athāta udaracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
śothabhedatvādudarasya śothacikitsānantaramudaracikitsitamucyate||1-2||
siddhavidyādharākīrṇe kailāse nandanopame| tapyamānaṃ tapastīvraṃ sākṣāddharmamiva sthitam||3|| āyurvedavidāṃ śreṣṭhaṃ bhiṣagvidyāpravartakam| punarvasuṃ jitātmānamagniveśo'bravīdvacaḥ||4|| bhagavannudarairduḥkhairdṛśyante hyarditā narāḥ| śuṣkavaktrāḥ kṛśairgātrairādhmātodarakukṣayaḥ||5|| pranaṣṭāgnibalāhārāḥ sarvaceṣṭāsvanīśvarāḥ| dīnāḥ pratikriyābhāvājjahato'sūnanāthavat||6|| teṣāmāyatanaṃ saṅkhyāṃ prāgrūpākṛtibheṣajam| yathāvacchrotumicchāmi guruṇā samyagīritam||7|| sarvabhūtahitāyarṣiḥ śiṣyeṇaivaṃ pracoditaḥ| sarvabhūtahitaṃ vākyaṃ vyāhartumupacakrame||8||
āyurvedavidāmiti bhiṣagvedavidām| duḥkhairiti duḥkhakāraṇaiḥ| teṣāmiti udarāṇām| āyatanamiti kāraṇam| saṅkhyā ca yadyapi rogādhikāre “aṣṭāvudarāṇi” (sū.a.19) ityanenoktā, tathā'pi gulmakuṣṭhayoḥ saṅkhyātikramadarśanāt punaratra saṅkhyāpraśnaḥ; kiṃvā prakaraṇāgatatvāt saṅkhyoktā'pi punarucyate||3-8||
agnidoṣānmanuṣyāṇāṃ rogasaṅghāḥ pṛthagvidhāḥ| malavṛddhyā pravartante viśeṣeṇodarāṇi tu||9|| mande'gnau malinairbhuktairapākāddoṣasañcayaḥ| prāṇāgnyapānān sandūṣya mārgānruddhvā'dharottarān||10|| tvaṅmāṃsāntaramāgamya kukṣimādhmāpayan bhṛśam| janayatyudaraṃ tasya hetuṃ śṛṇu salakṣaṇam||11||
agnidoṣo'trāgnimāndyameva vivakṣitaṃ; tasyaivehodarakāraṇadoṣatrayakartṛtvamuktaṃ- “varṣāsvagnibale kṣīṇe kupyanti pavanādayaḥ” (sū.a.6) iti| malā vātādayaḥ purīṣādayaśca| malinairiti doṣakārakairviruddhāhārādibhiḥ| yadyapi mandāgnitvamalinānnayoḥ pratyekamapi doṣatrayakartṛtvamuktaṃ, tathā'pīhobhayajanakatvena prakarṣo dṛśyate, ata eva ca prakarṣārthaṃ ‘sañcaya’ iti sampūrvaṃ kṛtavān| prāṇetyādau punaragnidūṣaṇābhidhānena mandasya vahneḥ punardoṣakṛtaṃ nitarāṃ māndyaṃ darśayati| doṣasañcayakṛtena vāyunā prāṇāpānayordūṣaṇamaviruddhameva; yato vāyunā'pi vāyuduṣṭirbhavatyeva| tvaṅmāṃsāntaramiti tvaṅmāṃsamadhyam||9-11||
atyuṣṇalavaṇakṣāravidāhyamlagarāśanāt| mithyāsaṃsarjanādrūkṣaviruddhāśucibhojanāt||12|| plīhārśograhaṇīdoṣakarśanāt karmavibhramāt| kliṣṭānāmapratīkārādraukṣyādvegavidhāraṇāt||13|| srotasāṃ dūṣaṇādāmāt saṅkṣobhādatipūraṇāt| arśobālaśakṛdrodhādantrasphuṭanabhedanāt||14|| atisañcitadoṣāṇāṃ pāpaṃ karma ca kurvatām| udarāṇyupajāyante mandāgnīnāṃ viśeṣataḥ||15||
atyuṣṇetyādinā hetumāha| karmavibhramāditi vamanādīnāmasamyakkaraṇāt| kliṣṭānāmapratīkārāditi plīhādirogaiḥ kliṣṭānāmapratikriyayetyarthaḥ| raukṣyādutpattiḥ raukṣyasya pratikriyābhāvenānuvartanāt| āmāditi āmānubandhāt| pāpaṃ karma ca kurvatāmityanenāsya mahāduḥkharūpasya prabalādharmajanyatāmāha| mandāgnīnāṃ viśeṣata iti atyantopahatāgnīnām||12-15||
kṣunnāśaḥ svādvatisnigdhagurvannaṃ pacyate cirāt| bhuktaṃ vidahyate sarvaṃ jīrṇājīrṇaṃ na vetti ca||16|| sahate nātisauhityamīṣacchophaśca pādayoḥ| śaśvadbalakṣayo'lpe'pi vyāyāme śvāsamṛcchati||17|| vṛddhiḥ purīṣanicayo 1 rūkṣodāvartahetukā| bastisandhau rugādhmānaṃ vardhate pāṭyate'pi ca||18|| ātanyate ca jaṭharamapi 2 laghvalpabhojanāt| rājījanma valīnāśa iti liṅgaṃ bhaviṣyatām||19||
kṣunnāśa ityādinā pūrvarūpābhidhānam| svādvādīnāṃ yadyapi kaṭukādyapekṣayā cireṇaiva pāko bhavati, tathā'pīha cirāditi padenātyarthaṃ cirādityabhidhīyate| jīrṇājīrṇaṃ na vetti ceti vātajanyatvājñeyam| ‘rūkṣodāvartahetukā’ ityatra ‘baddhodāvartahetukā’ iti vā pāṭhaḥ| bastisandhāviti bastinā samaṃ yatra śarīretaradeśasambandhastatra| ātanyate iti vistīryate| rājī vyaktā sirā||16-19||
ruddhvā svedāmbuvāhīni doṣāḥ srotāṃsi sañcitāḥ| prāṇāgnyapānān sandūṣya janayantyudaraṃ nṛṇām||20|| kukṣerādhmānamāṭopaḥ śophaḥ pādakarasya ca| mando'gniḥ ślakṣṇagaṇḍatvaṃ kārśyaṃ codaralakṣaṇam||21|| pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca plīhabaddhakṣatodakaiḥ| sambhavantyudarāṇyaṣṭau teṣāṃ liṅgaṃ pṛthak śṛṇu||22||
ruddhvetyādinā caturṇāṃ doṣajanyānāmudarāṇāṃ sāmānyāt samprāptimāha; “pūrvaṃ yā samprāptiruktā sā sarvodarāṇām” ityeke vadanti; “ruddhvetyādinā pūrvaṃ samprāptyanuktasya svedāmbuvāhisrotoduṣṭirūpasyābhidhānādapaunaruktyam” ityanye| “svedavahasrotasāṃ medomūlaṃ romakūpāśca, udakavahasrotasāṃ tālu mūlaṃ kloma ca” (vi.a.5) ityanena bheda ukto jñeyaḥ| udarāṇāṃ sāmānyarūpamāha- kukṣerityādi| mando'gniryadyapi kāraṇaṃ, tathā'pyayaṃ mandāgniriha lakṣaṇe jñeyaḥ| ślakṣṇagaṇḍatvamiti masṛṇakapolatvam| teṣāṃ liṅgamityatra liṅgaśabdena vakṣyamāṇahetusamprāptī api vyādhigamakatayā saṅgṛhīte jñeye| iha samprāptiḥ kāraṇāni vā vaktavyāni viśeṣasyaiva, tena na sarvasādhāraṇoktahetusamprāptyā punaruktatvam||20-22||
rūkṣālpabhojanāyāsavegodāvartakarśanaiḥ| vāyuḥ prakupitaḥ kukṣihṛdbastigudamārgagaḥ||23|| hatvā'gniṃ kaphamuddhūya tena rūddhagatistataḥ| ācinotyudaraṃ jantostvaṅmāṃsāntaramāśritaḥ||24|| tasya rūpāṇi- kukṣipāṇipādavṛṣaṇaśvayathuḥ, udaravipāṭanam, aniyatau ca vṛddhihrāsau, kukṣipārśvaśūlodāvartāṅgamardaparvabhedaśuṣkakāsakārśyadaurbalyārocakāvipākāḥ, adhogurutvaṃ, vātavarcomūtrasaṅgaḥ, śyāvāruṇatvaṃ ca nakhanayanavadanatvaṅmūtravarcasām, api codaraṃ tanvasitarājīsirāsantatam, āhatamādhmātadṛtiśabdavadbhavati, vāyuścordhvamadhastiryak ca saśūlaśabdaścarati, etadvātodaramiti vidyāt||25||
