athāto'pasmāracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
ādyutpattāvunmādena sahotpannatvādunmādamanu apasmāracikitsitamucyate||1-2||
smṛterapagamaṃ prāhurapasmāraṃ bhiṣagvidaḥ| tamaḥpraveśaṃ bībhatsaceṣṭaṃ dhīsattvasamplavāt||3||
smṛterapagama ityādinā'pasmārasañjñāṃ vyutpādayannapasmārasvarūpamāha| smṛterapagamameva viśinaṣṭi- tamaḥpraveśamiti| bībhatsaceṣṭamiti tamaḥpraveśena jñānābhāvatvādbībhatsaceṣṭā 1 phenavamanāṅgavikṣepaṇādikā yasminnupagate taṃ bībhatsaceṣṭam| bībhatsaceṣṭe smṛtyapagamādau ca hetumāha- dhīsattvasamplavāditi| samplavaḥ vibhramaḥ, svarūpānyathātvamiti yāvat||3||
vibhrāntabahudoṣāṇāmahitāśucibhojanāt 2| rajastamobhyāṃ vihate sattve doṣāvṛte hṛdi||4|| cintākāmabhayakrodhaśokodvegādibhistathā| manasyabhihate nṝṇāmapasmāraḥ pravartate||5||
yādṛśānāmapasmāro bhavati tānāha- vibhrāntetyādi| vibhrāntā unmārgagāmino bahavaśca doṣā yeṣāṃ teṣāṃ vibhrāntabahudoṣāṇām| vihate sattve iti sattvākhyaguṇe vihate; natu sattvaśabdena mana ucyate, tasya ‘manasyabhihate’ ityanena grahaṇaṃ kariṣyati||4-5||
dhamanībhiḥ śritā doṣā hṛdayaṃ pīḍayanti hi| sampīḍyamāno vyathate mūḍho bhrāntena cetasā||6|| paśyatyasanti rūpāṇi patati prasphuratyapi| jihvākṣibhrūḥ sravallālo hastau pādau ca vikṣipan||7|| doṣavege ca vigate suptavat pratibuddhyate|8|
dhamanībhiriti yadyapi sāmānyenoktaṃ, tathā'pi hṛdayapīḍāyogyatayā hṛdayāśritā eva dhamanyo viśeṣeṇa gṛhyante| atra ca vātādīnāṃ prakope pṛthak pṛthak heturnoktaḥ, tasyonmādasādhāraṇatvena labdhatvāt| uktaṃ hi- “yaccopadekṣyate kiñcidapasmāracikitsite| unmāde tacca kartavyaṃ sāmānyāddhetudūṣyayoḥ” (ci.a.9) iti| yastvapasmārasya viśiṣṭo heturunmādāt sa “ahitāśubhojanāt” ityādinokta eva||6-7||-
pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca vakṣyate sa caturvidhaḥ||8|| kampate pradaśeddantān phenodvāmī śvasityapi| paruṣāruṇakṛṣṇāni paśyedrūpāṇi cānilāt||9|| pītaphenāṅgavaktrākṣaḥ pītāsṛgrūpadarśanaḥ| satṛṣṇoṣṇānalavyāptalokadarśī 3 ca paittikaḥ||10|| śuklaphenāṅgavaktrākṣaḥ śīto hṛṣṭāṅgajo guruḥ| paśyañchuklāni rūpāṇi ślaiṣmiko mucyate cirāt||11|| sarvairetaiḥ samastaistu liṅgairjñeyastridoṣajaḥ| apasmāraḥ sa cāsādhyo yaḥ kṣīṇasyānavaśca yaḥ||12|| pakṣādvā dvādaśāhādvā māsādvā kupitā malāḥ| apasmārāya kurvanti vegaṃ kiñcidathāntaram||13||
