athāto grahaṇīdoṣacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
arśaḥkāryatvādgrahaṇīdoṣasya arśaścikitsitamanu grahaṇīcikitsitaṃ brūte| grahaṇīmāśrito'gnidoṣo grahaṇīdoṣaḥ, evaṃ cāśrayāśrayiṇorabhedopacārād grahaṇīdoṣaśabdena grahaṇyāśrito'gnidoṣo'pi gṛhyate||1-2||
āyurvarṇo balaṃ svāsthyamutsāhopacayau prabhā| ojastejo'gnayaḥ prāṇāścoktā dehāgnihetukāḥ||3|| śānte'gnau mriyate, yukte ciraṃ jīvatyanāmayaḥ| rogī syādvikṛte, mūlamagnistasmānnirucyate||4||
tatra grahaṇīdoṣanirdiṣṭāgnidoṣe vaktavye prakṛtijñānānantaratvādvikṛtijñānasya prathamaṃ tāvadavikṛtasyāgne rūpamāha- āyurityādi| āyuḥ cetanānuvṛttiḥ| varṇaḥ gaurādiḥ| balaṃ śaktiḥ vyāyāmādyanumeyā| svāsthyaśabdenaiva varṇādigrahaṇaṃ yadyapi labhyate, tathā'pi “svasthasyaujaskaraṃ yattu tadvṛṣyaṃ tadrasāyanam” (ci.a.1,pā.1) iti 1; tena varṇādīnāmavikāratvaṃ nāvaśyaṃ svasthe bhavatīti varṇādīnāṃ pṛthagupādānaṃ kṛtam| utsāhaḥ duṣkareṣvapi kāryeṣvadhyavasāyaḥ, upacayaḥ dehapuṣṭiḥ| ojaḥ hṛdayasthaṃ sarvadhātusārarūpam| tejaḥ dehoṣmā śukraṃ vā; yaduktaṃ śālākye- “dṛṣṭistejomayī proktā śukraṃ tejaśca kevalam| tasmāddṛṣṭibalāpekṣī tejovṛddhiṃ samācaret” iti| agnaya iti bhūtāgnayaḥ pañca, dhātvagnayaḥ sapta, iti dvādaśāgnayaḥ| prāṇā iti prāṇāpānopalakṣitāḥ pañcāpi vāyavaḥ; kiṃvā prāṇavāyureva ‘prāṇāḥ’ iti śabdena nityaṃ bahuvacanāntenocyate; yathā- apsarasśabdena ekā'pi vidyādharī kīrtyate| dehāgnihetukā iti dehapoṣakapradhānajāṭharāgnikāraṇakāḥ| śānte ityutsanne| yukte iti same| vikṛte iti mande viṣame tīkṣṇe vā| mūlamagnistasmāditi tasmāt prāśastyādanvayavyatirekavidhānādāyurvarṇādīnāmagnirmūlaṃ pradhānaṃ kāraṇamityarthaḥ| nirucyate iti niścayenocyate||3-4||
yadannaṃ dehadhātvojobalavarṇādipoṣakam| tatrāgnirheturāhārānna hyapakvādrasādayaḥ||5||
sāmānyakāraṇamuktvā, agneḥ sākṣātkāraṇatvaṃ 2 vyutpādayannāha- yadannamityādi| bāhyā api gairikādayo dhātuśabdenocyante iti tadvyavacchedārthaṃ dhātordehaviśeṣaṇam| athāhorātrajanyeṣu dehadhātvādiṣu kathamagneḥ kāraṇatvamityāha- āhārāditi- etenāhāramapyapekṣyaiva 3 rasādīñjanayati| ādigrahaṇena raktādīni saṅgṛhyante||5||
annamādānakarmā tu prāṇaḥ koṣṭhaṃ prakarṣati| taddravairbhinnasaṅghātaṃ snehena mṛdutāṃ gatam||6|| samānenāvadhūto'gnirudaryaḥ 4 pavanodvahaḥ| kāle bhuktaṃ samaṃ samyak pacatyāyurvivṛddhaye||7|| evaṃ rasamalāyānnamāśayasthamadhaḥ sthitaḥ| pacatyagniryathā sthālyāmodanāyāmbutaṇḍulam||8||
