athātaḥ śvayathucikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
kṣatakṣīṇe marmopaghāto bhavati, śothe'pi marmopaghātaḥ kāraṇaṃ, tena samānahetutayā kṣatakṣayamanu śothacikitsitamucyate||1-2||
bhiṣagvariṣṭhaṃ surasiddhajuṣṭaṃ munīndramatryātmajamagniveśaḥ| mahāgadasya śvayathoryathāvat prakoparūpapraśamānapṛcchat||3||
juṣṭamiti sevitam| prakopayatīti prakopo heturityarthaḥ, kiṃvā kāryakāraṇayorabhedopacārāt prakopaśabdena śvayathukāraṇamucyate; rūpaśabdena rūpapūrvarūpayorgrahaṇaṃ; śamanena cikitsocyate||3||
tasmai jagādāgadavedasindhupravartanādripravaro'trijastān| vātādibhedāttrividhasya samyaṅnijānijaikāṅgajasarvajasya||4||
agadārtha ārogyārtho yo vedaḥ so'gadavedaḥ, sa eva gambhīraprasannatvāt sindhuriva sindhuḥ, tasya pravartane'dripravaro himālaya ivetyarthaḥ; yathā himālayo gaṅgāyāḥ pravartakastathā'trijo'pi āyurvedapravartaka ityarthaḥ| tāniti prakopādīn yāñ śiṣyaḥ pṛṣṭavān| ekāṅgajasarvajasyetyatra sarvajaśabdena sarvaśarīrajasya grahaṇam, ekāṅgajaśabdena ca sāmānyena śarīrāvyāpakasya grahaṇaṃ; tena sarvārdhagātrāvayavāśritatvena yattraividhyaṃ vaktavyaṃ tatraikāṅgajenārdhagātrāśritāvayavāśritayoriha grahaṇaṃ jñeyam||4||
śuddhyāmayābhaktakṛśābalānāṃ kṣārāmlatīkṣṇoṣṇagurūpasevā| dadhyāmamṛcchākavirodhiduṣṭagaropasṛṣṭānnaniṣevaṇaṃ ca||5|| arśāṃsyaceṣṭā na ca dehaśuddhirmarmopaghāto viṣamā prasūtiḥ| mithyopacāraḥ pratikarmaṇāṃ ca nijasya hetuḥ śvayathoḥ pradiṣṭaḥ||6||
śuddhiḥ vamanādiśodhanam, āmayā jvarādayaḥ, abhaktam abhojanaṃ viguṇaṃ ca bhojanaṃ, taiḥ kṛśānāmabalānāṃ ca kṣārādisevā nijasya śvayathorheturiti yojyam| dadhyādi tu svatantrameva hetuḥ| āmam apakvaṃ, duṣṭaṃ doṣakārakaṃ navodakādi, garaḥ saṃyogajaṃ viṣam| naca dehaśuddhiriti śodhanārhe'pi dehe dehāśuddhiḥ| marmopaghāta iha doṣakṛta eva jñeyaḥ; bāhyahetujastu marmopaghāta āgantuhetureva| viṣamā prasūtiḥ akālagarbhapatanādikā| pratikarmaṇāmiti vamanādīnāṃ; mithyopacāra iti asamyakkaraṇamasamyagupacāraśca||5-6||
bāhyāstvaco dūṣayitā'bhighātaḥ kāṣṭhāśmaśastrāgniviṣāyasādyaiḥ 1| āgantuhetuḥ, ...|7|
bāhyā ityādinā''gantuśothahetumāha| bāhyā iti agambhīrāḥ; etena gambhīratvagdūṣakatvaṃ śothasya na bhavati| tvaca iti karmapadaṃ halantam| dūṣayitā abhighātaviśeṣeṇa| kāṣṭhāśmaśastrāgniviṣāyasādyairiti kāṣṭhādikāraṇakaḥ; ādiśabdo hi kāraṇavācī, tena kāṣṭhādikāraṇako'bhighāta ityarthaḥ| kāṣṭhādayaśceha saṅkṣepeṇoktā dantādīnāmapyupalakṣaṇā jñeyāḥ| kiṃvā ādi śabdaḥ prakāravācī, tena kāṣṭhādikṛto'bhighātaḥ kāṣṭhādiśabdenocyata iti kṛtvā'bhighātena samaṃ sāmānādhikaraṇyaṃ jñeyam| āgantuheturiti cchedaḥ||7||-
... trividho nijaśca sarvārdhagātrāvayavāśritatvāt||7||
trividha iti sarvārdhagātrāvayavāśritatvena nijastrividhaḥ; cakārādāganturapi yathoktabhedāttrividha ityarthaḥ||7||
bāhyāḥ sirāḥ prāpya yadā kaphāsṛkpittāni sandūṣayatīha vāyuḥ| tairbaddhamārgaḥ sa tadā visarpannutsedhaliṅgaṃ śvayathuṃ karoti||8||
bāhyāḥ sirā ityādisamprāptikathanam| bāhyā iti agambhīrāḥ| sirāśabdena srotasāṃ sāmānyena grahaṇam| baddhamārga iti āvṛtamārgaḥ| utsedhenāvyabhicāriṇā liṅgyata iti utsedhaliṅgaḥ||8||
uraḥsthitairūrdhvamadhastu 2 vāyoḥ sthānasthitairmadhyagataistu madhye| sarvāṅgagaḥ sarvagataiḥ kvacitsthairdoṣaiḥ kvacit syācchvayathustadākhyaḥ||9||
uraḥsthitairityādinā viśiṣṭaśothānāṃ samprāptiviśeṣamāha| ūrdhvamiti uraḥprabhṛtyūrdhvaśarīre| adha iti pakvāśayaprabhṛtau| vāyoḥ sthānaṃ pakvāśayaḥ| madhyagatairiti uraḥpakvāśayamadhyagataiḥ| kvaciditi kaṇṭhatālvādideśe| tadākhya iti ‘galaśotha’ ityādiśabdākhya iti; kiṃvā ūrdhvaśothādhaḥśotha ityādiśabdākhya iti sarvatra yojanīyam||9||
ūṣmā tathā syāddavathuḥ sirāṇāmāyāma ityeva ca pūrvarūpam|10|
ūṣmetyādinā pūrvarūpamāha| davathuḥ upatāpaścakṣurādau| sirāṇāmāyāma iti sirāprasaraṇam|10|-
sarvastridoṣo'dhikadoṣaliṅgaistacchabdamabhyeti bhiṣagjitaṃ ca||10||
