14. arśaścikitsitam

Larger type: Carakasaṃhitā · indented: Cakrapāṇidatta's Āyurvedadīpikā
athāto'rśaścikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
udarārśasostridoṣajatvasāmānyād baddhagudodarakāraṇatvāccānantaramarśasāṃ cikitsitamucyate||1-2||
āsīnaṃ munimavyagraṃ kṛtajāpyaṃ kṛtakṣaṇam| pṛṣṭavānarśasāṃ yuktamagniveśaḥ 1 punarvasum||3||
āsīnamityādi| kṛtakṣaṇamiti kṛtāvasaram| yuktamucitaṃ prakopahetvādiṃ papraccheti yojanā; kiṃvā yuktamiti vyākhyānodyuktamiti bhāvaḥ||3||
prakopahetuṃ saṃsthānaṃ sthānaṃ liṅgaṃ cikitsitam| sādhyāsādhyavibhāgaṃ ca tasmai tanmunirabravīt||4||
prakopasya rogotpādasya hetuḥ; tathāhyatra prakopaśabdena rogotpādaṃ vakṣyati; yathā- ‘pittolbaṇānāṃ vijñeyaḥ prakope heturarśasām’ iti; saṃsthānam ākāraḥ, saṃsthānaṃ yadyapi liṅge eva praviśati, tathā'pīha bahuprapañcavaktavyatvāt saṃsthānaṃ pṛthaguktam||4||
iha khalvagniveśa! dvividhānyarśāṃsi- kānicit sahajāni, kānicijjātasyottarakālajāni| tatra bījaṃ gudavalibījopataptamāyatanamarśasāṃ sahajānām| tatra dvividho bījopataptau hetuḥ- mātāpitrorapacāraḥ, pūrvakṛtaṃ ca karma; tathā'nyeṣāmapi sahajānāṃ vikārāṇām| tatra sahajāni saha jātāni śarīreṇa, arśāṃsītyadhimāṃsavikārāḥ||5||
ihetyādinā dvividhānyarśāṃsi pratipādya sahajāni hetvādinā prāha- tatra bījamityādi| bījamiha śukraśoṇitam| tacca gudavalyārambhakeṇa bījenopataptaṃ sat sahajānāṃ kāraṇaṃ bhavati| gudavalyārambhakeṇa ca duṣṭena bījena śarīrārambhakasya bījasyāyamevopatāpo yat svayamaduṣṭasya duṣṭena sambandhaḥ| tataśca gudavalībījadoṣād gudavalīṣvevārśojanma bhavati, śeṣāvayavārambhakaṃ bījamaduṣṭatvānna vikāraṃ janayati| na bījaduṣṭeḥ sarvathā'nārambhakatvaṃ, sarvathā bījānupaghātāt; uktaṃ ca “yasya yasya hyaṅgāvayavasya bīje bījabhāga upatapto bhavati tasya tasya hyaṅgāvayavasya vikṛtirupajāyate” (śā.a.4) ityādi| anye tu āhitāgnipāṭhāt pūrvanipātāniyamena upataptaṃ gudavalībījaṃ yasmin tadgudavalībījopataptamitipadaṃ kṛtamityāhuḥ| apacāra iti anucitāhāravihārarūpaḥ śukraśoṇitabhāgaviśeṣadūṣakaḥ| pūrvakṛtaṃ ca karmeti jāyamānasya sahajārśo'bhinirvartakaṃ janmāntarīyaṃ karma| tacca karma durbalaṃ sanmātāpitrapacārasahitaṃ bījadūṣakaṃ bhavati, balavattu vinā'pacārajanakameva bhavatīti jñeyam| yathoktahetudvayamanyatrāpi sahaje gade'tidiśati- tathetyādinā| tatretyādinā sahajaśabdārthaṃ vyākaroti| arśaḥśabdābhidheyamāha- arśāṃsītyādi| adhimāṃsavikārā iti adhimāṃśaviśeṣāḥ||5||
sarveṣāṃ cārśasāṃ kṣetraṃ- gudasyārdhapañcamāṅgulāvakāśe tribhāgāntarāstisro gudavalayaḥ kṣetramiti; kecittu bhūyāṃsameva deśamupadiśantyarśasāṃ- śiśnamapatyapathaṃ galatālumukhanāsikākarṇākṣivartmāni tvak ceti| tadastyadhimāṃsadeśatayā, gudavalijānāṃ 2 tvarśāṃsīti sañjñā tantre'smin| sarveṣāṃ cārśasāmadhiṣṭhānaṃ- medo māṃsaṃ tvak ca||6||
tribhāgāntarā iti ardhapañcāṅgulasya sārdhāṅgularūpatṛtīyabhāgāvakāśāḥ| gudavalaya iti gudasya māṃsavalayaḥ| asmiṃśca vibhāge'rdhapañcāṅgule gude gudauṣṭhena gṛhītamardhāṅgulaṃ bāhyavalyā parigṛhyate| kṣetraṃ deśa; arśaḥprarohapradeśa ityarthaḥ| kecidityanena tantrāntare'patyapathādigatānāmapi adhimāṃsānāṃ ‘arśāṃsi’ iti sañjñā bhaṇyate iti sūcayati 3| adhiṣṭhānamiti dūṣyam||6||
tatra sahajānyarśāṃsi kānicidaṇūni, kānicinmahānti, kāniciddīrghāṇi, kāniciddhrasvāni, kānicidvṛttāni, kānicidviṣamavisṛtāni, kānicidantaḥkuṭilāni, kānicidbahiḥkuṭilāni, kānicijjaṭilāni, kānicidantarmukhāni, yathāsvaṃ doṣānubandhavarṇāni||7||
tatra sahajānītyādinā saṃsthānaliṅge prāha| jaṭilānīti tṛṇāṅkurākārāṇi| doṣānubandhavarṇānīti doṣānurūpavarṇāni||7||
tairupahato janmaprabhṛti bhavatyatikṛśo vivarṇaḥ kṣāmo dīnaḥ pracuravibaddhavātamūtrapurīṣaḥ śarkarāśmarīmān, tathā'niyatavibaddhamuktapakvāmaśuṣkabhinnavarcā antarā'ntarā śvetapāṇḍuharitapītaraktāruṇatanusāndrapicchilakuṇapagandhyāmapurīṣopaveśī, nābhibastivaṅkṣaṇoddeśe pracuraparikartikānvitaḥ, sagudaśūlapravāhikāpariharṣapramehaprasaktaviṣṭambhāntrakūjodāvartahṛdayendriyopalepaḥ pracuravibaddhatiktāmlodgāraḥ, sudurbalaḥ, sudurbalāgniḥ, alpaśukraḥ, krodhano, duḥkhopacāraśīlaḥ, kāsaśvāsatamakatṛṣṇāhṛllāsacchardyarocakāvipākapīnasakṣavathuparītaḥ, taimirikaḥ, śiraḥśūlī, kṣāmabhinnasannasaktajarjarasvaraḥ, karṇarogī, śūnapāṇipādavadanākṣikūṭaḥ, sajvaraḥ, sāṅgamardaḥ, sarvaparvāsthiśūlī ca, antarā'ntarā pārśvakukṣibastihṛdayapṛṣṭhatrikagrahopataptaḥ, pradhyānaparaḥ, paramālasaśceti; janmaprabhṛtyasya gudajairāvṛto mārgoparodhādvāyurapānaḥ 4 pratyārohan samānavyānaprāṇodānān pittaśleṣmāṇau ca prakopayati, ete sarva eva prakupitāḥ pañca vāyavaḥ pittaśleṣmāṇau cārśasamabhidravanta etān vikārānupajanayanti; ityuktāni sahajānyarśāṃsi||8||
aniyatatvaṃ vibaddhamuktatvādiviruddhadharmayugmatraye jñeyam| antarā'ntareti kadācit, na sarvadā| pracuro vibaddhatvādiguṇayukta udgāro yasya sa tathā| duḥkhopacāraśīla iti duḥkhopacāraheturityarthaḥ| pradhyānaṃ ghūrṇanam| kasmāt punarayaṃ sahajārśoyukta īdṛgvyādhiparigṛhīto bhavatītyāha- janmetyādi| pratyārohanniti ūrdhvaṃ gacchan| atra krameṇa pañcavātaprakopo bhavati| sarvathā vāyurviguṇo bhavati; tena sarvatra vātavikārāḥ prāyo bhavanti; pittaśleṣmaprakopācca tadvikārā api bhavantīti yuktameva| arśasamiti arśoyuktaṃ puruṣam||8||
ata ūrdhvaṃ jātasyottarakālajāni vyākhyāsyāmaḥ- gurumadhuraśītābhiṣyandividāhiviruddhājīrṇapramitāśanāsātmyabhojanādgavyamātsyavārāhamāhiṣājāvikapiśitabhakṣaṇāt kṛśaśuṣkapūtimāṃsapaiṣṭikaparamānnakṣīradadhimaṇḍatilaguḍavikṛtisevanānmāṣayūṣekṣurasapiṇyākapiṇḍālukaśuṣkaśāka- śuktalaśunakilāṭatakrapiṇḍakabisamṛṇālaśālūkakrauñcādanakaśerukaśṛṅgāṭakatarūṭavirūḍhanavaśūkaśamī- dhānyāmamūlakopayogādguruphalaśākarāgaharitakamardakavasāśiraspadaparyuṣitapūtiśītasaṅkīrṇānnābhyavahārānmanda- kātikrāntamadyapānādvyāpannagurusalilapānādatisnehapānādasaṃśodhanādbastikarmavibhramādavyāyāmādavyavāyāddivāsvapnāt sukhaśayanāsanasthānasevanāccopahatāgnermalopacayo bhavatyatimātraṃ, tathotkaṭakaviṣamakaṭhināsanasevanādudbhrāntayānoṣṭrayānādativyavāyādbastinetrāsamyakpraṇidhānādgudakṣaṇanādabhīkṣṇaṃ śītāmbusaṃsparśāccelaloṣṭatṛṇādigharṣaṇāt pratatātinirvāhaṇādvātamūtrapurīṣavegodīraṇāt samudīrṇavegavinigrahāt strīṇāṃ cāmagarbhabhraṃśādgarbhotpīḍanādviṣamaprasūtibhiśca prakupito vāyurapānastaṃ malamupacitamadhogamāsādya gudavaliṣvādhatte, tatastāsvarśāṃsi prādurbhavanti||9||
