīṃstathā||89|| śāntikarmeṣṭihomāṃśca japasvastyayanāni ca| vedoktān niyamāṃścāpi prāyaścittāni cācaret||90|| bhūtānāmadhipaṃ devamīśvaraṃ jagataḥ prabhum| pūjayan prayato nityaṃ jayatyunmādajaṃ bhayam||91|| rudrasya pramathā nāma gaṇā loke caranti ye| teṣāṃ pūjāṃ ca kurvāṇa unmādebhyaḥ pramucyate||92|| balibhirmaṅgalairhomairoṣadhyagadadhāraṇaiḥ| satyācāratapojñānapradānaniyamavrataiḥ||93|| devagobrahmaṇānāṃ ca gurūṇāṃ pūjanena ca| āgantuḥ praśamaṃ yāti siddhairmantrauṣadhaistathā||94|| yaccopadekṣyate kiñcidapasmāracikitsite| unmāde tacca kartavyaṃ sāmānyāddhetudūṣyayoḥ||95||
krūrakarmeti tāḍanādikam| śāntikarmetyādinā daivavyapāśrayacikitsāmāha| sāmānyāddhetudūṣyoriti unmādenāpasmāreṇa ca samo heturmanobhighātādiḥ, dūṣyaṃ ca hṛdayaṃ samānamityarthaḥ||87-95||
nivṛttāmiṣamadyo yo hitāśī prayataḥ śuciḥ| nijāgantubhirunmādaiḥ sattvavān na sa yujyate||96||
nivṛttāmiṣa ityādirvyākhyāta eva pūrvam||96||
prasādaścendriyārthanāṃ buddhyātmamanasāṃ tathā| dhātūnāṃ prakṛtisthatvaṃ vigatonmādalakṣaṇam||97||
kriyamāṇonmādacikitsāyāḥ kaśātāḍanādirūpatvenātikaṣṭāyāḥ sphoṭanārthaṃ vigatonmādalakṣaṇamāha- prasāda ityādi||97||
tatra ślokaḥ- unmādānāṃ samutthānaṃ lakṣaṇaṃ sacikitsitam| nijāgantunimittānāmuktavān bhiṣaguttamaḥ||98||
unmādānāmityādiḥ saṅgrahaḥ||98||
ityāgniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalapūrite cikitsāsthāne unmādacikitsitaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ||9||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ cikitsāsthāne unmādacikitsitaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ||9||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘cintādiduṣṭaṃ’ iti pā. ↩
- 2 ‘… bhidravaṇau ...’ iti pā. ↩
- 3 ‘vakṣyamāṇatithayo'bhipretāḥ’ iti pā. ↩
- 4 ‘…vācaṃ’ iti pā. ↩
- 5 ayaṃ pāṭho bahuṣu pustakeṣu nopalabhyate ↩
- 6 ‘…rodanahāsinaṃ’ iti pā. ↩
- 7 ‘bhinnarūkṣavarṇasvaraṃ’ iti pā. ↩
- 8 ‘devā dharṣayanti’ iti pā. ↩
- 9 ‘ativākpravaṇaṃ’ iti pā. ↩
- 10 ‘stenaṃ’ iti pā. ↩
- 11 ‘prāyaśchidramavekṣyābhidharṣayanti’ iti pā. ↩
- 12 ‘durvaśyaḥ’ iti pā. ↩
- 13 ‘drohī mārātmakaḥ| anye tu drohyena daṇḍena sādhyata iti vyākhyānayanti’ iti pā. ↩
- 14 ‘abhicārābhiśāpābhyāṃ’ iti pā. ↩
- 15 ‘saṅgṛhṇati’ iti pā. ↩
- 16 ‘manobuddhidehasantarjanaṃ’ iti pā. ↩
- 17 yogīndranāthasenastu ‘yaḥ śakto vinaye’ iti paṭhati| ‘ya unmādī vinaye śaktaḥ vinītaḥ vidheyatvaṃ gacchati’ iti ca vyākhyānayati ↩
- 18 ‘bheṣajavidhānaṃ sapratijñamāha’ iti pā. ↩
- 19 ‘pārayati’ iti pā. ↩
- 20 ‘kāntā’ iti pā. ↩
- 21 ‘caturguṇaṃ jalaṃ dattvā’ iti pā. ↩
- 22 ‘triphalā harītakyāmalakabibhītakāni| eṣāṃ ca pratyekamakṣabhāgatā, dravyapradhānatvānnirdeśasya| yatra hi dravyapradhāno nirdeśastatra pratyekameva bhāgaparigrahaḥ| yathā-“triphalā daśamūlāni palikāni” iti| yatra dravyasya ṣaṣṭhyantanirdeśānmānaṃ pradhānaṃ, tatra samuditasya bhāgaḥ| yathā-“triphalāyāstrayo bhāgāstrayastrikaṭukasya ca” iti vṛndamādhavavyākhyāyāṃ śrīkaṇṭhadattaḥ ↩
- 23 ‘siddhamapi’ iti pā. ↩
- 24 ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩
- 25 ‘…mapāmārgahiṅgunī’ iti pā. ↩
- 26 ‘laghūni’ iti pā. ↩
- 27 ‘prabudhyate’ iti pā. ↩
- 28 ‘anye tu māṃsasevayonmādo bhavatīti nivṛttāmiṣamadyo ya ityanenocyate| sopadaṃśaṃ tu māṃsamunmādapraśamanamiti bhinnaviṣayatayā na virodha iti varṇayanti’ iti pā. ↩
- 29 ‘pūrva evātra samādhiḥ sādhuḥ’ iti pā. ↩