karśanairiti kṛśatvakāraṇairlaṅghanādibhiḥ| gudasya mārgo gudamārgaḥ| kaphamuddhūyeti atra kaphasyāprādhānyaṃ, tena kaphenodaravyapadeśo'trāsamīcīna iti darśayati| aniyatau ca vṛddhihrāsau ‘udarasya’ iti śeṣaḥ| asitā rājyaḥ sirāśca tābhiḥ santataṃ vyāptam| ādhmātadṛtiśabdavaditi vātapūrṇacarmaśabdavat||23-25||
kaṭvamlalavaṇātyuṣṇatīkṣṇāgnyātapasevanaiḥ| vidāhyadhyaśanājīrṇaiścāśu pittaṃ samācitam||26|| prāpyānilakaphau ruddhvā mārgamunmārgamāsthitam| nihantyāmāśaye vahniṃ janayatyudaraṃ tataḥ||27|| tasya rūpāṇi- dāhajvaratṛṣṇāmūrcchātīsārabhramāḥ, kaṭukāsyatvaṃ, haritahāridratvaṃ 3 ca nakhanayanavadanatvaṅmūtravarcasām, api codaraṃ nīlapītahāridraharitatāmrarājīsirāvanaddhaṃ, dahyate, dūyate, dhūpyate, ūṣmāyate, svidyate, klidyate, mṛdusparśaṃ kṣiprapākaṃ ca bhavati; etat pittodaramiti vidyāt||28||
kaṭvityādinā pittodaramāha| atrāpi anilakaphāvapradhānau, pittaṃ tu pradhānam| nihantyāmāśaye vahnimityanena sthānāntarasthadhātvagnivadhaṃ kṛtvā| hāridraṃ haridrābham| dūyata iti vyathate| dhūpyata iti dhūmamiva udvamati| ūṣmāyata iti pārśvasthenaiva vahninā dahyate| svidyata iti gharmāktaṃ bhavati| kṣiprapākaṃ bhavatīti śīghrapākājjalodaratāṃ yāti||26-28||
avyāyāmadivāsvapnasvādvatisnigdhapicchilaiḥ| dadhidugdhaudakānūpamāṃsaiścāpyatisevitaiḥ||29|| kruddhena śleṣmaṇā srotaḥsvāvṛteṣvāvṛto'nilaḥ| tameva pīḍayan kuryādudaraṃ bahirantragaḥ 4||30|| tasya rūpāṇi- gauravārocakāvipākāṅgamardāḥ, suptiḥ, pāṇipādamuṣkoruśophaḥ, utkleśanidrākāsaśvāsāḥ, śuklatvaṃ ca nakhanayanavadanatvaṅmūtravarcasām; api codaraṃ śuklarājīsirāsantataṃ, guru, stimitaṃ, sthiraṃ, kaṭhinaṃ ca bhavati; etacchleṣmodaramiti vidyāt||31||
avyāyāmetyādinā kaphodaramāha| bahirantraga iti antrādbāhyagaḥ||29-31||
durbalāgnerapathyāmavirodhigurubhojanaiḥ| strīdattaiśca rajoromaviṇmūtrāsthinakhādibhiḥ||32|| viṣaiśca mandairvātādyāḥ kupitāḥ sañcayaṃ trayaḥ| śanaiḥ koṣṭhe prakurvanto janayantyudaraṃ nṛṇām||33|| tasya rūpāṇi- sarveṣāmeva doṣāṇāṃ samastāni liṅgānyupalabhyante, varṇāśca sarve nakhādiṣu, udaramapi nānāvarṇarājīsirāsantataṃ bhavati; etat sannipātodaramiti vidyāt||34||
durbalāgnerityādinā sannipātodaramāha| strīdattairiti strībhirajñānāt saubhāgyārthaṃ rajaḥprabhṛtidānaṃ prāyo bhavatīti; strīṇāmabhidhānamupalakṣaṇārthaṃ, tenānyadattānāmapi rajaḥprabhṛtīnāṃ grahaṇaṃ bhavatyeva| viṣaśca mandairiti dūṣīviṣaiḥ, dūṣīviṣāṇyeva hi mandāni bhavanti| traya iti padena vātādīnāṃ trayāṇāmapi svātantryeṇa grahaṇaṃ karoti| varṇāśca sarveṣāṃ doṣāṇāmiti sambandhaḥ| iha sakalalakṣaṇamelakābhidhānenaiva nakhādivarṇāḥ sarvāśca nānāvarṇā rājayaśca yadyapi gṛhītāstathā'pi tadabhidhānamavaśyotpādadarśanārtham||32-34||
aśitasyātisaṅkṣobhādyānayānāticeṣṭitaiḥ| ativyavāyabhārādhvavamanavyādhikarśanaiḥ||35|| vāmapārśvāśritaḥ plīhā cyutaḥ sthānāt pravardhate| śoṇitaṃ vā rasādibhyo vivṛddhaṃ taṃ vivardhayet||36|| tasya plīhā kaṭhino'ṣṭhīlevādau 5 vardhamānaḥ kacchapasaṃsthāna upalabhyate; sa copekṣitaḥ krameṇa kukṣiṃ jaṭharamagnyadhiṣṭhānaṃ ca parikṣipannudaramabhinirvartayati||37|| tasya rūpāṇi- daurbalyārocakāvipākavarcomūtragrahatamaḥpraveśapipāsāṅgamardacchardimūrcchāṅgasāda- kāsaśvāsamṛdujvarānāhāgnināśakārśyāsyavairasyaparvabhedakoṣṭhavātaśūlāni, api codaramaruṇavarṇaṃ vivarṇaṃ vā nīlaharitahāridrarājimadbhavati; evameva yakṛdapi dakṣiṇapārśvasthaṃ kuryāt, tulyahetuliṅgauṣadhatvāttasya plīhajaṭhara evāvarodha iti; etat plīhodaramiti vidyāt||38||
plīhavṛddhirdvividhā- saṅkṣobhādicyutasya vā vṛddhiḥ, acyutasya vā śoṇitavṛddhyā vṛddhirbhavati| vāmapārśvāśrita iti plīhasvarūpakathanam| śoṇitaṃ vā rasādibhya iti atrādiśabdaḥ prakāravācī; tena rasasya kāraṇasya vṛddhyā kāryasya raktasya vṛddhistathā māṃsādibhyo'pi raktavṛddhirbhavati; tenāhāravihārebhyo raktavṛddhiruktā bhavati| prathamaṃ yā cyutasya vṛddhiruktā sā vātādisannipātatvena caturvidhā jñeyā; tena raktajaplīhavṛddhyā samaṃ pañca plīhadoṣā ye uktāste saṅgatā bhavanti| uktaṃ hi- “pañca plīhadoṣā iti gulmairvyākhyātāḥ” (sū.a.19) iti| aṣṭhīlā dīrgho lohamayo granthirlohakāreṣu prasiddhaḥ| kukṣiḥ pārśvadeśaḥ| dakṣiṇapārśvasthamiti sthānanirdeśaḥ| yakṛjjanmana udarasya pṛthaṅnāma ākhyāya tasya plīhodara evāvarodhamāha- tulyetyādinā||35-38||
pakṣmabālaiḥ sahānnena bhuktairbaddhāyane gude| udāvartaistathā'rśobhirantrasammūrcchanena vā||39|| apāno mārgasaṃrodhāddhatvā'gniṃ kupito'nilaḥ| varcaḥpittakaphān ruddhvā janayatyudaraṃ tataḥ||40|| tasya rūpāṇi- tṛṣṇādāhajvaramukhatāluśoṣorusādakāsaśvāsadaurbalyārocakāvipāka- varcomūtrasaṅgādhmānacchardikṣavathuśirohṛnnābhigudaśūlāni, api codaraṃ mūḍhavātaṃ sthiramaruṇaṃ nīlarāji sirāvanaddharājikaṃ vā prāyo nābhyupari gopucchavadabhinirvartata iti; etadbaddhagudodaramiti vidyāt||41||
pakṣmabālairityādinā baddhagudodaramāha| baddhāyane iti baddhamārge| udāvartairityādāvapi ‘baddhāyane gude’ ityanuvartanīyam| antrasammūrcchanena antraparivartanena| pakṣmavālairityādinā anekahetukṛto gudanirodhaḥ; tena gudanirodhakatvarūpeṇaikarūpameva baddhagudodaraṃ janayati; tena pakṣmādigudanirodhahetupañcakajanyatvād baddhagudodarāṇāṃ pañcatvaṃ nohyam||39-41||