guruśītetyādau pramitam alpam| kṛśaṃ durbalaprāṇibhavam| paramānnaṃ pāyasaḥ| piṇyākaṃ tilakalkaḥ, kilāṭo naṣṭakṣīrapiṇḍaḥ, takrapiṇḍastu takrajo ghanabhāgaḥ, visaṃ sthūlaṃ, mṛṇālaṃ tanu, tarūṭaṃ niṣkārakaḥ, krauñcādanaṃ gheñculiketi khyātaḥ| saṅkīrṇaṃ māṃsabhaktādi miśraprakṛtikamannam| atikrāntamadyaṃ vyāpannamadyam| avyavāyaḥ adhivyavāyaḥ(?), sa cehāvyavāyaviṣamavyavāyādirjñeyaḥ| pratatātinirvāhaṇād dīrghātimātrapravāhaṇāt||9||
sarṣapamasūramāṣamudgamakuṣṭhakayavakalāyapiṇḍiṭiṇṭikerakebukatindukakarkandhukākaṇantikābimbībadarakarīrodumbara- kharjūrajāmbavagostanāṅguṣṭhakaśeruśṛṅgāṭakaśṛṅgīdakṣaśikhiśukatuṇḍajihvāpadmamukulakarṇikāsaṃsthānāni sāmānyādvātapittakaphaprabalāni||10||
ṭiṇṭikeraṃ karīraphalaṃ, dakṣaḥ kukkuṭaḥ| sāmānyād vātapittakaphaprabalānītyanena sarvairdoṣairarśasāṃ nānākṛtiṃ darśayati||10||
teṣāmayaṃ viśeṣaḥ- śuṣkamlānakaṭhinaparuṣarūkṣaśyāvāni, tīkṣṇāgrāṇi, vakrāṇi, sphuṭitamukhāni, viṣamavisṛtāni, śūlākṣepatodasphuraṇacimicimāsaṃharṣaparītāni, snigdhoṣṇopaśayāni, pravāhikādhmānaśiśnavṛṣaṇabastivaṅkṣaṇahṛdgrahāṅgamardahṛdayadravaprabalāni, pratatavibaddhavātamūtravarcāṃsi, ūrukaṭīpṛṣṭhatrikapārśvakukṣibastiśūlaśiro'bhitāpakṣavathūdgārapratiśyāyakāsodāvartāyāmaśoṣaśotha- mūrcchārocakamukhavairasyataimiryakaṇḍūnāsākarṇaśaṅkhaśūlasvaropaghātakarāṇi, śyāvāruṇaparuṣanakhanayanavadanatvaṅmūtrapurīṣasya vātolbaṇānyarśāṃsīti vidyāt||11|| bhavataścātra- kaṣāyakaṭutiktāni rūkṣaśītalaghūni ca| pramitālpāśanaṃ tīkṣṇamadyamaithunasevanam||12|| laṅghanaṃ deśakālau ca śītau vyāyāmakarma ca| śoko vātātapasparśo heturvātārśasāṃ mataḥ||13||
liṅgādisāmānye vātajādīnāṃ kiṃ viśeṣaniścāyakamityāha- teṣāmayaṃ viśeṣa iti| ayamiti vakṣyamāṇaliṅgahetubhedarūpo viśeṣo vātajādivyavacchedaka ityarthaḥ| yadyapi viśeṣābhidhāne heturevāgre'bhidhātuṃ yujyate, tathā'pi saṃsthānarūpaliṅgābhidhānānuṣaṅgāt pratilomavyākhyānādvā liṅgamevāgre'bhidhīyate- śuṣkamlānetyādinā, tadanu kaṣāyetyādinā hetuṃ vakṣyati; evaṃ pittakaphajayorapi vyatikrameṇa hetuliṅgābhidhānaṃ jñeyam| pramitāśanamatra atyalpāśanam| ātapasparśo yadyapyuṣṇastathā'pi rūkṣatayā vātajanakaḥ; uktaṃ hi- “ātapaḥ kaṭuko rūkṣaḥ” ityādi||11-13||
mṛduśithilasukumārāṇyasparśasahāni, raktapītanīlakṛṣṇāni, svedopakledabahulāni, visragandhitanupītaraktasrāvīṇi 5, rudhiravahāni, dāhakaṇḍūśūlanistodapākavanti, śītopaśayāni, sambhinnapītaharitavarcāṃsi, pītavisragandhipracuraviṇmūtrāṇi, pipāsājvaratamakasammohabhojanadveṣakarāṇi pītanakhanayanatvaṅmūtrapurīṣasya pittolbaṇānyarśāṃsīti vidyāt||14|| bhavataścātra- kaṭūṣṇalavaṇakṣāravyāyāmāgnyātapaprabhāḥ 6| deśakālāvaśiśirau krodho madyamasūyanam||15|| vidāhi tīkṣṇamuṣṇaṃ ca sarvaṃ pānānnabheṣajam| pittolbaṇānāṃ vijñeyaḥ prakope heturarśasām||16||
mṛdvityādinā pittajaṃ prāha| śithilāni komalāni| sukumārāṇi akarkaśāni| raktapītasrāvīṇīti atra raktaśabdena lohitavarṇa ucyate| rudhiravahānīti padena raktasrutirevocyate| prathamaṃ visragandhīti raktaviśeṣaṇaṃ, dvitīyaṃ visragandhīti viṇmūtraviśeṣaṇam| prathamaṃ pītābhidhānaṃ varcaso haritapītopadeśārthaṃ, dvitīyaṃ tu visragandhena saha pītavarṇatopadeśārthaṃ, tṛtīyaṃ tu pītanakhetyādau kevalaṃ pītavarṇatopadarśanārtham| kaṭūṣṇetyādau prathamamuṣṇapadamuṣṇasparśopadeśārthaṃ, dvitīyamuṣṇapadamuṣṇavīryopadarśanārtham| ‘kaṭvamlalavaṇakṣāra’ iti vā pāṭhaḥ||14-16||
tatra yāni pramāṇavanti, upacitāni, ślakṣṇāni, sparśasahāni 7, snigdhaśvetapāṇḍupicchilāni, stabdhāni, gurūṇi, stimitāni, suptasuptāni, sthiraśvayathūni, kaṇḍūbahulāni, bahupratatapiñjaraśvetaraktapicchāsrāvīṇi, gurupicchilaśvetamūtrapurīṣāṇi, rūkṣoṣṇopaśayāni, pravāhikātimātrotthānavaṅkṣaṇānāhavanti, parikartikāhṛllāsaniṣṭhīvikākāsārocakapratiśyāyagauravacchardimūtrakṛcchraśoṣaśotha- pāṇḍurogaśītajvarāśmarīśarkarāhṛdayendriyopalepāsyamādhuryapramehakarāṇi, dīrghakālānubandhīni 8, atimātramagnimārdavaklaibyakarāṇi, āmavikāraprabalāni, śuklanakhanayanavadanatvaṅmūtrapurīṣasya śleṣmolbaṇānyarśāṃsīti vidyāt||17|| bhavataścātra- madhurasnigdhaśītāni lavaṇāmlagurūṇi ca| avyāyāmo divāsvapnaḥ śayyāsanasukhe ratiḥ||18|| prāgvātasevā śītau ca deśakālāvacintanam| ślaiṣmikāṇāṃ samuddiṣṭametat kāraṇamarśasām||19||
tatra yānītyādinā kaphajamāha| pramāṇavantīti mahāpramāṇāni| suptasuptānīti atyarthaṃ niścetanāni| dīrghakālānuśayāmīti dīrghakālānubandhīni||17-19||
hetulakṣaṇasaṃsargādvidyāddvandvolbaṇāni ca| sarvo hetustridoṣāṇāṃ sahajairlakṣaṇaiḥ samam||20||
hetulakṣaṇetyādau ulbaṇapadena dvandvaje tṛtīyo'pi doṣo janako'styeva, paraṃ solbaṇo na bhavatīti darśayati| sarvo heturiti yathoktasarvahetuḥ, sahajaḥ lakṣaṇaiḥ saha sarvo hetustridoṣāṇāṃ bhavati; tena tridoṣe sarvahetutvāt sahajāni lakṣaṇāni bhavantītyarthaḥ||20||
viṣṭambho'nnasya daurbalyaṃ kukṣerāṭopa eva ca| kārśyamudgārabāhulyaṃ sakthisādo'lpaviṭkatā||21|| grahaṇīdoṣapāṇḍvarterāśaṅkā codarasya ca| pūrvarūpāṇi nirdiṣṭānyarśasāmabhivṛddhaye||22||
viṣṭambhaḥ apracalatvam| āṭopaḥ guḍaguḍāśabdaḥ||21-22||
arśāṃsi khalu jāyante nāsannipatitaistribhiḥ| doṣairdoṣaviśeṣāttu viśeṣaḥ kalpyate'rśasām||23||
arśasāṃ tridoṣajanyatve'pi ekadoṣajatvādivyapadeśamāha- arśāṃsītyādi| yadyapi sannipatitairityukte trayāṇāṃ melako labhyate, tathā'pi tribhiriti padaṃ trayāṇāmapyatrānubandhyatvasyopadarśanārtham| doṣaviśeṣāditi ulbaṇarūpavātādiviśeṣāt| viśeṣa iti vātajo'yaṃ, pittajo'yamityādiko viśeṣaḥ||23||
