11. kṣatakṣīṇacikitsitam

Larger type: Carakasaṃhitā · indented: Cakrapāṇidatta's Āyurvedadīpikā
athātaḥ kṣatakṣīṇacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
apasmārarogeṇa 1 viṣamoccapatanādibhya uraḥkṣato'pi bhavati, tataḥ kṣatakṣīṇo bhavati, tatsambandhādapasmāramanu kṣatakṣīṇacikitsitamucyate| tatra kṣatakṣīṇarūpād vakṣyamāṇastrīsevādikāraṇakaśukraujaḥkṣayācca jāto vyādhiḥ pradhānam ‘uro virujyate’ ityādinā vakṣyamāṇalakṣaṇakaḥ kāraṇe kāryopacārāt ‘uraḥkṣata’ ityucyate; yadā ‘kṣīṇakṣata’ iti pāṭhastadā'pi kṣīṇaśabdena śukraujaḥkṣayayuktaḥ puruṣa ucyate; tathā kṣīṇe ca puruṣe kṣataṃ bhavatīti hetoḥ ‘kṣatakṣīṇa’ ityucyate| anye tu kṣataśca kṣayaśca iti kṣatakṣaya ityāhuḥ; tena rogadvayametat| tathā ‘uroruk śoṇitacchardiḥ’ ityādinā kṣatasya kṣīṇasya ca lakṣaṇaṃ kariṣyati; tasmin pakṣe ‘avyaktaṃ lakṣaṇaṃ tasya’ iti, tathā ‘sādhyo balavato navaḥ’ ityādāvekavacananirdeśo'nupapannaḥ, tenaikasyaiva kṣatakṣīṇasya hetukṛtaṃ lakṣaṇadvaividhyaṃ; kiṃvā kṣatakṣayakāraṇayoḥ kṣatadhātukṣayayostadvidhalakṣaṇakāraṇābhidhānaṃ pūrvarūpāvasthāyāṃ vyādhipratikriyārthaṃ jñeyam||1-2||
udārakīrtirbrahmarṣirātreyaḥ paramārthavit| kṣatakṣīṇacikitsārthamidamāha cikitsitam||3||
brahmarṣirityanena devarṣitvarājarṣitve ātreyasya niṣedhati| cikitsārthamiti pratikriyārtham| cikitsitaṃ cikitsābhidhāyakagrantham||3||
dhanuṣā''yasyato'tyarthaṃ bhāramudvahato gurum| patato viṣamoccebhyo balibhiḥ saha yudhyataḥ||4|| vṛṣaṃ hayaṃ vā dhāvantaṃ damyaṃ vā'nyaṃ nigṛhṇataḥ| śilākāṣṭhāśmanirghātān kṣipato nighnataḥ parān||5|| adhīyānasya vā'tyuccairdūraṃ vā vrajato drutam| mahānadīṃ vā tarato hayairvā saha dhāvataḥ||6|| sahasotpatato dūraṃ 2 tūrṇaṃ cātipranṛtyataḥ| tathā'nyaiḥ karmabhiḥ krūrairbhṛśamabhyāhatasya ca||7|| vikṣate vakṣasi vyādhirbalavān samudīryate| strīṣu cātiprasaktasya rūkṣālpapramitāśinaḥ||8||
cikitsā ca nidānādinā jñātasyaiva vyādherbhavati, tena kṣatanidānameva tāvadāha- dhanuṣetyādi| āyasyata iti śarīramāyāsyataḥ| balibhiriti svāpekṣayā balādhikaiḥ| nigṛhṇata iti vārayataḥ| nirghātaḥ astraviśeṣaḥ, kiṃvā nirghātaḥ śilādīnāṃ preraṇaviśeṣo'tibalasampāditaḥ| abhyāhatasya parairabhihatasya| vyādhiriti vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ kṣatakṣayākhyo vyādhiḥ; anye tu vyādhiśabdena kṣatamevāhuḥ, “doṣādiṣvapi vyādhiśabdo vartate” iti vacanāt| na cāsmin rājayakṣmarūpatā śaṅkanīyā, yata uraḥkṣatastridoṣajanya eva, bhinnasamprāptiśca “ayathābalamārambhairjantorurasi vikṣate| vāyuḥ prakupito doṣāvudīryobhau vidhāvati” (ci.a.8) ityādinoktā, lakṣaṇāni bhinnānyeva “uro virujyate” ityādinā vakṣyamāṇalakṣaṇebhya uktāni| ata evehānayorbhedaṃ vakṣyati “upekṣite bhavedasminnanubandho hi yakṣmaṇaḥ” iti| strīṣu cātiprasaktasya rūkṣālpapramitāśinaḥ balavān vyādhiḥ samudīryata iti sambandhaḥ| pramitāśanam ekarasābhyāsaḥ, kiṃvā'tītakālabhojanam||4-8||
uro virujyate tasya bhidyate'tha vibhajyate| prapīḍyete tataḥ pārśve śuṣyatyaṅgaṃ pravepate||9|| kramādvīryaṃ balaṃ varṇo ruciragniśca hīyate| jvaro vyathā manodainyaṃ viḍbhedo'gnivadhādapi||10|| duṣṭaḥ śyāvaḥ sudurgandhaḥ pīto vigrathito bahuḥ| kāsamānasya ca 3 śleṣmā saraktaḥ sampravartate||11|| sa kṣataḥ kṣīyate'tyarthaṃ tathā śukraujasoḥ kṣayāt|12|
kṣatakṣayalakṣaṇamāha- ura ityādinā| bhidyata iti vidīryate| agnivadhādapīti atrāgnivadhaṃ vinā vyādhimahimnā viḍbhedo bhavatīti darśayati| anye tu ‘viḍbhedo'gnivadhastathā’ iti paṭhanti| duṣṭaḥ vyāpannaḥ| kṣīyata iti dhātukṣayavān bhavati; na kevalaṃ kṣatādeva kṣīyate, kintu atistrīsevādinā kṛtācchukraujaḥ- kṣayādapi kṣīyate itaradhātukṣayavān bhavati||9-11||-
avyaktaṃ lakṣaṇaṃ tasya pūrvarūpamiti smṛtam||12|| urorukśoṇitacchardiḥ kāso vaiśeṣikaḥ kṣate| kṣīṇe saraktamūtratvaṃ pārśvapṛṣṭhakaṭigrahaḥ||13||
pūrvarūpamāha- avyaktamityādi| avyaktamiti alpatvena yathoktalakṣaṇato'sampūrṇam| urorugityādigranthastu prāyeṇa vyākṛtaḥ| kāso vaiśeṣika iti viśiṣṭaḥ, sa ca viśeṣo ‘duṣṭaḥ śyāvaḥ’ ityādinā prokto jñeyaḥ; kiṃvā vaiśeṣiko'dhiko jñeyaḥ| kṣīṇe iti śukraujasī kṣīṇe| anye tu urorugityādinā'vasthādvayasya lakṣaṇadvayametadvarṇayanti||12-13||
alpaliṅgasya dīptāgneḥ sādhyo balavato navaḥ| parisaṃvatsaro yāpyaḥ sarvaliṅgaṃ tu varjayet||14||
cikitsāpravṛttyarthaṃ sādhyādivibhāgamāha- alpetyādi| parisaṃvatsaraḥ varṣātītaḥ||14||
uro matvā kṣataṃ lākṣāṃ payasā madhusaṃyutām| sadya eva pibejjīrṇe payasā'dyāt saśarkaram||15|| pārśvabastirujī cālpapittāgnistāṃ surāyutām| bhinnaviṭkaḥ samustātiviṣāpāṭhāṃ savatsakām||16|| lākṣāṃ sarpirmadhūcchiṣṭaṃ jīvanīyagaṇaṃ sitām| tvakkṣīrīṃ samitāṃ kṣīre paktvā dīptānalaḥ pibet||17|| ikṣvālikābisagranthipadmakeśaracandanaiḥ| śṛtaṃ payo madhuyutaṃ sandhānārthaṃ pibet kṣatī||18|| yavānāṃ cūrṇamādāya kṣīrasiddhaṃ ghṛtaplutam| jvare dāhe sitākṣaudrasaktūn vā payasā pibet||19|| madhūkamadhukadrākṣātvakkṣīrīpippalībalāḥ| kāsī pārśvāsthiśūlī ca lihyātsaghṛtamākṣikāḥ||20||