śarkarātṛṇakāṣṭhāsthikaṇṭakairannasaṃyutaiḥ| bhidyetāntraṃ yadā bhuktairjṛmbhayā'tyaśanena vā||42|| pākaṃ gacchedrasastebhyaśchidrebhyaḥ prasravadbahiḥ| pūrayan gudamantraṃ ca janayatyudaraṃ tataḥ||43|| tasya rūpāṇi- tadadho nābhyāḥ prāyo'bhivardhamānamudakodaraṃ bhavati, yathābalaṃ ca doṣāṇāṃ rūpāṇi darśayati, api cāturaḥ salohitanīlapītapicchilakuṇapagandhyāmavarca upaveśate, hikkāśvāsakāsatṛṣṇāpramehārocakāvipākadaurbalyaparītaśca bhavati; etacchidrodaramiti vidyāt||44||
śarkaretyādinā kṣatodaramāha| śarkarādibhirabhyāhatamantraṃ bhidyeteti yojanā| pākaṃ gacchediti bhinnamevāntaḥ pākaṃ gacchati| bahiriti bahirbhāge antraṃ gudaṃ ca pūrayan sa eva raso'ntrapākaprasruta udaraṃ janayati| tadadho nābheḥ prāyo'bhivardhamānaṃ dravasyodarārambhakasyādhogāmitvād dakodaraṃ bhavatīti udarāntarāpekṣayā śīghragatirbhavatītyarthaḥ| ‘udakodarasya doṣāṇāṃ ca’ iti vā pāṭhaḥ| tatra udakodarasya rūpāṇi darśayati, doṣāṇāṃ ca yathābalaṃ rūpāṇi darśayatīti yojanā| yathābalamiti yo balavān doṣo bhavati tasya rūpāṇi darśayati||42-44||
snehapītasya mandāgneḥ kṣīṇasyātikṛśasya vā| atyambupānānnaṣṭe'gnau mārutaḥ klomni saṃsthitaḥ||45|| srotaḥsu ruddhamārgeṣu kaphaścodakamūrcchitaḥ| vardhayetāṃ tadevāmbu svasthānādudarāya tau||46|| tasya rūpāṇi- anannakāṅkṣāpipāsāgudasrāvaśūlaśvāsakāsadaurbalyāni, api codaraṃ nānāvarṇarājisirāsantatamudakapūrṇadṛtikṣobhasaṃsparśaṃ bhavati, etadudakodaramiti vidyāt||47|| tatra acirotpannamanupadravamanudakamaprāptamudaraṃ tvaramāṇaścikitset; upekṣitānāṃ hyeṣāṃ doṣāḥ svasthānādapavṛttā paripākāddravībhūtāḥ sandhīn srotāṃsi copakledayanti, svedaśca bāhyeṣu srotaḥsu pratihatagatistiryagavatiṣṭhamānastadevodakamāpyāyayati; tatra picchotpattau maṇḍalamudaraṃ guru stimitamākoṭhitamaśabdaṃ mṛdusparśamapagatarājīkamākrāntaṃ nābhyāmevopasarpati| tato'nantaramudakaprādurbhāvaḥ| tasya rūpāṇi- kukṣeratimātravṛddhiḥ, sirāntardhānagamanam, udakapūrṇadṛtisaṅkṣobhasaṃsparśatvaṃ ca||48|| tadā''turamupadravāḥ spṛśanti- chardyatīsāratamakatṛṣṇāśvāsakāsahikkādaurbalyapārśvaśūlārucisvarabhedamūtrasaṅgādayaḥ; tathāvidhamacikitsyaṃ vidyāditi||49||
snehetyādinā utpattiviśiṣṭaṃ jalodaramāha| kloma hṛdayāvayavaviśeṣaḥ| vardhayetāmiti yathoktau kaphamārutau| tayoścāmbuvardhakatvaṃ pipāsājananenāmbupānāderiti jñeyam| sādhyāsādhyavibhāgamāha- tatretyādi| anudakaprāptamiti ajātodakarūpadoṣāvasthaṃ; paripākenātra doṣāṇāṃ dravatvaṃ svabhāvādeva jñeyam| bāhyeṣu srotaḥsu pratihatagatiriti bahirgantumasamarthaḥ| atra jalajanmapūrvarūpaṃ picchotpadyate, tena picchotpattilakṣaṇameva tāvadāha| picchāsadṛśo bhāgaḥ picchā; anye tu bhaktamaṇḍasadṛśīṃ picchāmāhuḥ| sarpatīti calati| udakapūrṇadṛtivat saṅkṣobhaḥ māṃsasya picchodakarūpaṃ prāptasya| tamakaḥ śvāsaviśeṣaḥ| acikitsyamiti viṣaprayogaśastrapraṇidhānādidāruṇakarmavyatiriktakriyayā acikitsyaṃ vidyāt||45-49||
bhavanti cātra- vātātpittātkaphāt plīhnaḥ sannipātāttathodakāt| paraṃ paraṃ kṛcchrataramudaraṃ bhiṣagādiśet||50|| pakṣādbaddhagudaṃ tūrdhvaṃ sarvaṃ jātodakaṃ tathā| prāyo bhavatyabhāvāya cchidrāntraṃ codaraṃ nṛṇām||51||
paraṃ paraṃ kṛcchrataramiti yathā yathā paratvanirdeśastathā tathā kṛcchrasādhyatvam| baddhacchidradakodarāṇāṃ viśeṣamāha- pakṣādityādi| baddhagudamudaraṃ pakṣādūrdhvaṃ vināśāya prāyo bhavati; kadācit pakṣādūrdhvamapyabhāvāya na bhavatīti prāyaḥśabdenāha| jātodakaṃ chidrāntraṃ ca prāyo vināśāya bhavati; kadācid viṣaśastrābhimatacikitsayā jātodakaṃ chidraṃ baddhagudaṃ ca sidhyatīti prāyaḥśabdena darśayati||50-51||
śūnākṣaṃ kuṭilopasthamupaklinnatanutvacam| balaśoṇitamāṃsāgniparikṣīṇaṃ ca varjayet||52|| śvayathuḥ sarvamarmotthaḥ śvāso hikkā'ruciḥ satṛṭ| mūrcchā cchardiratīsāro nihantyudariṇaṃ naram||53|| janmanaivodaraṃ sarvaṃ prāyaḥ kṛcchratamaṃ matam| balinastadajātāmbu yatnasādhyaṃ navotthitam||54||
śūnākṣamityādinā sādhyoktānāmapyasādhyatāmāha| kuṭilopasthamiti vakropastham| upaklinnā tanvī ca tvagyasya sa tathā| agnikṣayaścodare prathamata eva yadyapi bhavati, tathā'pi asādhyalakṣaṇeṣu viśeṣeṇāgnikṣayo lakṣaṇāntarayuktaśca bhavatīti jñeyam| janmanaiveti utpattimātreṇa||52-54||
ajātaśothamaruṇaṃ 6 saśabdaṃ nātibhārikam| sadā guḍaguḍāyacca 7 sirājālagavākṣitam||55|| nābhiṃ viṣṭabhya pāyau 8 tu vegaṃ kṛtvā praṇaśyati| hṛnnābhivaṅkṣaṇakaṭīgudapratyekaśūlinaḥ||56|| karkaśaṃ sṛjato vātaṃ nātimande ca pāvake| lolasyāvirase 9 cāsye mūtre'lpe saṃhate viṣi||57|| ajātodakamityetairliṅgairvijñāya tattvataḥ| upākramedbhiṣagdoṣabalakālaviśeṣavit||58||
ajātāmbulakṣaṇamāha- ajātaśothamityādi| nātibhārikamiti nātiguruṇā bhāreṇa yutam| nābhiṃ viṣṭabhyeti nābhiṃ stambhayitvā| kṛtvā vegamiti purīṣavātavegaṃ kṛtvā, vātapurīṣaṃ visṛjyeti yāvat| praṇaśyatīti līnaṃ bhavati| karkaśamiti vegavantaṃ; sṛjata iti vātaṃ sarataḥ||55-58||