samprati samprāptasyānnasyāgninā yathā pāko bhavati, yathā ca pacyamānamannaṃ dehadhātvādirūpatāmāpadyate, tadāha- annamityādi| mukhapraveśādārabhyānnasya vyāpāra ihocyate| ādānamāhārapraṇayanaṃ 5 karma yasya sa tathā, prakarṣatīti nayati| dravairiti pānīyādibhiḥ 6| bhinnasaṅghātamiti avayavaśaithilyamāpannam| kāle iti bubhukṣākāle| bhuktaṃ samamiti mātrāprakṛtyādisamam| samānenāvadhūta iti agnipārśvasthitena samānena sandhukṣitaḥ, ayaṃ ca samānaḥ prākṛtatvād bāhyo vāyuriva agneḥ sandhukṣaṇo bhavati na vaiṣamyakaraḥ, vikṛtastu vaiṣamyaṃ karoti; tena vātena viṣamo'gnirbhavatīti copapannaṃ bhavati| ete ca dravādayaḥ pācakasyāgneḥ sahāyā bhavantītyanena granthenocyate; “āhārapariṇāmakarāstvime bhāvā bhavanti; tadyathā- ūṣmā, vāyuḥ, kledaḥ, snehaḥ, kālaḥ, samayogaśca” (śā.a.6) iti| udaryaḥ pācaka ityarthaḥ| ‘pavanodvaha’ ityagniviśeṣaṇaṃ kecit paṭhanti| samyagiti bhuktaviśeṣaṇaṃ kecit paṭhanti; tadā samyagityanena mātrāsāmyamucyate| samyaggrahaṇena tu prakṛtyādisampaducyate| āyurvivṛddhaye iti śarīrendriyasattvātmasaṃyogānuvartanāya tadvivṛddhaye ca| rasamalāyeti tādarthye caturthī| āśayasthamiti āmāśayastham| adhaḥsthita ityanena agnerūrdhvajvalanasvabhāvatayā ūrdhvasthānnapāke sāmarthyaṃ sūcayati| atrārthe yathetyādinā dṛṣṭāntamāha||6-8||
annasya bhuktamātrasya ṣaḍrasasya prapākataḥ| madhurādyāt kapho bhāvāt phenabhūta 7 udīryate||9|| paraṃ tu pacyamānasya vidagdhasyāmlabhāvataḥ| āśayāccyavamānasya pittamacchamudīryate||10|| pakvāśayaṃ tu prāptasya śoṣyamāṇasya vahninā| paripiṇḍitapakvasya vāyuḥ syāt kaṭubhāvataḥ||11||
evaṃ sthūlapākakramamabhidhāya, avāntaramaṇupākakramamāha- annasyetyādi| bhuktamātrasyeti bhuktānantarameva| ṣaḍrasasyeti prāśastyenābhidhānaṃ, kiṃvā ṣaḍrasasyāpi prathamaṃ madhuratā niruktā bhavatīti darśayati| prapākata iti prathamapākataḥ; praśabda ādikarmaṇi| madhuraścāsau ādyaśceti madhurādyaḥ; kiṃvā ‘madhurāt prāk kapho bhāvāt’ iti pāṭhaḥ| phenabhūta iti phenasadṛśo'ghana ityarthaḥ| paramiti ādyamadhurapākānantaram| vidagdhasyeti pakvāpakvasya| amlabhāvā iti jātāmlasvarūpataḥ| āśayāt āmāśayāt| cyavamānasya adhobhāgaṃ vāyunā nīyamānasya, anena ca pittasthānasambandhaṃ vidagdhāhārasya darśayati| acchamiti aghanam| udīryate iti pittamutpadyate; amlaṃ ca pittamamlabhāvādāhārasya utpadyata iti yuktameva| pakvāśayaṃ tu prāptasyeti malarūpatayā pakvāśayaṃ gatasya| śoṣyamāṇasya vahnineti yadyapyūrdhvadāhakṣamo