pañcātmā mārutaḥ pittaṃ kapho gudavalitrayam| sarva eva prakupyanti gudajānāṃ samudbhave||24|| tasmādarśāṃsi duḥkhāni bahuvyādhikarāṇi ca| sarvadehopatāpīni prāyaḥ kṛcchratamāni ca||25||
pañcātmeti prāṇāpānavyānodānasamānarūpaḥ||24-25||
haste pāde mukhe nābhyāṃ gude vṛṣaṇayostathā| śotho hṛtpārśvaśūlaṃ ca yasyāsādhyo'rśaso hi saḥ||26|| hṛtpārśvaśūlaṃ sammohaśchardiraṅgasya rug jvaraḥ| tṛṣṇā gudasya pākaśca nihanyargudajāturam||27|| sahajāni tridoṣāṇi yāni cābhyantarāṃ valim| jāyante'rśāṃsi saṃśritya tānyasādhyāni nirdiśet||28|| śoṣatvādāyuṣastāni catuṣpādasamanvite| yāpyante dīptakāyāgneḥ pratyākhyeyānyato'nyathā||29|| dvandvajāni dvitīyāyāṃ valau yānyāśritāni ca| kṛcchrasādhyāni tānyāhuḥ parisaṃvatsarāṇi ca||30|| bāhyāyāṃ tu valau jātānyekadoṣolbaṇāni ca| arśāṃsi sukhasādhyāni na cirotpātatāni ca||31|| teṣāṃ praśamane yatnamāśu kuryādvicakṣaṇaḥ| tānyāśu hi gudaṃ baddhvā kuryurbaddhagudodaram||32||
hastetyādinā sādhyāsādhyavibhāgamāha| aṅgasya rugiti sarvāṅgaruk| śeṣatvādāyuṣa iti āyuṣaḥ śeṣatve satītyarthaḥ| samanvita iti bhāve ktaḥ; tena catuḥpādasamanvaye satītyarthaḥ||26-32||
tatrāhureke śastreṇa kartanaṃ hitamarśasām| dāhaṃ kṣāreṇa cāpyeke, dāhameke tathā'gninā||33|| astyetadbhūritantreṇa 9 dhīmatā dṛṣṭakarmaṇā| kriyate trividhaṃ karma bhraṃśastatra sudāruṇaḥ||34|| puṃstvopaghātaḥ śvayathurgude vegavinigrahaḥ| ādhmānaṃ dāruṇaṃ śūlaṃ vyathā raktātivartanam||35|| punarviroho rūḍhānāṃ kledo bhraṃśo gudasya ca| maraṇaṃ vā bhavecchīghraṃ śastrakṣārāgnivibhramāt||36|| yattu karma sukhopāyamalpabhraṃśamadāruṇam| tadarśasāṃ pravakṣyāmi samūlānāṃ vivṛttaye||37||
tatretyādinā cikitsāmāha| kartanaṃ chedanam| bhūri tantrāṇi adhītāni yena sa bhūritantraḥ| ayaṃ prakaraṇārthaḥ- śikṣitenaiva śastrakarma vidhānataḥ kartavyam| punarvirohaḥ punarutpattiḥ; rūḍhānāṃ rūḍhavraṇānām||33-37||
vātaśleṣmolbaṇānyāhuḥ śuṣkāṇyarśāṃsi tadvidaḥ| prasrāvīṇi tathā''rdrāṇi raktapittolbaṇāni ca||38|| tatra śuṣkārśasāṃ pūrvaṃ pravakṣyāmi cikitsitam| stabdhāni svedayet pūrvaṃ śophaśūlānvitāni ca||39|| citrakakṣārabilvānāṃ tailenābhyajya buddhimān| yavamāṣakulatthānāṃ pulākānāṃ ca poṭṭalaiḥ||40|| gokharāśvaśakṛtpiṇḍaistilakalkaistuṣaistathā| vacāśatāhvāpiṇḍairvā sukhoṣṇaiḥ snehasaṃyutaiḥ||41|| śaktūnāṃ piṇḍikābhirvā snigdhānāṃ tailasarpiṣā| śuṣkamūlakapiṇḍairvā piṇḍairvā kārṣṇagandhikaiḥ||42|| rāsnāpiṇḍaiḥ sukhoṣṇairvā sasnehairhāpuṣairapi| iṣṭakasya kharāhvāyāḥ śākairgṛñjanakasya vā||43|| abhyajya kuṣṭhatailena svedayet poṭṭalīkṛtaiḥ| vṛṣārkairaṇḍabilvānāṃ patrotkvāthaiśca secayet||44|| mūlakatriphalārkāṇāṃ veṇūnāṃ varuṇasya ca| agnimanthasya śigrośca patrāṇyaśmantakasya ca||45|| jalenotkvāthya śūlārtaṃ svabhyaktamavagāhayet| kolotkvāthe'thavā koṣṇe sauvīrakatuṣodake||46|| bilvakvāthe'thavā takre dadhimaṇḍāmlakāñjike| gomūtre vā sukhoṣṇe taṃ svabhyaktamavagāhayet||47|| kṛṣṇasarpavarāhoṣṭrajatukāvṛṣadaṃśajām| vasāmabhyañjane dadyāddhūpanaṃ cārśasāṃ hitam||48|| nṛkeśāḥ sarpanirmoko vṛṣadaṃśasya carma ca| arkamūlaṃ śamīpatramarśobhyo dhūpanaṃ hitam||49|| tumburūṇi viḍaṅgāni devadārvakṣatā ghṛtam| bṛhatī cāśvagandhā ca pippalyaḥ surasā ghṛtam||50|| varāhavṛṣaviṭ caiva dhūpanaṃ saktavo ghṛtam| kuñjarasya purīṣaṃ tu ghṛtaṃ sarjarasastathā||51|| haridrācūrṇasaṃyuktaṃ sudhākṣīraṃ pralepanam| gopittapiṣṭāḥ pippalyaḥ saharidrāḥ pralepanam||52|| śirīṣabījaṃ kuṣṭhaṃ ca pippalyaḥ saindhavaṃ guḍaḥ| arkakṣīraṃ sudhākṣīraṃ triphalā ca pralepanam||53|| pippalyaścitrakaḥ śyāmā kiṇvaṃ madanataṇḍulāḥ| pralepaḥ kukkuṭaśakṛddharidrāguḍasaṃyutaḥ||54|| dantī śyāmā'mṛtāsaṅgaḥ pārāvataśakṛdguḍaḥ| pralepaḥ syādgajāsthīni nimbo bhallātakāni ca||55|| pralepaḥ syādalaṃ koṣṇaṃ vāsantakavasāyutam| śūlaśvayathuhṛdyuktaṃ culūkīvasayā'thavā||56|| ārkaṃ payaḥ 10 sudhākāṇḍaṃ kaṭukālābupallavāḥ| karañjo bastamūtraṃ ca lepanaṃ śreṣṭhamarśasām||57|| abhyaṅgādyāḥ pradehāntā ya ete parikīrtitāḥ| stambhaśvayathukaṇḍvartiśamanāste'rśasāṃ matāḥ||58|| pradehāntairupakrāntānyarśāṃsi prasravanti hi| sañcitaṃ duṣṭarudhiraṃ tataḥ sampadyate sukhī||59|| śītoṣṇāsnigdharūkṣairhi na vyādhirupaśāmyati| rakte duṣṭe bhiṣak tasmādraktamevāvasecayet||60|| jalaukobhistathā śastraiḥ sūcībhirvā punaḥ punaḥ| avartamānaṃ rudhiraṃ raktārśobhyaḥ pravāhayet||61||
vātaśleṣmolbaṇānītyatra yadyapi kaphaje srāva uktaḥ, tathā'pi sa picchārūpānubandhaḥ na tu raktasrāvaḥ, tena śuṣkārśograhaṇaṃ; picchāsrāvastu śuṣkārdrakāraṇamelake'pi bhavati| citrakakṣārabilvānāṃ taileneti citrakādisiddhena tailena| pulākaṃ tucchadhānyam| kārṣṇagandhikairiti śobhāñjanakṛtaiḥ| kharāhvāyā ajamodāyāḥ| kuṣṭhataileneti kuṣṭhasiddhatailena| jatukā carmacaṭikā| vṛṣadaṃśaḥ biḍālaḥ| akṣatā iti akhaṇḍitā yavāḥ| ghṛtapādāntāścatvāro dhūpāḥ; hastimalasarjarasābhyāṃ ca pañcamo dhūpaḥ| kiṇvaṃ surābījam| madanataṇḍulā madanaphalaśasyam| dantī nikumbhā| amṛtāsaṅgaḥ mayūratuttham| alaṃ haritālam| vāsantakavasā uṣṭravasā| kaṭukālābuḥ tiktakālābuḥ| jalaukobhirityādau avartamānaṃ rudhiraṃ pravāhayediti yojyam| bilvapeśikā bilvamadhyam||38-61||
gudaśvayathuśūlārtaṃ mandāgniṃ pāyayettu tam| tryūṣaṇaṃ pippalīmūlaṃ pāṭhāṃ hiṅgu sacitrakam||62|| sauvarcalaṃ puṣkarākhyamajājīṃ bilvapeṣikām| biḍaṃ yavānīṃ hapuṣāṃ viḍaṅgaṃ saindhavaṃ vacām||63|| tintiḍīkaṃ ca maṇḍena madyenoṣṇodakena vā| tathā'rśograhaṇīdoṣaśūlānāhādvimucyate||64|| pācanaṃ pāyayedvā tadyaduktaṃ 11 hyātisārike| saguḍāmabhayāṃ vā'pi prāśayet paurvabhaktikīm||65|| pāyayedvā trivṛccūrṇaṃ triphalārasasaṃyutam| hṛte gudāśraye doṣe gacchantyarśāṃsi 12 saṅkṣayam||66|| gomūtrādhyuṣitāṃ dadyāt saguḍāṃ vā harītakīm| harītakīṃ takrayutāṃ triphalāṃ vā prayojayet||67|| sanāgaraṃ citrakaṃ vā sīdhuyuktaṃ prayojayet| dāpayeccavyayuktaṃ vā sīdhuṃ sājājicitrakam||68|| surāṃ sahapuṣāpāṭhāṃ dadyāt sauvarcalānvitām| dadhitthabilvasaṃyuktaṃ yuktaṃ vā cavyacitrakaiḥ||69|| bhallātakayutaṃ vā'pi pradadyāttakratarpaṇam| bilvanāgarayuktaṃ vā yavānyā citrakeṇa ca||70|| citrakaṃ hapuṣāṃ hiṅguṃ dadyādvā takrasaṃyutam| pañcakolayutaṃ vā'pi takramasmai pradāpayet||71||