vātodaraṃ balamataḥ pūrvaṃ snehairupācaret| snigdhāya sveditāṅgāya dadyāt snehavirecanam||59|| hṛte doṣe parimlānaṃ veṣṭayedvāsasodaram| tathā'syānavakāśatvādvāyurnādhmāpayet punaḥ||60|| doṣātimātropacayāt srotomārganirodhanāt| sambhavatyudaraṃ tasmānnityameva virecayet||61|| śuddhaṃ saṃsṛjya ca kṣīraṃ balārthaṃ pāyayettu tam| prāgutkleśānnivartyaṃ ca bale labdhe kramāt payaḥ||62|| yūṣai rasairvā mandāmlalavaṇairedhitānalam| sodāvartaṃ punaḥ snigdhaṃ svinnamāsthāpayennaram||63|| sphuraṇākṣepasandhyasthipārśvapṛṣṭhatrikārtiṣu| dīptāgniṃ baddhaviḍvātaṃ rūkṣamapyanuvāsayet||64|| tīkṣṇādhobhāgayukto'sya nirūho dāśamūlikaḥ| vātaghnāmlaśṛtairaṇḍatilatailānuvāsanam||65|| avirecyaṃ tu yaṃ vidyāddurbalaṃ sthaviraṃ śiśum| sukumāraṃ prakṛtyā'lpadoṣaṃ vā'tholbaṇānilam||66|| taṃ bhiṣak śamanaiḥ sarpiryūṣamāṃsarasaudanaiḥ| bastyabhyaṅgānuvāsaiśca kṣīraiścopācaredbudhaḥ||67||
vātodaramityādinā cikitsāmāha| parimlānamiti kṣīṇam| tatheti vastraveṣṭanena| udare punaḥ śodhanopapattimāha- doṣetyādi| srotomārganirodhanāditi srotomukhanirodhanādityarthaḥ; mārgaśabdo'tra mukhavācī| saṃsṛjyetyatra peyādikrameṇopapādya| prāgutkleśāditi utkleśe dṛśyamāne| utsargatastu balajanakakāryaṃ kṛtvā payo nivartanīyam| vātaghnādibhiḥ śṛtamairaṇḍatailaṃ tilatailaṃ vā'nuvāsanaṃ syāt| anuvāsairiti anuvāsanaiḥ||59-67||
pittodare tu balinaṃ pūrvameva virecayet| durbalaṃ tvanuvāsyādau śodhayet kṣīrabastinā||68|| sañjātabalakāyāgniṃ punaḥ snigdhaṃ virecayet| payasā satrivṛtkalkenorubūkaśṛtena vā||69|| sātalātrāyamāṇābhyāṃ śṛtenāragvadhena vā| sakaphe vā samūtreṇa savāte tiktasarpiṣā||70|| punaḥ kṣīraprayogaṃ ca bastikarma virecanam| krameṇa dhruvamātiṣṭhan yuktaḥ pittodaraṃ jayet||71||
sātalā carmakaṣā| kṣīrabastiriti kṣīrapradhāno bastiḥ| sakaphe iti kaphayukte pitte| samūtreṇetyatra ‘payasā’ ityanuvartate| savāte pitte tiktasarpiṣā virecanaṃ trivṛtādidravyayuktena kartavyam| krameṇeti kṣīraprayogādikrameṇa pittodaraṃ jayediti yojanā||68-71||
snigdhaṃ svinnaṃ viśuddhaṃ tu kaphodariṇamāturam| saṃsarjayet kaṭukṣārayuktairannaiḥ kaphāpahaiḥ||72|| gomūtrāriṣṭapānaiśca cūrṇāyaskṛtibhistathā| sakṣāraistailapānaiśca śamayettu kaphodaram||73||
viśuddhamityatra vamanaṃ vinā viśuddho jñeyaḥ, vamanasyodare niṣiddhatvāt| cūrṇayuktā ayaskṛtayaḥ cūrṇāyaskṛtayaḥ “navāyorajaso bhāgāstaccūrṇaṃ madhusarpiṣā” (ci.a.16) ityādyuktāḥ; kiṃvā cūrṇānyatraiva vakṣyamāṇāni, ayaskṛtayastu rasāyanoktalohaprayoge jñeyāḥ||72-73||
sannipātodare sarvā yathoktāḥ kārayet kriyāḥ| sopadravaṃ tu nirvṛttaṃ pratyākhyeyaṃ vijānatā|74|
sarvā yathoktā iti pratyekaṃ vātādivihitāḥ sarvā eva sannipātodare kartavyāḥ| sopadravaṃ tu nirvṛttamiti sopadravatayotpannam||74||
udāvartarujānāhairdāhamohatṛṣājvaraiḥ| gauravārucikāṭhinyaiścānilādīn yathākramam||75|| liṅgaiḥ plīhnyadhikān 10 dṛṣṭvā raktaṃ cāpi svalakṣaṇaiḥ| cikitsāṃ samprakurvīta yathādoṣaṃ yathābalam||76|| snehaṃ svedaṃ virekaṃ ca nirūhamanuvāsanam| samīkṣya kārayedbāhau vāme vā vyadhayet sirām||77|| ṣaṭpalaṃ pāyayet sarpiḥ pippalīrvā prayojayet| saguḍāmabhayāṃ vā'pi kṣārāriṣṭagaṇāṃstathā||78|| eṣa kriyākramaḥ prokto yogān saṃśamanāñchṛṇu| pippalī nāgaraṃ dantī citrakaṃ dviguṇābhayam||79|| viḍaṅgāṃśayutaṃ cūrṇametaduṣṇāmbunā pibet| viḍaṅgaṃ citrakaṃ śuṇṭhīṃ saghṛtāṃ saindhavaṃ vacām||80|| dagdhvā kapāle payasā gulmaplīhāpahaṃ pibet| rohītakalatānāṃ tu kāṇḍakānabhayājale||81|| mūtre vā sunuyāttacca saptarātrasthitaṃ pibet| kāmalāgulmamehārśaḥplīhasarvodarakrimīn||82|| sa hanyājjāṅgalarasairjīrṇe syāccātra bhojanam| rohītakatvacaḥ kṛtvā palānāṃ pañcaviṃśatim||83|| koladviprasthasaṃyuktaṃ kaṣāyamupakalpayet| palikaiḥ pañcakolaistu taiḥ sarvaiścāpi tulyayā||74|| rohītakatvacā piṣṭairghṛtaprasthaṃ vipācayet| plīhābhivṛddhiṃ śamayatyetadāśu prayojitam||85|| tathā gulmodaraśvāsakrimipāṇḍutvakāmalāḥ| agnikarma ca kurvīta bhiṣagvātakapholbaṇe||86|| paittike jīvanīyāni sarpīṃṣi kṣīrabastayaḥ| raktāvasekaḥ saṃśuddhiḥ kṣīrapānaṃ ca śasyate||87|| yūṣairmāṃsarasaiścāpi dīpanīyasamāyutaiḥ| yakṛti plīhavat sarvaṃ tulyatvādbheṣajaṃ matam||88|| laghūnyannāni saṃsṛjya dadyāt plīhodare bhiṣak|89|
plīhodaracikitsāmāha- udāvartetyādi| anilādīn yathākramamiti udāvartarujānāhairvātaṃ, dāhamohatṛṣājvaraiḥ pittaṃ, śeṣaiḥ kaphaṃ, dṛṣṭvā cikitsāṃ kurvīta; kiñca bādhitaṃ raktaṃ tallakṣaṇairdṛṣṭvā cikitsāṃ kurvīta| tatra raktasya lakṣaṇāni vidhiśoṇitīyoktāni, tantrāntare “vidāhaṃ tṛṣṇāṃ vairasyaṃ gātragauravaṃ mūrcchāṃ” ityādīni jñeyāni| plīhnīti plīhodare| yathādoṣamiti ulbaṇadoṣapraśamanīm| vāme bāhau sirāvyadhaḥ sāmānyokto'pi suśrutapratyayāt kūrparākhyasirāvyadho jñeyaḥ| pippalīrvā prayojayediti rasāyanoktapippalīvardhamānaṃ prayojayet| kṣārāriṣṭagaṇāniti grahaṇyarśovakṣyamāṇakṣārāriṣṭasamūhān; ihāpi ca viḍaṅgamityādinā kṣāraṃ, tathā rohitakalatetyādinā'riṣṭaṃ ca vakṣyati| dviguṇābhayamiti dvibhāgābhayam| rohitakalatā ‘rohitaka’ iti khyātā| kāṇḍakā iti svalpapramāṇāḥ khaṇḍāḥ| āsunuyāditi drave magnāḥ kṛtvā sandhānārthaṃ sthāpayet| rohitaketyādau saptapañcāśatpale kvāthye'ṣṭaguṇamudakaṃ dattvā pādāvaśeṣeṇa dvipalopetacaturdaśaśarāvamānaḥ kvātho bhavati| sarvaistaiścāpi tulyayeti rohitakatvacaḥ pañcapalānītyarthaḥ| piṣṭairiti pañcakolaiḥ piṣṭaiḥ, tathā vibhaktivipariṇāmādrohitakatvacā piṣṭayeti jñeyam| agnikarmeti gulmavadatrāpyagnikarma vadanti; tacca vātakapholbaṇe plīhodare eva jñeyam| dīpanīyasamāyutairiti pippalyādidīpanīyagaṇasaṃskṛtairityarthaḥ||85-88||-