sarvaśothānāṃ tridoṣajatve'pi vātajādivyapadeśo vātajādicikitsā ca yathā bhinnā bhavati tadāha- sarva ityādi| adhikāni adhikasya vā doṣasya liṅgānīti adhikadoṣaliṅgāni, taiḥ adhikadoṣaliṅgaiḥ| tacchabdamiti adhikadoṣaśabdaṃ 3 vātajo'yamityādikaṃ prāpnoti; tathā bhiṣagjitaṃ cādhikadoṣaliṅgaiḥ prāpnoti, adhikadoṣaliṅgaprayuktaṃ cikitsatabhedaṃ prāpnotītyarthaḥ||10||
sagauravaṃ syādanavasthitatvaṃ sotsedhamuṣmā'tha sirātanutvam| salomaharṣā'ṅgavivarṇatā ca sāmānyaliṅgaṃ śvayathoḥ pradiṣṭam||11||
sagauravamityādinā sāmānyaliṅgaṃ paṭhati||11||
calastanutvakparuṣo'ruṇo'sitaḥ prasuptiharṣārtiyuto'nimittataḥ| praśāmyati pronnamati prapīḍito divābalī ca śvayathuḥ samīraṇāt||12||
cala ityādinā vātajaśothaliṅgamāha| tanutvagiti abahalatvak| asita iti kṛṣṇaḥ| suptiḥ sparśājñānaṃ; harṣaḥ ‘jhaṇajhaṇikā’ iti khyātā vedanā, kiṃvā romaharṣaḥ| animittataḥ praśāmyatīti vāyoścalatvena kadācinnimittaṃ vinā'pi līno bhavatītyarthaḥ| kecit ‘nimittataḥ’ iti paṭhanti, tena “snehoṣṇamardanābhyāṃ ca praṇaśyet sa ca vātikaḥ” (sū.a.18) iti yaduktaṃ tadevedamucyate| pronnamatīti sampīḍanānantaramevonnamati||12||
mṛduḥ sagandho'sitapītarāgavān bhramajvarasvedatṛṣāmadānvitaḥ| ya uṣyate sparśarugakṣirāgakṛt 4 sa pittaśotho bhṛśadāhapākavān||13||
mṛdvityādinā pittaśothamāha| uṣyata iti dahyate| sparśarugiti 5 sparśanaṃ na sahate||13||
guruḥ sthiraḥ pāṇḍurarocakānvitaḥ prasekanidrāvamivahnimāndyakṛt| sa kṛcchrajanmapraśamo nipīḍito na connamedrātribalī kaphātmakaḥ||14||
gururityādinā kaphaśothamāha| arocakānvita iti arocakavyādhisahacārī| kṛcchrajanmapraśama iti cirotpattivināśaḥ| rātribalī kaphātmaka iti rātrau srotorodhajena dehakledenāceṣṭayā ca kaphasya vṛddhatvāt tajjanitaśotho balavān bhavati, divā tu sphuṭasrotasi śarīre ceṣṭāyukte na kapho balībhavati kintu vāyuḥ; tena vātaśotho divā balībhavati, kaphaśothastu hīyate||14||
kṛśasya rogairabalasya yo bhavedupadravairvā vamipūrvakairyutaḥ| sa hanti marmānugato'tha rājimān parisraveddhīnabalasya sarvagaḥ||15||
sampratyasādhyatvamāha- kṛśasyetyādi| vamipūrvakairiti triśothīye “chardiḥ śvāso'rucistṛṣṇā jvaro'tīsāra eva ca| suptiḥ śoṣaḥ 6 sadaurbalyaḥ śothopadravasaṅgrahaḥ” (sū.a.18) ityanenoktaiḥ| marmānugato rājimāniti ca pṛthaglakṣaṇaṃ, parisravedityādi ca pṛthak pṛthagasādhyalakṣaṇam||15||
ahīnamāṃsasya ya ekadoṣajo navo balasthasya sukhaḥ sa sādhane|16|
ahīnetyādinā sukhasādhyalakṣaṇamucyate| kṛcchrasādhyalakṣaṇaṃ ca sukhasādhyalakṣaṇāsampūrṇatāyāṃ jñeyam| śvayathośca hetulakṣaṇāni triśothīyoktānyapi prakaraṇāt saṅkṣepeṇehocyante|16|
nidānadoṣartuviparyayakramairupācarettaṃ baladoṣakālavit||16||
sāmānyena cikitsāsūtramāha- nidānetyādi| nidānādiviparītakramaiḥ laṅghanādibhirupācaredityarthaḥ| baladoṣakālavidityanena nidānāderviparītā kriyoktā; balaṃ tathā doṣamāmādibhedabhinnaṃ tathā kālaṃ ca vyādhyavasthārūpaṃ viditvā yā yujyate sā kartavyeti darśayati| nidānetyādau doṣaśabdena vātādayo gṛhyante, ṛtuśabdena ca nityagaḥ kālaḥ| tenaiva tadviśiṣṭavācakatayā baladoṣakālaviditi vacanaṃ na punaruktam| anye tu prathamena doṣaśabdena dūṣyadhātugrahaṇaṃ, dvitīyena tu vātādigrahaṇamityāhuḥ; prathamavyākhyāne tu doṣaśabdenaiva dūṣyasyāpi doṣādhārasya grahaṇaṃ jñeyam||16||
athāmajaṃ laṅghanapācanakramairviśodhanairulbaṇadoṣamāditaḥ| śirogataṃ śīrṣavirecanairadho 7 virecanairūrdhvaharaistathordhvajam||17|| upācaret snehabhavaṃ virūkṣaṇaiḥ prakalpayet snehavidhiṃ ca rūkṣaje| vibaddhaviṭke'nilaje nirūhaṇaṃ ghṛtaṃ tu pittānilaje satiktakam||18|| payaśca mūrcchāratidāhatarṣite viśodhanīye tu samūtramiṣyate| kaphotthitaṃ kṣārakaṭūṣṇasaṃyutaiḥ samūtratakrāsavayuktibhirjayet||19||
āmajamiti āmadoṣajanitam, apakvatā ca prāyo doṣāṇāṃ prathamaduṣṭau bhavati| kramairiti upakramaiḥ| adha iti adhobhāgajaṃ, virecanairupācaret| ūrdhvaharairiti vamanaiḥ, ūrdhvajamiti ūrdhvabhāgajam| satiktakaṃ ghṛtamiti tiktadravyasādhitaṃ ghṛtam| pittānilaje iti vātapittajadvandve| mūrcchādaya iha sañjātā yasya tasmin mūrcchāratidāhatarṣite| viśodhanīye iti mūrcchāyukte eva viśodhanīye| samūtretyādi mūtrasamabhāgaistakrāsavayogaiḥ||17-19||