pṛthagityādinā caturvidhāpasmāralakṣaṇamāha| pītāsṛgrūpadarśana iti pītalohitarūpadarśī| satṛṣṇoṣṇetyādi satṛṣṇoṣṇaścāsāvanalavyāptalokadarśī ceti samāsaḥ| śukletyādinā ślaiṣmika ucyate| hṛṣṭāṅgajaḥ hṛṣṭaromā| cirāditi vacanena vātapittayoracireṇa mokṣaṃ sūcayati| kṣīṇasyānavaśca yaḥ sa ekadoṣajo'pyasādhya iti bhāvaḥ| pakṣādvetyādau vyutkramya vegakālanirdeśena uktakālādūrdhvamarvāgapi cāpasmāravego bhavatīti sūcayati| kiñcidathāntaramiti kiñcitkālāntaraṃ vegaṃ kurvanti, stokakālāntaramiti yāvat||8-13||
tairāvṛtānāṃ hṛtsrotomanasāṃ samprabodhanam| tīkṣṇairādau bhiṣak kuryāt karmabhirvamanādibhiḥ||14|| vātikaṃ bastibhūyiṣṭhaiḥ paittaṃ prāyo virecanaiḥ| ślaiṣmikaṃ vamanaprāyairapasmāramupācaret||15||
tairityādinā cikitsāmāha| prabodhanamiti doṣavirahitatvena samyaksvavyāpārakaram| prāya ityādau prāyaḥśabdo viśeṣārthaḥ; tenānyā'pi bhavati sūcitā||14-15||
sarvataḥ suviśuddhasya samyagāśvāsitasya ca| apasmāravimokṣārthaṃ yogān saṃśamanāñchṛṇu||16|| gośakṛdrasadadhyamlakṣīramūtraiḥ samairghṛtam| siddhaṃ pibedapasmārakāmalājvaranāśanam||17|| iti pañcagavyaṃ ghṛtam|
āśvāsitasyeti āpyāyitabalasya| gośakṛdityādau dadhyādibhirapi gośabdo yojyaḥ; tena pañcagavyamidamalpaṃ bhavati| sāmyaṃ cātra gośakṛdrasādīnāṃ paribhāṣāsiddhamapi spaṣṭārthamucyate||16-17||
dve pañcamūlyau triphalā rajanyau kuṭajatvacam| saptaparṇamapāmārgaṃ nīlinīṃ kaṭurohiṇīm||18|| śampākaṃ phalgumūlaṃ ca pauṣkaraṃ sadurālabham| dvipalāni jaladroṇe paktvā pādāvaśeṣite||19|| bhārgīṃ pāṭhāṃ trikaṭukaṃ trivṛtāṃ niculāni ca| śreyasīmāḍhakīṃ mūrvāṃ dantīṃ bhūnimbacitrakau||20|| dve sārive rohiṣaṃ ca bhūtīkaṃ madayantikām| kṣipetpiṣṭvā'kṣamātrāṇi tena 4 prasthaṃ ghṛtāt pacet||21|| gośakṛdrasadadhyamlakṣīramūtraiśca tatsamaiḥ| pañcagavyamiti khyātaṃ mahattadamṛtopamam||22|| apasmāre tathonmāde 5 śvayathāvudareṣu ca| gulmārśaḥpāṇḍurogeṣu kāmalāyāṃ halīmake||23|| śasyate ghṛtametattu prayoktavyaṃ dine dine| alakṣmīgraharogaghnaṃ cāturthakavināśanam||24|| iti mahāpañcagavyaṃ ghṛtam|
dve pañcamūlyāvityādau nirdiṣṭaṃ pañcamūladvayaṃ daśamūlākhyaṃ grāhyam| nīlinī nīlikā| śampāka āragvadhaḥ| phalguḥ kāṣṭhodumbarikā| dvipalatvaṃ yathā pratyekaṃ daśamūlyādīnāṃ tatpratipāditamevonmāde| niculo hijjalaḥ| śreyasī hastipippalī| dve sārive iti śyāmalatā'nantamūlī ca||18-24||