jñātarogaviśeṣeṇa kartavyāṃ cikitsāmāha- uro matvetyādi| urasaḥ sadyaḥ kṣataṃ matvā lākṣāṃ pibediti yojanā| saśarkaramiti śarkarāsahitamannam| bhinnaviṭkaḥ samustātiviṣāpāṭhāṃ lākṣāṃ pibet| atra ye ‘dvivatsakām’ iti paṭhanti te vatsakabhāgadvayaṃ grāhayanti; kiṃvā vatsakadvayameva dvivatsakaśabdena gṛhyate; tathā hi- “bṛhatphalaḥ śvetapuṣpaḥ snigdhapatraḥ pumān bhavet| śyāmā cāruṇapuṣpā strī phalapuṣpaistathā'ṇubhiḥ” (ka.a.5) iti kalpe kuṭajaḥ strīpuruṣavibhāgena dvividha uktaḥ| sandhānārthamiti kṣatoraḥsandhānārtham| madhūkaśabdeneha madhūkapuṣpaṃ grāhyam||15-20||
elāpatratvaco'rdhākṣāḥ pippalyardhapalaṃ tathā| sitāmadhukakharjūramṛdvīkāśca palonmitāḥ||21|| sañcūrṇya madhunā yuktā guṭikāḥ samprakalpayet| akṣamātrāṃ tataścaikāṃ bhakṣayennā dine dine||22|| kāsaṃ śvāsaṃ jvaraṃ hikkāṃ chardiṃ mūrcchāṃ madaṃ bhramam| raktaniṣṭhīvanaṃ tṛṣṇāṃ pārśvaśūlamarocakam||23|| śoṣaplīhāḍhyavātāṃśca svarabhedaṃ kṣataṃ kṣayam| guṭikā tarpaṇī vṛṣyā raktapittaṃ ca nāśayet||24|| ityelādiguṭikā|
elāpatratvaca ityādinā elādiguṭikāmāha| yuktyeti yāvatā madhunā guṭikā bhavanti tāvanmānaṃ madhu deyam||21-24||
rakte'tivṛtte dakṣāṇḍaṃ yūṣaistoyena vā pibet| caṭakāṇḍarasaṃ vā'pi raktaṃ vā chāgajāṅgalam||25|| cūrṇaṃ paunarnavaṃ raktaśālitaṇḍulaśarkaram| raktaṣṭhīvī pibet siddhaṃ drākṣārasapayoghṛtaiḥ||26||
dakṣaḥ goṣṭhakukkuṭaḥ| chāgajāṅgalamiti chāgabhavaṃ jāṅgalahariṇādibhavaṃ vā| cūrṇaṃ paunarnavamityādau siddhamiti sādhitam| cūrṇasādhanaṃ drākṣārasādidraveṇa agnisaṃyogāt kartavyam| uktaṃ hi jatūkarṇe- “punarnavāraktaśālīdrākṣāsitācūrṇaṃ payoghṛtayutaṃ siddham” iti||25-26||
madhūkamadhukakṣīrasiddhaṃ vā taṇḍulīyakam| mūḍhavātastvajāmedaḥ surābhṛṣṭaṃ sasaindhavam||27|| kṣāmaḥ kṣīṇaḥ kṣatoraskastvanidraḥ sabale'nile| śṛtakṣīrasareṇādyāt sakṣaudraghṛtaśarkaram||28|| śarkarāṃ yavagodhūmau jīvakarṣabhakau madhu| śṛtakṣīrānupānaṃ vā lihyāt kṣīṇaḥ kṣatī kṛśaḥ||29|| kravyādamāṃsaniryūhaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ pibecca saḥ| pippalīkṣaudrasaṃyuktaṃ māṃsaśoṇitavardhanam||30|| nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣaśālapriyaṅgubhiḥ| tālamastakajambūtvakpriyālaiśca sapadmakaiḥ||31|| sāśvakarṇaiḥ śṛtāt kṣīrādadyājjātena sarpiṣā| śālyodanaṃ kṣatoraskaḥ kṣīṇaśukraśca mānavaḥ||32|| yaṣṭyāhvanāgabalayoḥ kvāthe kṣīrasamaṃ ghṛtam| payasyāpippalīvāṃśīkalkasiddhaṃ kṣate śubham||33|| kolalākṣārase tadvat kṣīrāṣṭaguṇasādhitam| kalkaiḥ kaṭvaṅgadārvītvagvatsakatvakphalairghṛtam||34||