grāmyābjānūpaṃ piśitamabalaṃ śuṣkaśākaṃ navānnaṃ gauḍaṃ piṣṭānnaṃ dadhi tilakṛtaṃ 8 vijjalaṃ 9 madyamamlam| dhānā vallūraṃ samaśanamatho gurvasātmyaṃ vidāhi svapnaṃ cārātrau śvayathugadavān varjayenmaithunaṃ ca||20||
grāmyetyādinā nidānatvenaiva prāptaniṣedhānapi mahātyayāvaha- tvādatyarthaniṣedhopadarśanārthamāha| gauḍamiti guḍavikāraṃ, tasya vikāre aṇ| dhānā aṅkuritabhṛṣṭayavāḥ| vallūraṃ śuṣkamāṃsam| samaśanaṃ pathyāpathyayorekatra bhojanam||20||
vyoṣaṃ trivṛttiktakarohiṇī ca sāyorajaskā triphalārasena| pītaṃ kaphotthaṃ śamayettu śophaṃ gavyena mūtreṇa harītakī ca||21|| harītakīnāgaradevadāru sukhāmbuyuktaṃ sapunarnavaṃ vā| sarvaṃ pibettriṣvapi mūtrayuktaṃ snātaśca jīrṇe payasā'nnamadyāt||22||
atra kaphadoṣasyaiva prathamaṃ cikitsyatvena vyoṣamityādinā kaphaśothacikitsāmāha| sāyorajasketi anena māritamevātra ayoraja icchanti, rasāyane'pi mṛtāyorajasa eva prayogopadeśāt| ayorajo na samaṃ tulyamānam, ayo hi duṣpariṇāmaṃ, tenāyaḥprayoge'lpameva lohaṃ mātrānusāreṇa jñeyam| harītakyādīnāṃ kalkaḥ sukhāmbunā peyaḥ| sapunarnavaṃ vā sarvamiti harītakyādi| triṣvapi vātādijeṣu| snātaścetyādividhirante uktatvāduktasarvaprayogeṣu jñeyaḥ||21-22||
punarnavānāgaramustakalkān prasthena dhīraḥ payasā'kṣamātrān| mayūrakaṃ māgadhikāṃ samūlāṃ sanāgarāṃ vā prapibet savāte||23|| dantītrivṛttryūṣaṇacitrakairvā payaḥ śṛtaṃ doṣaharaṃ pibennā| dviprasthamātraṃ tu palārdhikaistairardhāvaśiṣṭaṃ pavane sapitte||24|| saśuṇṭhipītadrurasaṃ prayojyaṃ śyāmorubūkoṣaṇasādhitaṃ vā| tvagdāruvarṣābhumahauṣadhairvā guḍūcikānāgaradantibhirvā||25|| saptāhamauṣṭraṃ tvathavā'pi māsaṃ payaḥ pibedbhojanavārivarjī| gavyaṃ samūtraṃ mahiṣīpayo vā kṣīrāśano mūtramatho gavāṃ vā||26|| takraṃ pibedvā gurubhinnavarcāḥ savyoṣasauvarcalamākṣikaṃ ca| guḍābhayāṃ vā guḍanāgaraṃ vā sadoṣabhinnāmavibaddhavarcāḥ||27|| viḍvātasaṅge payasā rasairvā prāgbhaktamadyādurubūkatailam 10| srotovibandhe'gnirucipraṇāśe madyānyariṣṭāṃśca pibet sujātān||28||
punarnavetyādau prasthamānaṃ kṣīramatibahutvāttadardhāvaśiṣṭaṃ paktvā peyam| mayūrakamityādāvapi pūrvayogoktaṃ kṣīraṃ dravyamānaṃ ca jñeyam| palārdhikairiti dvikarṣamānaiḥ| atra ca bheṣajāpekṣayā kṣīrasya bahutvāt stokakṣīradānaṃ kecidicchanti sādhanatvena kartavyamiti, ‘yathā kurvanti sa upāyaḥ’ (sū.a.26) iti vacanāt| pītadruḥ devadāruḥ| ūṣaṇaṃ maricam| bhojanavārivarjīti bhojanaṃ vāri ca tyaktavyamityarthaḥ| gavyamityādāvapi gavāṃ mūtramityantena saptāhaṃ māsaṃ veti tathā bhojanavārivarjīti cānuvartayanti| samūtramityatra mūtrasamaṃ kṣīrāśanamiti sambadhyate||23-28||
gaṇḍīrabhallātakacitrakāṃśca vyoṣaṃ viḍaṅgaṃ bṛhatīdvayaṃ ca| dviprasthikaṃ gomayapāvakena droṇe pacet kūrcikamastunastu 11||29|| tribhāgaśeṣaṃ ca supūtaśītaṃ droṇena tat prākṛtamastunā ca| sitopalāyāśca śatena yuktaṃ lipte ghaṭe citrakapippalīnām||30|| vaihāyase sthāpitamādaśāhāt prayojayaṃstadvinihanti śophān| bhagandarārśaḥkrimikuṣṭhamehān vaivarṇyakārśyānilahikkanaṃ ca||31|| iti gaṇḍīrādyariṣṭaḥ|
kūrcikamastuna ityatra dadhnā saha payasi pakvaṃ yanmastu tat kūrcikamastu, kevalasya dadhno yanmastu tat prākṛtamastu| vaihāyase iti antarikṣe||29-31||
kāśmaryadhātrīmaricābhayākṣadrākṣāphalānāṃ 12 ca sapippalīnām| śataṃ śataṃ jīrṇaguḍāttulāṃ 13 ca saṅkṣudya kumbhe madhunā pralipte||32|| saptāhamuṣṇe dviguṇaṃ tu śīte sthitaṃ jaladroṇayutaṃ pibennā| śophān vibandhān kaphavātajāṃśca nihantyariṣṭo'ṣṭaśato'gnikṛcca||33|| ityaṣṭaśato'riṣṭaḥ|
kāśmaryetyādau uṣṇe iti uṣṇakāle| dviguṇamiti dvisaptāhaṃ, śītakāle sthāpyam| aṣṭaśata iti sañjñā kāśmaryādisaptaśataṃ militvā kṛtatvājjñeyā||32-33||