brāhmīrasavacākuṣṭhaśaṅkhapuṣpībhireva ca| purāṇaṃ ghṛtamunmādālakṣmyapasmārapāpanut||25|| ghṛtaṃ saindhavahiṅgubhyāṃ vārṣe bāste caturguṇe| mūtre siddhamapasmārahṛdgrahāmayanāśanam||26|| vacāśampākakaiṭaryavayaḥsthāhiṅgucorakaiḥ| siddhaṃ palaṅkaṣāyuktairvātaśleṣmātmake ghṛtam||27||
brāhmītyādau purāṇamiti ghṛtaviśeṣaṇaṃ, tena purāṇaṃ ghṛtamatra sādhyaṃ bhavati| vārṣe bāste iti vṛṣacchāgabhave mūtre| atra ca yadyapi “strīṇāṃ tīkṣṇaṃ gavāṃ mūtraṃ na tu puṃsāṃ tathāvidham| pittāṃśikāstriyo yasmāt saumyāstu puruṣā smṛtā” ityanena striyā mūtraṃ praśastamuktaṃ, tathā'pīha viśeṣaparigrahāt puṃlliṅgayoreva mūtraṃ yaugikamiti| kaiṭaryaḥ pārvato nimbaḥ| vayaḥsthā guḍūcī| vātaśleṣmātake iti dvandvāpasmārānirdeśādvātātmake śleṣmātmake ceti jñeyam; anye tu gulmavadanuktamapi prakṛtisamasamavāyārabdhadvandvajaṃ ‘vātaśleṣmātmake’ ityanena sūcitamapasmāraṃ vadanti||25-27||
tailaprasthaṃ ghṛtaprasthaṃ jīvanīyaiḥ palonmitaiḥ| kṣīradroṇe pacet siddhamapasmāravināśanam||28|| kaṃse kṣīrekṣurasayoḥ kāśmarye'ṣṭaguṇe rase| kārṣikairjīvanīyaiśca ghṛtaprasthaṃ vipācayet||29|| vātapittodbhavaṃ kṣipramapasmāraṃ niyacchati| tadvat kāśavidārīkṣukuśakvāthaśṛtaṃ ghṛtam||30|| madhukadvipale kalke droṇe cāmalakīrasāt| tadvat siddho ghṛtaprasthaḥ pittāpasmārabheṣajam||31||
tailaprasthamityādau palonmitaiḥ kalkairiti bhavati, dravasthāne kṣīrasyaiva vidyamānatvāt| kaṃse iti āḍhake| kāśmarye iti gambhārībhave| rase iti kvāthe| tadvadityanena pūrvayogaphalaśrutiṃ darśayati| tadvatsiddho ghṛtaprasthaḥ ityanena pūrvayogoktaṃ ‘kṣipraṃ’ ityākarṣati, tena kṣipraṃ pittāpasmārabheṣajaṃ bhavatīti phalati||28-31||
abhyaṅgaḥ sārṣapaṃ tailaṃ bastamūtre caturguṇe| siddhaṃ syādgośakṛnmūtraiḥ snānotsādanameva ca||32|| kaṭabhīnimbakaṭvaṅgamadhuśigrutvacāṃ rase| siddhaṃ mūtrasamaṃ tailamabhyaṅgārthe praśasyate||33||
abhyaṅga ityādinā'kalkameva tailaṃ paktavyam| gośakṛdityādau gośakṛtotsādanaṃ, gomūtreṇa ca yogyatayā snānam| kaṭabhītyādau kaṭabhyādīnāṃ caturṇāmapi tvacaṃ gṛhītvā kvāthaḥ snehatriguṇaḥ kartavyaḥ, caturthastu mūtrabhāgenaiva snehasamena pūryate||32-33||