gomūtrādhyuṣitāmiti rātrau gomūtrasthāpitām| bhallātakayutamityatra bhallātakacūrṇasya saktvapekṣayā daśamo bhāgaḥ| uktaṃ hi- “cūrṇaṃ tarpaṇabhāgairnavabhiḥ saṃyojitaṃ deyam” iti; anye tu tarpaṇabhallātakacūrṇayoḥ samānayoḥ stokasya prayogamāhuḥ||62-71||
hapuṣāṃ kuñcikāṃ dhānyamajājīṃ kāravīṃ śaṭīm| pippalīṃ pippalīmūlaṃ citrakaṃ hastipippalīm||72|| yavānīṃ cājamodāṃ ca cūrṇitaṃ takrasaṃyutam| mandāmlakaṭukaṃ vidvān sthāpayeddhṛtabhājane||73|| vyaktāmlakaṭukaṃ jātaṃ takrāriṣṭaṃ mukhapriyam| prapibenmātrayā kāleṣvannasya tṛṣitastriṣu||74|| dīpanaṃ rocanaṃ varṇyaṃ kaphavātānulomanam| gudaśvayathukaṇḍvartināśanaṃ balavardhanam||75|| iti takrāriṣṭaḥ|
takrāriṣṭe tu grahaṇīcikitsāyāṃ “yavānyāmalakaṃ pathyā marīcaṃ tripalāṃśikam| lavaṇāni palāṃśāni pañca caikatra cūrṇayet|| takre tadāsutaṃ jātaṃ takrāriṣṭaṃ pibennaraḥ” (ci.a.15) ityuktatakrāriṣṭānusāreṇehāpi takracūrṇamānavyavasthā| etadanusāraprakṣiptenaiva cātra hapuṣādicūrṇena mandāmlakaṭukaṃ bhavatītyuktaṃ; mandāmlakaṭukaṃ sthāpayet, vyaktāmlakaṭukamiti jātalakṣaṇaṃ; vyaktāmlaṃ kaṭu ceti vyaktāmlakaṭukaṃ; na tu kaṭutvamapi vyaktamatra, sandhānena vyaktakaṭutānutpādāt| annasya triṣu kāleṣviti bhojanādimadhyānteṣu| sasnehaṃ takraṃ vāte, kaphe rūkṣam||72-75||
tvacaṃ citrakamūlasya piṣṭvā kumbhaṃ pralepayet| takraṃ vā dadhi vā tatra jātamarśoharaṃ pibet||76|| vātaśleṣmārśasāṃ takrāt paraṃ nāstīha bheṣajam| tat prayojyaṃ yathādoṣaṃ sasnehaṃ rūkṣameva vā||77|| saptāhaṃ vā daśāhaṃ vā pakṣaṃ māsamathāpi vā| balakālaviśeṣajño bhiṣak takraṃ prayojayet||78|| atyarthamṛdukāyāgnestakramevāvacārayet| sāyaṃ vā lājaśaktūnāṃ dadyāttakrāvalehikām||79|| jīrṇe takre pradadyādvā takrapeyāṃ sasaindhavām| takrānupānaṃ sasnehaṃ takraudanamataḥ param||80|| yūṣairmāṃsarasairvā'pi bhojayettakrasaṃyutaiḥ| yūṣai 13 rasena vā'pyūrdhvaṃ takrasiddhena bhojayet||81|| kālakramajñaḥ sahasā na ca takraṃ nivartayet| takraprayogo māsāntaḥ krameṇoparamo hitaḥ||82|| apakarṣo yathotkarṣo na tvannādapakṛṣyate| śaktyāgamanarakṣārthaṃ dārḍhyārthamanalasya ca||83|| balopacayavarṇārthameṣa nirdiśyate kramaḥ| rūkṣamardhoddhṛtasnehaṃ yataścānuddhṛtaṃ ghṛtam||84|| takraṃ doṣāgnibalavittrividhaṃ tat prayojayet| hatāni na virohanti takreṇa gudajāni tu||85|| bhūmāvapi niṣiktaṃ taddahettakraṃ tṛṇolupam| kiṃ punardīptakāyāgneḥ śuṣkāṇyarśāṃsi dehinaḥ||86|| srotaḥsu takraśuddheṣu rasaḥ samyagupaiti yaḥ| tena puṣṭirbalaṃ varṇaḥ praharṣaścopajāyate||87|| vātaśleṣmavikārāṇāṃ śataṃ cāpi nivartate| nāsti takrāt paraṃ kiñcidauṣadhaṃ kaphavātaje||88||
takraprayogaḥ- pūrvāhṇe takrameva kevalaṃ peyaṃ, tatrātyarthaṃ mṛdvagninā sāyamapi takrameva sevyam, etat ‘atyarthamṛdukāyāgnestakramevāvacārayet’ ityanenoktam| kiñcitpravṛddhe'gnau prātastakrameva peyaṃ, sāyaṃ tu lājasaktūnāṃ takrayuktā'valehikā deyā| tatastu krameṇāgnau vṛddhe takrapeyā takraudanaṃ takrasaṃskṛtayūṣādibhojanāni sāyaṃ deyāni, prātastu takrameva, saptāhādistakrakālo 14 jñeyaḥ| atra jatūkarṇaḥ- “prātastakraprayogaḥ, krameṇotkarṣāpakarṣau, jīrṇe ca saindhavānvitatakreṇaudanaṃ vā, atimandāgnestakrameva” iti| sahaseti ekadā| māsānte iti māse nātikrāmati| apakarṣo yathotkarṣa iti yena krameṇa takraṃ vṛddhaṃ tenaiva mātrākrameṇa takramapakṛṣyata iti| takraprayogahrāse sati annasamudāyāddhrāso na kartavyaḥ, yoṃ'śastakrasyāpakṛṣṭaḥ sa annāntareṇa pūraṇīya ityarthaḥ| kasmādayaṃ takraprayogakrama ityāha- śaktītyādi| rūkṣamityādinoktaṃ trividhaṃ takraṃ kaphapittavāteṣu doṣeṣu, mandatama-mandatara-mandeṣvagniṣu, baleṣu cādhamamadhyamottameṣu, yathāsaṅkhyaṃ jñeyam| bhūmāvapītyādi kecit paṭhanti| śatamiti viṃśatiḥ śleṣmavikārāḥ, aśītirvātavikārā iti militvā vikārāṇāṃ śatam||76-88||
pippalīṃ pippalīmūlaṃ citrakaṃ hastipippalīm| śṛṅgaveramajājīṃ ca kāravīṃ dhānyatumburu||89|| bilvaṃ karkaṭakaṃ pāṭhāṃ piṣṭvā peyāṃ vipācayet| phalāmlāṃ yamakairbhṛṣṭāṃ tāṃ dadyādgudajāpahām||90|| etaiścaiva khaḍān kuryādetaiśca vipacejjalam| etaiścaiva ghṛtaṃ sādhyamarśasāṃ vinivṛttaye||91|| śaṭīpalāśasiddhāṃ vā pippalyā nāgareṇa vā| dadyādyavāgūṃ takrāmlāṃ maricairavacūrṇitām||92|| śuṣkamūlakayūṣaṃ vā yūṣaṃ kaulatthameva vā| dadhitthabilvayūṣaṃ vā sakulatthamakuṣṭhakam||93|| chāgalaṃ vā rasaṃ 15 dadyādyūṣairebhirvimiśritam| lāvādīnāṃ phalāmlaṃ vā satakraṃ grāhibhiryutam||94|| raktaśālirmahāśāliḥ kalamo lāṅgalaḥ sitaḥ| śāradaḥ ṣaṣṭikaścaiva syādannavidhirarśasām||95|| ityukto bhinnaśakṛtāmarśasāṃ ca kriyākramaḥ|96|
bilvaṃ bālabilvam| phalāmlamiti phalairdāḍimādibhiramlām| grāhibhiryutamiti varcogrāhidaśasaṃskṛtam| raktaśālyādayo'nnapānavyākṛtāḥ||89-95||-
ye'tyarthaṃ gāḍhaśakṛtasteṣāṃ vakṣyāmi bheṣajam||96|| sasnehaiḥ śaktubhiryuktāṃ prasannāṃ lavaṇīkṛtām| dadyānmatsyaṇḍikāṃ pūrvaṃ bhakṣayitvā sanāgarām||97|| guḍaṃ sanāgaraṃ pāṭhāṃ phalāmlaṃ pāyayecca tam| guḍaṃ ghṛtayavakṣārayuktaṃ vā'pi prayojayet||98|| yavānīṃ nāgaraṃ pāṭhāṃ dāḍimasya rasaṃ guḍam| satakralavaṇaṃ dadyādvātavarco'nulomanam||99|| duḥsparśakena bilvena yavānyā nāgareṇa vā| ekaikenāpi saṃyuktā pāṭhā hantyarśasāṃ rujam||100|| prāgbhaktaṃ 16 yamake bhṛṣṭān saktubhiścāvacūrṇitān| karañjapallavān dadyādvātarco'nulomanān||101|| madirāṃ vā salavaṇāṃ sīdhuṃ sauvīrakaṃ tathā| guḍanāgarasaṃyuktaṃ 17 pibedvā paurvabhaktikam||102||
yavānīnāgaramityādau yavānyādīni samāni takreṇa peyāni; lavaṇaṃ tāvadyāvallavaṇarasatā bhavati||96-102||