svinnāya baddhodariṇe mūtratīkṣṇauṣadhānvitam||89|| satailalavaṇaṃ dadyānnirūhaṃ sānuvāsanam| parisraṃsīni cānnāni tīkṣṇaṃ caiva virecanam||90|| udāvartaharaṃ karma kāryaṃ vātaghnameva ca| chidrodaramṛte svedācchleṣmodaravadācaret||91|| jātaṃ jātaṃ jalaṃ srāvyamevaṃ tadyāpayedbhiṣak| tṛṣṇākāsajvarārtaṃ tu kṣīṇamāṃsāgnibhojanam||92|| varjayecchvāsinaṃ tadvacchūlinaṃ durbalendriyam|93|
nirūhasyotsargata eva satailalavaṇatve siddhe satailalavaṇamiti padaṃ tailalavaṇayoratrādhikadānopadarśanārtham| baddhacchidradakodariṇāṃ ca yadyapyāsthāpanaṃ niṣiddhaṃ, tathā'pi tadekasādhyāyāmavasthāyāṃ nirūhānuvāsanamiha jñeyam| parisraṃsīnīti anulomanāni| chidrāntraṃ codaraṃ nṛṇāmityatra yadyapyasādhyatvamuktaṃ, tathā'pi tatra prāyaḥśabdaniveśādasādhyatāvyabhicāro'pi darśitaḥ; teneha taccikitsocyate, uttaratrāpi ca pipīlikādaṃśādinā chidrodaracikitsocyate, tathā ‘hanti sarvodarāṇyetaccūrṇaṃ’ ityanena sarvodaracikitsā vaktavyā| anye tu sarvodarahantṛtvakathanaṃ na pāramārthikamiti vadanti| ṛte svedādityanena svedasya chidrodare udakakāratayā niṣedhaṃ darśayati| tṛṣṇetyādinā pratyākhyeyaṃ chidrodaramāha||89-92||-
apāṃ doṣaharāṇyādau pradadyādudakodare||93|| mūtrayuktāni tīkṣṇāni vividhakṣāravanti ca| dīpanīyaiḥ kaphaghnaiśca tamāhārairupācaret||94|| dravebhyaścodakādibhyo niyacchedanupūrvaśaḥ|95|
apāṃ doṣaharāṇītyādinā utpattiviśiṣṭadakodaracikitsāmāha| udakādibhya iti udakaprakārebhyo dravāntarebhyaḥ| niyacchediti nivartayet| anupūrvaśa iti krameṇa nivartayet||93-94||-
sarvamevodaraṃ prāyo doṣasaṅghātajaṃ matam||95|| tasmāttridoṣaśamanīṃ kriyāṃ sarvatra kārayet| doṣaiḥ kukṣau hi sampūrṇe vahnirmandatvamṛcchati||96|| tasmādbhojyāni bhojyāni dīpanāni laghūni ca| raktaśālīn yavānmudgāñjāṅgalāṃśca mṛgadvijān||97|| payomūtrāsavāriṣṭānmadhusīdhuṃ tathā surām| yavāgūmodanaṃ vā'pi yūṣairadyādrasairapi||98|| mandāmlasnehakaṭubhiḥ pañcamūlopasādhitaiḥ| audakānūpajaṃ māṃsaṃ śākaṃ piṣṭakṛtaṃ tilān||99|| vyāyāmādhvadivāsvapnaṃ yānayānaṃ ca varjayet| tathoṣṇalavaṇāmlāni vidāhīni gurūṇi ca||100|| nādyādannāni jaṭharī toyapānaṃ ca varjayet|101|
atra sarvodarasādhāraṇīṃ cikitsāṃ vaktumāha- sarvamityādinā| bhojyāni punarbhojyānīti bhoktavyāni| mandāmletyādau mandaśabdo'lpavacanaḥ| yānayānamiti aśvādinā yānam||95-100||-
nātisāndraṃ hitaṃ pāne svādu takramapelavam||101|| tryūṣaṇakṣāralavaṇairyuktaṃ tu nicayodarī| vātodarī pibettakraṃ pippalīlavaṇānvitam||102|| śarkarāmadhukopetaṃ 11 svādu pittodarī pibet| yavānīsaindhavājājīvyoṣayuktaṃ kaphodarī||103|| pibenmadhuyutaṃ takraṃ kavoṣṇaṃ 12 nātipelavam| madhutailavacāśuṇṭhīśatāhvākuṣṭhasaindhavaiḥ||104|| yuktaṃ plīhodarī jātaṃ savyoṣaṃ tūdakodarī| baddhodarī tu hapuṣāyavānyajājisaindhavaiḥ 13||105|| pibecchidrodarī takraṃ pippalīkṣaudrasaṃyutam| gauravārocakārtānāṃ samandāgnyatisāriṇām||106|| takraṃ vātakaphārtānāmamṛtatvāya kalpate|107|
svādviti sadyo mathitaṃ madhuraṃ jātam| apelavamiti uddhṛtasneham| kavoṣṇamiti īṣaduṣṇam||101-106||-
śophānāhārtitṛṇmūrcchāpīḍite kārabhaṃ payaḥ||107|| śuddhānāṃ kṣāmadehānāṃ gavyaṃ chāgaṃ samāhiṣam| devadārupalāśārkahastipippaliśigrukaiḥ||108|| sāśvagandhaiḥ sagomūtraiḥ pradihyādudaraṃ samaiḥ| vṛścikālīṃ vacāṃ kuṣṭhaṃ pañcamūlīṃ punarnavām||109|| bhūtīkaṃ 14 nāgaraṃ dhānyaṃ jale paktvā'vasecayet| palāśaṃ kattṛṇaṃ rāsnāṃ tadvat paktvā'vasecayet||110|| mūtrāṇyaṣṭāvudariṇāṃ seke pāne ca yojayet|111|
utkvāthyeti jale paktvā| avasecayedityatra ‘udaraṃ’ atyanuvartate||107-110||-
rūkṣāṇāṃ bahuvātānāṃ tathā saṃśodhanārthinām||111|| dīpanīyāni sarpīṃṣi jaṭharaghnāni cakṣmahe|112|
‘dīpanīyāni’ ityatra kecit ‘snehanīyāni’ iti paṭhanti||111||-
pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ||112|| sakṣārairardhapalikairdviprasthaṃ sarpiṣaḥ pacet| kalkairdvipañcamūlasya tulārdhasvarasena ca||113|| dadhimaṇḍāḍhakopetaṃ tat sarpirjaṭharāpaham| śvayathuṃ vātaviṣṭambhaṃ gulmārśāṃsi ca nāśayet||114|| nāgaratriphalāprasthaṃ ghṛtatailāttathā''ḍhakam| mastunaḥ sādhayitvaitat pibet sarvodarāpaham||115|| kaphamārutasambhūte gulme caitat praśasyate|116|
pippalītyādau ‘sakṣārairardhapalikairdviḥ prasthaṃ sarpiṣaḥ pacet’ iti pāṭhe dviśabdaḥ prasthena tathā'rdhapalikairityanena ca yojyaḥ; etena pippalyādīnāṃ dviriti dviguṇārdhapalaiḥ ṣaṭpalāni bhavanti, prasthena ca dviśabdayojanādghṛtaprasthadvayaṃ bhavati| kāśmīre tu “palikaiḥ pippalīkṣārairdviprasthaṃ sarpiṣaḥ pacet” ityeva paṭhyate| jatūkarṇo'pyāha- “daśamūlatulārdharase sakṣāraiḥ pañcakolakaiḥ sārdhaṃ ghṛtārdhaprasthaṃ sadadhimastvāḍhakamudaraghnam” iti||112-115||-
caturguṇe jale mūtre dviguṇe citrakāt pale||116|| kalke siddhaṃ ghṛtaprasthaṃ sakṣāraṃ jaṭharī pibet| yavakolakulatthānāṃ pañcamūlarasena ca||117|| surāsauvīrakābhyāṃ ca siddhaṃ vā'pi pibedghṛtam|118|
caturguṇe ityādau sakṣāramityanena yavakṣārasyāpi citrakavat palaṃ deyam| uktaṃ hyanyatra- “agnikṣārapalābhyāṃ hi mūtracaturguṇaṃ ghṛtaprastham” iti||116-117||-
ebhiḥ snigdhāya sañjāte bale śānte ca mārute||118|| sraste doṣāśaye dadyāt kalpadiṣṭaṃ virecanam|119|
