athāto'rśaścikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
udarārśasostridoṣajatvasāmānyād baddhagudodarakāraṇatvāccānantaramarśasāṃ cikitsitamucyate||1-2||
āsīnaṃ munimavyagraṃ kṛtajāpyaṃ kṛtakṣaṇam| pṛṣṭavānarśasāṃ yuktamagniveśaḥ 1 punarvasum||3||
āsīnamityādi| kṛtakṣaṇamiti kṛtāvasaram| yuktamucitaṃ prakopahetvādiṃ papraccheti yojanā; kiṃvā yuktamiti vyākhyānodyuktamiti bhāvaḥ||3||
prakopahetuṃ saṃsthānaṃ sthānaṃ liṅgaṃ cikitsitam| sādhyāsādhyavibhāgaṃ ca tasmai tanmunirabravīt||4||
prakopasya rogotpādasya hetuḥ; tathāhyatra prakopaśabdena rogotpādaṃ vakṣyati; yathā- ‘pittolbaṇānāṃ vijñeyaḥ prakope heturarśasām’ iti; saṃsthānam ākāraḥ, saṃsthānaṃ yadyapi liṅge eva praviśati, tathā'pīha bahuprapañcavaktavyatvāt saṃsthānaṃ pṛthaguktam||4||
iha khalvagniveśa! dvividhānyarśāṃsi- kānicit sahajāni, kānicijjātasyottarakālajāni| tatra bījaṃ gudavalibījopataptamāyatanamarśasāṃ sahajānām| tatra dvividho bījopataptau hetuḥ- mātāpitrorapacāraḥ, pūrvakṛtaṃ ca karma; tathā'nyeṣāmapi sahajānāṃ vikārāṇām| tatra sahajāni saha jātāni śarīreṇa, arśāṃsītyadhimāṃsavikārāḥ||5||
ihetyādinā dvividhānyarśāṃsi pratipādya sahajāni hetvādinā prāha- tatra bījamityādi| bījamiha śukraśoṇitam| tacca gudavalyārambhakeṇa bījenopataptaṃ sat sahajānāṃ kāraṇaṃ bhavati| gudavalyārambhakeṇa ca duṣṭena bījena śarīrārambhakasya bījasyāyamevopatāpo yat svayamaduṣṭasya duṣṭena sambandhaḥ| tataśca gudavalībījadoṣād gudavalīṣvevārśojanma bhavati, śeṣāvayavārambhakaṃ bījamaduṣṭatvānna vikāraṃ janayati| na bījaduṣṭeḥ sarvathā'nārambhakatvaṃ, sarvathā bījānupaghātāt; uktaṃ ca “yasya yasya hyaṅgāvayavasya bīje bījabhāga upatapto bhavati tasya tasya hyaṅgāvayavasya vikṛtirupajāyate” (śā.a.4) ityādi| anye tu āhitāgnipāṭhāt pūrvanipātāniyamena upataptaṃ gudavalībījaṃ yasmin tadgudavalībījopataptamitipadaṃ kṛtamityāhuḥ| apacāra iti anucitāhāravihārarūpaḥ śukraśoṇitabhāgaviśeṣadūṣakaḥ| pūrvakṛtaṃ ca karmeti jāyamānasya sahajārśo'bhinirvartakaṃ janmāntarīyaṃ karma| tacca karma durbalaṃ sanmātāpitrapacārasahitaṃ bījadūṣakaṃ bhavati, balavattu vinā'pacārajanakameva bhavatīti jñeyam| yathoktahetudvayamanyatrāpi sahaje gade'tidiśati- tathetyādinā| tatretyādinā sahajaśabdārthaṃ vyākaroti| arśaḥśabdābhidheyamāha- arśāṃsītyādi| adhimāṃsavikārā iti adhimāṃśaviśeṣāḥ||5||
sarveṣāṃ cārśasāṃ kṣetraṃ- gudasyārdhapañcamāṅgulāvakāśe tribhāgāntarāstisro gudavalayaḥ kṣetramiti; kecittu bhūyāṃsameva deśamupadiśantyarśasāṃ- śiśnamapatyapathaṃ galatālumukhanāsikākarṇākṣivartmāni tvak ceti| tadastyadhimāṃsadeśatayā, gudavalijānāṃ 2 tvarśāṃsīti sañjñā tantre'smin| sarveṣāṃ cārśasāmadhiṣṭhānaṃ- medo māṃsaṃ tvak ca||6||
tribhāgāntarā iti ardhapañcāṅgulasya sārdhāṅgularūpatṛtīyabhāgāvakāśāḥ| gudavalaya iti gudasya māṃsavalayaḥ| asmiṃśca vibhāge'rdhapañcāṅgule gude gudauṣṭhena gṛhītamardhāṅgulaṃ bāhyavalyā parigṛhyate| kṣetraṃ deśa; arśaḥprarohapradeśa ityarthaḥ| kecidityanena tantrāntare'patyapathādigatānāmapi adhimāṃsānāṃ ‘arśāṃsi’ iti sañjñā bhaṇyate iti sūcayati 3| adhiṣṭhānamiti dūṣyam||6||
tatra sahajānyarśāṃsi kānicidaṇūni, kānicinmahānti, kāniciddīrghāṇi, kāniciddhrasvāni, kānicidvṛttāni, kānicidviṣamavisṛtāni, kānicidantaḥkuṭilāni, kānicidbahiḥkuṭilāni, kānicijjaṭilāni, kānicidantarmukhāni, yathāsvaṃ doṣānubandhavarṇāni||7||
tatra sahajānītyādinā saṃsthānaliṅge prāha| jaṭilānīti tṛṇāṅkurākārāṇi| doṣānubandhavarṇānīti doṣānurūpavarṇāni||7||
tairupahato janmaprabhṛti bhavatyatikṛśo vivarṇaḥ kṣāmo dīnaḥ pracuravibaddhavātamūtrapurīṣaḥ śarkarāśmarīmān, tathā'niyatavibaddhamuktapakvāmaśuṣkabhinnavarcā antarā'ntarā śvetapāṇḍuharitapītaraktāruṇatanusāndrapicchilakuṇapagandhyāmapurīṣopaveśī, nābhibastivaṅkṣaṇoddeśe pracuraparikartikānvitaḥ, sagudaśūlapravāhikāpariharṣapramehaprasaktaviṣṭambhāntrakūjodāvartahṛdayendriyopalepaḥ pracuravibaddhatiktāmlodgāraḥ, sudurbalaḥ, sudurbalāgniḥ, alpaśukraḥ, krodhano, duḥkhopacāraśīlaḥ, kāsaśvāsatamakatṛṣṇāhṛllāsacchardyarocakāvipākapīnasakṣavathuparītaḥ, taimirikaḥ, śiraḥśūlī, kṣāmabhinnasannasaktajarjarasvaraḥ, karṇarogī, śūnapāṇipādavadanākṣikūṭaḥ, sajvaraḥ, sāṅgamardaḥ, sarvaparvāsthiśūlī ca, antarā'ntarā pārśvakukṣibastihṛdayapṛṣṭhatrikagrahopataptaḥ, pradhyānaparaḥ, paramālasaśceti; janmaprabhṛtyasya gudajairāvṛto mārgoparodhādvāyurapānaḥ 4 pratyārohan samānavyānaprāṇodānān pittaśleṣmāṇau ca prakopayati, ete sarva eva prakupitāḥ pañca vāyavaḥ pittaśleṣmāṇau cārśasamabhidravanta etān vikārānupajanayanti; ityuktāni sahajānyarśāṃsi||8||
aniyatatvaṃ vibaddhamuktatvādiviruddhadharmayugmatraye jñeyam| antarā'ntareti kadācit, na sarvadā| pracuro vibaddhatvādiguṇayukta udgāro yasya sa tathā| duḥkhopacāraśīla iti duḥkhopacāraheturityarthaḥ| pradhyānaṃ ghūrṇanam| kasmāt punarayaṃ sahajārśoyukta īdṛgvyādhiparigṛhīto bhavatītyāha- janmetyādi| pratyārohanniti ūrdhvaṃ gacchan| atra krameṇa pañcavātaprakopo bhavati| sarvathā vāyurviguṇo bhavati; tena sarvatra vātavikārāḥ prāyo bhavanti; pittaśleṣmaprakopācca tadvikārā api bhavantīti yuktameva| arśasamiti arśoyuktaṃ puruṣam||8||
ata ūrdhvaṃ jātasyottarakālajāni vyākhyāsyāmaḥ- gurumadhuraśītābhiṣyandividāhiviruddhājīrṇapramitāśanāsātmyabhojanādgavyamātsyavārāhamāhiṣājāvikapiśitabhakṣaṇāt kṛśaśuṣkapūtimāṃsapaiṣṭikaparamānnakṣīradadhimaṇḍatilaguḍavikṛtisevanānmāṣayūṣekṣurasapiṇyākapiṇḍālukaśuṣkaśāka- śuktalaśunakilāṭatakrapiṇḍakabisamṛṇālaśālūkakrauñcādanakaśerukaśṛṅgāṭakatarūṭavirūḍhanavaśūkaśamī- dhānyāmamūlakopayogādguruphalaśākarāgaharitakamardakavasāśiraspadaparyuṣitapūtiśītasaṅkīrṇānnābhyavahārānmanda- kātikrāntamadyapānādvyāpannagurusalilapānādatisnehapānādasaṃśodhanādbastikarmavibhramādavyāyāmādavyavāyāddivāsvapnāt sukhaśayanāsanasthānasevanāccopahatāgnermalopacayo bhavatyatimātraṃ, tathotkaṭakaviṣamakaṭhināsanasevanādudbhrāntayānoṣṭrayānādativyavāyādbastinetrāsamyakpraṇidhānādgudakṣaṇanādabhīkṣṇaṃ śītāmbusaṃsparśāccelaloṣṭatṛṇādigharṣaṇāt pratatātinirvāhaṇādvātamūtrapurīṣavegodīraṇāt samudīrṇavegavinigrahāt strīṇāṃ cāmagarbhabhraṃśādgarbhotpīḍanādviṣamaprasūtibhiśca prakupito vāyurapānastaṃ malamupacitamadhogamāsādya gudavaliṣvādhatte, tatastāsvarśāṃsi prādurbhavanti||9||