pippalīnāgarakṣārakāravīdhānyajīrakaiḥ| phāṇitena ca saṃyojya phalāmlaṃ dāpayedghṛtam||103|| pippalī pippalīmūlaṃ citrako hastipippalī| śṛṅgaverayavakṣārau taiḥ siddhaṃ vā pibedghṛtam||104|| cavyacitrakasiddhaṃ vā guḍakṣārasamanvitam| pippalīmūlasiddhaṃ vā saguḍakṣāranāgaram 18||105|| pippalīpippalīmūladadhidāḍimadhānyakaiḥ 19| siddhaṃ sarpirvidhātavyaṃ vātavarcovibandhanut||106|| cavyaṃ trikaṭukaṃ pāṭhāṃ kṣāraṃ kustumburūṇi ca| yavānīṃ pippalīmūlamubhe ca viḍasaindhave||107|| citrakaṃ bilvamabhayāṃ piṣṭvā sarpirvipācayet| śakṛdvātānulomyārthaṃ jāte dadhni caturguṇe||108|| pravāhikāṃ gudabhraṃśaṃ mūtrakṛcchraṃ parisravam| gudavaṅkṣaṇaśūlaṃ ca ghṛtametadvyapohati||109|| nāgaraṃ pippalīmūlaṃ citrako hastipippalī| śvadaṃṣṭrā pippalī dhānyaṃ bilvaṃ pāṭhā yavānikā||110|| cāṅgerīsvarase sarpiḥ kalkairetairvipācayet| caturguṇena dadhnā ca tadghṛtaṃ kaphavātanut||111|| arśāṃsi grahaṇīdoṣaṃ mūtrakṛcchraṃ pravāhikām| gudabhraṃśārtimānāhaṃ ghṛtametadvyapohati||112|| pippalīṃ nāgaraṃ pāṭhāṃ śvadaṃṣṭrāṃ ca pṛthak pṛthak| bhāgāṃstripalikān kṛtvā kaṣāyamupakalpayet||113|| gaṇḍīraṃ pippalīmūlaṃ vyoṣaṃ cavyaṃ ca citrakam| piṣṭvā kaṣāye vinayet pūte 20 dvipalikaṃ bhiṣak||114|| palāni sarpiṣastasmiṃścatvāriṃśat pradāpayet| cāṅgerīsvarasaṃ tulyaṃ sarpiṣā dadhi ṣaḍguṇam||115|| mṛdvagninā tataḥ sādhyaṃ siddhaṃ sarpirnidhāpayet| tadāhāre vidhātavyaṃ pāne prāyogike vidhau||116|| grahaṇyarśovikāraghnaṃ gulmahṛdroganāśanam| śothaplīhodarānāhamūtrakṛcchrajvarāpaham||117|| kāsahikkāruciśvāsasūdanaṃ pārśvaśūlanut| balapuṣṭikaraṃ varṇyamagnisandīpanaṃ param||118||
pippalīnāgaretyādau apakvameva kecidghṛtamicchanti| guḍakṣārasamanvitamityatra ghṛte siddhe guḍādīnāṃ prakṣepyatvaṃ jñeyam| pippalīpippalīmūletyādau dadhi dravaṃ, śeṣāṇāṃ kalkaḥ| jāte dadhnīti sujāte| nāgaramityādike ghṛte cāṅgerīsvarasasyāpi caturguṇena dadhnā ceti cakārāccāturguṇyam| pippalīmityādau bhūrimānasānnidhye kvāthasyānuktamānatvāt snehasamatvameva; tena dvādaśapale'pi kvāthyadravye triprasthaṃ pānīyaṃ dattvā catvāriṃśatpalāni sthāpyāni| gaṇḍīramityādinā kalkadravyāṇyāha||103-118||
saguḍāṃ pippalīyuktāṃ ghṛtabhṛṣṭāṃ harītakīm| trivṛddantīyutāṃ vā'pi bhakṣayedānulomikīm||119|| viḍvātakaphapittānāmānulomye'tha 21 nirvṛte| gude'rśāṃsi praśāmyanti pāvakaścābhivardhate||120|| barhitittirilāvānāṃ rasānamlān susaṃskṛtān| dakṣāṇāṃ vartakānāṃ ca dadyādviḍvātasaṅgrahe||121|| trivṛddantīpalāśānāṃ cāṅgeryāścitrakasya ca| yamake bharjitaṃ dadyācchākaṃ dadhisamanvitam||122|| upodikāṃ taṇḍulīyaṃ vīrāṃ vāstukapallavān| suvarcalāṃ saloṇīkāṃ yavaśākamavalgujam||123|| kākamācīṃ ruhāpatraṃ mahāpatraṃ tathā'mlikām| jīvantīṃ śaṭiśākaṃ ca śākaṃ gṛñjanakasya ca||124|| dadhidāḍimasiddhāni yamake bharjitāni ca| dhānyanāgarayuktāni śākānyetāni dāpayet||125|| godhālopākamārjāraśvāviduṣṭragavāmapi| kūrmaśallakayoścaiva sādhayecchākavadrasān||126|| raktaśālyodanaṃ dadyādrasaistairvātaśāntaye|127|
ānulomikāni śākānyāha- upodikāmityādi| suvarcalā sūryāvartā| ruhāpatram udagraśākam| mahāpatraḥ śyonākaḥ| dadhidāḍimādi saṃskāradravyam||119-126||-
jñātvā vātolbaṇaṃ rūkṣaṃ mandāgniṃ gudajāturam||127|| madirāṃ śārkaraṃ jātaṃ sīdhuṃ takraṃ tuṣodakam| ariṣṭaṃ dadhimaṇḍaṃ vā śṛtaṃ vā śiśiraṃ jalam||128|| kaṇṭakāryā śṛtaṃ vā'pi śṛtaṃ nāgaradhānyakaiḥ| anupānaṃ bhiṣagdadyādvātavarco'nulomanam||129||
śārkaramiti śarkarākṛtam| ariṣṭaṃ vakṣyamāṇam||127-129||
udāvartaparītā ye ye cātyarthaṃ virūkṣitāḥ| vilomavātāḥ śūlārtāsteṣviṣṭamanuvāsanam||130|| pippalīṃ madanaṃ bilvaṃ śatāhvāṃ madhukaṃ vacām| kuṣṭhaṃ śaṭīṃ puṣkarākhyaṃ citrakaṃ devadāru ca||131|| piṣṭvā tailaṃ vipaktavyaṃ payasā 22 dviguṇena ca| arśasāṃ mūḍhavātānāṃ tacchreṣṭhamanuvāsanam||132|| gudaniḥsaraṇaṃ śūlaṃ mūtrakṛcchraṃ pravāhikām| kaṭyūrupṛṣṭhadaurbalyamānāhaṃ vaṅkṣaṇāśrayam||133|| picchāsrāvaṃ gude śophaṃ vātavarcovinigraham| utthānaṃ bahuśo yacca jayettaccānuvāsanāt||134||
pippalyādye taile kecit tantrāntaradarśanāttoyamapi caturguṇaṃ vadanti; tanna, tantrāntaroktaṃ yogāntarameva paśyāmaḥ||130-134||
ānuvāsanikaiḥ piṣṭaiḥ sukhoṣṇaiḥ snehasaṃyutaiḥ| dārvantaiḥ 23 stabdhaśūlāni gudajāni pralepayet||135|| digdhāstaiḥ prasravantyāśu śleṣmapicchāṃ saśoṇitām| kaṇḍūḥ stambhaḥ saruk śophaḥ srutānāṃ vinivartate||136||
ānuvāsanikairiti anuvāsanatailasādhanārthamuktaiḥ pippalyādibhiḥ| ṣaḍvirecanāśatāśritīyoktānuvāsanopadarśakakaṣāyagrahaṇapratiṣedhārthaṃ dārvantairiti viśeṣaṇaṃ; tena dārvantenoktānyeva gṛhyante||135-136||
nirūhaṃ vā prayuñjīta sakṣīraṃ dāśamūlikam| samūtrasnehalavaṇaṃ kalkairyuktaṃ phalādibhiḥ||137||
dāśamūlikamiti daśamūlakaṣāyayutam| phalādibhiriti madanaphalādibhirāsthāpanayaugikaiḥ||137||
harītakīnāṃ prasthārdhaṃ prasthamāmalakasya ca| syāt kapitthāddaśapalaṃ tato'rdhā cendravāruṇī||138|| viḍaṅgaṃ pippalī lodhraṃ maricaṃ sailavālukam| dvipalāṃśaṃ jalasyaitaccaturdroṇe vipācayet||139|| droṇaśeṣe rase tasmin pūte śīte samāvapet| guḍasya dviśataṃ tiṣṭhettat pakṣaṃ ghṛtabhājane||140|| pakṣādūrdhvaṃ bhavet peyā tato mātrā yathābalam| asyābhyāsādariṣṭasya gudajā yānti saṅkṣayam||141|| grahaṇīpāṇḍuhṛdrogaplīhagulmodarāpahaḥ| kuṣṭhaśophāruciharo balavarṇāgnivardhanaḥ||142|| siddho'yamabhayāriṣṭaḥ kāmalāśvitranāśanaḥ| kṛmigranthyarbudavyaṅgarājayakṣmajvarāntakṛt||143|| ityabhayāriṣṭaḥ| dantīcitrakamūlānāmubhayoḥ pañcamūlayoḥ| bhāgān palāṃśānāpothya jaladroṇe vipācayet||144|| tripalaṃ triphalāyāśca dalānāṃ tatra dāpayet| rase caturthaśeṣe tu pūte śīte samāvapet||145|| tulāṃ guḍasya tattiṣṭhenmāsārdhaṃ ghṛtabhājane| tanmātrayā pibannityamarśobhyo vipramucyate||146|| grahaṇīpāṇḍurogaghnaṃ vātavarco'nulomanam| dīpanaṃ cārucighnaṃ ca dantyariṣṭamimaṃ viduḥ||147|| iti dantyariṣṭaḥ| harītakīphalaprasthaṃ prasthamāmalakasya ca| viśālāyā dadhitthasya pāṭhācitrakamūlayoḥ||148|| dve dve pale samāpothya dvidroṇe sādhayedapām| pādāvaśeṣe pūte ca rase tasmin pradāpayet||149|| guḍasyaikāṃ tulāṃ vaidyastat sthāpyaṃ ghṛtabhājane| pakṣasthitaṃ pibedenaṃ grahaṇyarśovikāravān||150|| hṛtpāṇḍurogaṃ plīhānaṃ kāmalāṃ viṣamajvaram| varcomūtrānilakṛtān