madhūketyādau madhūkamadhukakalkena kṣīreṇa samaṃ sādhitaṃ taṇḍulīyakaśākam| sabale iti balavatyanile| kravyādāḥ māṃsabhujo mṛgapakṣiṇaḥ| kṣīrājjāteneti kṣīrāvasthāyāmeva gṛhītena| yaṣṭyāhvetyādau samakvāthakṣīrābhyāṃ ghṛtāccāturguṇyam| vāṃśī vaṃśalocanā| koletyādau tadvaditi kṣate hitam; atra kolalākṣārasasya ca ghṛtāccāturguṇyaṃ, kṣīraṃ cāṣṭaguṇaṃ vadanti; kiṃvā kolalākṣārasayoḥ samatvameva kṣīreṇa; ayaṃ ca nyāyo'pasmārādhyāye nirdiṣṭaḥ||27-34||
jīvakarṣabhakau vīrāṃ jīvantīṃ nāgaraṃ śaṭīm| catasraḥ parṇinīrmede kākolyau dve nidigdhike||35|| punarnave dve madhukamātmaguptāṃ śatāvarīm| ṛddhiṃ parūṣakaṃ bhārgīṃ mṛdvīkāṃ bṛhatīṃ tathā||36|| śṛṅgāṭakaṃ tāmalakīṃ payasyāṃ pippalīṃ balām| badarākṣoṭakharjūravātāmābhiṣukāṇyapi||37|| phalāni caivamādīni kalkān kurvīta kārṣikān| dhātrīrasavidārīkṣucchāgamāṃsarasaṃ payaḥ||38|| kuryāt prasthonmitaṃ tena ghṛtaprasthaṃ vipācayet| prasthārdhaṃ madhunaḥ śīte śarkarārdhatulāṃ tathā||39|| dvikārṣikāṇi 4 patrailāhematvaṅmaricāni ca| vinīya cūrṇitaṃ tasmāllihyānmātrāṃ sadā naraḥ||40|| amṛtaprāśamityetannarāṇāmamṛtaṃ ghṛtam| sudhāmṛtarasaṃ prāśyaṃ kṣīramāṃsarasāśinā||41|| naṣṭaśukrakṣatakṣīṇadurbalavyādhikarśitān| strīprasaktān kṛśān varṇasvarahīnāṃśca bṛṃhayet||42|| kāsahikkājvaraśvāsadāhatṛṣṇāsrapittanut| putradaṃ vamimūrcchāhṛdyonimūtrāmayāpaham||43|| ityamṛtaprāśaghṛtam|
dve nidigdhike iti vacanena bṛhatī kṣudrā ca grāhyā| payasyā kṣīravidārī| vātāmābhiṣukāṇi tu auttarāpathikāni phalāni| evamādīni evamprakārāṇyanyāni vātapittaharāṇi| dhātrīrasānāṃ ca yadyapi “pañcaprabhṛti yatra syurdravāṇi snehasaṃvidhau| tatra snehasamānyāhuḥ” iti vacanena prasthamānatvaṃ siddhaṃ, tathā'pi etatparibhāṣārthadārḍhyārthamevaitanmānakathanaṃ jñeyam| palārdhakatvamiha maricādīnāṃ militānāṃ, samāhārapradhānatvānnirdeśasya; vṛddhāstu pratyekameva palārdhakatvaṃ vadanti| sudhā bhaumī bhojyā, amṛtaṃ tu devabhojyam||35-43||
śvadaṃṣṭrośīramañjiṣṭhābalākāśmaryakattṛṇam| darbhamūlaṃ pṛthakparṇīṃ palāśarṣabhakau sthirām||44|| palikaṃ sādhayetteṣāṃ rase kṣīracaturguṇe| kalkaḥ svaguptājīvantīmedarṣabhakajīvakaiḥ||45|| śatāvaryṛddhimṛdvīkāśarkarāśrāvaṇībisaiḥ| prasthaḥ siddho ghṛtādvātapittahṛddra(dbha)vaśūlanut||46|| mūtrakṛcchrapramehārśaḥkāsaśoṣakṣayāpahaḥ| dhanuḥstrīmadyabhārādhvakhinnānāṃ balamāṃsadaḥ||47|| iti śvadaṃṣṭrādighṛtam|