sraste doṣāśaya iti doṣe snehena vimuktabandhanatvāt sraste ityarthaḥ||118||-
paṭolamūlaṃ rajanīṃ viḍaṅgaṃ triphalātvacam||119|| kampillakaṃ nīlinīṃ ca trivṛtāṃ ceti cūrṇayet| ṣaḍādyān kārṣikānantyāṃstrīṃśca dvitricaturguṇān||120|| kṛtvā cūrṇamato muṣṭiṃ gavāṃ mūtreṇa nā pibet| virikto mṛdu bhuñjīta bhojanaṃ jāṅgalai rasaiḥ||121|| maṇḍaṃ peyāṃ ca pītvā nā savyoṣaṃ ṣaḍahaṃ payaḥ| śṛtaṃ pibettataścūrṇaṃ pibedevaṃ punaḥ punaḥ||122|| hanti sarvodarāṇyetaccūrṇaṃ jātodakānyapi| kāmalāṃ pāṇḍurogaṃ ca śvayathuṃ cāpakarṣati||123|| paṭolādyamidaṃ cūrṇamudareṣu prapūjitam|124|
paṭoletyādau ṣaḍādyān kārṣikānityanena paṭolamūlādīnāṃ triphalāyāḥ samaṃ ṣaṇṇāṃ pratyekaṃ kārṣikatvaṃ, kampillakādīnāṃ yathākramaṃ dvitricaturguṇatvam| muṣṭimiti palam| savyoṣaṃ ṣaḍahaṃ śṛtaṃ payaḥ pibediti virecanadine maṇḍapeyāvilepīnāmanyatamamagnyapekṣayā kartavyam, ūrdhvaṃ yathoktapayovṛttinā bhavitavyaṃ, tataḥ punaḥ saptame paṭolādicūrṇaṃ peyam; īdṛśaṃ punaḥ punaḥ kartavyam||119-123||-
gavākṣīṃ śaṅkhinīṃ dantīṃ tilvakasya tvacaṃ vacām||124|| pibeddrākṣāmbugomūtrakolakarkandhusīdhubhiḥ| yavānī hapuṣā dhānyaṃ triphalā copakuñcikā||125|| kāravī pippalīmūlamajagandhā śaṭī vacā| śatāhvā jīrakaṃ vyoṣaṃ svarṇakṣīrī sacitrakā||126|| dvau kṣārau pauṣkaraṃ mūlaṃ kuṣṭhaṃ lavaṇapañcakam| viḍaṅgaṃ ca samāṃśāni dantyā bhāgatrayaṃ tathā||127|| trivṛdviśāle dviguṇe sātalā syāccaturguṇā| etannārāyaṇaṃ nāma cūrṇaṃ rogagaṇāpaham||128|| nainat prāpyātivartante rogā viṣṇumivāsurāḥ| takreṇodaribhiḥ peyaṃ gulmibhirbadarāmbunā||129|| ānaddhavāte surayā vātaroge prasannayā| dadhimaṇḍena viṭsaṅge dāḍimāmbubhirarśasaiḥ||130|| parikarte savṛkṣāmlamuṣṇāmbubhirajīrṇake| bhagandare pāṇḍuroge śvāse kāse galagrahe||131|| hṛdroge grahaṇīdoṣe kuṣṭhe mande'nale jvare| daṃṣṭrāviṣe mūlaviṣe sagare kṛtrime viṣe||132|| yathārhaṃ snigdhakoṣṭhena peyametadvirecanam| iti nārāyaṇacūrṇam|
śaṅkhinī śvetabhallātakī (?)| kolakarkandhūnāṃ rasā eva jñeyāḥ| yavānītyādau upakuñcikā kṛṣṇajīrakam| ajamodā ugragandhā| kāravī alpajīrakaṃ, jīrakaśabdena tu mahājīrakam| dantyā bhāgāstrayaḥ gṛhītabhāgāpekṣayā, evaṃ trivṛdviśālayorapi ādyabhāgāpekṣayā dvaiguṇyam| nārāyaṇasañjñānimittamāha- nainadityādi| etena nārāyaṇasadharmitvāt nārāyaṇasañjñetyuktaṃ bhavati||124-132||-
hapuṣāṃ kāñcanakṣīrīṃ triphalāṃ kaṭurohiṇīm||133|| nīlinīṃ trāyamāṇāṃ ca sātalāṃ trivṛtāṃ vacām| saindhavaṃ kālalavaṇaṃ pippalīṃ ceti cūrṇayet||134|| dāḍimatriphalāmāṃsarasamūtrasukhodakaiḥ| peyo'yaṃ sarvagulmeṣu plīhni sarvodareṣu ca||135|| śvitre kuṣṭhe sarujake savāte viṣamāgniṣu| śothārśaḥpāṇḍurogeṣu kāmalāyāṃ halīmake||136|| vātaṃ pittaṃ kaphaṃ cāśu virekāt samprasādhayet| iti hapuṣādyaṃ cūrṇam| nīlinīṃ niculaṃ vyoṣaṃ dvau kṣārau lavaṇāni ca||137|| citrakaṃ ca pibeccūrṇaṃ sarpiṣodaragulmanut| iti nīlinyādyaṃ cūrṇam|
hapuṣetyādau kālalavaṇaṃ biḍalavaṇameva; anye tu sauvarcalākāraṃ lavaṇamāhuḥ| dāḍimādibhiḥ sarvairapi ‘peyaḥ’ iti sambadhyate||133-137||-
kṣīradroṇaṃ sudhākṣīraprasthārdhasahitaṃ dadhi||138|| jātaṃ vimathya tadyuktyā trivṛtsiddhaṃ pibedghṛtam| tathā siddhaṃ ghṛtaprasthaṃ payasyaṣṭaguṇe pibet||139|| snukkṣīrapalakalkena trivṛtāṣaṭpalena ca| gulmānāṃ garadoṣāṇāmudarāṇāṃ ca śāntaye||140|| iti snuhīkṣīraghṛtam|
kṣīradroṇamityādyuktāni ghṛtāni tulyakarmāṇi| tatra ca prathame ghṛte dravānukte jalena kiṃvā prakṛtadadhimathitenodghṛtaghṛtenaiva pākaḥ| tathetyādinā ṣaṭpalena cetyantena dvitīyaṃ ghṛtam| tatheti pūrvaprakārotthitaṃ ghṛtameva| evamuttare ghṛte tadvacchabdārthaṃ varṇayanti||138-140||
dadhimaṇḍāḍhake siddhāt snukkṣīrapalakalkitāt| ghṛtaprasthāt pibenmātrāṃ tadvajjaṭharaśāntaye||141|| eṣāṃ cānu pibet peyāṃ payo vā svādu vā rasam| ghṛte jīrṇe viriktastu koṣṇaṃ nāgarakaiḥ śṛtam||142|| pibedambu tataḥ peyāṃ yūṣaṃ kaulatthakaṃ tataḥ| pibedrūkṣastryahaṃ tvevaṃ bhūyo 15 vā pratibhojitaḥ||143|| punaḥ punaḥ pibet sarpirānupūrvyā tayaiva ca| ghṛtānyetāni siddhāni vidadhyāt kuśalo bhiṣak||144|| gulmānāṃ garadoṣāṇāmudarāṇāṃ ca śāntaye| pīlukalkopasiddhaṃ vā ghṛtamānāhabhedanam||145|| gulmaghnaṃ nīlinīsarpiḥ snehaṃ vā miśrakaṃ pibet|146|
peyādīnāṃ trayāṇāmannānupānatvaṃ kaphapittavāteṣu; kiṃvā prakṛtyagnyapekṣayā'nupānabhedaḥ kalpanīyaḥ| nāgarakaiḥ śṛtamityatra ṣaḍaṅgavidhinā jalasādhanam| dvitīye divase peyā, yūṣaṃ kaulatthikaṃ tata iti tṛtīye divase; uktaṃ hi- “prathame nāgarayūṣaṃ, pare'hani peyāṃ, tṛtīye kulatthodakam” iti| rūkṣa iti punaḥ punaḥ pibedityanena sambadhyate; tena rūkṣasyaitat snehavirecanaṃ kartavyaṃ, snigdho nādhikārīti darśayati; snigdhe tu idameva nāgarādiśṛtapānīyādinopapāditaṃ balāpekṣayā deyam| bhūyo vā pratibhojita iti adhikāni vā dināni mātrayā bhojitaḥ san punaḥ punaḥ pibediti yojyam| gulmaghnamiti gulmaharatvenoktaṃ gulmādhyāye, miśrakaṃ gulmoktameva||141-145||