vibandhānagnimārdavam||151|| kāsaṃ gulmamudāvartaṃ phalāriṣṭo vyapohati| agnisandīpano hyeṣa kṛṣṇātreyeṇa bhāṣitaḥ||152|| iti phalāriṣṭaḥ| durālabhāyāḥ prasthaḥ syāccitrakasya vṛṣasya ca| pathyāmalakayoścaiva pāṭhāyā nāgarasya ca||153|| dantyāśca dvipalān bhāgāñjaladroṇe vipācayet| pādāvaśeṣe pūte 24 ca suśīte śarkarāśatam||154|| prakṣipya sthāpayet kumbhe māsārdhaṃ ghṛtabhāvite| pralipte pippalīcavyapriyaṅgukṣaudrasarpiṣā||155|| tasya mātrāṃ pibet kāle śārkarasya yathābalam| arśāṃsi grahaṇīdoṣamudāvartamarocakam||156|| śakṛnmūtrānilodgāravibandhānagnimārdavam| hṛdrogaṃ pāṇḍurogaṃ ca sarvametena sādhayet||157|| iti dvitīyaphalāriṣṭaḥ 25| navasyāmalakasyaikāṃ kuryājjarjaritāṃ tulām| kuḍavāṃśāśca pippalyo viḍaṅgaṃ maricaṃ tathā||158|| pāṭhāṃ 26 ca pippalīmūlaṃ kramukaṃ cavyacitrakau| mañjiṣṭhailvālukaṃ lodhraṃ palikānupakalpayet||159|| kuṣṭhaṃ dāruharidrāṃ ca surāhvaṃ sārivādvayam| indrāhvaṃ bhadramustaṃ ca kuryādardhapalonmitam||160|| catvāri nāgapuṣpasya palānyabhinavasya ca| droṇābhyāmambhaso dvābhyāṃ sādhayitvā'vatārayet||161|| pādāvaśeṣe pūte ca śīte tasmin pradāpayet| mṛdvīkādvyāḍhakarasaṃ śītaṃ niryūhasammitam||162|| śarkarāyāśca bhinnāyā dadyāddviguṇitāṃ tulām| kusumasya rasasyaikamardhaprasthaṃ navasya ca||163|| tvagelāplavapatrāmbusevyakramukakeśarān| cūrṇayitvā tu matimān kārṣikānatra dāpayet||164|| tat sarvaṃ sthāpayet pakṣaṃ sucaukṣe ghṛtabhājane| pralipte sarpiṣā kiñciccharkarāgurudhūpite||165|| pakṣādūrdhvamariṣṭo'yaṃ kanako nāma viśrutaḥ| peyaḥ svāduraso hṛdyaḥ prayogādbhaktarocanaḥ||166|| arśāṃsi grahaṇīdoṣamānāhamudaraṃ jvaram| hṛdrogaṃ pāṇḍutāṃ śothaṃ gulmaṃ varcovinigraham||167|| kāsaṃ śleṣmāmayāṃścogrān sarvānevāpakarṣati| valīpalitakhālityaṃ doṣajaṃ ca vyapohati||168|| iti kanakāriṣṭaḥ| patrabhaṅgodakaiḥ śaucaṃ kuryāduṣṇena vā'mbhasā| iti śuṣkārśasāṃ siddhamuktametaccikitsitam||169||
harītakīnāmityādinā abhayāriṣṭādayaḥ pañcāriṣṭā ucyante| triphalāyā iti militatriphalāyā eva palatrayaṃ, nirdeśasya mānapradhānatvāt| harītakītyādau phalaśabdena nirasthiharītakīṃ grāhayati, tena harītakīprasthārdhaṃ; kintu jatūkarṇe'yaṃ yogo dviguṇamānena paṭhitaḥ; yathā “harītakīphalaprasthaḥ, dviguṇā hyāmalakakapitthapāṭhendrāḥ sacitrakāḥ, guḍasya ca śatadvayam” iti| kramukaṃ pūgaḥ paṭṭikālodhro vā| surāhvā gorakṣakarkaṭikā| atra yadyapi āmalakādidravyadvyāḍhakamānaṃ bhavati, tatra ca sāmānyaparibhāṣayaiva dvidroṇajaladānamardhadroṇāvasthānaṃ ca labhyate, tathā'pi spaṣṭārthaṃ jalakvāthābhidhānaṃ jñeyam| mṛdvīkādvyāḍhakarasamiti vacanena mṛdvīkāyā āḍhakadvaye droṇadvayaṃ jalaṃ dattvā kvāthyasamaṃ jalaṃ sthāpyamiti darśayati; anye tu drākṣāsvarasadravau tulyāviti vyākhyānaṃ kṛtavantaḥ| uktaṃ hi jatūkarṇe- “dhātrī tulā, kauḍavikaṃ pippalī maricaṃ kṛmighnaṃ ca, indrāhvaṃ sārivādvayaṃ dāruniśā suradāru ghanaṃ kuṣṭhaṃ cārdhapalikaṃ, palikaṃ mañjiṣṭhāpāṭhātilvakagranthikailvālukacavyakramukabilvaṃ sāgnikaṃ pākyaṃ, drākṣādvayaṃ ca pṛthakpṛthak kvāthau vimiśritau dvau, sitātule dve, madhu dvikuḍavaṃ ca” ityādi| atrāpi ca sāmānyaparibhāṣā carakoktamānasamānā eva| bhinnāyā iti cūrṇīkṛtāyāḥ| kusumasvaraso madhu||138-169||
cikitsitamidaṃ siddhaṃ srāviṇāṃ śṛṇvataḥ param 27| tatrānubandho dvividhaḥ śleṣmaṇo mārutasya ca||170|| viṭ śyāvaṃ kaṭhinaṃ rūkṣaṃ cādho vāyurna vartate| tanu cāruṇavarṇaṃ ca phenilaṃ cāsṛgarśasām||171|| kaṭyūrugudaśūlaṃ ca daurbalyaṃ yadi cādhikam| tatrānubandho vātasya heturyadi ca rūkṣaṇam||172|| śithilaṃ śvetapītaṃ ca viṭ snigdhaṃ guru śītalam| yadyarśasāṃ ghanaṃ cāsṛk tantumat pāṇḍu picchilam||173|| gudaṃ sapicchaṃ stimitaṃ guru snigdhaṃ ca kāraṇam| śleṣmānubandho vijñeyastatra raktārśasāṃ budhaiḥ||174|| snigdhaśītaṃ hitaṃ vāte rūkṣaśītaṃ kaphānuge| cikitsitamidaṃ tasmāt sampradhārya prayojayet||175|| pittaśleṣmādhikaṃ matvā śodhanenopapādayet| sravaṇaṃ cāpyupekṣeta laṅghanairvā samācaret||176|| pravṛttamādāvarśobhyo yo nigṛhṇātyabuddhimān| śoṇitaṃ doṣamanilaṃ tadrogāñjanayedbahūn||177|| raktapittaṃ jvaraṃ tṛṣṇāmagnisādamarocakam| kāmalāṃ śvayathuṃ śūlaṃ gudavaṅkṣaṇasaṃśrayam||178|| kaṇḍvaruḥkoṭhapiḍakāḥ kuṣṭhaṃ pāṇḍvāhvayaṃ gadam| vātamūtrapurīṣāṇāṃ vibandhaṃ śiraso rujam||179|| staimityaṃ gurugātratvaṃ tathā'nyān raktajān gadān| tasmāt srute duṣṭarakte raktasaṅgrahaṇaṃ hitam||180|| hetulakṣaṇakālajño balaśoṇitavarṇavit| kālaṃ tāvadupekṣeta yāvannātyayamāpnuyāt||181|| agnisandīpanārthaṃ ca raktasaṅgrahaṇāya ca| doṣāṇāṃ pācanārthaṃ ca paraṃ tiktairupācaret||182|| yattu prakṣīṇadoṣasya raktaṃ vātolbaṇasya ca| vartate snehasādhyaṃ tat pānābhyaṅgānuvāsanaiḥ||183|| yattu pittolbaṇaṃ raktaṃ gharmakāle pravartate| stambhanīyaṃ tadekāntānna cedvātakaphānugam||184||
samprati raktārśasāṃ vātakaphānubandhaṃ lakṣaṇaṃ ca darśayan bhinnāṃ cikitsāmāha- cikitsitamityādi| atra ca tantre pittajasyeva raktajānyarśāṃsi duṣṭasrāvayuktāni srāvīṇīti jñeyāni| viṭ śyāvamiti nirdeśādviṭśabdo napuṃsakaliṅgo'pyastītyunnīyate| malinamiti atyarthaduṣṭam| hetvādiviśeṣajñena srāvasyopekṣā kāryeti sūcayati| vartate iti pravartate| vāte'nubale snehanaṃ, kaphe'nubale tūpekṣaṇaṃ laṅghanādi vā kāryamiti bhāvaḥ||170-184||
kuṭajatvaṅniryūhaḥ sanāgaraḥ snigdharaktasaṅgrahaṇaḥ| tvagdāḍimasya tadvat sanāgaraścandanarasaśca||185|| candanakirātatiktakadhanvayavāsāḥ sanāgarāḥ kvathitāḥ| raktārśasāṃ praśamanā dārvītvaguśīranimbāśca||186|| sātiviṣā kuṭajatvak phalaṃ ca sarasāñjanaṃ madhuyutāni| raktāpahāni dadyāt pipāsave taṇḍulajalena||187|| kuṭajatvaco vipācyaṃ palaśatamārdraṃ mahendrasalilena| yāvatsyādgatarasaṃ taddravyaṃ pūto rasastato grāhyaḥ||188|| mocarasaḥ sasamaṅgaḥ phalinī ca samāṃśikaistribhistaiśca 28| vatsakabījaṃ tulyaṃ cūrṇitamatra pradātavyam||189|| pūtotkvathitaḥ sāndraḥ sa raso darvīpralepano grāhyaḥ| mātrākālopahitā rasakriyaiṣā jayatyasṛksrāvam||190|| chagalīpayasā pītā peyāmaṇḍena vā yathāgnibalam| jīrṇauṣadhaśca śālīn payasā chāgena bhuñjīta||191|| raktārśāṃsyatisāraṃ raktaṃ sāsṛgrujo nihantyāśu| balavacca raktapittaṃ rasakriyaiṣā jayatyubhayabhāgam 29||192|| iti kuṭajādirasakriyā|