śvadaṃṣṭretyādau kvāthyadravyaparimāṇānusāreṇa pādonaprasthatrayaṃ jalaṃ dattvā caturbhāgāvaśeṣeṇa catuścatvāriṃśatkvāthaphalāni bhavanti| kṣīraṃ cātra caturguṇaṃ ghṛtāt; kiṃvā kvāthacaturguṇaṃ kṣīram||44-47||
madhukāṣṭapaladrākṣāprasthakvāthe ghṛtaṃ pacet| pippalyaṣṭapale kalke prasthaṃ siddhe ca śītale||48|| pṛthagaṣṭapalaṃ kṣaudraśarkarābhyāṃ vimiśrayet| samasaktu kṣatakṣīṇe raktagulme ca taddhitam||49||
madhuketyādāvapi kvāthyamānānusāreṇa kvāthasya sārdhaprastho bhavati| samasaktu iti samasaktughṛtam||48-49||
dhātrīphalavidārīkṣujīvanīyarasairghṛtam| ajāgopayasoścaiva sapta prasthān pacedbhiṣak||50|| siddhaśīte sitākṣaudradviprasthaṃ vinayecca tat| yakṣmāpasmārapittāsṛkkāsamehakṣayāpaham||51|| vayaḥsthāpanamāyuṣyaṃ māṃsaśukrabalapradam| ghṛtaṃ tu pitte'bhyadhike lihyādvāte'dhike pibet||52|| līḍhaṃ nirvāpayet pittamalpatvāddhanti nānalam| ākrāmatyanilaṃ pītamūṣmāṇaṃ niruṇaddhi ca||53|| kṣāmakṣīṇakṛśāṅgānāmetānyeva ghṛtāni tu| tvakkṣīrīśarkarālājacūrṇaiḥ 5 styānāni yojayet||54|| sarpirguḍān samadhvaṃśāñjagdhvā cānu payaḥ pibet| reto vīryaṃ balaṃ puṣṭiṃ tairāśutaramāpnuyāt||55|| iti sarpirguḍāḥ|
ghṛtaṃ tvityādinā lehayogyāni yāni śarkarādiyogādghṛtānyuktāni tāni pitte lehyatayā kartavyāni, yāni tu śarkarādirahitatvena pānayogyāni tāni vāte kartavyānīti darśayati; kiṃvā styānāvasthāyogīni upayogāllehyatayā pitte prayoktavyāni, tānyeva vilīnāvasthāmāpannāni vāyau prayoktavyāni| ghṛtalehasya ghṛtapānasya ca pṛthak phalamāha- nirvāpayedityādi| alpatvāditi lehatvenaivālpatvāt, lehasya karṣamānatvenoktatvāt| ākramatīti jayati| niruṇaddhīti pratihanti; ‘na ruṇaddhi’ iti kecit paṭhanti| kṣāmetyādau kṣāmaḥ klāntadehaḥ, kṣīṇaḥ durbalaḥ, kṛśaḥ hīnamāṃsaḥ| tvakkṣīryādīnāṃ tāvanmānaṃ jñeyaṃ yāvatā ghṛtasya styānatvam| samadhvaṃśānityanena madhunaḥ tvakkṣīryādisamānatāmāha||50-55||
balā vidārī hrasvā ca pañcamūlī punarnavā| pañcānāṃ kṣīrivṛkṣāṇāṃ śuṅgā muṣṭyaṃśakā api||56|| eṣāṃ kaṣāye dvikṣīre vidāryājarasāṃśike| jīvanīyaiḥ pacet kalkairakṣamātrairghṛtāḍhakam||57|| sitāpalāni pūte ca śīte dvātriṃśataṃ kṣipet| godhūmapippalīvāṃśīcūrṇaṃ śṛṅgāṭakasya ca||58|| samākṣikaṃ kauḍavikaṃ tat sarvaṃ khajamūrcchitam| styānaṃ sarpirguḍān kṛtvā bhūrjapatreṇa veṣṭayet||59|| tāñjagdhvā palikān kṣīraṃ madyaṃ vā'nupibet kaphe| śoṣe kāse kṣate kṣīṇe śramastrībhārakarśite||60|| raktaniṣṭhīvane tāpe pīnase corasi sthite| śastāḥ pārśvaśiraḥśūle bhede ca svaravarṇayoḥ||61|| iti dvitīyasarpirguḍāḥ|