kramānnirhṛtadoṣāṇāṃ jāṅgalapratibhojinām 16||146|| doṣaśeṣanivṛttyarthaṃ yogān vakṣyāmyataḥ param| citrakāmaradārubhyāṃ kalkaṃ kṣīreṇa nā pibet||147|| māsaṃ yuktastathā hastipippalī viśvabheṣajam| viḍaṅgaṃ citrakaṃ dantī cavyaṃ vyoṣaṃ ca taiḥ payaḥ||148|| kalkaiḥ kolasamaiḥ pītvā pravṛddhamudaraṃ jayet| pibet kaṣāyaṃ triphalādantīrohitakaiḥ śṛtam||149|| vyoṣakṣārayutaṃ jīrṇe rasairadyāttu jāṅgalaiḥ| māṃsaṃ vā bhojanaṃ bhojyaṃ sudhākṣīraghṛtānvitam||150|| kṣīrānupānāṃ gomūtreṇābhayāṃ vā prayojayet| saptāhaṃ māhiṣaṃ mūtraṃ kṣīraṃ cānannabhuk pibet||151|| māsamauṣṭraṃ payaśchāgaṃ trīnmāsān vyoṣasaṃyutam| harītakīsahasraṃ vā kṣīrāśī vā śilājatu||152|| śilājatuvidhānena gugguluṃ vā prayojayet| śṛṅgaverārdrakarasaḥ pāne kṣīrasamo hitaḥ||153|| tailaṃ rasena tenaiva siddhaṃ daśaguṇena vā| dantīdravantīphalajaṃ tailaṃ dūṣyodare hitam||154|| śūlānāhavibandheṣu mastuyūṣarasādibhiḥ| saralāmadhuśigrūṇāṃ bījebhyo mūlakasya ca||155|| tailānyabhyaṅgapānārthaṃ śūlaghnānyanilodare| staimityārucihṛllāse mande'gnau madyapāya ca||156|| ariṣṭān dāpayet kṣārān kaphastyānasthirodare| śleṣmaṇo vilayārthaṃ tu doṣaṃ vīkṣya bhiṣagvaraḥ||157|| pippalīṃ tilvakaṃ 17 hiṅgu nāgaraṃ hastipippalīm| bhallātakaṃ śigruphalaṃ triphalāṃ kaṭurohiṇīm||158|| devadāru haridre dve saralātiviṣe vacām 18| kuṣṭhaṃ mustaṃ tathā pañca lavaṇāni prakalpya ca||159|| dadhisarpirvasāmajjatailayuktāni dāhayet| annādūrdhvamataḥ kṣārādbiḍālakapadaṃ pibet||160|| madirādadhimaṇḍoṣṇajalāriṣṭasurāsavaiḥ| hṛdrogaṃ śvayathuṃ gulmaṃ plīhārśojaṭharāṇi ca||161|| visūcikāmudāvartaṃ vātāṣṭhīlāṃ ca nāśayet| kṣāraṃ cājakarīṣāṇāṃ srutaṃ mūtrairvipācayet||162|| kārṣikaṃ pippalīmūlaṃ pañcaiva lavaṇāni ca| pippalīṃ citrakaṃ śuṇṭhīṃ triphalāṃ trivṛtāṃ vacām||163|| dvau kṣārau sātalāṃ dantīṃ svarṇakṣīrīṃ viṣāṇikām| kolapramāṇāṃ vaṭikāṃ pibet sauvīrasaṃyutām||164|| śvayathāvavipāke ca pravṛddhe ca dakodare| bhāvitānāṃ gavāṃ mūtre ṣaṣṭikānāṃ tu taṇḍulaiḥ||165|| yavāgūṃ payasā siddhāṃ prakāmaṃ bhojayennaram| pibedikṣurasaṃ cānu jaṭharāṇāṃ nivṛttaye||166|| svaṃ svaṃ sthānaṃ vrajantyevaṃ tathā pittakaphānilāḥ| śaṅkhinīsnuktrivṛddantīcirabilvādipallavaiḥ||167|| śākaṃ gāḍhapurīṣāya prāgbhaktaṃ dāpayedbhiṣak 19| tato'smai śithilībhūtavarcodoṣāya śāstravit||168|| dadyānmūtrayutaṃ kṣīraṃ 20 doṣaśeṣaharaṃ śivam| pārśvaśūlamupastambhaṃ hṛdgrahaṃ cāpi mārutaḥ||169|| janayedyasya taṃ tailaṃ bilvakṣāreṇa pāyayet| tathā'gnimanthasyonākapalāśatilanālajaiḥ||170|| balākadalyapāmārgakṣāraiḥ pratyekaśaḥ srutaiḥ| tailaṃ paktvā bhiṣagdadyādudarāṇāṃ praśāntaye||171|| nivartate codariṇāṃ hṛdgrahaścānilodbhavaḥ|172|
citraketyādau māsaṃ yukta iti cchedaḥ| tathā hastipippalītyādau kṣīreṇa pibediti sambadhyate| viḍaṅgādibhiḥ kṣīramaṣṭapalaṃ caturguṇajalena sādhanīyam| pibet kaṣāyamityādau vyoṣakṣārayoḥ prakṣepyatvam| māṃsaṃ vetyādau sudhākṣīrasādhitaṃ ghṛtaṃ pūrvoktaṃ jñeyam| anannabhugiti gomūtretyādiyogatraye'pi yojyam| kṣīrāśīti kṣīreṇa samaṃ śilājatvaśnīyāt| śilājatuvidhānenetyanantaroktaśilājatuvidhānameva kṣīrāśītyanenoktaṃ gṛhyate na rasāyanoktaṃ, vyavahitatvāt| śṛṅgaverārdrakaśabdena śuṣkārdrakasya kvāthaniṣpannaṃ rasaṃ niṣedhayati| dūṣyodaraṃ sānnipātikamudaram| saralā trivṛt| ariṣṭān pāyayediti cchedaḥ| pippalītyādike kṣāre dadhyādīnāṃ dravāṇāṃ cūrṇapiṇḍatākaraṇayogyā mātrā jñeyā| biḍālapadakaḥ karṣaḥ| kṣāraṃ cājakarīṣāṇāmityādau ajapurīṣakṣāraṃ ṣaḍguṇamūtreṇaikaviṃśativāraṃ srāvayitvā kṣāradravastāvad grāhyaḥ, sa ca yāvaccūrṇasamudāyāddravatvena kṛtadvaiguṇyaḥ sannaṣṭaguṇo bhavati| pārśvetyādau upastambhamiti upaśabdaḥ samīpavācī| bilvakṣāreṇeti bilvaphaladāhāt kṛtena kṣāreṇa śvetena siddhaṃ tailaṃ pāyayet| tilanālajaiḥ kṣāraiḥ siddhaṃ tailaṃ pāyayediti sambandhaḥ||146-171||-
kaphe vātena pittena tābhyāṃ vā'pyāvṛte'nile||172|| balinaḥ svauṣadhayutaṃ tailameraṇḍajaṃ hitam| suvirikto naro yastu punarādhmāpito bhavet||173|| susnigdhairamlalavaṇairnirūhaistamupācaret| sopastambho'pi vā vāyurādhmāpayati yaṃ naram||174|| tīkṣṇaiḥ sakṣāragomūtrairbastibhistamupācaret|175|
kaphe ityādau kaphe vātenāvṛte, kaphe pittenāvṛte, tābhyāṃ kaphapittābhyāṃ vā vāte āvṛte ityarthaḥ| svauṣadhayutamiti āvarakadoṣaharauṣadhayutamityarthaḥ| suvirikta ityādau viriktasyādhmānaṃ riṣṭamiti jñeyam| tenehānirjite vāte punarādhmānaṃ na riṣṭaṃ, atastaccikitsopadeśo'tra yujyate; kiṃvā upastambhāyuktaṃ sat punarādhmānaṃ riṣṭamityādāyeha ‘sopastambha’ iti kṛtaṃ, sopastambha 21 iti sāvaraṇaḥ||172-174||-
kriyātivṛtte jaṭhare tridoṣe cāpraśāmyati||175|| jñātīn sasuhṛdo dārān brāhmaṇānnṛpatīn gurūn| anujñāpya bhiṣak karma vidadhyāt saṃśayaṃ bruvan||176|| akriyāyāṃ dhruvo mṛtyuḥ kriyāyāṃ saṃśayo bhavet| evamākhyāya tasyedamanujñātaḥ suhṛdgaṇaiḥ||177|| pānabhojanasaṃyuktaṃ viṣamasmai prayojayet| yasmin vā kupitaḥ sarpo visṛjeddhi phale viṣam||178|| bhojayettadudariṇaṃ pravicārya bhiṣagvaraḥ| tenāsya doṣasaṅghātaḥ sthiro līno vimārgagaḥ||179|| viṣeṇāśupramāthitvādāśu bhinnaḥ pravartate| viṣeṇa hṛtadoṣaṃ taṃ śītāmbupariṣecitam||180|| pāyayeta bhiṣagdugdhaṃ yavāgūṃ vā yathābalam| trivṛnmaṇḍūkaparṇyośca śākaṃ sayavavāstukam||181|| bhakṣayet kālaśākaṃ vā svarasodakasādhitam 22| niramlalavaṇasnehaṃ svinnāsvinnamanannabhuk||182|| māsamekaṃ tataścaiva tṛṣitaḥ svarasaṃ pibet| evaṃ vinirhṛte doṣe śākairmāsāt paraṃ tataḥ||183|| durbalāya prayuñjīta prāṇabhṛt kārabhaṃ payaḥ|184|