guruśītetyādau pramitam alpam| kṛśaṃ durbalaprāṇibhavam| paramānnaṃ pāyasaḥ| piṇyākaṃ tilakalkaḥ, kilāṭo naṣṭakṣīrapiṇḍaḥ, takrapiṇḍastu takrajo ghanabhāgaḥ, visaṃ sthūlaṃ, mṛṇālaṃ tanu, tarūṭaṃ niṣkārakaḥ, krauñcādanaṃ gheñculiketi khyātaḥ| saṅkīrṇaṃ māṃsabhaktādi miśraprakṛtikamannam| atikrāntamadyaṃ vyāpannamadyam| avyavāyaḥ adhivyavāyaḥ(?), sa cehāvyavāyaviṣamavyavāyādirjñeyaḥ| pratatātinirvāhaṇād dīrghātimātrapravāhaṇāt||9||
sarṣapamasūramāṣamudgamakuṣṭhakayavakalāyapiṇḍiṭiṇṭikerakebukatindukakarkandhukākaṇantikābimbībadarakarīrodumbara- kharjūrajāmbavagostanāṅguṣṭhakaśeruśṛṅgāṭakaśṛṅgīdakṣaśikhiśukatuṇḍajihvāpadmamukulakarṇikāsaṃsthānāni sāmānyādvātapittakaphaprabalāni||10||
ṭiṇṭikeraṃ karīraphalaṃ, dakṣaḥ kukkuṭaḥ| sāmānyād vātapittakaphaprabalānītyanena sarvairdoṣairarśasāṃ nānākṛtiṃ darśayati||10||
teṣāmayaṃ viśeṣaḥ- śuṣkamlānakaṭhinaparuṣarūkṣaśyāvāni, tīkṣṇāgrāṇi, vakrāṇi, sphuṭitamukhāni, viṣamavisṛtāni, śūlākṣepatodasphuraṇacimicimāsaṃharṣaparītāni, snigdhoṣṇopaśayāni, pravāhikādhmānaśiśnavṛṣaṇabastivaṅkṣaṇahṛdgrahāṅgamardahṛdayadravaprabalāni, pratatavibaddhavātamūtravarcāṃsi, ūrukaṭīpṛṣṭhatrikapārśvakukṣibastiśūlaśiro'bhitāpakṣavathūdgārapratiśyāyakāsodāvartāyāmaśoṣaśotha- mūrcchārocakamukhavairasyataimiryakaṇḍūnāsākarṇaśaṅkhaśūlasvaropaghātakarāṇi, śyāvāruṇaparuṣanakhanayanavadanatvaṅmūtrapurīṣasya vātolbaṇānyarśāṃsīti vidyāt||11|| bhavataścātra- kaṣāyakaṭutiktāni rūkṣaśītalaghūni ca| pramitālpāśanaṃ tīkṣṇamadyamaithunasevanam||12|| laṅghanaṃ deśakālau ca śītau vyāyāmakarma ca| śoko vātātapasparśo heturvātārśasāṃ mataḥ||13||
liṅgādisāmānye vātajādīnāṃ kiṃ viśeṣaniścāyakamityāha- teṣāmayaṃ viśeṣa iti| ayamiti vakṣyamāṇaliṅgahetubhedarūpo viśeṣo vātajādivyavacchedaka ityarthaḥ| yadyapi viśeṣābhidhāne heturevāgre'bhidhātuṃ yujyate, tathā'pi saṃsthānarūpaliṅgābhidhānānuṣaṅgāt pratilomavyākhyānādvā liṅgamevāgre'bhidhīyate- śuṣkamlānetyādinā, tadanu kaṣāyetyādinā hetuṃ vakṣyati; evaṃ pittakaphajayorapi vyatikrameṇa hetuliṅgābhidhānaṃ jñeyam| pramitāśanamatra atyalpāśanam| ātapasparśo yadyapyuṣṇastathā'pi rūkṣatayā vātajanakaḥ; uktaṃ hi- “ātapaḥ kaṭuko rūkṣaḥ” ityādi||11-13||
mṛduśithilasukumārāṇyasparśasahāni, raktapītanīlakṛṣṇāni, svedopakledabahulāni, visragandhitanupītaraktasrāvīṇi 5, rudhiravahāni, dāhakaṇḍūśūlanistodapākavanti, śītopaśayāni, sambhinnapītaharitavarcāṃsi, pītavisragandhipracuraviṇmūtrāṇi, pipāsājvaratamakasammohabhojanadveṣakarāṇi pītanakhanayanatvaṅmūtrapurīṣasya pittolbaṇānyarśāṃsīti vidyāt||14|| bhavataścātra- kaṭūṣṇalavaṇakṣāravyāyāmāgnyātapaprabhāḥ 6| deśakālāvaśiśirau krodho madyamasūyanam||15|| vidāhi tīkṣṇamuṣṇaṃ ca sarvaṃ pānānnabheṣajam| pittolbaṇānāṃ vijñeyaḥ prakope heturarśasām||16||
mṛdvityādinā pittajaṃ prāha| śithilāni komalāni| sukumārāṇi akarkaśāni| raktapītasrāvīṇīti atra raktaśabdena lohitavarṇa ucyate| rudhiravahānīti padena raktasrutirevocyate| prathamaṃ visragandhīti raktaviśeṣaṇaṃ, dvitīyaṃ visragandhīti viṇmūtraviśeṣaṇam| prathamaṃ pītābhidhānaṃ varcaso haritapītopadeśārthaṃ, dvitīyaṃ tu visragandhena saha pītavarṇatopadeśārthaṃ, tṛtīyaṃ tu pītanakhetyādau kevalaṃ pītavarṇatopadarśanārtham| kaṭūṣṇetyādau prathamamuṣṇapadamuṣṇasparśopadeśārthaṃ, dvitīyamuṣṇapadamuṣṇavīryopadarśanārtham| ‘kaṭvamlalavaṇakṣāra’ iti vā pāṭhaḥ||14-16||
tatra yāni pramāṇavanti, upacitāni, ślakṣṇāni, sparśasahāni 7, snigdhaśvetapāṇḍupicchilāni, stabdhāni, gurūṇi, stimitāni, suptasuptāni, sthiraśvayathūni, kaṇḍūbahulāni, bahupratatapiñjaraśvetaraktapicchāsrāvīṇi, gurupicchilaśvetamūtrapurīṣāṇi, rūkṣoṣṇopaśayāni, pravāhikātimātrotthānavaṅkṣaṇānāhavanti, parikartikāhṛllāsaniṣṭhīvikākāsārocakapratiśyāyagauravacchardimūtrakṛcchraśoṣaśotha- pāṇḍurogaśītajvarāśmarīśarkarāhṛdayendriyopalepāsyamādhuryapramehakarāṇi, dīrghakālānubandhīni 8, atimātramagnimārdavaklaibyakarāṇi, āmavikāraprabalāni, śuklanakhanayanavadanatvaṅmūtrapurīṣasya śleṣmolbaṇānyarśāṃsīti vidyāt||17|| bhavataścātra- madhurasnigdhaśītāni lavaṇāmlagurūṇi ca| avyāyāmo divāsvapnaḥ śayyāsanasukhe ratiḥ||18|| prāgvātasevā śītau ca deśakālāvacintanam| ślaiṣmikāṇāṃ samuddiṣṭametat kāraṇamarśasām||19||
tatra yānītyādinā kaphajamāha| pramāṇavantīti mahāpramāṇāni| suptasuptānīti atyarthaṃ niścetanāni| dīrghakālānuśayāmīti dīrghakālānubandhīni||17-19||
hetulakṣaṇasaṃsargādvidyāddvandvolbaṇāni ca| sarvo hetustridoṣāṇāṃ sahajairlakṣaṇaiḥ samam||20||
hetulakṣaṇetyādau ulbaṇapadena dvandvaje tṛtīyo'pi doṣo janako'styeva, paraṃ solbaṇo na bhavatīti darśayati| sarvo heturiti yathoktasarvahetuḥ, sahajaḥ lakṣaṇaiḥ saha sarvo hetustridoṣāṇāṃ bhavati; tena tridoṣe sarvahetutvāt sahajāni lakṣaṇāni bhavantītyarthaḥ||20||
viṣṭambho'nnasya daurbalyaṃ kukṣerāṭopa eva ca| kārśyamudgārabāhulyaṃ sakthisādo'lpaviṭkatā||21|| grahaṇīdoṣapāṇḍvarterāśaṅkā codarasya ca| pūrvarūpāṇi nirdiṣṭānyarśasāmabhivṛddhaye||22||
viṣṭambhaḥ apracalatvam| āṭopaḥ guḍaguḍāśabdaḥ||21-22||
arśāṃsi khalu jāyante nāsannipatitaistribhiḥ| doṣairdoṣaviśeṣāttu viśeṣaḥ kalpyate'rśasām||23||
arśasāṃ tridoṣajanyatve'pi ekadoṣajatvādivyapadeśamāha- arśāṃsītyādi| yadyapi sannipatitairityukte trayāṇāṃ melako labhyate, tathā'pi tribhiriti padaṃ trayāṇāmapyatrānubandhyatvasyopadarśanārtham| doṣaviśeṣāditi ulbaṇarūpavātādiviśeṣāt| viśeṣa iti vātajo'yaṃ, pittajo'yamityādiko viśeṣaḥ||23||