baletyādi| kṣīrivṛkṣā vaṭodumbarāśvatthaplakṣakapītanāḥ| uktaṃ ca śālākye “udumbaro vaṭo'śvattho madhūkaḥ plakṣa eva ca| pañcaite kṣīriṇo vṛkṣā asmiṃstantre prakīrtitāḥ” iti| muṣṭyaṃśakā iti palamānāḥ| atra ca balādīnāṃ trayodaśapalopanītānāmaṣṭaguṇe jale kvāthaścaturthāṃśāvaśeṣa iti ṣaḍviṃśatikvāthapalāni, etatkaṣāyādviguṇaṃ kṣīraṃ, vidārīrasaśchāgamāṃsarasaśca kaṣāyasamaḥ; evaṃ triṃśatpalādhikaṃ palaśatamiha ghṛtāḍhake paktavyaṃ bhavati| anye tu kvāthyāt ṣoḍaśaguṇajaladānaparibhāṣayā sādhite kvāthe dvipañcāśatkvāthapalānyāhuḥ; etadanusāreṇa kṣīrādimānamapyadhikaṃ bhavatītyāhuḥ| kintu kvāthatrayodaśapale'tra pānīyaṃ tathā paktavyaṃ yathā ghṛtasamaḥ kvātho bhavati| kvātho hyatra caturguṇadravasādhye ghṛte snehasama eva bhavati| etatkvāthadviguṇaṃ kṣīraṃ samaśca vidārīrasaśchāgamāṃsarasaśca deyaḥ; kiṃvā vidāryājamāṃsarasayormilitvā dvyāḍhakāṃśo deyaḥ| uktaṃ hi jatūkarṇe- “vṛścīvaṃ pañcamūlaṃ balāṃ vidārīṃ vaṭādiśuṅgāṃśca| niṣkvāthya dvikṣīre chāgavidārīrase ca same| jīvanīyagaṇakalkaiḥ paktvā ghṛtāḍhakaṃ” iti| atra hi kvāthyadravyamānamaniyatamiti viśeṣaḥ, kvāthastu snehasama eva| khajaḥ manthānadaṇḍaḥ, daśāṅgulo vā hastaḥ| bhūrjapatraveṣṭanaṃ ca śaktyutkarṣārtham||56-61||
tvakkṣīrīśrāvaṇīdrākṣāmūrvarṣabhakajīvakaiḥ| vīrardhikṣīrakākolībṛhatīkapikacchubhiḥ||62|| kharjūraphalamedābhiḥ kṣīrapiṣṭaiḥ palonmitaiḥ| dhātrīvidārīkṣurasaprasthaiḥ prasthaṃ ghṛtāt pacet||63|| śarkarārdhatulāṃ śīte kṣaudrārdhaprasthameva ca| dattvā sarpirguḍān kuryātkāsahikkājvarāpahān||64|| yakṣmāṇaṃ tamakaṃ śvāsaṃ raktapittaṃ halīmakam| śukranidrākṣayaṃ tṛṣṇāṃ hanyuḥ kārśyaṃ sakāmalam||65|| iti tṛtīyāḥ sarpirguḍāḥ|
tvakkṣīrītyādau śrāvaṇī muṇḍitikā, vīrā vidārīkandaḥ||62-65||
navamāmalakaṃ drākṣāmātmaguptāṃ punarnavām| śatāvarīṃ vidārīṃ ca samaṅgāṃ pippalīṃ tathā||66|| pṛthagdaśapalān bhāgān palānyaṣṭau ca nāgarāt| yaṣṭyāhvasauvarcalayordvipalaṃ maricasya ca||67|| kṣīratailaghṛtānāṃ ca tryāḍhake śarkarāśate| kvathite tāni cūrṇāni dattvā bilvasamān guḍān||68|| kuryāttān bhakṣayet kṣīṇaḥ kṣataḥ śuṣkaśca mānavaḥ| tena sadyo rasādīnāṃ vṛddhyā puṣṭiṃ sa vindati||69|| iti caturthasarpirguḍāḥ|
drākṣāmityādau yaṣṭyāhvasauvarcalayormilitvā dvipalam| maricasya ‘dvipalaṃ’ iti śeṣaḥ| uktaṃ hi jatūkarṇe- “ghṛtatailapayastryāḍhake sitāṃ ca tulāṃ prapācya drākṣāvidārīvṛścīvaśatāvarīkṛṣṇāśuṇṭhībalādhātrīśca daśapalikāḥ prapācayet, yaṣṭyāhvaṃ rucakaṃ ca palikam” ityādi| kvathita iti bhāṣayā kṣīṇe eva kṣīre cūrṇaprakṣepaṃ darśayati||66-69||