palaṅkaṣāvacāpathyāvṛścikālyarkasarṣapaiḥ| jaṭilāpūtanākeśīnākulīhiṅgucorakaiḥ||34|| laśunātirasācitrākuṣṭhairviḍbhiśca pakṣiṇām| māṃsāśināṃ yathālābhaṃ bastamūtre caturguṇe||35|| siddhamabhyañjanaṃ tailamapasmāravināśanam| etaiścaivauṣadhaiḥ kāryaṃ dhūpanaṃ sapralepanam||36||
palaṅkaṣetyādau pūtanāpūrvā yā keśī pūtanākeśī golomītyarthaḥ| tathā hi jatūkarṇe pūtanākeśītyatra golomī paṭhyate| uktaṃ hi- “vṛścikālīpathyāgolomīnākulīlasunakuṣṭhaiḥ, sarṣapajaṭilācorakahiṅguvacāmadhukacitrakārkaiḥ, māṃsādapakṣipurīṣairbastamūtre śṛtairetadabhyaṅge” iti| atirasā jalajaṃ yaṣṭīmadhu||34-36||
pippalīṃ lavaṇaṃ citrāṃ 6 hiṅgu hiṅguśivāṭikām| kākolīṃ sarṣapān kākanāsāṃ kaiṭaryacandane||37|| śunaḥskandhāsthinakharān parśukāṃ ceti peṣayet| bastamūtreṇa puṣyarkṣe pradehaḥ syāt sadhūpanaḥ||38||
citrā dantī| hiṅguśivāṭikā vaṃśapatrikā| skandhāsthīti skandhasyāsthi| puṣyarkṣapeṣaṇena nakṣatrayogakṛtaṃ saṃskāramupadiśati||37-38||
apetarākṣasīkuṣṭhapūtanākeśicorakaiḥ| utsādanaṃ mūtrapiṣṭairmūtrairevāvasecanam||39|| jalaukaḥśakṛtā tadvaddagdhairvā bastaromabhiḥ| kharāsthibhirhastinakhaistathā gopucchalomabhiḥ||40||
apetarākṣasīsvarasaḥ| jalaukaḥśakṛtetyādau tadvaditi utsādanam||39-40||
kapilānāṃ gavāṃ mūtraṃ 7 nāvanaṃ paramaṃ hitam| śvaśṛgālabiḍālānāṃ siṃhādīnāṃ ca śasyate||41|| bhārgī vacā nāgadantī śvetā śvetā 8 viṣāṇikā| jyotiṣmatī nāgadantī pādoktā mūtrapeṣitāḥ||42|| yogāstrayo'taḥ ṣaḍ bindūn pañca vā nāvayedbhiṣak| triphalāvyoṣapītadruyavakṣāraphaṇijjhakaiḥ||43|| śyāmāpāmārgakārañjaphalairmūtre'tha bastaje| sādhitaṃ nāvanaṃ tailamapasmāravināśanam||44|| pippalī vṛścikālī ca kuṣṭhaṃ ca lavaṇāni ca| bhārgī ca cūrṇitaṃ nastaḥ kāryaṃ pradhamanaṃ param||45||
kapilānāṃ gavāṃ mūtre 9 viśeṣakarī śaktirbhavatīti āptavacanādunnīyate| siṃhādīnāṃ ca śasyate ityatra mūtramiti 10 yojyam| bhārgītyādau nāgadantī kāṣṭhapāṭalā| śvetā śvetāparājitā śvetasyandā| śvetā 11 viṣāṇikā śatāvarī| triphaletyādau pītadru devadāru| lavaṇāni saindhavādīni pañca, kiṃvā lavaṇavargoktāni sarvāṇyeva yathālābhaṃ grāhyāṇi||41-45||
kāyasthāṃ śāradānmudgānmustośīrayavāṃstathā| savyoṣān bastamūtreṇa piṣṭvā vartīḥ prakalpayet||46|| apasmāre tathonmāde sarpadaṣṭe garārdite| viṣapīte jalamṛte caitāḥ syuramṛtopamāḥ||47|| mustaṃ vayaḥsthāṃ triphalāṃ kāyasthāṃ hiṅgu śādvalam| vyoṣaṃ māṣān yavānmūtrairbāstamaiṣārṣabhaistribhiḥ||48|| piṣṭvā kṛtvā ca tāṃ vartimapasmāre prayojayet| kilāse ca tathonmāde jvareṣu viṣameṣu ca||49||