pañcātmā mārutaḥ pittaṃ kapho gudavalitrayam| sarva eva prakupyanti gudajānāṃ samudbhave||24|| tasmādarśāṃsi duḥkhāni bahuvyādhikarāṇi ca| sarvadehopatāpīni prāyaḥ kṛcchratamāni ca||25||
pañcātmeti prāṇāpānavyānodānasamānarūpaḥ||24-25||
haste pāde mukhe nābhyāṃ gude vṛṣaṇayostathā| śotho hṛtpārśvaśūlaṃ ca yasyāsādhyo'rśaso hi saḥ||26|| hṛtpārśvaśūlaṃ sammohaśchardiraṅgasya rug jvaraḥ| tṛṣṇā gudasya pākaśca nihanyargudajāturam||27|| sahajāni tridoṣāṇi yāni cābhyantarāṃ valim| jāyante'rśāṃsi saṃśritya tānyasādhyāni nirdiśet||28|| śoṣatvādāyuṣastāni catuṣpādasamanvite| yāpyante dīptakāyāgneḥ pratyākhyeyānyato'nyathā||29|| dvandvajāni dvitīyāyāṃ valau yānyāśritāni ca| kṛcchrasādhyāni tānyāhuḥ parisaṃvatsarāṇi ca||30|| bāhyāyāṃ tu valau jātānyekadoṣolbaṇāni ca| arśāṃsi sukhasādhyāni na cirotpātatāni ca||31|| teṣāṃ praśamane yatnamāśu kuryādvicakṣaṇaḥ| tānyāśu hi gudaṃ baddhvā kuryurbaddhagudodaram||32||
hastetyādinā sādhyāsādhyavibhāgamāha| aṅgasya rugiti sarvāṅgaruk| śeṣatvādāyuṣa iti āyuṣaḥ śeṣatve satītyarthaḥ| samanvita iti bhāve ktaḥ; tena catuḥpādasamanvaye satītyarthaḥ||26-32||
tatrāhureke śastreṇa kartanaṃ hitamarśasām| dāhaṃ kṣāreṇa cāpyeke, dāhameke tathā'gninā||33|| astyetadbhūritantreṇa 9 dhīmatā dṛṣṭakarmaṇā| kriyate trividhaṃ karma bhraṃśastatra sudāruṇaḥ||34|| puṃstvopaghātaḥ śvayathurgude vegavinigrahaḥ| ādhmānaṃ dāruṇaṃ śūlaṃ vyathā raktātivartanam||35|| punarviroho rūḍhānāṃ kledo bhraṃśo gudasya ca| maraṇaṃ vā bhavecchīghraṃ śastrakṣārāgnivibhramāt||36|| yattu karma sukhopāyamalpabhraṃśamadāruṇam| tadarśasāṃ pravakṣyāmi samūlānāṃ vivṛttaye||37||
tatretyādinā cikitsāmāha| kartanaṃ chedanam| bhūri tantrāṇi adhītāni yena sa bhūritantraḥ| ayaṃ prakaraṇārthaḥ- śikṣitenaiva śastrakarma vidhānataḥ kartavyam| punarvirohaḥ punarutpattiḥ; rūḍhānāṃ rūḍhavraṇānām||33-37||
vātaśleṣmolbaṇānyāhuḥ śuṣkāṇyarśāṃsi tadvidaḥ| prasrāvīṇi tathā''rdrāṇi raktapittolbaṇāni ca||38|| tatra śuṣkārśasāṃ pūrvaṃ pravakṣyāmi cikitsitam| stabdhāni svedayet pūrvaṃ śophaśūlānvitāni ca||39|| citrakakṣārabilvānāṃ tailenābhyajya buddhimān| yavamāṣakulatthānāṃ pulākānāṃ ca poṭṭalaiḥ||40|| gokharāśvaśakṛtpiṇḍaistilakalkaistuṣaistathā| vacāśatāhvāpiṇḍairvā sukhoṣṇaiḥ snehasaṃyutaiḥ||41|| śaktūnāṃ piṇḍikābhirvā snigdhānāṃ tailasarpiṣā| śuṣkamūlakapiṇḍairvā piṇḍairvā kārṣṇagandhikaiḥ||42|| rāsnāpiṇḍaiḥ sukhoṣṇairvā sasnehairhāpuṣairapi| iṣṭakasya kharāhvāyāḥ śākairgṛñjanakasya vā||43|| abhyajya kuṣṭhatailena svedayet poṭṭalīkṛtaiḥ| vṛṣārkairaṇḍabilvānāṃ patrotkvāthaiśca secayet||44|| mūlakatriphalārkāṇāṃ veṇūnāṃ varuṇasya ca| agnimanthasya śigrośca patrāṇyaśmantakasya ca||45|| jalenotkvāthya śūlārtaṃ svabhyaktamavagāhayet| kolotkvāthe'thavā koṣṇe sauvīrakatuṣodake||46|| bilvakvāthe'thavā takre dadhimaṇḍāmlakāñjike| gomūtre vā sukhoṣṇe taṃ svabhyaktamavagāhayet||47|| kṛṣṇasarpavarāhoṣṭrajatukāvṛṣadaṃśajām| vasāmabhyañjane dadyāddhūpanaṃ cārśasāṃ hitam||48|| nṛkeśāḥ sarpanirmoko vṛṣadaṃśasya carma ca| arkamūlaṃ śamīpatramarśobhyo dhūpanaṃ hitam||49|| tumburūṇi viḍaṅgāni devadārvakṣatā ghṛtam| bṛhatī cāśvagandhā ca pippalyaḥ surasā ghṛtam||50|| varāhavṛṣaviṭ caiva dhūpanaṃ saktavo ghṛtam| kuñjarasya purīṣaṃ tu ghṛtaṃ sarjarasastathā||51|| haridrācūrṇasaṃyuktaṃ sudhākṣīraṃ pralepanam| gopittapiṣṭāḥ pippalyaḥ saharidrāḥ pralepanam||52|| śirīṣabījaṃ kuṣṭhaṃ ca pippalyaḥ saindhavaṃ guḍaḥ| arkakṣīraṃ sudhākṣīraṃ triphalā ca pralepanam||53|| pippalyaścitrakaḥ śyāmā kiṇvaṃ madanataṇḍulāḥ| pralepaḥ kukkuṭaśakṛddharidrāguḍasaṃyutaḥ||54|| dantī śyāmā'mṛtāsaṅgaḥ pārāvataśakṛdguḍaḥ| pralepaḥ syādgajāsthīni nimbo bhallātakāni ca||55|| pralepaḥ syādalaṃ koṣṇaṃ vāsantakavasāyutam| śūlaśvayathuhṛdyuktaṃ culūkīvasayā'thavā||56|| ārkaṃ payaḥ 10 sudhākāṇḍaṃ kaṭukālābupallavāḥ| karañjo bastamūtraṃ ca lepanaṃ śreṣṭhamarśasām||57|| abhyaṅgādyāḥ pradehāntā ya ete parikīrtitāḥ| stambhaśvayathukaṇḍvartiśamanāste'rśasāṃ matāḥ||58|| pradehāntairupakrāntānyarśāṃsi prasravanti hi| sañcitaṃ duṣṭarudhiraṃ tataḥ sampadyate sukhī||59|| śītoṣṇāsnigdharūkṣairhi na vyādhirupaśāmyati| rakte duṣṭe bhiṣak tasmādraktamevāvasecayet||60|| jalaukobhistathā śastraiḥ sūcībhirvā punaḥ punaḥ| avartamānaṃ rudhiraṃ raktārśobhyaḥ pravāhayet||61||
vātaśleṣmolbaṇānītyatra yadyapi kaphaje srāva uktaḥ, tathā'pi sa picchārūpānubandhaḥ na tu raktasrāvaḥ, tena śuṣkārśograhaṇaṃ; picchāsrāvastu śuṣkārdrakāraṇamelake'pi bhavati| citrakakṣārabilvānāṃ taileneti citrakādisiddhena tailena| pulākaṃ tucchadhānyam| kārṣṇagandhikairiti śobhāñjanakṛtaiḥ| kharāhvāyā ajamodāyāḥ| kuṣṭhataileneti kuṣṭhasiddhatailena| jatukā carmacaṭikā| vṛṣadaṃśaḥ biḍālaḥ| akṣatā iti akhaṇḍitā yavāḥ| ghṛtapādāntāścatvāro dhūpāḥ; hastimalasarjarasābhyāṃ ca pañcamo dhūpaḥ| kiṇvaṃ surābījam| madanataṇḍulā madanaphalaśasyam| dantī nikumbhā| amṛtāsaṅgaḥ mayūratuttham| alaṃ haritālam| vāsantakavasā uṣṭravasā| kaṭukālābuḥ tiktakālābuḥ| jalaukobhirityādau avartamānaṃ rudhiraṃ pravāhayediti yojyam| bilvapeśikā bilvamadhyam||38-61||
gudaśvayathuśūlārtaṃ mandāgniṃ pāyayettu tam| tryūṣaṇaṃ pippalīmūlaṃ pāṭhāṃ hiṅgu sacitrakam||62|| sauvarcalaṃ puṣkarākhyamajājīṃ bilvapeṣikām| biḍaṃ yavānīṃ hapuṣāṃ viḍaṅgaṃ saindhavaṃ vacām||63|| tintiḍīkaṃ ca maṇḍena madyenoṣṇodakena vā| tathā'rśograhaṇīdoṣaśūlānāhādvimucyate||64|| pācanaṃ pāyayedvā tadyaduktaṃ 11 hyātisārike| saguḍāmabhayāṃ vā'pi prāśayet paurvabhaktikīm||65|| pāyayedvā trivṛccūrṇaṃ triphalārasasaṃyutam| hṛte gudāśraye doṣe gacchantyarśāṃsi 12 saṅkṣayam||66|| gomūtrādhyuṣitāṃ dadyāt saguḍāṃ vā harītakīm| harītakīṃ takrayutāṃ triphalāṃ vā prayojayet||67|| sanāgaraṃ citrakaṃ vā sīdhuyuktaṃ prayojayet| dāpayeccavyayuktaṃ vā sīdhuṃ sājājicitrakam||68|| surāṃ sahapuṣāpāṭhāṃ dadyāt sauvarcalānvitām| dadhitthabilvasaṃyuktaṃ yuktaṃ vā cavyacitrakaiḥ||69|| bhallātakayutaṃ vā'pi pradadyāttakratarpaṇam| bilvanāgarayuktaṃ vā yavānyā citrakeṇa ca||70|| citrakaṃ hapuṣāṃ hiṅguṃ dadyādvā takrasaṃyutam| pañcakolayutaṃ vā'pi takramasmai pradāpayet||71||