punarnave dve ca bale sapāṭhe dantīṃ 14 guḍūcīmatha citrakaṃ ca| nidigdhikāṃ ca tripalāni paktvā droṇāvaśeṣe salile tatastam||34|| pūtvā rasaṃ dve ca guḍāt purāṇāttule madhuprasthayutaṃ suśītam| māsaṃ nidadhyādghṛtabhājanasthaṃ palle yavānāṃ paratastu māsāt||35|| cūrṇīkṛtairardhapalāṃśikaistaṃ patratvagelāmaricāmbulohaiḥ 15| gandhānvitaṃ kṣaudraghṛtapradigdhe jīrṇe pibed vyādhibalaṃ samīkṣya||36|| hṛtpāṇḍurogaṃ śvayathuṃ pravṛddhaṃ plīhajvarārocakamehagulmān| bhagandaraṃ ṣaḍjaṭharāṇi kāsaṃ śvāsaṃ grahaṇyāmayakuṣṭhakaṇḍūḥ||37|| śākhānilaṃ baddhapurīṣatāṃ ca hikkāṃ kilāsaṃ ca halīmakaṃ ca| kṣipraṃ jayedvarṇabalāyurojastejonvito māṃsarasānnabhojī||38|| iti punarnavādyariṣṭaḥ|
punarnave dve ityādau pratyekaṃ dravyāṇāṃ dvipalikatvam| droṇāvaśeṣavidhānācca caturdroṇaṃ jalasya jñeyam| tathā sati caturbhāgāvaśeṣeṇa droṇaḥ kvātho bhavati| palle yavānāmiti yavarāśau, kṣaudraghṛtapradigdhe kumbhe kṛtvā māsaṃ sthāpyamiti jñeyaṃ; kiṃvā kṣaudraghṛtapralipte sugandhe bhājane kṛtvā pacet| ṣaṭjaṭharāṇīti bheṣajāsādhyau chidrodakadarau varjayitvā||34-38||
phalatrikaṃ dīpyakacitrakau ca sapippalīloharajo viḍaṅgam| cūrṇīkṛtaṃ kauḍavikaṃ dviraṃśaṃ kṣaudraṃ purāṇasya tulāṃ guḍasya||39|| māsaṃ nidadhyādghṛtabhājanasthaṃ yaveṣu tāneva nihanti rogān| ye cārśasāṃ pāṇḍuvikāriṇāṃ ca proktā hitāḥ śophiṣu te'pyariṣṭāḥ||40|| iti triphalādyariṣṭaḥ|
phalatrikamityādau dviprasthe triphalādīnāṃ caturguṇaṃ jalaṃ dattvā pādāvaśeṣaḥ kaṣāya āsavāntare dṛṣṭatvājjñeyaḥ| cūrṇīkṛtamiti kaṣāyārthaṃ jarjarīkṛtam| anye tu cūrṇe eva droṇārdhaṃ paraṃ jalaṃ dadati; kiṃvā kuḍavamānatvaṃ cūrṇasya deyaṃ, tena dviraṃśaṃ kṣaudramiti dvikuḍavamiti yāvat||39-40||
kṛṣṇā sapāṭhā gajapippalī ca nidigdhikā citrakanāgare ca| sapippalīmūlarajanyajājīmustaṃ ca cūrṇaṃ sukhatoyapītam||41|| hanyāttridoṣaṃ cirajaṃ ca śophaṃ kalkaśca bhūnimbamahauṣadhasya| ayorajastryūṣaṇayāvaśūkacūrṇaṃ ca pītaṃ triphalārasena||42||
pippalyādye cūrṇe tridoṣamiti pratyekaṃ militairvā vātādibhirjanitamiti jñeyam; na cātra tridoṣasyāsādhyatvaṃ yuktam||41-42||
kṣāradvayaṃ syāllavaṇāni catvāryayorajo vyoṣaphalatrike ca| sapippalīmūlaviḍaṅgasāraṃ mustājamodāmaradārubilvam||43|| kaliṅgakāścitrakamūlapāṭhe yaṣṭyāhvayaṃ sātiviṣaṃ palāṃśam| sahiṅgukarṣaṃ tvaṇuśuṣkacūrṇaṃ droṇaṃ tathā mūlakaśuṇṭhakānām||44|| syādbhasmanastat salilena sādhyamāloḍya yāvadghanamapradagdham| styānaṃ tataḥ kolasamāṃ tu mātrāṃ kṛtvā suśuṣkāṃ vidhinopayuñjyāt||45|| plīhodaraśvitrahalīmakārśaḥpāṇḍvāmayārocakaśoṣaśophān| visūcikāgulmagarāśmarīśca saśvāsakāsāḥ praṇudet sakuṣṭhāḥ||46|| iti kṣāraguḍikā|
catvāri lavaṇāni sāmudravarjaṃ dīrghañjīvitīyoktāni| aṇuśuṣkacūrṇamiti sūkṣmacūrṇaṃ grāhyam| atra jalamānamapi cūrṇacaturguṇaṃ deyam| styānamiti ghanam||43-46||
prayojayedārdrakanāgaraṃ vā tulyaṃ guḍenārdhapalābhivṛddhyā| mātrā paraṃ pañcapalāni māsaṃ jīrṇe payo yūṣarasāśca bhaktam||47|| gulmodarārśaḥśvayathupramehāñ śvāsapratiśyālasakāvipākān| sakāmalāśoṣamanovikārān kāsaṃ kaphaṃ caiva jayet prayogaḥ||48||
ārdrakanāgaramiti aśuṣkanāgaram| ardhapalābhivṛddhiśca iha guḍanāgarābhyāṃ jñeyā, anyathā kevalārdrakavṛddhyā pañcapalamāne guḍena samaṃ daśapalatāyāṃ bhūrimātratayā'gnivadhādidoṣakārakaṃ syāt; ardhapalādārabhya pratidinamardhapalavṛddhyā daśabhirdinaiḥ pañcapalaṃ bhavati; tatastu pañcapalasya yāvanmāsamupayogaḥ||47-48||
rasastathaivārdrakanāgarasya peyo'tha jīrṇe payasā'nnamadyāt| jatvaśmajaṃ 16 ca triphalārasena hanyāttridoṣaṃ śvayathuṃ prasahya||49|| iti śilājatuprayogaḥ|
rasastathaivetyādau pūrvayogavadardhapalābhivṛddhiḥ guḍayuktatvaṃ cetyādi sarvaṃ tathaiveti padena gṛhyate||49||
dvipañcamūlasya pacet kaṣāye kaṃse'bhayānāṃ ca śataṃ guḍasya| lehe susiddhe'tha vinīya cūrṇaṃ vyoṣaṃ trisaugandhyamuṣāsthite ca||50|| prasthārdhamātraṃ madhunaḥ suśīte kiñcicca cūrṇādapi yāvaśūkāt| ekābhayāṃ prāśya tataśca lehācchuktiṃ nihanti śvayathuṃ pravṛddham||51|| śvāsajvarārocakamehagulmaplīhatridoṣodarapāṇḍurogān| kārśyāmavātāvasṛgamlapittavaivarṇyamūtrānilaśukradoṣān||52|| iti kaṃsaharītakī|