kāyasthāmityādau śāradānmudgāniti haritamudgān, te hi prāyaḥ śaradi bhavanti| vartiḥ netrāñjanavartiḥ| viṣapīte iti pītaviṣe| jalamajjanena mṛta iva iti jalamṛtaḥ, tasya lakṣaṇaṃ- “viṣṭabdhapāyumūrdhākṣamādhmātodaramehanam| vidyājjalamṛtaṃ jantuṃ śītapādakarānanam” iti| bāstamaiṣārṣabhairiti chāgameṣavṛṣabhasambhavaiḥ||46-49||
puṣyoddhṛtaṃ śunaḥ pittamapasmāraghnamañjanam| tadeva sarpiṣā yuktaṃ dhūpanaṃ paramaṃ matam||50|| nakulolūkamārjāragṛdhrakīṭāhikākajaiḥ| tuṇḍaiḥ 12 pakṣaiḥ purīṣaiśca dhūpanaṃ kārayedbhiṣak||51|| ābhiḥ kriyābhiḥ siddhābhirhṛdayaṃ samprabudhyate| srotāṃsi cāpi śudhyanti tataḥ 13 sañjñāṃ sa vindati||52||
puṣyoddhṛtamiti puṣyanakṣatre gṛhītam| kīṭaḥ vṛścikādiḥ||50-52||
yasyānubandhastvāganturdoṣaliṅgādhikākṛtiḥ| dṛśyeta tasya kāryaṃ syādāgantūnmādabheṣajam||53||
sampratyapasmāre sūtreṇānubandhaliṅgacikitsāmāha- yasyetyādi| doṣaliṅgādhikākṛtiriti apasmāroktadoṣaliṅgebhyo'dhikā''gantūnmādasadṛśī ākṛtiryasya sa tathā; tenāgantuliṅgaṃ doṣajeṣu bhavati, naca doṣaliṅgaṃ vinā''gantuliṅgatā sambhavati; tataścāgantvapasmāraḥ pṛthaṅ na bhavati, kintu doṣajasyānubandharūpaḥ paścātkālīnaḥ sa āgantuḥ; tena “catvāro'pasmārāḥ” (sū.a.19) iti yaduktaṃ tasyāganturanubandho bhavatyeva kadāciditi| anenānubandharūpataiva bhūtāpasmāre darśitā; na tūnmādavat svātantryeṇa kartavyaṃ bhūtānām| anyatrāpyuktam- “apasmāro mahāvyādhiḥ sa syāddoṣata eva tu” iti| anye tu bhīmadantādayaḥ svatantrāgantvapasmāralakṣaṇacikitsānirdeśārthamatra granthaṃ varṇayanti; na saṅkhyāniyamaśca doṣajāpasmārāṇāmevaṃ bhavati||53||
anantaramuvācedamagniveśaḥ kṛtāñjaliḥ| bhagavan! prāk samuddiṣṭaḥ ślokasthāne mahāgadaḥ||54|| atattvābhiniveśo yastaddhetvākṛtibheṣajam| tatra noktamataḥ śrotumicchāmi tadihocyatām||55|| śuśrūṣave vacaḥ śrutvā śiṣyāyāha punarvasuḥ| mahāgadaṃ saumya! śṛṇu sahetvākṛtibheṣajam||56|| malināhāraśīlasya vegān prāptānnigṛhṇataḥ| śītoṣṇasnigdharūkṣādyairhetubhiścātisevitaiḥ||57|| hṛdayaṃ samupāśritya manobuddhivahāḥ sirāḥ| doṣāḥ sandūṣya tiṣṭhanti rajomohāvṛtātmanaḥ||58|| rajastamobhyāṃ vṛddhābhyāṃ buddhau 14 manasi cāvṛte| hṛdaye vyākule doṣairatha mūḍho'lpacetanaḥ 15||59|| viṣamāṃ kurute buddhiṃ nityānitye hitāhite| atattvābhiniveśaṃ tamāhurāptā mahāgadam||60|| snehasvedopapannaṃ taṃ saṃśodhya vamanādibhiḥ| kṛtasaṃsarjanaṃ medhyairannapānairupācaret||61|| brāhmīsvarasayuktaṃ yat pañcagavyamudāhṛtam| tat sevyaṃ śaṅkhapuṣpī ca yacca medhyaṃ rasāyanam||62|| suhṛdaścānukūlāstaṃ svāptā dharmārthavādinaḥ| saṃyojayeyurvijñānadhairyasmṛtisamādhibhiḥ 16||63||
asmin pradeśe saindhavāḥ kāśmīrāśca ‘bhagavan’ ityādinā'tattvābhiniveśasya lakṣaṇacikitsāgranthaṃ paṭhanti; sa cānārṣa iti vṛddhāḥ||54-63||
prayuñjyāttailalaśunaṃ payasā vā śatāvarīm| brāhmīrasaṃ kuṣṭharasaṃ vacāṃ vā madhusaṃyutām||64|| duścikitsyo hyapasmāraścirakārī kṛtāspadaḥ 17| tasmādrasāyanairenaṃ prāyaśaḥ samupācaret||65||
tailalaśunādayaḥ pañca yogāḥ| anena cirakāriṇīṃ cikitsāṃ darśayati||64-65||
jalāgnidrumaśailebhyo viṣamebhyaśca taṃ sadā| rakṣedunmādinaṃ caiva sadyaḥ prāṇaharā hi te||66||
jalāgnītyādinā jalādisānnidhye yadi vego bhavatyapasmārasya tadā maraṇameva bhavatīti darśayati||66||
tatra ślokau- hetuṃ kurvantyapasmāraṃ doṣāḥ prakupitā yathā| sāmānyataḥ pṛthaktvācca liṅgaṃ teṣāṃ ca bheṣajam||67|| mahāgadasamutthānaṃ liṅgaṃ covāca sauṣadham| munirvyāsasamāsābhyāmapasmāracikitsite 18||68||
saṅgrahe kurvantītyādinā samprāptiṃ gṛhṇāti||67-68||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne'pasmāracikitsitaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ||10||
iti śrīcakrapāṇidattakṛtāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsāsthāne'pasmāracikitsitaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ||10||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘bībhatsaviceṣṭanavadvadanāṅgavikṣepaṇādanumitaṃ bībhatsaceṣṭam’ iti pā. ↩
- 2 ‘…mahitāśucibhojinām’ iti pā. ↩
- 3 ‘satṛṣṇoṣmā'nalavyāptalokadarśī’ iti pā. ↩
- 4 ‘taiḥ prasthaṃ sarpiṣaḥ pacet’ iti pā. ↩
- 5 ‘jvare kāse’ iti pā. ↩
- 6 ‘śigruṃ’ iti pā. ↩
- 7 ‘pittaṃ’ iti pā. ↩
- 8 ‘śataviṣāṇikā’ iti pā. ↩
- 9 ‘pitte’ iti pā. ↩
- 10 ‘pittamiti’ iti pā. ↩
- 11 ‘śataviṣāṇikā’ iti pā. ↩
- 12 ‘ūrṇaiḥ’ iti pā. ↩
- 13 ‘smṛtiṃ sajñāṃ ca’ iti pā. ↩
- 14 ‘sattve’ iti pā. ↩
- 15 ‘mūḍhālpacetasaḥ’ iti pā. ↩
- 16 ‘vijñānaṃ’ iti pā. ↩
- 17 ‘mahāgadaḥ’ iti pā. ↩
- 18 ‘prajāhitārthaṃ bhagavānapasmāracikitsite’ iti pā. ↩