gomūtrādhyuṣitāmiti rātrau gomūtrasthāpitām| bhallātakayutamityatra bhallātakacūrṇasya saktvapekṣayā daśamo bhāgaḥ| uktaṃ hi- “cūrṇaṃ tarpaṇabhāgairnavabhiḥ saṃyojitaṃ deyam” iti; anye tu tarpaṇabhallātakacūrṇayoḥ samānayoḥ stokasya prayogamāhuḥ||62-71||
hapuṣāṃ kuñcikāṃ dhānyamajājīṃ kāravīṃ śaṭīm| pippalīṃ pippalīmūlaṃ citrakaṃ hastipippalīm||72|| yavānīṃ cājamodāṃ ca cūrṇitaṃ takrasaṃyutam| mandāmlakaṭukaṃ vidvān sthāpayeddhṛtabhājane||73|| vyaktāmlakaṭukaṃ jātaṃ takrāriṣṭaṃ mukhapriyam| prapibenmātrayā kāleṣvannasya tṛṣitastriṣu||74|| dīpanaṃ rocanaṃ varṇyaṃ kaphavātānulomanam| gudaśvayathukaṇḍvartināśanaṃ balavardhanam||75|| iti takrāriṣṭaḥ|
takrāriṣṭe tu grahaṇīcikitsāyāṃ “yavānyāmalakaṃ pathyā marīcaṃ tripalāṃśikam| lavaṇāni palāṃśāni pañca caikatra cūrṇayet|| takre tadāsutaṃ jātaṃ takrāriṣṭaṃ pibennaraḥ” (ci.a.15) ityuktatakrāriṣṭānusāreṇehāpi takracūrṇamānavyavasthā| etadanusāraprakṣiptenaiva cātra hapuṣādicūrṇena mandāmlakaṭukaṃ bhavatītyuktaṃ; mandāmlakaṭukaṃ sthāpayet, vyaktāmlakaṭukamiti jātalakṣaṇaṃ; vyaktāmlaṃ kaṭu ceti vyaktāmlakaṭukaṃ; na tu kaṭutvamapi vyaktamatra, sandhānena vyaktakaṭutānutpādāt| annasya triṣu kāleṣviti bhojanādimadhyānteṣu| sasnehaṃ takraṃ vāte, kaphe rūkṣam||72-75||
tvacaṃ citrakamūlasya piṣṭvā kumbhaṃ pralepayet| takraṃ vā dadhi vā tatra jātamarśoharaṃ pibet||76|| vātaśleṣmārśasāṃ takrāt paraṃ nāstīha bheṣajam| tat prayojyaṃ yathādoṣaṃ sasnehaṃ rūkṣameva vā||77|| saptāhaṃ vā daśāhaṃ vā pakṣaṃ māsamathāpi vā| balakālaviśeṣajño bhiṣak takraṃ prayojayet||78|| atyarthamṛdukāyāgnestakramevāvacārayet| sāyaṃ vā lājaśaktūnāṃ dadyāttakrāvalehikām||79|| jīrṇe takre pradadyādvā takrapeyāṃ sasaindhavām| takrānupānaṃ sasnehaṃ takraudanamataḥ param||80|| yūṣairmāṃsarasairvā'pi bhojayettakrasaṃyutaiḥ| yūṣai 13 rasena vā'pyūrdhvaṃ takrasiddhena bhojayet||81|| kālakramajñaḥ sahasā na ca takraṃ nivartayet| takraprayogo māsāntaḥ krameṇoparamo hitaḥ||82|| apakarṣo yathotkarṣo na tvannādapakṛṣyate| śaktyāgamanarakṣārthaṃ dārḍhyārthamanalasya ca||83|| balopacayavarṇārthameṣa nirdiśyate kramaḥ| rūkṣamardhoddhṛtasnehaṃ yataścānuddhṛtaṃ ghṛtam||84|| takraṃ doṣāgnibalavittrividhaṃ tat prayojayet| hatāni na virohanti takreṇa gudajāni tu||85|| bhūmāvapi niṣiktaṃ taddahettakraṃ tṛṇolupam| kiṃ punardīptakāyāgneḥ śuṣkāṇyarśāṃsi dehinaḥ||86|| srotaḥsu takraśuddheṣu rasaḥ samyagupaiti yaḥ| tena puṣṭirbalaṃ varṇaḥ praharṣaścopajāyate||87|| vātaśleṣmavikārāṇāṃ śataṃ cāpi nivartate| nāsti takrāt paraṃ kiñcidauṣadhaṃ kaphavātaje||88||
takraprayogaḥ- pūrvāhṇe takrameva kevalaṃ peyaṃ, tatrātyarthaṃ mṛdvagninā sāyamapi takrameva sevyam, etat ‘atyarthamṛdukāyāgnestakramevāvacārayet’ ityanenoktam| kiñcitpravṛddhe'gnau prātastakrameva peyaṃ, sāyaṃ tu lājasaktūnāṃ takrayuktā'valehikā deyā| tatastu krameṇāgnau vṛddhe takrapeyā takraudanaṃ takrasaṃskṛtayūṣādibhojanāni sāyaṃ deyāni, prātastu takrameva, saptāhādistakrakālo 14 jñeyaḥ| atra jatūkarṇaḥ- “prātastakraprayogaḥ, krameṇotkarṣāpakarṣau, jīrṇe ca saindhavānvitatakreṇaudanaṃ vā, atimandāgnestakrameva” iti| sahaseti ekadā| māsānte iti māse nātikrāmati| apakarṣo yathotkarṣa iti yena krameṇa takraṃ vṛddhaṃ tenaiva mātrākrameṇa takramapakṛṣyata iti| takraprayogahrāse sati annasamudāyāddhrāso na kartavyaḥ, yoṃ'śastakrasyāpakṛṣṭaḥ sa annāntareṇa pūraṇīya ityarthaḥ| kasmādayaṃ takraprayogakrama ityāha- śaktītyādi| rūkṣamityādinoktaṃ trividhaṃ takraṃ kaphapittavāteṣu doṣeṣu, mandatama-mandatara-mandeṣvagniṣu, baleṣu cādhamamadhyamottameṣu, yathāsaṅkhyaṃ jñeyam| bhūmāvapītyādi kecit paṭhanti| śatamiti viṃśatiḥ śleṣmavikārāḥ, aśītirvātavikārā iti militvā vikārāṇāṃ śatam||76-88||
pippalīṃ pippalīmūlaṃ citrakaṃ hastipippalīm| śṛṅgaveramajājīṃ ca kāravīṃ dhānyatumburu||89|| bilvaṃ karkaṭakaṃ pāṭhāṃ piṣṭvā peyāṃ vipācayet| phalāmlāṃ yamakairbhṛṣṭāṃ tāṃ dadyādgudajāpahām||90|| etaiścaiva khaḍān kuryādetaiśca vipacejjalam| etaiścaiva ghṛtaṃ sādhyamarśasāṃ vinivṛttaye||91|| śaṭīpalāśasiddhāṃ vā pippalyā nāgareṇa vā| dadyādyavāgūṃ takrāmlāṃ maricairavacūrṇitām||92|| śuṣkamūlakayūṣaṃ vā yūṣaṃ kaulatthameva vā| dadhitthabilvayūṣaṃ vā sakulatthamakuṣṭhakam||93|| chāgalaṃ vā rasaṃ 15 dadyādyūṣairebhirvimiśritam| lāvādīnāṃ phalāmlaṃ vā satakraṃ grāhibhiryutam||94|| raktaśālirmahāśāliḥ kalamo lāṅgalaḥ sitaḥ| śāradaḥ ṣaṣṭikaścaiva syādannavidhirarśasām||95|| ityukto bhinnaśakṛtāmarśasāṃ ca kriyākramaḥ|96|
bilvaṃ bālabilvam| phalāmlamiti phalairdāḍimādibhiramlām| grāhibhiryutamiti varcogrāhidaśasaṃskṛtam| raktaśālyādayo'nnapānavyākṛtāḥ||89-95||-
ye'tyarthaṃ gāḍhaśakṛtasteṣāṃ vakṣyāmi bheṣajam||96|| sasnehaiḥ śaktubhiryuktāṃ prasannāṃ lavaṇīkṛtām| dadyānmatsyaṇḍikāṃ pūrvaṃ bhakṣayitvā sanāgarām||97|| guḍaṃ sanāgaraṃ pāṭhāṃ phalāmlaṃ pāyayecca tam| guḍaṃ ghṛtayavakṣārayuktaṃ vā'pi prayojayet||98|| yavānīṃ nāgaraṃ pāṭhāṃ dāḍimasya rasaṃ guḍam| satakralavaṇaṃ dadyādvātavarco'nulomanam||99|| duḥsparśakena bilvena yavānyā nāgareṇa vā| ekaikenāpi saṃyuktā pāṭhā hantyarśasāṃ rujam||100|| prāgbhaktaṃ 16 yamake bhṛṣṭān saktubhiścāvacūrṇitān| karañjapallavān dadyādvātarco'nulomanān||101|| madirāṃ vā salavaṇāṃ sīdhuṃ sauvīrakaṃ tathā| guḍanāgarasaṃyuktaṃ 17 pibedvā paurvabhaktikam||102||
yavānīnāgaramityādau yavānyādīni samāni takreṇa peyāni; lavaṇaṃ tāvadyāvallavaṇarasatā bhavati||96-102||
pippalīnāgarakṣārakāravīdhānyajīrakaiḥ| phāṇitena ca saṃyojya phalāmlaṃ dāpayedghṛtam||103|| pippalī pippalīmūlaṃ citrako hastipippalī| śṛṅgaverayavakṣārau taiḥ siddhaṃ vā pibedghṛtam||104|| cavyacitrakasiddhaṃ vā guḍakṣārasamanvitam| pippalīmūlasiddhaṃ vā saguḍakṣāranāgaram 18||105|| pippalīpippalīmūladadhidāḍimadhānyakaiḥ 19| siddhaṃ sarpirvidhātavyaṃ vātavarcovibandhanut||106|| cavyaṃ trikaṭukaṃ pāṭhāṃ kṣāraṃ kustumburūṇi ca| yavānīṃ pippalīmūlamubhe ca viḍasaindhave||107|| citrakaṃ bilvamabhayāṃ piṣṭvā sarpirvipācayet| śakṛdvātānulomyārthaṃ jāte dadhni caturguṇe||108|| pravāhikāṃ gudabhraṃśaṃ mūtrakṛcchraṃ parisravam| gudavaṅkṣaṇaśūlaṃ ca ghṛtametadvyapohati||109|| nāgaraṃ pippalīmūlaṃ citrako hastipippalī| śvadaṃṣṭrā pippalī dhānyaṃ bilvaṃ pāṭhā yavānikā||110|| cāṅgerīsvarase sarpiḥ kalkairetairvipācayet| caturguṇena dadhnā ca tadghṛtaṃ kaphavātanut||111|| arśāṃsi grahaṇīdoṣaṃ mūtrakṛcchraṃ pravāhikām| gudabhraṃśārtimānāhaṃ ghṛtametadvyapohati||112|| pippalīṃ nāgaraṃ pāṭhāṃ śvadaṃṣṭrāṃ ca pṛthak pṛthak| bhāgāṃstripalikān kṛtvā kaṣāyamupakalpayet||113|| gaṇḍīraṃ pippalīmūlaṃ vyoṣaṃ cavyaṃ ca citrakam| piṣṭvā kaṣāye vinayet pūte 20 dvipalikaṃ bhiṣak||114|| palāni sarpiṣastasmiṃścatvāriṃśat pradāpayet| cāṅgerīsvarasaṃ tulyaṃ sarpiṣā dadhi ṣaḍguṇam||115|| mṛdvagninā tataḥ sādhyaṃ siddhaṃ sarpirnidhāpayet| tadāhāre vidhātavyaṃ pāne prāyogike vidhau||116|| grahaṇyarśovikāraghnaṃ gulmahṛdroganāśanam| śothaplīhodarānāhamūtrakṛcchrajvarāpaham||117|| kāsahikkāruciśvāsasūdanaṃ pārśvaśūlanut| balapuṣṭikaraṃ varṇyamagnisandīpanaṃ param||118||
pippalīnāgaretyādau apakvameva kecidghṛtamicchanti| guḍakṣārasamanvitamityatra ghṛte siddhe guḍādīnāṃ prakṣepyatvaṃ jñeyam| pippalīpippalīmūletyādau dadhi dravaṃ, śeṣāṇāṃ kalkaḥ| jāte dadhnīti sujāte| nāgaramityādike ghṛte cāṅgerīsvarasasyāpi caturguṇena dadhnā ceti cakārāccāturguṇyam| pippalīmityādau bhūrimānasānnidhye kvāthasyānuktamānatvāt snehasamatvameva; tena dvādaśapale'pi kvāthyadravye triprasthaṃ pānīyaṃ dattvā catvāriṃśatpalāni sthāpyāni| gaṇḍīramityādinā kalkadravyāṇyāha||103-118||
saguḍāṃ pippalīyuktāṃ ghṛtabhṛṣṭāṃ harītakīm| trivṛddantīyutāṃ vā'pi bhakṣayedānulomikīm||119|| viḍvātakaphapittānāmānulomye'tha 21 nirvṛte| gude'rśāṃsi praśāmyanti pāvakaścābhivardhate||120|| barhitittirilāvānāṃ rasānamlān susaṃskṛtān| dakṣāṇāṃ vartakānāṃ ca dadyādviḍvātasaṅgrahe||121|| trivṛddantīpalāśānāṃ cāṅgeryāścitrakasya ca| yamake bharjitaṃ dadyācchākaṃ dadhisamanvitam||122|| upodikāṃ taṇḍulīyaṃ vīrāṃ vāstukapallavān| suvarcalāṃ saloṇīkāṃ yavaśākamavalgujam||123|| kākamācīṃ ruhāpatraṃ mahāpatraṃ tathā'mlikām| jīvantīṃ śaṭiśākaṃ ca śākaṃ gṛñjanakasya ca||124|| dadhidāḍimasiddhāni yamake bharjitāni ca| dhānyanāgarayuktāni śākānyetāni dāpayet||125|| godhālopākamārjāraśvāviduṣṭragavāmapi| kūrmaśallakayoścaiva sādhayecchākavadrasān||126|| raktaśālyodanaṃ dadyādrasaistairvātaśāntaye|127|
ānulomikāni śākānyāha- upodikāmityādi| suvarcalā sūryāvartā| ruhāpatram udagraśākam| mahāpatraḥ śyonākaḥ| dadhidāḍimādi saṃskāradravyam||119-126||-
jñātvā vātolbaṇaṃ rūkṣaṃ mandāgniṃ gudajāturam||127|| madirāṃ śārkaraṃ jātaṃ sīdhuṃ takraṃ tuṣodakam| ariṣṭaṃ dadhimaṇḍaṃ vā śṛtaṃ vā śiśiraṃ jalam||128|| kaṇṭakāryā śṛtaṃ vā'pi śṛtaṃ nāgaradhānyakaiḥ| anupānaṃ bhiṣagdadyādvātavarco'nulomanam||129||
śārkaramiti śarkarākṛtam| ariṣṭaṃ vakṣyamāṇam||127-129||
udāvartaparītā ye ye cātyarthaṃ virūkṣitāḥ| vilomavātāḥ śūlārtāsteṣviṣṭamanuvāsanam||130|| pippalīṃ madanaṃ bilvaṃ śatāhvāṃ madhukaṃ vacām| kuṣṭhaṃ śaṭīṃ puṣkarākhyaṃ citrakaṃ devadāru ca||131|| piṣṭvā tailaṃ vipaktavyaṃ payasā 22 dviguṇena ca| arśasāṃ mūḍhavātānāṃ tacchreṣṭhamanuvāsanam||132|| gudaniḥsaraṇaṃ śūlaṃ mūtrakṛcchraṃ pravāhikām| kaṭyūrupṛṣṭhadaurbalyamānāhaṃ vaṅkṣaṇāśrayam||133|| picchāsrāvaṃ gude śophaṃ vātavarcovinigraham| utthānaṃ bahuśo yacca jayettaccānuvāsanāt||134||
pippalyādye taile kecit tantrāntaradarśanāttoyamapi caturguṇaṃ vadanti; tanna, tantrāntaroktaṃ yogāntarameva paśyāmaḥ||130-134||
ānuvāsanikaiḥ piṣṭaiḥ sukhoṣṇaiḥ snehasaṃyutaiḥ| dārvantaiḥ 23 stabdhaśūlāni gudajāni pralepayet||135|| digdhāstaiḥ prasravantyāśu śleṣmapicchāṃ saśoṇitām| kaṇḍūḥ stambhaḥ saruk śophaḥ srutānāṃ vinivartate||136||
ānuvāsanikairiti anuvāsanatailasādhanārthamuktaiḥ pippalyādibhiḥ| ṣaḍvirecanāśatāśritīyoktānuvāsanopadarśakakaṣāyagrahaṇapratiṣedhārthaṃ dārvantairiti viśeṣaṇaṃ; tena dārvantenoktānyeva gṛhyante||135-136||
nirūhaṃ vā prayuñjīta sakṣīraṃ dāśamūlikam| samūtrasnehalavaṇaṃ kalkairyuktaṃ phalādibhiḥ||137||
dāśamūlikamiti daśamūlakaṣāyayutam| phalādibhiriti madanaphalādibhirāsthāpanayaugikaiḥ||137||
harītakīnāṃ prasthārdhaṃ prasthamāmalakasya ca| syāt kapitthāddaśapalaṃ tato'rdhā cendravāruṇī||138|| viḍaṅgaṃ pippalī lodhraṃ maricaṃ sailavālukam| dvipalāṃśaṃ jalasyaitaccaturdroṇe vipācayet||139|| droṇaśeṣe rase tasmin pūte śīte samāvapet| guḍasya dviśataṃ tiṣṭhettat pakṣaṃ ghṛtabhājane||140|| pakṣādūrdhvaṃ bhavet peyā tato mātrā yathābalam| asyābhyāsādariṣṭasya gudajā yānti saṅkṣayam||141|| grahaṇīpāṇḍuhṛdrogaplīhagulmodarāpahaḥ| kuṣṭhaśophāruciharo balavarṇāgnivardhanaḥ||142|| siddho'yamabhayāriṣṭaḥ kāmalāśvitranāśanaḥ| kṛmigranthyarbudavyaṅgarājayakṣmajvarāntakṛt||143|| ityabhayāriṣṭaḥ| dantīcitrakamūlānāmubhayoḥ pañcamūlayoḥ| bhāgān palāṃśānāpothya jaladroṇe vipācayet||144|| tripalaṃ triphalāyāśca dalānāṃ tatra dāpayet| rase caturthaśeṣe tu pūte śīte samāvapet||145|| tulāṃ guḍasya tattiṣṭhenmāsārdhaṃ ghṛtabhājane| tanmātrayā pibannityamarśobhyo vipramucyate||146|| grahaṇīpāṇḍurogaghnaṃ vātavarco'nulomanam| dīpanaṃ cārucighnaṃ ca dantyariṣṭamimaṃ viduḥ||147|| iti dantyariṣṭaḥ| harītakīphalaprasthaṃ prasthamāmalakasya ca| viśālāyā dadhitthasya pāṭhācitrakamūlayoḥ||148|| dve dve pale samāpothya dvidroṇe sādhayedapām| pādāvaśeṣe pūte ca rase tasmin pradāpayet||149|| guḍasyaikāṃ tulāṃ vaidyastat sthāpyaṃ ghṛtabhājane| pakṣasthitaṃ pibedenaṃ grahaṇyarśovikāravān||150|| hṛtpāṇḍurogaṃ plīhānaṃ kāmalāṃ viṣamajvaram| varcomūtrānilakṛtān