dvipañcamūlasyetyādau nirdiṣṭatvāt kaṃsaḥ kvāthādbhavati, tāvanmānaṃ daśamūlaṃ catuḥṣaṣṭipalaṃ grāhyam| anye tu ‘dvipañcamūlasya tulākaṣāye kaṃso'bhayānāṃ ca śataṃ guḍasya’ iti paṭhanti| vyoṣatrisaugandhyayoḥ mānānirdeśena anyatra lehāntaroktacūrṇamānānusāreṇa mānaṃ jñeyam| agastyaharītakyāṃ guḍatulāyāṃ pippalīcūrṇapalacatuṣṭayamuktaṃ, tathā cyavanaprāśe matsyaṇḍikārdhatulāyāṃ pippalīcūrṇapaladvayamuktaṃ, tadvadihāpi guḍaśate vyoṣasya kaṭudravyasya palacatuṣṭayaṃ; tathā cyavane cāturjātakasya gandhārthasya palamuktaṃ, tadanusāreṇeha dvipalaṃ trisaugandhyam| kiñcicchabdasyālpavacanatvādatroktanāgarādicūrṇādardhamānaṃ yāvaśūkasya jñeyaṃ, kecittu kiñcicchabdaṃ karṣaparyāyaṃ vadanti; tantrāntarapratyayāt| jatūkarṇasaṃvādāt trisaugandhyasya pratyekaṃ karṣamānatvaṃ, tryūṣaṇayavakṣārāṇāṃ tu pratyekaṃ palam| yaduktaṃ- “daśamūlakaṣāyasya kaṃse pathyāśataṃ guḍāt| tulāṃ pacettato dadyād vyoṣakṣāracatuḥpalam| trisugandhasya karṣāṃśa prasthārdhaṃ madhuno hime” ityādi||50-52||
paṭolamūlāmaradārudantītrāyantipippalyabhayāviśālāḥ| yaṣṭyāhvayaṃ tiktakarohiṇī ca sacandanā syānniculāni dārvī||53|| karṣonmitaistaiḥ kvathitaḥ kaṣāyo ghṛtena peyaḥ kuḍavena yuktaḥ| vīsarpadāhajvarasannipātatṛṣṇāviṣāṇi śvayathuṃ ca hanti||54||
paṭolamūletyādau kvāthyadravyapalatrayamaṣṭaguṇajalaparibhāṣayā kvathanīyaṃ; tataścaturbhāgāvaśeṣeṇa ṣaṭpalamānaḥ kaṣāyo bhavati| uktaṃ hi- “karṣādau tu palaṃ yāvat dadyāt ṣoḍaśakaṃ jalam| tataśca kuḍavaṃ yāvattoyamaṣṭaguṇaṃ bhavet” iti||53-54||
sacitrakaṃ 17 dhānyayavānyajājīsauvarcalaṃ tryūṣaṇavetasāmlam| bilvāt phalaṃ dāḍimayāvaśūkau sapippalīmūlamathāpi cavyam||55|| piṣṭvā'kṣamātrāṇi jalāḍhakena paktvā ghṛtaprasthamatha prayuñjyāt| arśāṃsi gulmaṃ śvayathuṃ ca kṛcchraṃ nihanti vahniṃ ca karoti dīptam||56|| pibedghṛtaṃ vā'ṣṭaguṇāmbusiddhaṃ sacitrakakṣāramudāravīryam| kalyāṇakaṃ vā'pi sapañcagavyaṃ tiktaṃ mahadvā'pyatha tiktakaṃ vā||57||
sacitraketyādau kecit ‘bilvāt palaṃ’ iti paṭhanti; tanmate bilvaṃ palamānaṃ, śeṣaṃ tu kārṣikam||55-57||
kṣīraṃ ghaṭe citrakakalkalipte dadhyāgataṃ sādhu vimathya tena| tajjaṃ ghṛtaṃ citrakamūlagarbhaṃ takreṇa siddhaṃ śvayathughnamagryam||58|| arśo'tisārānilagulmamehāṃścaitannihantyagnibalapradaṃ 18 ca| takreṇa cādyāt saghṛtena tena bhojyāni siddhāmathavā yavāgūm||59|| iti citrakaghṛtam|
dadhyāgatamiti dadhibhāvena pariṇatam| takreṇeti yathoktadadhimathanajātena takreṇa||58-59||
jīvantyajājīśaṭipuṣkarāhvaiḥ sakāravīcitrakabilvamadhyaiḥ| sayāvaśūkairbadarapramāṇairvṛkṣāmlayuktā ghṛtatailabhṛṣṭā||60|| arśo'tisārānilagulmaśophahṛdrogamandāgnihitā yavāgūḥ| yā pañcakolairvidhinaiva 19 tena siddhā bhavet sā ca samā tayaiva||61|| kulatthayūṣaśca sapippalīko maudgaśca satryūṣaṇayāvaśūkaḥ| rasastathā viṣkirajāṅgalānāṃ sakūrmagodhāśikhiśallakānām||62|| suvarcalā gṛñjanakaṃ paṭolaṃ savāyasīmūlakavetranimbam| śākārthināṃ śākamiti praśastaṃ bhojye purāṇaśca yavaḥ saśāliḥ||63||
jīvantītyādau badarapramāṇairiti dviśāṇikaiḥ| vidhinaiva tenetyatra badaramānatvaṃ dravyāṇāṃ jñeyam| sakūrmetyādau kūrmavidhānaṃ matsyamāṃsaniṣedhe'pyapavādarūpaṃ jñeyam| śallakaḥ śalalīsañjñaḥ| suvarcikā sūryāvartaḥ| gṛñjanakaṃ rasonakasadṛśaṃ; kiṃvā gṛñjanakaṃ śobhāñjanam| vāyasī kākamācī||60-63||
ābhyantaraṃ bheṣajamuktametadbarhirhitaṃ yacchṛṇu tadyathāvat| snehān pradehān pariṣecanāni svedāṃśca vātaprabalasya kuryāt||64|| śaileyakuṣṭhāgurudārukauntītvakpadmakailāmbupalāśamustaiḥ| priyaṅguthauṇeyakahemamāṃsītālīśapatraplavapatradhānyaiḥ||65|| śrīveṣṭakadhyāmakapippalībhiḥ spṛkkānakhaiścaiva yathopalābham| vātānvite'bhyaṅgamuśanti tailaṃ siddhaṃ supiṣṭairapi ca pradeham||66|| jalaiśca vāsārkakarañjaśigrukāśmaryapatrārjakajaiśca 20 siddhaiḥ| svinno mṛdūṣṇai 21 ravitaptatoyaiḥ snātaśca gandhairanulepanīyaḥ||67||
śaileyetyādau tailaṃ siddhaṃ supiṣṭairiti śaileyādibhiḥ supiṣṭaistailaṃ siddhamiti vadanti; tathā taireva supiṣṭaiḥ pradehaṃ kathayanti| raviṇā sūryeṇa taptatoyaiḥ snāto gandhairagurvādibhirālepanīyaḥ||64-67||