gokṣīrārdhāḍhakaṃ sarpiḥ prasthamikṣurasāḍhakam| vidāryāḥ svarasātprasthaṃ rasātprasthaṃ ca taittirāt||70|| dadyāt sidhyati tasmiṃstu piṣṭānikṣurasairimān| madhūkapuṣpakuḍavaṃ priyālakuḍavaṃ tathā||71|| kuḍavārdhaṃ tugākṣīryāḥ kharjūrāṇāṃ ca viṃśatim| pṛthagbibhītakānāṃ ca pippalyāśca caturthikām||72|| triṃśatpalāni khaṇḍācca madhukāt karṣameva ca| tathā'rdhapalikānyatra jīvanīyāni dāpayet||73|| siddhe'smin kuḍavaṃ kṣaudraṃ śīte kṣiptvā'tha modakān| kārayenmaricājājīpalacūrṇāvacūrṇitān||74|| vātāsṛkpittarogeṣu kṣatakāsakṣayeṣu ca| śuṣyatāṃ kṣīṇaśukrāṇāṃ rakte corasi saṃsthite||75|| kṛśadurbalavṛddhānāṃ puṣṭivarṇabalārthinām| yonidoṣakṛtasrāvahatānāṃ cāpi yoṣitām||76|| garbhārthinīnāṃ garbhaśca sravedyāsāṃ mriyeta vā| dhanyā balyā hitāstābhyaḥ śukraśoṇitavardhanāḥ||77|| iti pañcamasarpirmodakāḥ|
gokṣīretyādau gokṣīraṃ kāraṇatayocyate na ghṛtapākārthaṃ, tathāhi sati prakṣepyacūrṇena modakā na bhaveyuḥ| caturthikāṃ palam||70-77||
bastideśe vikurvāṇe strīprasaktasya mārute| vātaghnān bṛṃhaṇān vṛṣyān yogāṃstasya prayojayet||78|| śarkarāpippalīcūrṇaiḥ sarpiṣā mākṣikeṇa ca| saṃyuktaṃ vā śṛtaṃ kṣīraṃ pibet kāsajvarāpaham||79|| phalāmlaṃ sarpiṣā bhṛṣṭaṃ vidārīkṣurase śṛtam| strīṣu kṣīṇaḥ pibedyūṣaṃ jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ param||80|| saktūnāṃ vastrapūtānāṃ manthaṃ kṣaudraghṛtānvitam| yavānnasātmyo 6 dīptāgniḥ kṣatakṣīṇaḥ pibennaraḥ||81|| jīvanīyopasiddhaṃ vā jāṅgalaṃ ghṛtabharjitam| rasaṃ prayojayet kṣīṇe vyañjanārthaṃ saśarkaram||82|| gomahiṣyaśvanāgājaiḥ kṣīrairmāṃsarasaistathā| yavānnaṃ 7 bhojayedyūṣaiḥ phalāmlairghṛtasaṃskṛtaiḥ||83|| dīpte'gnau vidhireṣaḥ syānmande dīpanapācanaḥ| yakṣmiṇāṃ vihito grāhī bhinne śakṛti ceṣyate||84||
vikurvāṇe iti śūlādivikāraṃ kurvāṇe| śarkaretyādau prakṣepanyāyena kṣīre śarkarādiprakṣepaḥ| vastrapūtānāmiti vastrāntarālapatitānām| mande'gnau yakṣmiṇāṃ yo vihitaḥ bhinne śakṛti ca yo grāhī sa vidhiriṣyata iti jñeyam||78-84||
palikaṃ saindhavaṃ śuṇṭhī dve ca sauvarcalāt pale| kuḍavāṃśāni vṛkṣāmlaṃ dāḍimaṃ patramarjakāt||85|| ekaikaṃ maricājājyordhānyakāddve caturthike| śarkarāyāḥ palānyatra daśa dve ca pradāpayet||86|| kṛtvā cūrṇamato mātrāmannapāne prayojayet| rocanaṃ dīpanaṃ balyaṃ pārśvārtiśvāsakāsanut||87|| iti saindhavādicūrṇam|
palikamiti palamānam||85-87||