vibandhānagnimārdavam||151|| kāsaṃ gulmamudāvartaṃ phalāriṣṭo vyapohati| agnisandīpano hyeṣa kṛṣṇātreyeṇa bhāṣitaḥ||152|| iti phalāriṣṭaḥ| durālabhāyāḥ prasthaḥ syāccitrakasya vṛṣasya ca| pathyāmalakayoścaiva pāṭhāyā nāgarasya ca||153|| dantyāśca dvipalān bhāgāñjaladroṇe vipācayet| pādāvaśeṣe pūte 24 ca suśīte śarkarāśatam||154|| prakṣipya sthāpayet kumbhe māsārdhaṃ ghṛtabhāvite| pralipte pippalīcavyapriyaṅgukṣaudrasarpiṣā||155|| tasya mātrāṃ pibet kāle śārkarasya yathābalam| arśāṃsi grahaṇīdoṣamudāvartamarocakam||156|| śakṛnmūtrānilodgāravibandhānagnimārdavam| hṛdrogaṃ pāṇḍurogaṃ ca sarvametena sādhayet||157|| iti dvitīyaphalāriṣṭaḥ 25| navasyāmalakasyaikāṃ kuryājjarjaritāṃ tulām| kuḍavāṃśāśca pippalyo viḍaṅgaṃ maricaṃ tathā||158|| pāṭhāṃ 26 ca pippalīmūlaṃ kramukaṃ cavyacitrakau| mañjiṣṭhailvālukaṃ lodhraṃ palikānupakalpayet||159|| kuṣṭhaṃ dāruharidrāṃ ca surāhvaṃ sārivādvayam| indrāhvaṃ bhadramustaṃ ca kuryādardhapalonmitam||160|| catvāri nāgapuṣpasya palānyabhinavasya ca| droṇābhyāmambhaso dvābhyāṃ sādhayitvā'vatārayet||161|| pādāvaśeṣe pūte ca śīte tasmin pradāpayet| mṛdvīkādvyāḍhakarasaṃ śītaṃ niryūhasammitam||162|| śarkarāyāśca bhinnāyā dadyāddviguṇitāṃ tulām| kusumasya rasasyaikamardhaprasthaṃ navasya ca||163|| tvagelāplavapatrāmbusevyakramukakeśarān| cūrṇayitvā tu matimān kārṣikānatra dāpayet||164|| tat sarvaṃ sthāpayet pakṣaṃ sucaukṣe ghṛtabhājane| pralipte sarpiṣā kiñciccharkarāgurudhūpite||165|| pakṣādūrdhvamariṣṭo'yaṃ kanako nāma viśrutaḥ| peyaḥ svāduraso hṛdyaḥ prayogādbhaktarocanaḥ||166|| arśāṃsi grahaṇīdoṣamānāhamudaraṃ jvaram| hṛdrogaṃ pāṇḍutāṃ śothaṃ gulmaṃ varcovinigraham||167|| kāsaṃ śleṣmāmayāṃścogrān sarvānevāpakarṣati| valīpalitakhālityaṃ doṣajaṃ ca vyapohati||168|| iti kanakāriṣṭaḥ| patrabhaṅgodakaiḥ śaucaṃ kuryāduṣṇena vā'mbhasā| iti śuṣkārśasāṃ siddhamuktametaccikitsitam||169||
harītakīnāmityādinā abhayāriṣṭādayaḥ pañcāriṣṭā ucyante| triphalāyā iti militatriphalāyā eva palatrayaṃ, nirdeśasya mānapradhānatvāt| harītakītyādau phalaśabdena nirasthiharītakīṃ grāhayati, tena harītakīprasthārdhaṃ; kintu jatūkarṇe'yaṃ yogo dviguṇamānena paṭhitaḥ; yathā “harītakīphalaprasthaḥ, dviguṇā hyāmalakakapitthapāṭhendrāḥ sacitrakāḥ, guḍasya ca śatadvayam” iti| kramukaṃ pūgaḥ paṭṭikālodhro vā| surāhvā gorakṣakarkaṭikā| atra yadyapi āmalakādidravyadvyāḍhakamānaṃ bhavati, tatra ca sāmānyaparibhāṣayaiva dvidroṇajaladānamardhadroṇāvasthānaṃ ca labhyate, tathā'pi spaṣṭārthaṃ jalakvāthābhidhānaṃ jñeyam| mṛdvīkādvyāḍhakarasamiti vacanena mṛdvīkāyā āḍhakadvaye droṇadvayaṃ jalaṃ dattvā kvāthyasamaṃ jalaṃ sthāpyamiti darśayati; anye tu drākṣāsvarasadravau tulyāviti vyākhyānaṃ kṛtavantaḥ| uktaṃ hi jatūkarṇe- “dhātrī tulā, kauḍavikaṃ pippalī maricaṃ kṛmighnaṃ ca, indrāhvaṃ sārivādvayaṃ dāruniśā suradāru ghanaṃ kuṣṭhaṃ cārdhapalikaṃ, palikaṃ mañjiṣṭhāpāṭhātilvakagranthikailvālukacavyakramukabilvaṃ sāgnikaṃ pākyaṃ, drākṣādvayaṃ ca pṛthakpṛthak kvāthau vimiśritau dvau, sitātule dve, madhu dvikuḍavaṃ ca” ityādi| atrāpi ca sāmānyaparibhāṣā carakoktamānasamānā eva| bhinnāyā iti cūrṇīkṛtāyāḥ| kusumasvaraso madhu||138-169||
cikitsitamidaṃ siddhaṃ srāviṇāṃ śṛṇvataḥ param 27| tatrānubandho dvividhaḥ śleṣmaṇo mārutasya ca||170|| viṭ śyāvaṃ kaṭhinaṃ rūkṣaṃ cādho vāyurna vartate| tanu cāruṇavarṇaṃ ca phenilaṃ cāsṛgarśasām||171|| kaṭyūrugudaśūlaṃ ca daurbalyaṃ yadi cādhikam| tatrānubandho vātasya heturyadi ca rūkṣaṇam||172|| śithilaṃ śvetapītaṃ ca viṭ snigdhaṃ guru śītalam| yadyarśasāṃ ghanaṃ cāsṛk tantumat pāṇḍu picchilam||173|| gudaṃ sapicchaṃ stimitaṃ guru snigdhaṃ ca kāraṇam| śleṣmānubandho vijñeyastatra raktārśasāṃ budhaiḥ||174|| snigdhaśītaṃ hitaṃ vāte rūkṣaśītaṃ kaphānuge| cikitsitamidaṃ tasmāt sampradhārya prayojayet||175|| pittaśleṣmādhikaṃ matvā śodhanenopapādayet| sravaṇaṃ cāpyupekṣeta laṅghanairvā samācaret||176|| pravṛttamādāvarśobhyo yo nigṛhṇātyabuddhimān| śoṇitaṃ doṣamanilaṃ tadrogāñjanayedbahūn||177|| raktapittaṃ jvaraṃ tṛṣṇāmagnisādamarocakam| kāmalāṃ śvayathuṃ śūlaṃ gudavaṅkṣaṇasaṃśrayam||178|| kaṇḍvaruḥkoṭhapiḍakāḥ kuṣṭhaṃ pāṇḍvāhvayaṃ gadam| vātamūtrapurīṣāṇāṃ vibandhaṃ śiraso rujam||179|| staimityaṃ gurugātratvaṃ tathā'nyān raktajān gadān| tasmāt srute duṣṭarakte raktasaṅgrahaṇaṃ hitam||180|| hetulakṣaṇakālajño balaśoṇitavarṇavit| kālaṃ tāvadupekṣeta yāvannātyayamāpnuyāt||181|| agnisandīpanārthaṃ ca raktasaṅgrahaṇāya ca| doṣāṇāṃ pācanārthaṃ ca paraṃ tiktairupācaret||182|| yattu prakṣīṇadoṣasya raktaṃ vātolbaṇasya ca| vartate snehasādhyaṃ tat pānābhyaṅgānuvāsanaiḥ||183|| yattu pittolbaṇaṃ raktaṃ gharmakāle pravartate| stambhanīyaṃ tadekāntānna cedvātakaphānugam||184||
samprati raktārśasāṃ vātakaphānubandhaṃ lakṣaṇaṃ ca darśayan bhinnāṃ cikitsāmāha- cikitsitamityādi| atra ca tantre pittajasyeva raktajānyarśāṃsi duṣṭasrāvayuktāni srāvīṇīti jñeyāni| viṭ śyāvamiti nirdeśādviṭśabdo napuṃsakaliṅgo'pyastītyunnīyate| malinamiti atyarthaduṣṭam| hetvādiviśeṣajñena srāvasyopekṣā kāryeti sūcayati| vartate iti pravartate| vāte'nubale snehanaṃ, kaphe'nubale tūpekṣaṇaṃ laṅghanādi vā kāryamiti bhāvaḥ||170-184||
kuṭajatvaṅniryūhaḥ sanāgaraḥ snigdharaktasaṅgrahaṇaḥ| tvagdāḍimasya tadvat sanāgaraścandanarasaśca||185|| candanakirātatiktakadhanvayavāsāḥ sanāgarāḥ kvathitāḥ| raktārśasāṃ praśamanā dārvītvaguśīranimbāśca||186|| sātiviṣā kuṭajatvak phalaṃ ca sarasāñjanaṃ madhuyutāni| raktāpahāni dadyāt pipāsave taṇḍulajalena||187|| kuṭajatvaco vipācyaṃ palaśatamārdraṃ mahendrasalilena| yāvatsyādgatarasaṃ taddravyaṃ pūto rasastato grāhyaḥ||188|| mocarasaḥ sasamaṅgaḥ phalinī ca samāṃśikaistribhistaiśca 28| vatsakabījaṃ tulyaṃ cūrṇitamatra pradātavyam||189|| pūtotkvathitaḥ sāndraḥ sa raso darvīpralepano grāhyaḥ| mātrākālopahitā rasakriyaiṣā jayatyasṛksrāvam||190|| chagalīpayasā pītā peyāmaṇḍena vā yathāgnibalam| jīrṇauṣadhaśca śālīn payasā chāgena bhuñjīta||191|| raktārśāṃsyatisāraṃ raktaṃ sāsṛgrujo nihantyāśu| balavacca raktapittaṃ rasakriyaiṣā jayatyubhayabhāgam 29||192|| iti kuṭajādirasakriyā|