savetasāḥ kṣīravatāṃ drumāṇāṃ tvacaḥ samañjiṣṭhalatāmṛṇālāḥ| sacandanāḥ padmakavālakau ca paitte pradehastu satailapākaḥ||68|| āktasya tenāmbu raviprataptaṃ sacandanaṃ sābhayapadmakaṃ ca| snāne hitaṃ kṣīravatāṃ kaṣāyaḥ kṣīrodakaṃ candanalepanaṃ ca||69||
savetasā ityādinā paitte pradehamāha| kṣīridrumā aśvatthādayaḥ| satailapāka iti mañjiṣṭhādibhireva kvāthakalkena snehaḥ paktavyaḥ| sacandanamityādau abhayam uśīram||68-69||
kaphe tu kṛṣṇāsikatāpurāṇapiṇyākaśigrutvagumāpralepaḥ| kulatthaśuṇṭhījalamūtrasekaścaṇḍāgurubhyāmanulepanaṃ ca||70|| bibhītakānāṃ phalamadhyalepaḥ sarveṣu dāhārtiharaḥ pradiṣṭaḥ| yaṣṭyāhvamustaiḥ sakapitthapatraiḥ sacandanaistatpiḍakāsu lepaḥ||71|| rāsnāvṛṣārkatriphalāviḍaṅgaṃ śigrutvaco mūṣikaparṇikā ca| nimbārjakau vyāghranakhaḥ sadūrvā suvarcalā tiktakarohiṇī ca||72|| sakākamācī bṛhatī sakuṣṭhā punarnavā citrakanāgare ca| unmardanaṃ śophiṣu mūtrapiṣṭaṃ śastastathā mūlakatoyasekaḥ||73||
sikatā vālukā| śigrostvak| anulepanaṃ snānānantaramanulepanam| tatpiḍakāsviti dāhādiyuktapiḍikāsu| rāsnetyādinā sarvaśotheṣūnmardanasekau brūte| vyāghranakhaṃ nakhī| mūṣikaparṇī ‘putraśreṇī’ iti khyātā||70-73||
śophāstu gātrāvayavāśritā ye te sthānadūṣyākṛtināmabhedāt| anekasaṅkhyāḥ 22 katicicca teṣāṃ nidarśanārthaṃ gadato nibodha||74||
śothāstvityādi| sthānaṃ galādi, dūṣyā raktādayaḥ, ākṛtiḥ ākāro dīrghatvādiḥ, nāmabhedastu śalyādiṣu vistareṇokto'pi ‘kaṇṭhaśālūka’ ityādinā leśenābhihitāḥ; evaṃ sthānādibhedakṛtādatibahutvādbahusaṅkhyā jñeyā iti yojyam||74||
doṣāstrayaḥ svaiḥ kupitā nidānaiḥ kurvanti śophaṃ śirasaḥ sughoram|75|
śirasaḥ sughoramityatra lakṣaṇaṃ tridoṣakṛtaṃ, nāma ca ‘śiraḥśotha’ iti vijñeyaṃ, tantrāntare'yam ‘upaśīrṣaka’ ityuktaḥ||75|
antargale ghurghurikānvitaṃ ca śālūkamucchvāsanirodhakāri||75||
ghurghurikānvitamiti ghurghurākāraśabdena vedanayā vā yuktam||75||
galasya sandhau cibuke gale ca sadāharāgaḥ śvasanāsu 23 cograḥ| śopho bhṛśārtistu biḍālikā 24 syāddhanyādgale cedvalayīkṛtā sā||76||
galasya sandhāviti galavadanasandhau| śvasanāsviti śvāsavahanāḍīṣu| biḍālikāyāṃ tridoṣāśrayaḥ kāraṇatvenānuvartate| valayīkṛtā seti kṛtsnagalaveṣṭakatvena valayākārā syāt| suśrute'pyuktaṃ- “taṃ sarvathaivāprativāryavīryaṃ vivarjanīyaṃ valayaṃ vadanti” (su. ni. a. 16) iti| iyaṃ ca tridoṣajā'pi raktapittādhikā jñeyā||76||
syāttāluvidradhyapi dāharāgapākānvitastāluni sā tridoṣāt| jihvopariṣṭādupajihvikā syāt kaphādadhastādadhijihvikā ca||77|| yo dantamāṃseṣu tu raktapittāt pāko bhavet sopakuśaḥ pradiṣṭaḥ| syāddantavidradhyapi dantamāṃse śophaḥ kaphācchoṇitasañcayotthaḥ||78||
upajihvikeha triśothīyoktā'pi tatrānuktādhijihvikāprasaṅgenoktā||77-78||
galasya pārśve galagaṇḍa ekaḥ syādgaṇḍamālā bahubhistu gaṇḍaiḥ| sādhyāḥ smṛtāḥ pīnasapārśvaśūlakāsajvaracchardiyutāstvasādhyāḥ||79|| teṣāṃ sirākāyaśirovirekā dhūmaḥ purāṇasya ghṛtasya pānam| syāllaṅghanaṃ vaktrabhaveṣu cāpi pragharṣaṇaṃ syāt kavalagrahaśca||80||
sādhyāḥ smṛtā ityādi| pīnasādirahitāḥ sādhyāḥ| sādhyāsādhyavibhāgādibhedāḥ śiraḥśothādiṣu sarveṣveva jñeyāḥ| sireti sirāvyadhaḥ| viśeṣacikitsā tu suśrute pratipattavyā||79-80||
aṅgaikadeśeṣvanilādibhiḥ syāt svarūpadhārī sphuraṇaḥ sirābhiḥ| granthirmahānmāṃsabhavastvanartirmedobhavaḥ snigdhatamaścalaśca||81|| saṃśodhite sveditamaśmakāṣṭhaiḥ sāṅguṣṭhadaṇḍairvilayedapakvam| vipāṭya coddhṛtya bhiṣak sakośaṃ śastreṇa dagdhvā vraṇavaccikitset||82|| adagdha īṣat pariśeṣitaśca prayāti bhūyo'pi śanairvivṛddhim| tasmādaśeṣaḥ kuśalaiḥ samantācchedyo bhavedvīkṣya śarīradeśān||83|| śeṣe kṛte pākavaśena śīryāttataḥ kṣatotthaḥ prasaredvisarpaḥ| upadravaṃ taṃ pravicārya tajjñastairbheṣajaiḥ 25 pūrvatarairyathoktaiḥ||84|| nivārayedādita 26 eva yatnādvidhānavit svasvavidhiṃ vidhāya| tataḥ krameṇāsya yathāvidhānaṃ vraṇaṃ vraṇajñastvarayā cikitset||85|| vivarjayet kukṣyudarāśritaṃ ca tathā gale marmaṇi saṃśritaṃ ca| sthūlaḥ kharaścāpi bhavedvivarjyo yaścāpi bālasthavirābalānām||86||