ekā ṣoḍaśikā dhānyāddve dve'jājyajamodayoḥ| tābhyāṃ dāḍimavṛkṣāmlaṃ dvirdviḥ sauvarcalātpalam||88|| śuṇṭhyāḥ karṣaṃ dadhitthasya madhyāt pañca palāni ca| taccūrṇaṃ ṣoḍaśapale śarkarāyā vimiśrayet||89|| ṣāḍavo'yaṃ pradeyaḥ syādannapāneṣu pūrvavat| mandānale śakṛdbhede yakṣmiṇāmagnivardhanaḥ||90|| iti ṣāḍavaḥ|
ṣoḍaśikā palam| dāḍimavṛkṣāmlaṃ dvirdviriti pūrvadvipalāpekṣayā dviguṇaṃ pratyekaṃ catuḥpalamiti darśayati| pūrvavadityanena pūrvayogasamānaphalamāha| atra jatūkarṇaḥ- “palike dhānyakarucake dvau jīrakadīpyakau śuṇṭhyāśca palaṃ kapitthadāḍimavṛkṣāmlānāṃ kuḍavam” ityādi||88-90||
pibennāgabalāmūlamardhakarṣavivardhitam 8| palaṃ kṣīrayutaṃ māsaṃ kṣīravṛttiranannabhuk||91|| eṣa prayogaḥ puṣṭyāyurbalārogyakaraḥ paraḥ| maṇḍūkaparṇyāḥ kalpo'yaṃ śuṇṭhīmadhukayostathā||92||
nāgabaletyādau ardhakarṣavivardhitamiti ardhakarṣeṇaiva vardhitaṃ palaṃ māsamekaṃ peyaṃ kevalaṃ kṣīravartinā| uktaṃ hi jatūkarṇe- “nāgabalāmūlamardhakarṣavṛddhyā palamānaṃ māsaṃ peyaṃ kṣīramātravṛttinā” iti||91-92||
yadyat santarpaṇaṃ śītamavidāhi hitaṃ laghu| annapānaṃ niṣevyaṃ tatkṣatakṣīṇaiḥ sukhārthibhiḥ||93|| yaccoktaṃ yakṣmiṇāṃ pathyaṃ kāsināṃ raktapittinām| tacca kuryādavekṣyāgniṃ vyādhiṃ sātmyaṃ balaṃ tathā||94||
śītaṃ cāpi sparśe śāntikāri vidāhi bhavati, tadarthamavidāhītyuktam||93-94||
upekṣite bhavettasminnanubandho hi yakṣmaṇaḥ| prāgevāgamanāttasya tasmāttaṃ tvarayā jayet||95||
kṣatakṣīṇasya tvarayā pratikartavyatāmāha- upekṣite ityādi| tasyeti yakṣmaṇaḥ||95||
tatra ślokau- kṣatakṣayasamutthānaṃ sāmānyapṛthagākṛtim| asādhyayāpyasādhyatvaṃ sādhyānāṃ siddhimeva ca||96|| uktavāñjyeṣṭhaśiṣyāya kṣatakṣīṇacikitsite| tattvārthavidvītarajastamodoṣaḥ 9 punarvasuḥ||97||
saṅgrahe sāmānyapṛthagākṛtimiti kṣatotthasya kṣayotthasya ca ‘uro virujyata’ ityādi pṛthaglakṣaṇaṃ kṛtam||96-97||
ityagniveśakṛte tantre'prāpte dṛḍhabalapūrite cikitsitasthāne kṣatakṣīṇacikitsitaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ||11||
iti śrīcakrapāṇidattakṛtāyāṃ carakatātparyavyākhyāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsāsthāne kṣatakṣīṇacikitsitaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ||11||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘apasmāravegena’ iti pā.
  2. 2 ‘'tyarthaṃ’ iti pā.
  3. 3 ‘cātyarthaṃ śleṣmā sāsraḥ pravartate’ iti pā.
  4. 4 ‘palārdhakaṃ ca maricatvagelāpatrakeśarāt’ iti pā.
  5. 5 ‘tvakkṣīrīpippalīlājacūrṇaiḥ’ iti pā.
  6. 6 ‘yāvanna sātmyaḥ’ iti pā.
  7. 7 ‘yathāgni’ iti pā.
  8. 8 ‘…mardhakarṣavivardhanam’ iti pā.
  9. 9 ‘…dvītarajastamomohaḥ’ iti pā.