sanāgara īṣannāgaraḥ| snigdhasya raktasya saṅgrahaṇaḥ snigdharaktasaṅgrahaṇaḥ| tadvadityanena pūrvayogaphalaṃ vidhiṃ ca darśayati| kuṭajatvaca ityādau palaśataṃ tulā, jaladroṇena sādhyam, aṣṭabhāgāvaśeṣaḥ kaṣāyo grāhyaḥ| tantrāntare'pyuktaṃ- “droṇe'mbhasaḥ palaśataṃ kuṭajatvaco'ṣṭabhāgaśeṣam” iti| mahendrasalilam āntarikṣaṃ jalam| darvīpralepano grāhya iti yasyāmavasthāyāṃ darvīpralepo bhavati tasyāmavatāraṇīyaḥ| ubhayabhāgaraktapittasyāsādhyatvādubhayabhāgaśabdena kevalordhvagaṃ kevalādhogaṃ ceṣyate; tatrāpyadhogasya yāpyatvāttadyāpanameveha nihanyāditi padenocyate||185-192||
nīlotpalaṃ samaṅgā mocarasaścandanaṃ tilā lodhram| pītvā cchagalīpayasā bhojyaṃ payasaiva śālyannam||193|| chāgalipayaḥ prayuktaṃ nihanti raktaṃ savāstukarasaṃ ca| dhanvavihaṅgamṛgāṇāṃ raso niramlaḥ kadamlo vā||194|| pāṭhā vatsakabījaṃ rasāñjanaṃ nāgaraṃ yavānyaśca| bilvamiti cārśasaiścūrṇitāni peyāni śūleṣu||195|| dārvī kirātatiktaṃ mustaṃ duḥsparśakaśca rudhiraghnam| rakte'tivartamāne śūle ca ghṛtaṃ vidhātavyam||196|| kuṭajaphalavalkakeśaranīlotpalalodhradhātakīkalkaiḥ| siddhaṃ ghṛtaṃ vidheyaṃ śūle raktārśasāṃ bhiṣajā||197|| sarpiḥ sadāḍimarasaṃ sayāvaśūkaṃ śṛtaṃ jayatyāśu| raktaṃ saśūlamathavā nidigdhikādugdhikāsiddham||198||
kadamla īṣadamlaḥ| kuṭajaphalavalkaśabdena indrayavāḥ kuṭajatvak cocyate| sadāḍimarasamityatra siddhaṃ sarpiḥ||193-198||
lājāpeyā pītā sacukrikā keśarotpalaiḥ siddhā| hantyāśvasrasrāvaṃ tathā balāpṛśniparṇībhyām||199|| hrīverabilvanāgaraniryūhe sādhitāṃ sanavanītām| vṛkṣāmladāḍimāmlāmamlīkāmlāṃ sakolāmlām||200|| gṛñjanakasurāsiddhāṃ dadyādyamakena bharjitāṃ peyām| raktātisāraśūlapravāhikāśothanigrahaṇīm||201|| kāśmaryāmalakānāṃ sakarbudārān 30 phalāmlāṃśca| gṛñjanakaśālmalīnāṃ kṣīriṇyāścukrikāyāśca||202|| nyagrodhaśuṅgakānāṃ khaṇḍāṃstathā kovidārapuṣpāṇām| dadhnaḥ sareṇa siddhān dadyādrakte pravṛtte'ti||203|| siddhaṃ palāṇḍuśākaṃ takreṇopodikāṃ sabadarāmlām| rudhirasrave pradadyānmasūrasūpaṃ ca takrāmlam||204|| payasā śṛtena yūṣairmasūramudgāḍhakīmakuṣṭhānām 31| bhojanamadyādamlaiḥ śāliśyāmākakodravajam||205|| śaśahariṇalāvamāṃsaiḥ kapiñjalaiṇeyakaiḥ susiddhaiśca| bhojanamadyādamlairmadhurairīṣat samaricairvā||206|| dakṣaśikhitittirirasairdvikakudalopākajaiśca madhurāmlaiḥ| adyādrasairativaheṣvarśaḥsvanilolbaṇaśarīraḥ||207|| rasakhaḍayūṣayavāgūsaṃyogataḥ 32 kevalo'thavā jayati| raktamativartamānaṃ vātaṃ ca palāṇḍurupayuktaḥ||208|| chāgāntarādhi taruṇaṃ sarudhiramupasādhitaṃ bahupalāṇḍu| vyatyāsānmadhurāmlaṃ viṭśoṇitasaṅkṣaye deyam||209|| navanītatilābhyāsāt keśaranavanītaśarkarābhyāsāt| dadhisaramathitābhyāsādarśāṃsyapayānti raktāni||210|| navanītaghṛtaṃ chāgaṃ māṃsaṃ ca saṣaṣṭikaḥ śāliḥ| taruṇaśca surāmaṇḍastaruṇī ca surā nihantyasram||211||
gṛñjanaketyādinā yogāntaraṃ, gṛñjanakaḥ palāṇḍubhedaḥ| karbudāraḥ kāñcanabhedaḥ| bhojanamityādau bhojanamadyāditi yojyam| dvikakud uṣṭraḥ| antarādhi śarīramadhyaṃ, tacca taruṇacchāgasyaivādyāt| madhurāmlaṃ prathamaṃ madhuraṃ, paścātkiñcidamlam| dadhisarasya mathitaṃ dadhisaramathitam| navanītaghṛtaṃ sadyaskanavanītaghṛtam; anye tu navanītaṃ ghṛtaṃ ca chāgaṃ vadanti; yato ajā raktastambhanātmikā proktā||199-211||
prāyeṇa vātabahulānyarśāṃsi bhavantyatisrute rakte| duṣṭe'pi ca kaphapitte tasmādanilo'dhiko jñeyaḥ||212|| dṛṣṭvā tu raktapittaṃ prabalaṃ kaphavātaliṅgamalpaṃ ca| śītā kriyā prayojyā yatheritā vakṣyate cānyā 33||213|| madhukaṃ sapañcavalkaṃ badarītvagudumbaraṃ dhavapaṭolam| pariṣecane vidadhyādvṛṣakakumayavāsanimbāṃśca||214|| rakte'tivartamāne dāhe klede'vagāhayeccāpi| madhukamṛṇālapadmakacandanakuśakāśaniṣkvāthe||215|| ikṣurasamadhukavetasaniryūhe śītale payasi vā tam| avagāhayet pradigdhaṃ pūrvaṃ śiśireṇa tailena||216|| dattvā ghṛtaṃ saśarkaramupasthadeśe gude trikadeśe ca| śiśirajalasparśasukhā dhārā prastambhanī yojyā||217|| kadalīdalairabhinavaiḥ puṣkarapatraiśca śītajalasiktaiḥ| pracchādanaṃ muhurmuhuriṣṭaṃ padmotpaladalaiśca||218|| durvāghṛtapradehaḥ śatadhautasahasradhautamapi sarpiḥ| vyajanapavanaḥ suśīto raktasrāvaṃ jayatyāśu||219|| samaṅgāmadhukābhyāṃ tilamadhukābhyāṃ rasāñjanavṛtābhyām| sarjarasaghṛtābhyāṃ vā nimbaghṛtābhyāṃ madhughṛtābhyāṃ vā||220|| dārvītvaksarpirbhyāṃ sacandanābhyāmathotpalaghṛtābhyām| dāhe klede ca gudabhraṃśe gudajāḥ pratisāraṇīyāḥ syuḥ||221||
yavāsaḥ durālabhā| śiśireṇa taileneti śītaladravyasādhitena tailena| śiśiretyādi śiśirajalā ca sukhasparśā ca; tena tīvraśītatvaṃ nivārayati||212-221||
ābhiḥ kriyābhirathavā śītābhiryasya tiṣṭhati na raktam| taṃ kāle snigdhoṣṇairmāṃsarasaistarpayenmatimān||222|| avapīḍakasarpirbhiḥ koṣṇairghṛtatailikaistathā'bhyaṅgaiḥ| kṣīraghṛtatailasekaiḥ koṣṇaistamupācaredāśu||223||
adhunā aśakyaraktasrutau kṣīṇadhātutarpaṇārthaṃ bṛṃhaṇamāha- ābhirityādi| avapīḍakasarpiḥ bhojanasyordhvaṃ yat pīyate; kiṃvā bhūrimātraṃ sarpiravapīḍakamucyate| tamiti sravadraktaṃ puruṣam||222-223||
koṣṇena vātaprabale ghṛtamaṇḍenānuvāsayecchīghram| picchābastiṃ dadyāt kāle tasyāthavā siddham||224|| yavāsakuśakāśānaṃ mūlaṃ puṣpaṃ ca śālmalam| nyagrodhodumbarāśvatthaśuṅgāśca dvipalonmitāḥ||225|| triprasthaṃ salilasyaitat kṣīraprasthaṃ ca sādhayet| kṣīraśeṣaṃ kaṣāyaṃ ca pūtaṃ kalkairvimiśrayet||226|| kalkāḥ śālmaliniryāsasamaṅgācandanotpalam| vatsakasya ca bījāni priyaṅguḥ padmakeśaram||227|| picchābastirayaṃ siddhaḥ saghṛtakṣaudraśarkaraḥ| pravāhikāgudabhraṃśaraktasrāvajvarāpahaḥ||228|| prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ picchābastau 34 yatheritān| piṣṭvā'nuvāsanaṃ snehaṃ kṣīradviguṇitaṃ pacet||229|| iti picchābastiḥ|