aṅgaikadeśetyādinā granthīnāha| svarūpadhārīti vātena vātalakṣaṇadhārī, pittena pittalakṣaṇadhārī, kaphena kaphalakṣaṇadhārī ca| granthisañjñayā granthyākāratvaṃ darśayati| sphuraṇaḥ vepamāna ityarthaḥ| medobhavo'nartirbhavati| mahān granthirmāṃsabhavo bhavati| saṃśodhite iti kṛtaśodhane puruṣe| vilayediti vimlāpayet| sakośamiti kośasahitamuddhṛtya tato dagdhvā vraṇavaccikitset| asamyagdagdhe pariśeṣite 27 ca granthau doṣamāha- adagdha ityādi| svairbheṣajairiti visarpabheṣajaiḥ| vivarjayedityādinā'sādhyagranthibhedānāha||81-86||
granthyarbudānāṃ ca yato'viśeṣaḥ pradeśahetvākṛtidoṣadūṣyaiḥ| tataścikitsedbhiṣagarbudāni vidhānavidgranthicikitsitena||87||
arbudacikitsātideśārthamāha- granthyarbudānāmityādi| aviśeṣa iva aviśeṣa iha jñeyaḥ| suśrute'pyarbudalakṣaṇamuktaṃ- “gātrapradeśe kvacideva doṣāḥ sammūrcchitā māṃsamabhipradūṣya| vṛttaṃ sthiraṃ mandarujaṃ mahāntamanalpamūlaṃ ciravṛddhyapākam|| kurvanti māṃsocchrayamatyagādhaṃ tadarbudaṃ śāstravido vadanti” (su. ni. a. 11) iti; tasmāt stokaviśeṣe satyapi srāvādyaviśeṣādgranthiviśeṣacikitsaivātidiśyate'rbude||87||
tāmrā saśūlā 28 piḍakā bhavedyā sā cālajī nāma parisrutāgrā| śopho'kṣataścarmanakhāntare 29 syānmāṃsāsradūṣī bhṛśaśīghrapākaḥ||88|| jvarānvitā vaṅkṣaṇakakṣajā yā vartirnirartiḥ kaṭhināyatā ca| vidārikā sā kaphamārutābhyāṃ teṣāṃ yathādoṣamupakramaḥ syāt||89|| visrāvaṇaṃ piṇḍikayopanāhaḥ pakveṣu caiva vraṇavaccikitsā|90|
carmanakhāntara iti carmanakhasandhau| vidārikeha kaphavātābhyāmucyate, suśrute vidārikā “sarvajāṃ sarvalakṣaṇām” (su. ni.a.13) iti paṭhitā, tenehāpi kaphavātādhikā hīnapittā ca vijñeyā| teṣāmityanena alajyakṣatavidārikārogān pratyavamṛśati| visrāvaṇamiti raktavisrāvaṇam| piṇḍikayeti piṇḍikāsvedena||88-89||-
visphoṭakāḥ sarvaśarīragāstu sphoṭāḥ 30 sarāgajvaratarṣayuktāḥ||90|| yajñopavītapratimāḥ prabhūtāḥ pittānilābhyāṃ janitāstu kakṣāḥ 31| yāścāparāḥ syuḥ piḍakāḥ prakīrṇāḥ sthūlāṇumadhyā api pittajāstāḥ||91|| kṣudrapramāṇāḥ piḍakāḥ śarīre sarvāṅgagāḥ sajvaradāhatṛṣṇāḥ| kaṇḍūyutāḥ sārucisaprasekā romāntikāḥ pittakaphāt pradiṣṭāḥ||92|| yāḥ sarvagātreṣu masūramātrā masūrikāḥ pittakaphāt pradiṣṭāḥ| vīsarpaśāntyai vihitā kriyā yā tāṃ teṣu 32 kuṣṭhe ca hitāṃ vidadhyāt||93||
sphoṭā iha kakṣoktasphoṭāścirasthāyinaḥ| yajñopavītapratimā iti yajñopavītavyāpyasthānamātravyāpakāḥ sphoṭā eva, kakṣā iti kakṣāśabdākhyāḥ| prakīrṇā iti bahuvidhajātikāḥ| visarpetyādau teṣviti visphoṭa-kakṣā-masūrikākhyeṣu vidārikānantarokteṣvityarthaḥ||90-93||
bradhno'nilādyairvṛṣaṇe 33 svaliṅgairantraṃ nireti praviśenmuhuśca| mūtreṇa pūrṇaṃ mṛdu medasā cet snigdhaṃ ca vidyāt kaṭhinaṃ ca śotham||94|| virecanābhyaṅganirūhalepāḥ pakveṣu caiva vraṇavaccikitsā| syānmūtrasekaḥ 34 kaphajaṃ vipāṭya viśodhya sīvyedvraṇavacca pakvam||95||
bradhna ityādau vṛṣaṇe iti jātāvekavacanaṃ, tena vṛṣaṇayorapi grahaṇam| svaliṅgairiti vātādiliṅgaiḥ| vātaliṅgena vātikaḥ, pittaliṅgena paittikaḥ, kaphaliṅgena kaphajo bradhno jñeya ityarthaḥ| antraṃ muhurnireti svasthānād vṛṣaṇaṃ praviśecceti antravṛddhilakṣaṇam| mūtreṇa tu yadbradhnaṃ tat pūrṇaṃ mṛdu ca bhavati| medasā tu kṛtaṃ snigdhaṃ kaṭhinaṃ ca| evaṃ ṣaḍvidho bradhna uktaḥ| suśrute tu raktajo'pi bradhna uktaḥ, sa iha pittaje evāntarbhāvanīyaḥ| virecanetyādinā sāmānyacikitsāsūtramāha| kaphajānāṃ 35 vaiśeṣikī cikitsocyate- vipāṭya viśodhya ca sīvyed vipakvaṃ bradhnaṃ, vraṇavaccopacarediti bhāvaḥ||94-95||
krimyasthisūkṣmakṣaṇanavyavāyapravāhaṇānyutkaṭakāśvapṛṣṭhaiḥ 36| gudasya pārśve piḍakā bhṛśārtiḥ pakvaprabhinnā tu bhagandaraḥ syāt||96|| virecanaṃ caiṣaṇapāṭanaṃ ca viśuddhamārgasya ca tailadāhaḥ| syāt kṣārasūtreṇa supācitena 37 chinnasya cāsya vraṇavaccikitsā||97||
krimyasthītyādinā bhagandaraṃ pañcavidhamapīha saṅkṣepāt sāmānyenāha| eṣaṇaṃ śalākayā gatyavekṣaṇam| kṣārasūtreṇa supācitena chinnasyetyanena śalyatantroktaṃ kṣārasūtravidhānaṃ darśayati; prapañcastviha parādhikāratvena na kṛtaḥ; supāciteneti samyagvipācitakṣāreṇa||96-97||