sanāgara īṣannāgaraḥ| snigdhasya raktasya saṅgrahaṇaḥ snigdharaktasaṅgrahaṇaḥ| tadvadityanena pūrvayogaphalaṃ vidhiṃ ca darśayati| kuṭajatvaca ityādau palaśataṃ tulā, jaladroṇena sādhyam, aṣṭabhāgāvaśeṣaḥ kaṣāyo grāhyaḥ| tantrāntare'pyuktaṃ- “droṇe'mbhasaḥ palaśataṃ kuṭajatvaco'ṣṭabhāgaśeṣam” iti| mahendrasalilam āntarikṣaṃ jalam| darvīpralepano grāhya iti yasyāmavasthāyāṃ darvīpralepo bhavati tasyāmavatāraṇīyaḥ| ubhayabhāgaraktapittasyāsādhyatvādubhayabhāgaśabdena kevalordhvagaṃ kevalādhogaṃ ceṣyate; tatrāpyadhogasya yāpyatvāttadyāpanameveha nihanyāditi padenocyate||185-192||
nīlotpalaṃ samaṅgā mocarasaścandanaṃ tilā lodhram| pītvā cchagalīpayasā bhojyaṃ payasaiva śālyannam||193|| chāgalipayaḥ prayuktaṃ nihanti raktaṃ savāstukarasaṃ ca| dhanvavihaṅgamṛgāṇāṃ raso niramlaḥ kadamlo vā||194|| pāṭhā vatsakabījaṃ rasāñjanaṃ nāgaraṃ yavānyaśca| bilvamiti cārśasaiścūrṇitāni peyāni śūleṣu||195|| dārvī kirātatiktaṃ mustaṃ duḥsparśakaśca rudhiraghnam| rakte'tivartamāne śūle ca ghṛtaṃ vidhātavyam||196|| kuṭajaphalavalkakeśaranīlotpalalodhradhātakīkalkaiḥ| siddhaṃ ghṛtaṃ vidheyaṃ śūle raktārśasāṃ bhiṣajā||197|| sarpiḥ sadāḍimarasaṃ sayāvaśūkaṃ śṛtaṃ jayatyāśu| raktaṃ saśūlamathavā nidigdhikādugdhikāsiddham||198||
kadamla īṣadamlaḥ| kuṭajaphalavalkaśabdena indrayavāḥ kuṭajatvak cocyate| sadāḍimarasamityatra siddhaṃ sarpiḥ||193-198||
lājāpeyā pītā sacukrikā keśarotpalaiḥ siddhā| hantyāśvasrasrāvaṃ tathā balāpṛśniparṇībhyām||199|| hrīverabilvanāgaraniryūhe sādhitāṃ sanavanītām| vṛkṣāmladāḍimāmlāmamlīkāmlāṃ sakolāmlām||200|| gṛñjanakasurāsiddhāṃ dadyādyamakena bharjitāṃ peyām| raktātisāraśūlapravāhikāśothanigrahaṇīm||201|| kāśmaryāmalakānāṃ sakarbudārān 30 phalāmlāṃśca| gṛñjanakaśālmalīnāṃ kṣīriṇyāścukrikāyāśca||202|| nyagrodhaśuṅgakānāṃ khaṇḍāṃstathā kovidārapuṣpāṇām| dadhnaḥ sareṇa siddhān dadyādrakte pravṛtte'ti||203|| siddhaṃ palāṇḍuśākaṃ takreṇopodikāṃ sabadarāmlām| rudhirasrave pradadyānmasūrasūpaṃ ca takrāmlam||204|| payasā śṛtena yūṣairmasūramudgāḍhakīmakuṣṭhānām 31| bhojanamadyādamlaiḥ śāliśyāmākakodravajam||205|| śaśahariṇalāvamāṃsaiḥ kapiñjalaiṇeyakaiḥ susiddhaiśca| bhojanamadyādamlairmadhurairīṣat samaricairvā||206|| dakṣaśikhitittirirasairdvikakudalopākajaiśca madhurāmlaiḥ| adyādrasairativaheṣvarśaḥsvanilolbaṇaśarīraḥ||207|| rasakhaḍayūṣayavāgūsaṃyogataḥ 32 kevalo'thavā jayati| raktamativartamānaṃ vātaṃ ca palāṇḍurupayuktaḥ||208|| chāgāntarādhi taruṇaṃ sarudhiramupasādhitaṃ bahupalāṇḍu| vyatyāsānmadhurāmlaṃ viṭśoṇitasaṅkṣaye deyam||209|| navanītatilābhyāsāt keśaranavanītaśarkarābhyāsāt| dadhisaramathitābhyāsādarśāṃsyapayānti raktāni||210|| navanītaghṛtaṃ chāgaṃ māṃsaṃ ca saṣaṣṭikaḥ śāliḥ| taruṇaśca surāmaṇḍastaruṇī ca surā nihantyasram||211||
gṛñjanaketyādinā yogāntaraṃ, gṛñjanakaḥ palāṇḍubhedaḥ| karbudāraḥ kāñcanabhedaḥ| bhojanamityādau bhojanamadyāditi yojyam| dvikakud uṣṭraḥ| antarādhi śarīramadhyaṃ, tacca taruṇacchāgasyaivādyāt| madhurāmlaṃ prathamaṃ madhuraṃ, paścātkiñcidamlam| dadhisarasya mathitaṃ dadhisaramathitam| navanītaghṛtaṃ sadyaskanavanītaghṛtam; anye tu navanītaṃ ghṛtaṃ ca chāgaṃ vadanti; yato ajā raktastambhanātmikā proktā||199-211||
prāyeṇa vātabahulānyarśāṃsi bhavantyatisrute rakte| duṣṭe'pi ca kaphapitte tasmādanilo'dhiko jñeyaḥ||212|| dṛṣṭvā tu raktapittaṃ prabalaṃ kaphavātaliṅgamalpaṃ ca| śītā kriyā prayojyā yatheritā vakṣyate cānyā 33||213|| madhukaṃ sapañcavalkaṃ badarītvagudumbaraṃ dhavapaṭolam| pariṣecane vidadhyādvṛṣakakumayavāsanimbāṃśca||214|| rakte'tivartamāne dāhe klede'vagāhayeccāpi| madhukamṛṇālapadmakacandanakuśakāśaniṣkvāthe||215|| ikṣurasamadhukavetasaniryūhe śītale payasi vā tam| avagāhayet pradigdhaṃ pūrvaṃ śiśireṇa tailena||216|| dattvā ghṛtaṃ saśarkaramupasthadeśe gude trikadeśe ca| śiśirajalasparśasukhā dhārā prastambhanī yojyā||217|| kadalīdalairabhinavaiḥ puṣkarapatraiśca śītajalasiktaiḥ| pracchādanaṃ muhurmuhuriṣṭaṃ padmotpaladalaiśca||218|| durvāghṛtapradehaḥ śatadhautasahasradhautamapi sarpiḥ| vyajanapavanaḥ suśīto raktasrāvaṃ jayatyāśu||219|| samaṅgāmadhukābhyāṃ tilamadhukābhyāṃ rasāñjanavṛtābhyām| sarjarasaghṛtābhyāṃ vā nimbaghṛtābhyāṃ madhughṛtābhyāṃ vā||220|| dārvītvaksarpirbhyāṃ sacandanābhyāmathotpalaghṛtābhyām| dāhe klede ca gudabhraṃśe gudajāḥ pratisāraṇīyāḥ syuḥ||221||
yavāsaḥ durālabhā| śiśireṇa taileneti śītaladravyasādhitena tailena| śiśiretyādi śiśirajalā ca sukhasparśā ca; tena tīvraśītatvaṃ nivārayati||212-221||
ābhiḥ kriyābhirathavā śītābhiryasya tiṣṭhati na raktam| taṃ kāle snigdhoṣṇairmāṃsarasaistarpayenmatimān||222|| avapīḍakasarpirbhiḥ koṣṇairghṛtatailikaistathā'bhyaṅgaiḥ| kṣīraghṛtatailasekaiḥ koṣṇaistamupācaredāśu||223||
adhunā aśakyaraktasrutau kṣīṇadhātutarpaṇārthaṃ bṛṃhaṇamāha- ābhirityādi| avapīḍakasarpiḥ bhojanasyordhvaṃ yat pīyate; kiṃvā bhūrimātraṃ sarpiravapīḍakamucyate| tamiti sravadraktaṃ puruṣam||222-223||
koṣṇena vātaprabale ghṛtamaṇḍenānuvāsayecchīghram| picchābastiṃ dadyāt kāle tasyāthavā siddham||224|| yavāsakuśakāśānaṃ mūlaṃ puṣpaṃ ca śālmalam| nyagrodhodumbarāśvatthaśuṅgāśca dvipalonmitāḥ||225|| triprasthaṃ salilasyaitat kṣīraprasthaṃ ca sādhayet| kṣīraśeṣaṃ kaṣāyaṃ ca pūtaṃ kalkairvimiśrayet||226|| kalkāḥ śālmaliniryāsasamaṅgācandanotpalam| vatsakasya ca bījāni priyaṅguḥ padmakeśaram||227|| picchābastirayaṃ siddhaḥ saghṛtakṣaudraśarkaraḥ| pravāhikāgudabhraṃśaraktasrāvajvarāpahaḥ||228|| prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ picchābastau 34 yatheritān| piṣṭvā'nuvāsanaṃ snehaṃ kṣīradviguṇitaṃ pacet||229|| iti picchābastiḥ|