picchābastimāha- yavāsetyādi| yavāsaḥ durālabhā| atra ca kalkādimānaṃ bastivadvijñeyam||224-229||
hrīveramutpalaṃ lodhraṃ samaṅgācavyacandanam| pāṭhā sātiviṣā bilvaṃ dhātakī devadāru ca||230|| dārvītvaṅ nāgaraṃ māṃsī mustaṃ kṣāro yavāgrajaḥ| citrakaśceti peṣyāṇi cāṅgerīsvarase ghṛtam||231|| aikadhyaṃ sādhayet sarvaṃ tat sarpiḥ paramauṣadham| arśotisāragrahaṇīpāṇḍuroge jvare'rucau||232|| mūtrakṛcchre gudabhraṃśe bastyānāhe pravāhaṇe| picchāsrāve'rśasāṃ śūle yojyametattridoṣanut||233|| iti hrīverādighṛtam|
yavāgrajaḥ kṣāraḥ yavakṣāraḥ| cāṅgerīsvaraso'tra caturguṇo grāhyaḥ, dravāntarāsānnidhyāt||230-233||
avākpuṣpī balā dārvī pṛśniparṇī trikaṇṭakaḥ| nyagrodhodumbarāśvatthaśuṅgāśca dvipalonmitāḥ||234|| kaṣāya eṣāṃ peṣyāstu jīvantī kaṭurohiṇī| pippalī pippalīmūlaṃ nāgaraṃ suradāru ca||235|| kaliṅgāḥ śālmalaṃ puṣpaṃ vīrā candanamutpalam 35| kaṭphalaṃ citrako mustaṃ priyaṅgvativiṣāsthirāḥ||236|| padmotpalānāṃ kiñjalkaḥ samaṅgā sanidigdhikā| bilvaṃ mocarasaḥ pāṭhā bhāgāḥ karṣasamanvitāḥ||237|| catuṣprasthe śṛtaṃ prasthaṃ kaṣāyamavatārayet| triṃśatpalāni prastho'tra vijñeyo dvipalādhikaḥ||238|| suniṣaṇṇakacāṅgeryoḥ prasthau dvau svarasasya ca| sarvairetairyathoddiṣṭairghṛtaprasthaṃ vipācayet||239|| etadarśaḥsvatīsāre raktasrāve tridoṣaje| pravāhaṇe gudabhraṃśe picchāsu vividhāsu ca||240|| utthāne cātibahuśaḥ śothaśūle gudāśraye| mūtragrahe mūḍhavāte mande'gnāvarucāvapi||241|| prayojyaṃ vidhivat sarpirbalavarṇāgnivardhanam| vividheṣvannapāneṣu kevalaṃ vā niratyayam||242|| iti suniṣaṇṇakacāṅgerīghṛtam|
avākpuṣpī adhaḥpuṣpī| atra kvāthyadravyaṃ ṣoḍaśapalam| yadyapyatrotsargataścatuṣprasthameva jalaṃ deyaṃ, tathā śeṣacaturbhāgaḥ prastha eva bhavati, tathā'pi caturguṇajaladānasya caturthabhāgaśeṣatayā sthāpyakaṣāyasya utsargavidhau sūcanārthamidaṃ carakavacanam| tathā ‘triṃśatpalāni tu prastho vijñeyo dvipalādhikaḥ’ ityapi vacanaṃ paribhāṣāsiddhārthābhidhāyakaṃ vijñeyam| ata eva dṛḍhabalasaṃskāre'pi dravadvaiguṇyābhidhānaṃ bhaviṣyati| triṃśatpalaviśeṣaṇatayā dvipalādhikānīti nirdeśe prāpte prasthavivakṣayā puṃlliṅgaikavacananirdeśo jñeyaḥ||234-242||
bhavanti cātra- vyatyāsānmadhurāmlāni śītoṣṇāni ca yojayet| nityamagnibalāpekṣī jayatyarśaḥkṛtān gadān||243||
vyatyāsāt parasparaparivartanena madhurāmlayoḥ śītoṣṇayośca yojanā||243||
trayo vikārāḥ prāyeṇa ye parasparahetavaḥ| arśāṃsi cātisāraśca grahaṇīdoṣa eva ca||244|| eṣāmagnibale hīne vṛddhirvṛddhe parikṣayaḥ| tasmādagnibalaṃ rakṣyameṣu triṣu viśeṣataḥ||245|| bhṛṣṭaiḥ śākairyavāgūbhiryūṣairmāṃsarasaiḥ khaḍaiḥ| kṣīratakraprayogaiśca vividhairgudajāñjayet||246||
arśaḥsu agnirakṣāmabhidhātumanyatrāpi yatrāgnirakṣā viśeṣeṇa kartavyā tānāha- traya ityādi| vṛddhe parikṣayaḥ agnibale vṛddhe vināśaḥ| triṣu viśeṣata ityanenānyatrāpyagnirakṣaṇaṃ kāryamiti darśayati||244-246||
yadvāyorānulomyāya yadagnibalavṛddhaye| annapānauṣadhadravyaṃ tat sevyaṃ nityamarśasaiḥ||247|| yadato viparītaṃ syānnidāne yacca darśitam| gudajābhiparītena tat sevyaṃ na kadācana||248||
yadvāyorityādinā pūrvoktacikitsāṃ sāroddhāreṇāha||247-248||
tatra ślokāḥ- arśasāṃ dvividhaṃ janma pṛthagāyatanāni ca| sthānasaṃsthānaliṅgāni sādhyāsādhyaviniścayaḥ||249|| abhyaṅgāḥ svedanaṃ dhūmāḥ sāvagāhāḥ pralepanāḥ| śoṇitasyāvasekaśca yogā dīpanapācanāḥ||250|| pānānnavidhiragryaśca vātavarco'nulomanaḥ| yogāḥ saṃśamanīyāśca sarpīṃṣi vividhāni ca||251|| bastayastakrayogāśca varāriṣṭāḥ saśarkarāḥ| śuṣkāṇāmarśasāṃ 36 śastāḥ srāviṇāṃ lakṣaṇāni ca||252|| dvividhaṃ sānubandhānāṃ teṣāṃ ceṣṭaṃ yadauṣadham| raktasaṅgrahaṇāḥ kvāthāḥ peṣyāśca vividhātmakāḥ||253|| snehāhāravidhiścāgryo yogāśca pratisāraṇāḥ| prakṣālanāvagāhāśca pradehāḥ secanāni ca||254|| ativṛttasya raktasya vidhātavyaṃ yadauṣadham| tatsarvamiha nirdiṣṭaṃ gudajānāṃ cikitsite||255||
arśasāṃ dvividhamityādinā adhyāyārthasaṅgrahaḥ| ariṣṭagrahaṇenaiva śārkarasyāpi grahaṇe prāpte śārkarasya pṛthagabhidhānaṃ guḍakṛtebhyo bhedena vyavahārārthaṃ, tathā'nupānābhidhānārthaṃ pṛthakkṛtam||249-255||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne'rśaścikitsitaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ||14||
iti śrīcakrapāṇidattakṛtāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsāsthāne'rśaścikitsitaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ||14||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘muktimagniveśaḥ’ iti pā.
  2. 2 ‘gudavalijāni’ iti pā.
  3. 3 ‘tantre'sminnitivacanena tantrāntare nāsādigatānyarśāṃsīti bhaṇyanta iti sūcayati’ iti pā.
  4. 4 ‘gudamārgoparodhāt’ iti pā.
  5. 5 ‘visragandhīni’ iti pā.
  6. 6 ‘kaṭvamlalavaṇaṃ...’ iti pā.
  7. 7 ‘sparśasukhāni’ iti pā.
  8. 8 ‘dīrghakālānuśayāni’ iti pā.
  9. 9 ‘astvetadbhū ...’ iti pā.
  10. 10 ‘arkapatraṃ’ iti pā.
  11. 11 ‘yadvakṣyāmyatisāriṇe’ iti pā.
  12. 12 ‘gudajā yānti’ iti pā.
  13. 13 ayamardhaślokaḥ kvacitpustake na paṭhyate
  14. 14 ‘saptāhāditakrakālaṃ yāvaddeyam’ iti pā.
  15. 15 ‘ghṛtaṃ’ iti pā.
  16. 16 ‘prāgbhaktān’ iti pā.
  17. 17 ‘saguḍāmabhayāṃ vā'tha prāśayet’ iti pā.
  18. 18 ‘guḍakṣārasamanvitam’ iti pā.
  19. 19 ‘…nāgaradhānyakaiḥ’ iti pā.
  20. 20 ‘pūte'rdhapalikaṃ’ iti pā.
  21. 21 ‘ānulomyena nirmale’ iti pā.
  22. 22 ‘dviguṇakṣīrasaṃyutam’ iti pā.
  23. 23 ‘darvyā tairauṣadhairdaihyāḥ stabdhāḥ śūnā guderuhāḥ’ iti pā.
  24. 24 ‘śīte ca pūte tasmin sitāśatam’ iti pā.
  25. 25 ‘śārkaro'riṣṭaḥ’ iti pā.
  26. 26 ‘yavāsaḥ’ iti pā.
  27. 27 ‘cikitsitamataḥ siddhaṃ srāviṇāṃ sampracakṣmahe’ iti pā.
  28. 28 ‘palāṃśikaiḥ’ iti pā.
  29. 29 ‘hyubhayabhāgam’ iti pā.
  30. 30 ‘sakarbudāraphalāmlānām’ iti pā.
  31. 31 ‘satīnamudgāḍhakīmasūrāṇām’ iti pā.
  32. 32 ‘rasakhaḍaśākayavāgūsaṃyogataḥ’ iti pā.
  33. 33 ‘yā'nyā’ iti pā.
  34. 34 ‘peṣyān bastau’ iti pā.
  35. 35 ‘candanamañjanam’ iti pā.
  36. 36 ‘śuṣkārśasāṃ praśamanāḥ’ iti pā.