jaṅghāsu piṇḍīprapadopariṣṭāt 38 syācchlīpadaṃ māṃsakaphāsradoṣāt| sirākaphaghnaśca vidhiḥ samagrastatreṣyate sarṣapalepanaṃ ca||98||
jaṅghāsviti bahuvacanaṃ vyaktyapekṣayā; kiṃvā bahuvacanena jaṅghādiṣvityādipadalopo jñeyaḥ| uktaṃ hi- “śiśnauṣṭhanāsāsvapikecidāhuḥ” ityādi| tathāhi puṣkalāvataḥ- “grīvāvaṅkṣaṇajaṅghauṣṭhapādakarṇakarāśrayam| ślīpadaṃ māṃsamedobhyāṃ vidyāt” iti| piṇḍīti māṃsapiṇḍī| prapadaṃ pādāgram||98||
mandāstu pittaprabalāḥ praduṣṭā doṣāḥ sutīvraṃ tanuraktapākam| kurvanti śothaṃ jvaratarṣayuktaṃ visarpaṇaṃ jālakagardabhākhyam||99|| vilaṅghanaṃ raktavimokṣaṇaṃ ca virūkṣaṇaṃ kāyaviśodhanaṃ ca| dhātrīprayogāñ śiśirān pradehān kuryāt sadā jālakagardabhasya||100||
mandā ityādau mandā iti alpavṛddhāḥ; mandā iti bahuvacanaṃ vyaktyapekṣayā| pittaṃ prabalaṃ yeṣāṃ te pittaprabalāḥ| tanuḥ raktapāko yasmin tat tanuraktapākaṃ; suśrute hi apākaśabdena īṣatpāka uktaḥ “apākaḥ śvayathuḥ pittāt sa jñeyo jālagardabhaḥ” (su. ni. a. 13) iti| raktasya pākena yuktaṃ raktapākaṃ, natu raktavarṇamātram||99-100||
evaṃvidhāṃścāpyaparān parīkṣya śothaprakārānanilādiliṅgaiḥ| śāntiṃ nayeddoṣaharairyathāsvamālepanacchedanabhedadāhaiḥ||101||
atrānuktaśothaprakārasaṅgrahārthamāha- evaṃvidhānityādi||101||
prāyo'bhighātādanilaḥ saraktaḥ śothaṃ sarāgaṃ prakaroti tatra| vīsarpanunmārutaraktanucca kāryaṃ viṣaghnaṃ viṣaje ca karma||102||
āgantuśothacikitsāmāha- prāya ityādi| viṣaje śothe iti sambandhaḥ||102||
tatra ślokaḥ- trividhasya doṣabhedāt sarvārdhāvayavagātrabhedācca| śvayathordvividhasya 39 tathā liṅgāni cikitsitaṃ coktam||103||
saṅgrahe sarvārdhagātrāvayavabhedācca trividhasyeti sambandhaḥ| dvividhasyeti nijāgantubhedena||103||
ityagniveśakṛte tantre'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne śvayathucikitsitaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ||12||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ śothacikitsitaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ||12||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘kāṣṭhāgniśalyāśmaviṣāyasādyaiḥ’ iti pā. ↩
- 2 ‘ūrdhvaṃ sthitaiḥ’ iti pā. ↩
- 3 ‘adhikadoṣasañjñā’ iti pā. ↩
- 4 ‘'sparśasaho'kṣirāgakṛt’ iti pā. ↩
- 5 ‘asparśasaha’ iti pā. ↩
- 6 ‘saptako'yaṃ sadaurbalyaḥ’ iti pā. ↩
- 7 gaṅgādharastu ‘adhovirecanairūrdhvamadhastathordhvagaṃ’ iti paṭhati, ‘ūrdhvagaṃ śothamadhovirecanairupācaret, tathā'dhaḥśothamūrdhvavirecanairupācaret’ iti ca vyākhyānayati ↩
- 8 ‘salavaṇaṃ’ iti, ‘sakṛśaraṃ’ iti ca pā. ↩
- 9 vijjalaṃ picchilaṃ dravyam ↩
- 10 ‘prāguktamadyā...’ iti pā. ↩
- 11 ‘kāñjikamastunastu’ iti pā. ↩
- 12 ‘kṣudrāphalānāṃ’ iti pā. ↩
- 13 ‘kṣudraguḍāt purāṇāttulāṃ tu’ iti pā. ↩
- 14 ‘vāsāṃ’ iti pā. ↩
- 15 ‘hematvagelāmaricāmbupatraiḥ’ iti pā. ↩
- 16 ‘śilāhvayaṃ’ iti pā. ↩
- 17 ‘yavānikācitrakadhānyapāṭhāḥ sadīpyakatryūṣaṇavetasāmlāḥ’ iti pā. ↩
- 18 ‘arśāṃsi sāmānilagulmamehāṃstaddhanti dīptaṃ ca karoti vahnim’ iti pā. ↩
- 19 ‘pañcamūlaiḥ’ iti pā. ↩
- 20 ‘jalaistathairaṇḍavṛṣārkaśigru...’ iti pā. ↩
- 21 ‘svinnaḥ kavoṣṇaiḥ’ iti pā. ↩
- 22 ‘śophā bahutvādativṛttasaṅkhyāsteṣāṃ tu kāṃścicchṛṇu cocyamānān’ iti pā. ↩
- 23 ‘śvasanocchvasograḥ’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 24 ‘vitānikā’ iti pā. ↩
- 25 ‘svairbheṣajaiḥ’ iti pā. ↩
- 26 ayamardhaślokaḥ kvacitpustake na paṭhyate ↩
- 27 ‘apariśodhite’ iti pā. ↩
- 28 gaṅgādharastu ‘samūlā’ iti paṭhati, ‘samūlā na yā calati prapīḍanena sā samūlā pīḍakā’ iti ca vyākhyānayati ↩
- 29 ‘rogaḥ kṣataḥ’ iti pā. ↩
- 30 ‘sphoṭāḥ sadāhā jvaratarṣayuktāḥ’ iti pā. ↩
- 31 ‘kakṣyāḥ’ iti pā. ↩
- 32 ‘tāsu’ iti pā. ↩
- 33 ‘vṛddhe’ iti pā. ↩
- 34 ‘syānmūtramedaḥkaphajaṃ’ iti pā. ↩
- 35 ‘mūtramedaḥkaphajānāṃ’ iti pā. ↩
- 36 ‘kṛmestṛṇādikṣaṇanavyavāya...’ iti pā. ↩
- 37 ‘supāṭitasya bhinnasya’ iti pā. ↩
- 38 ‘jaṅghāsu piṇḍīṣu padopariṣṭāt’ iti pā. ↩
- 39 ‘vividhasya’ iti pā. ↩