picchābastimāha- yavāsetyādi| yavāsaḥ durālabhā| atra ca kalkādimānaṃ bastivadvijñeyam||224-229||
hrīveramutpalaṃ lodhraṃ samaṅgācavyacandanam| pāṭhā sātiviṣā bilvaṃ dhātakī devadāru ca||230|| dārvītvaṅ nāgaraṃ māṃsī mustaṃ kṣāro yavāgrajaḥ| citrakaśceti peṣyāṇi cāṅgerīsvarase ghṛtam||231|| aikadhyaṃ sādhayet sarvaṃ tat sarpiḥ paramauṣadham| arśotisāragrahaṇīpāṇḍuroge jvare'rucau||232|| mūtrakṛcchre gudabhraṃśe bastyānāhe pravāhaṇe| picchāsrāve'rśasāṃ śūle yojyametattridoṣanut||233|| iti hrīverādighṛtam|
yavāgrajaḥ kṣāraḥ yavakṣāraḥ| cāṅgerīsvaraso'tra caturguṇo grāhyaḥ, dravāntarāsānnidhyāt||230-233||
avākpuṣpī balā dārvī pṛśniparṇī trikaṇṭakaḥ| nyagrodhodumbarāśvatthaśuṅgāśca dvipalonmitāḥ||234|| kaṣāya eṣāṃ peṣyāstu jīvantī kaṭurohiṇī| pippalī pippalīmūlaṃ nāgaraṃ suradāru ca||235|| kaliṅgāḥ śālmalaṃ puṣpaṃ vīrā candanamutpalam 35| kaṭphalaṃ citrako mustaṃ priyaṅgvativiṣāsthirāḥ||236|| padmotpalānāṃ kiñjalkaḥ samaṅgā sanidigdhikā| bilvaṃ mocarasaḥ pāṭhā bhāgāḥ karṣasamanvitāḥ||237|| catuṣprasthe śṛtaṃ prasthaṃ kaṣāyamavatārayet| triṃśatpalāni prastho'tra vijñeyo dvipalādhikaḥ||238|| suniṣaṇṇakacāṅgeryoḥ prasthau dvau svarasasya ca| sarvairetairyathoddiṣṭairghṛtaprasthaṃ vipācayet||239|| etadarśaḥsvatīsāre raktasrāve tridoṣaje| pravāhaṇe gudabhraṃśe picchāsu vividhāsu ca||240|| utthāne cātibahuśaḥ śothaśūle gudāśraye| mūtragrahe mūḍhavāte mande'gnāvarucāvapi||241|| prayojyaṃ vidhivat sarpirbalavarṇāgnivardhanam| vividheṣvannapāneṣu kevalaṃ vā niratyayam||242|| iti suniṣaṇṇakacāṅgerīghṛtam|
avākpuṣpī adhaḥpuṣpī| atra kvāthyadravyaṃ ṣoḍaśapalam| yadyapyatrotsargataścatuṣprasthameva jalaṃ deyaṃ, tathā śeṣacaturbhāgaḥ prastha eva bhavati, tathā'pi caturguṇajaladānasya caturthabhāgaśeṣatayā sthāpyakaṣāyasya utsargavidhau sūcanārthamidaṃ carakavacanam| tathā ‘triṃśatpalāni tu prastho vijñeyo dvipalādhikaḥ’ ityapi vacanaṃ paribhāṣāsiddhārthābhidhāyakaṃ vijñeyam| ata eva dṛḍhabalasaṃskāre'pi dravadvaiguṇyābhidhānaṃ bhaviṣyati| triṃśatpalaviśeṣaṇatayā dvipalādhikānīti nirdeśe prāpte prasthavivakṣayā puṃlliṅgaikavacananirdeśo jñeyaḥ||234-242||
bhavanti cātra- vyatyāsānmadhurāmlāni śītoṣṇāni ca yojayet| nityamagnibalāpekṣī jayatyarśaḥkṛtān gadān||243||
vyatyāsāt parasparaparivartanena madhurāmlayoḥ śītoṣṇayośca yojanā||243||
trayo vikārāḥ prāyeṇa ye parasparahetavaḥ| arśāṃsi cātisāraśca grahaṇīdoṣa eva ca||244|| eṣāmagnibale hīne vṛddhirvṛddhe parikṣayaḥ| tasmādagnibalaṃ rakṣyameṣu triṣu viśeṣataḥ||245|| bhṛṣṭaiḥ śākairyavāgūbhiryūṣairmāṃsarasaiḥ khaḍaiḥ| kṣīratakraprayogaiśca vividhairgudajāñjayet||246||
arśaḥsu agnirakṣāmabhidhātumanyatrāpi yatrāgnirakṣā viśeṣeṇa kartavyā tānāha- traya ityādi| vṛddhe parikṣayaḥ agnibale vṛddhe vināśaḥ| triṣu viśeṣata ityanenānyatrāpyagnirakṣaṇaṃ kāryamiti darśayati||244-246||
yadvāyorānulomyāya yadagnibalavṛddhaye| annapānauṣadhadravyaṃ tat sevyaṃ nityamarśasaiḥ||247|| yadato viparītaṃ syānnidāne yacca darśitam| gudajābhiparītena tat sevyaṃ na kadācana||248||
yadvāyorityādinā pūrvoktacikitsāṃ sāroddhāreṇāha||247-248||
tatra ślokāḥ- arśasāṃ dvividhaṃ janma pṛthagāyatanāni ca| sthānasaṃsthānaliṅgāni sādhyāsādhyaviniścayaḥ||249|| abhyaṅgāḥ svedanaṃ dhūmāḥ sāvagāhāḥ pralepanāḥ| śoṇitasyāvasekaśca yogā dīpanapācanāḥ||250|| pānānnavidhiragryaśca vātavarco'nulomanaḥ| yogāḥ saṃśamanīyāśca sarpīṃṣi vividhāni ca||251|| bastayastakrayogāśca varāriṣṭāḥ saśarkarāḥ| śuṣkāṇāmarśasāṃ 36 śastāḥ srāviṇāṃ lakṣaṇāni ca||252|| dvividhaṃ sānubandhānāṃ teṣāṃ ceṣṭaṃ yadauṣadham| raktasaṅgrahaṇāḥ kvāthāḥ peṣyāśca vividhātmakāḥ||253|| snehāhāravidhiścāgryo yogāśca pratisāraṇāḥ| prakṣālanāvagāhāśca pradehāḥ secanāni ca||254|| ativṛttasya raktasya vidhātavyaṃ yadauṣadham| tatsarvamiha nirdiṣṭaṃ gudajānāṃ cikitsite||255||
arśasāṃ dvividhamityādinā adhyāyārthasaṅgrahaḥ| ariṣṭagrahaṇenaiva śārkarasyāpi grahaṇe prāpte śārkarasya pṛthagabhidhānaṃ guḍakṛtebhyo bhedena vyavahārārthaṃ, tathā'nupānābhidhānārthaṃ pṛthakkṛtam||249-255||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne'rśaścikitsitaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ||14||
iti śrīcakrapāṇidattakṛtāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsāsthāne'rśaścikitsitaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ||14||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘muktimagniveśaḥ’ iti pā. ↩
- 2 ‘gudavalijāni’ iti pā. ↩
- 3 ‘tantre'sminnitivacanena tantrāntare nāsādigatānyarśāṃsīti bhaṇyanta iti sūcayati’ iti pā. ↩
- 4 ‘gudamārgoparodhāt’ iti pā. ↩
- 5 ‘visragandhīni’ iti pā. ↩
- 6 ‘kaṭvamlalavaṇaṃ...’ iti pā. ↩
- 7 ‘sparśasukhāni’ iti pā. ↩
- 8 ‘dīrghakālānuśayāni’ iti pā. ↩
- 9 ‘astvetadbhū ...’ iti pā. ↩
- 10 ‘arkapatraṃ’ iti pā. ↩
- 11 ‘yadvakṣyāmyatisāriṇe’ iti pā. ↩
- 12 ‘gudajā yānti’ iti pā. ↩
- 13 ayamardhaślokaḥ kvacitpustake na paṭhyate ↩
- 14 ‘saptāhāditakrakālaṃ yāvaddeyam’ iti pā. ↩
- 15 ‘ghṛtaṃ’ iti pā. ↩
- 16 ‘prāgbhaktān’ iti pā. ↩
- 17 ‘saguḍāmabhayāṃ vā'tha prāśayet’ iti pā. ↩
- 18 ‘guḍakṣārasamanvitam’ iti pā. ↩
- 19 ‘…nāgaradhānyakaiḥ’ iti pā. ↩
- 20 ‘pūte'rdhapalikaṃ’ iti pā. ↩
- 21 ‘ānulomyena nirmale’ iti pā. ↩
- 22 ‘dviguṇakṣīrasaṃyutam’ iti pā. ↩
- 23 ‘darvyā tairauṣadhairdaihyāḥ stabdhāḥ śūnā guderuhāḥ’ iti pā. ↩
- 24 ‘śīte ca pūte tasmin sitāśatam’ iti pā. ↩
- 25 ‘śārkaro'riṣṭaḥ’ iti pā. ↩
- 26 ‘yavāsaḥ’ iti pā. ↩
- 27 ‘cikitsitamataḥ siddhaṃ srāviṇāṃ sampracakṣmahe’ iti pā. ↩
- 28 ‘palāṃśikaiḥ’ iti pā. ↩
- 29 ‘hyubhayabhāgam’ iti pā. ↩
- 30 ‘sakarbudāraphalāmlānām’ iti pā. ↩
- 31 ‘satīnamudgāḍhakīmasūrāṇām’ iti pā. ↩
- 32 ‘rasakhaḍaśākayavāgūsaṃyogataḥ’ iti pā. ↩
- 33 ‘yā'nyā’ iti pā. ↩
- 34 ‘peṣyān bastau’ iti pā. ↩
- 35 ‘candanamañjanam’ iti pā. ↩
- 36 ‘śuṣkārśasāṃ praśamanāḥ’ iti pā. ↩