kriyātivṛtta ityanena jātodakatāṃ darśayati, tatra hi kriyā niṣiddhā “ajātodakaṃ” ityādinā| tridoṣe ityanenāpi jātodaka eva tridoṣaja iti jñeyam; ajātodake tridoṣe'pi kriyā uktaiva| evambhūtatridoṣasya tu kriyātivṛttapadenaiva lābhe'pi tridoṣe iti padaṃ tridoṣasya jātodakasyāpyatra kriyopadarśanārtham| jñātyādisammatigrahaṇādinā viparyaye'yaśoniṣedhaḥ| anujñāta iti anumato viṣādiprayoge vaidyaḥ| yasmin phale viṣaṃ visṛjet tat phalaṃ prayojayediti saṃvandhaḥ| viṣaṃ cātra daṃṣṭrāviṣameva jñeyam| uktaṃ hi- “dūṣyodare baddhagude kṣatāntre ca jalodare| api daṃṣṭrāviṣasyaiva prayogo vai viśodhane” iti| sthira iti acapalaḥ| līna iti dhātvantaragataḥ| pramāthitvāditi kṣobhakāritvāt| kālaśākaṃ prasiddham| svarasodakābhyāṃ sādhitam| tataścaiva svarasamiti kālaśākasvarasam||175-183||-
idaṃ tu śalyahartṝṇāṃ karma syāddṛṣṭakarmaṇām||184|| vāmaṃ kukṣiṃ māpayitvā nābhyadhaścaturaṅgulam| mātrāyuktena śastreṇa pāṭayenmatimān bhiṣak||185|| vipāṭyāntraṃ tataḥ paścādvīkṣya baddhakṣatāntrayoḥ| sarpiṣā'bhyajya keśādīnavamṛjya vimokṣayet||186|| mūrcchanādyacca sammūḍhamantraṃ tacca vimokṣayet| chidrāṇyantrasya tu sthūlairdaṃśayitvā pipīlikaiḥ||187|| bahuśaḥ saṅgṛhītāni jñātvā cchitvā pipīlikān| pratiyogaiḥ 23 praveśyāntraṃ preyaiḥ 24 sīvyedvraṇaṃ tataḥ||188||
nābhyadhaścaturaṅgulamiti nābheradho yathā bhavati tathā caturaṅgulaṃ vāmakukṣiṃ māpayitvā udaramadhyāccaturaṅgulaṃ tyaktvā vāmakukṣau nābhyadhastāt pāṭanaṃ kartavyam| vipāṭya codaraṃ baddhakṣatodarayoḥ, antraṃ vīkṣya yathocitakriyārthaṃ, tata udare pāṭanaṃ keśādimārjanaṃ 25 sammūḍhāntramokṣaśca kartavyaḥ| chidrāntrasya tu antracchidrāṇi 26 pipīlikairantracchidrapradeśe daṃśayitvā, saṅgṛhītāni yathā'ntrachidrāṇi bhavanti tathā jñātvā, pipīlikāśiraśchedaḥ kāryaḥ| tatastūbhayorapi 27 baddhachidrāntrayoḥ niḥsṛtāntrapraveśavidhiḥ pratiyogairityanenoktaḥ 28 kartavyaḥ||184-188||
tathā jātodakaṃ sarvamudaraṃ vyadhayedbhiṣak| vāmapārśve 29 tvadho nābhernāḍīṃ dattvā ca gālayet||189|| visrāvya ca vimṛdyaitadveṣṭayedvāsasodaram| tathā bastivirekādyairmlānaṃ sarvaṃ ca veṣṭayet||190|| niḥsrute laṅghitaḥ peyāmasnehalavaṇāṃ pibet| ataḥ paraṃ tu ṣaṇmāsān kṣīravṛttirbhavennaraḥ||191|| trīn māsān payasā peyāṃ pibettrīṃścāpi bhojayet| śyāmākaṃ 30 koradūṣaṃ vā kṣīreṇālavaṇaṃ laghu||192|| naraḥ saṃvatsareṇaivaṃ jayet prāptaṃ jalodaram| prayogāṇāṃ ca sarveṣāmanu kṣīraṃ prayojayet||193|| doṣānubandharakṣārthaṃ balasthairyārthameva ca| prayogāpacitāṅgānāṃ hitaṃ hyudariṇāṃ payaḥ| sarvadhātukṣayārtānāṃ devānāmamṛtaṃ yathā||194||
tathetyādinā jātodakavidhimāha| vyadhayediti nābhyāścaturaṅgule ityarthaḥ| ataḥ paramiti alavaṇapeyāpānādūrdhvaṃ ṣaṇmāsān kṣīravṛttiḥ syāt, tataḥ kṣīramātravṛttiṣaṇmāsādūrdhvaṃ trīnmāsān payasā saha peyāṃ pibet, tataścordhvaṃ trīn māsān ‘śyāmākaṃ koradūṣaṃ’ ityādigranthoktaṃ kṣīreṇa bhojayet; evaṃ saṃvatsareṇeti yaduktaṃ tat pūryate| prayogāpacitāṅgānāmiti prayogaiḥ kṣīṇadehānām||189-194||
tatra ślokau- hetuṃ prāgrūpamaṣṭānāṃ liṅgaṃ vyāsasamāsataḥ| upadravān garīyastvaṃ sādhyāsādhyatvameva ca||195|| jātājātāmbuliṅgāni cikitsāṃ coktavānṛṣiḥ| samāsavyāsanirdeśairudarāṇāṃ cikitsite||196||
hetumityādinā saṅgrahaṃ brūte| saṅgrahārthaścādhyāyokto'nusaraṇīyaḥ||195-196||
ityagniveśakṛte tantre'prāpte dṛḍhabalapūrite cikitsāsthāne udaracikitsitaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ||13||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ cikitsāsthāne udaracikitsitaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ||13||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘purīṣanicaye’ iti pā. ↩
- 2 ‘jaṭharaṃ laghvalpairbhojanairapi’ iti pā. ↩
- 3 ‘…pītatvaṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘bahirantaram’ iti pā. ↩
- 5 ‘nīrujaḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘saśothamaruṇābhāsaṃ’ iti pā. ↩
- 7 ‘guḍaguḍāvantaṃ’ iti pā. ↩
- 8 ‘vāyustu’ iti pā. ↩
- 9 ‘lālayā virase’ iti pā. ↩
- 10 ‘plīhnyadhikā tṛṣṇā raktaṃ ca pittalakṣaṇaiḥ| vidyāt samastaiḥ sarvaistu sannipātaṃ tathā bhiṣak’ iti pā. ↩
- 11 ‘śarkarāmaricopetaṃ’ iti pā. ↩
- 12 ‘vyaktāmlaṃ’ iti pā. ↩
- 13 ‘yavānīhapuṣājājīsaindhavairgrathitodarī’ iti pā. ↩
- 14 ‘varṣābhūṃ’ iti pā. ↩
- 15 ‘payo'nnaṃ’ iti pā. ↩
- 16 ‘jāṅgalapratibhojanam’ iti pā. ↩
- 17 ‘tindukaṃ’ iti pā. ↩
- 18 ‘sthirām’ iti pā. ↩
- 19 ‘trivṛtāśaṅkhinīdantīsudhāpūtīkapallavaiḥ| śākaṃ paktvā prayuñjīta prāgbhaktaṃ gāḍhavarcasi’ iti pā. ↩
- 20 ‘kṣāraṃ’ iti pā. ↩
- 21 ‘sopaṣṭambha iti evamupaṣṭambhayuktaḥ kriyārambhayukto'pi’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 22 gaṅgādharastu ‘surasodakasādhitaṃ’ iti paṭhitvā, ‘surasasya parṇāsasya kvāthasādhitaṃ’ iti vyākhyānayati ↩
- 23 ‘pratīpograiḥ’ iti pā. ↩
- 24 ‘preyaiḥ sūcyagraiḥ| ‘ghreyaiḥ’ iti pā. ↩
- 25 ‘keśādimārjanaṃ kṛtvā sammūḍhamantraṃ drāṅ mokṣayet’ iti pā. ↩
- 26 ‘antrarandhrāṇi’ iti pā. ↩
- 27 ‘syūtayorapi’ iti pā. ↩
- 28 ‘pratīpograirityanenoktaḥ kartavyaḥ| pratīpā yairantraṃ pratīpaṃ kurvanti tāni pakvatintiḍīphalādīni, ugrairiti vacādibhiḥ| vacādibhirāghrātairantraṃ praviśati’ iti pā. ↩
- 29 ‘vāmabhāge’ iti pā. ↩
- 30 ‘sakoradūṣaṃ śyāmākaṃ payasā'lavaṇaṃ naraḥ’ iti pā. ↩