vahniḥ, tathā'pyasyādhogatasya vahninā śoṣyamāṇatvaṃ pakvāśayagatasyāpyupapannam| yataścādhogamane samyagvahnivyāpāro nāsti, ataḥ ‘pacyamānasya’ iti padaṃ parityajya ‘śoṣyamāṇasya’ iti kṛtam| paripiṇḍitapakvasyeti paripiṇḍitarūpatayā malarūpatayā pakvasya| vāyuḥ syāt kaṭubhāvata iti paripiṇḍitāvasthodbhūtakaṭutā vāyorutpadyate| evamīdṛśaḥ ṣaḍrasāhārasyāvasthāpāko bhavati| nanu yadyatrāvasthāpākavaśāt ṣaṇṇāmeva rasānāṃ kaphādikartṛtvamucyate, tadā “kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ vipākaḥ prāyaśaḥ kaṭuḥ” (sū.a.26) ityādinā yo vipāka ucyate sa virudhyate, avasthāpākenaiva bādhitatvāt; maivaṃ, nahyavasthāpāko'yaṃ rasasvabhāvaṃ niṣṭhāpākaṃ bādhate, kintvavasthāyāṃ svakāryaṃ karoti; tena rasādayo'pi svakāryaṃ kurvanti, avasthāpāko'pi svakīyaṃ kāryaṃ karoti; yathā- madhuratiktādiṣaḍrase'nne upayukte madhuro'pi svakāryaṃ karoti, tiktādayaśca svakāryaṃ kurvanti; ayaṃ tu viśeṣaḥ- yanmadhurākhyasyāvasthāpākasya madhurādayaḥ śleṣmajanakā rasā anuguṇā bhavanti tadā sa bahuśleṣmāṇaṃ janayati, yadā tvavasthāpāko viparītakaṭukādiparigṛhīto bhavati tadā stokamātraṃ kaphaṃ janayati; evaṃ pittajanake'vasthāpāke'pi vācyam| “kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ” (sū.a.26) ityādinoktastridhā vipākastu rasamalavivekasamakālo bhinnakāla evāvasthāpākaiḥ samamiti na virodhaḥ| sa ca bhinnakālo'pyavasthāpākakāryadoṣānuguṇatayā'nanuguṇatayā vā avasthāpākāhitadoṣāṇāṃ vardhanaṃ kṣapaṇaṃ vā karotīti tasyābhidhānaṃ śāstre prayojanavadeva| yadyapi sarvamannamavasthāyāṃ vidahyate, tathā'pi ye'tyarthaṃ vidāhinasta eva ‘vidāhinaḥ’ ityucyante, viśeṣavidāhakartṛtvāt| anye tvāhuḥ- na ṣaḍrasādapyannāt sāmānyenāvasthāpāke kaphādyutpattiḥ, kintu ṣaḍrasādapyannāt prathame pāke madhuro'yamudbhūto rasaḥ sa kaphaṃ janayati, tathā pittaṃ vidāhāvasthāyāmudbhūtādamlarasādutpadyate, evaṃ vāyurapi āhārakaṭutāvasthāyāṃ bhavatīti| anye tvāhuḥ- yat- nānnasyāgnisaṃyogānmadhurādyāvasthikaṃ bhavati, kintu kaphādisthāneṣu manuṣyāṇāṃ svabhāvādeva madhurādayo rasāstiṣṭhanti, te cānnaṃ svasvabhāvaṃ nītvā kaphādīñjanayanti| uktaṃ hi tantrāntare- “madhuro hṛdayādūrdhvaṃ rasaḥ koṣṭhe vyavasthitaḥ| tataḥ saṃvardhate śleṣmā śarīrabalavardhanaḥ|| nābhīhṛdayamadhye ca rasastvamlo vyavasthitaḥ| svabhāvena manuṣyāṇāṃ tataḥ pittaṃ vivardhate|| adho nābhyāstu khalvekaḥ kaṭuko'vasthito rasaḥ| prāyaḥ śreṣṭhatamastatra prāṇināṃ vardhate'nilaḥ|| tasmādvipākastrividho rasānāṃ nātra saṃśayaḥ” iti| iha tu tatretyādigranthārthālocanayā yathokta eva granthārtho nyāyyaḥ| tantrāntare tu śleṣmapittagatamadhurāmlarasau varṇayanti, te kaphādyadhigatā rasā asmākamapi pākasahakāritayā anumatā eva| yattu śleṣmajanakāṃśasyaivāvasthāpāke śleṣmakartṛtvamityuktaṃ, tadanumatameva; evaṃ yaḥ śleṣmajanakoṃ'śa āhāragataḥ sa sthānamahimnā tadāhārasya madhuratāmāpādya śleṣmāṇaṃ viśeṣeṇa janayatīti brūmaḥ| yattu, anenāvasthāpākena kaphapittayorīraṇamātraṃ kriyate natu vṛddhiḥ, vṛddhiḥ niṣṭhāpāke eva bhavatīti vadanti, tadupapattiśūnyaṃ bhāti; kiñca, avasthāpākāt kaphapittayorvṛddhiḥ, tathā niṣṭhāpākācca malarūpatayā utpāda iti yuktaṃ paśyāmaḥ||9-11||
annamiṣṭaṃ hyupahitamiṣṭairgandhādibhiḥ 8 pṛthak| dehe prīṇāti gandhādīn ghrāṇādīnīndriyāṇi 9 ca||12||
karmāntareṇāpyannasya pākaḥ sampadyate, tamāha- annamityādi| annamiṣṭaṃ hyupahitamiti hiśabdo'vadhāraṇe; iṣṭaśabdeneha priyaṃ hitaṃ cocyate na priyamātram, ahitasya priyamātrasya na dehavyavasthitiḥ gandhāditarpakatvaṃ ca bhavati; upahitamiti upayuktam| iṣṭairiti priyahitaiḥ gandharasarūpasparśaśabdaiḥ| atra yadyapi hitatvameva gandhādīnāmāhāragatānāṃ dehagatagandhādipoṣaṇe pradhānaṃ, tathā'pi priyatvamapyāhāragatagandhādīnāṃ tadātvopakārakatayā grahītuṃ priyatvahitatvayordvayorapyupādānaṃ kṛtam| dehe prīṇāti gandhādīniti dehaśritān gandhādīn poṣayati| tathā ghrāṇādīni ca ghrāṇadarśanarasanasparśanaśrotrāṇi iṣṭairgandhādibhiḥ prīṇāti tarpayati, poṣayatīti yāvat| indriyāṇyapi hi pāñcabhautikānyasmaddarśane; tāni ca pratikṣaṇaṃ kṣīyamāṇāni||12||
bhaumāpyāgneyavāyavyāḥ pañcoṣmāṇaḥ sanābhasāḥ| pañcāhāraguṇānsvānsvānpārthivādīnpacanti hi||13||
bhautikavahnivyāpāramāha- bhaumetyādi| bhaumādayaḥ pañcoṣmāṇaḥ pārthivādidravyavyavasthitā jāṭharāgnisandhukṣitabalā antarīyaṃ dravyaṃ pacantaḥ svān svān pārthivādīn pūrvapārthivagandhatvādyavilakṣaṇān guṇān nirvartayanti| etadeva “vividhamaśitapītalīḍhakhāditaṃ jantorhitamantaragnisandhukṣitabalena yathāsvenoṣmaṇā samyagvipacyamānaṃ” (sū.a.28) ityādinā sūtrāsthāne'pyuktam| yadyapi bhūtāgninā pārthivādidravyaṃ pacyate, tathā'pi pārthivādidravyāṇāṃ pākenaitadeva jananaṃ yadviśiṣṭaguṇayuktatvaṃ, tena pākena janyamāne'pi dravye guṇā eva janyanta ityabhiprāyeṇa pārthivādīnāhāraguṇāñjanayantītyucyate| anena guṇajananamevāgninocyate; na dravyajananam| kiṃvā āhārāśca guṇāśceti vigrahādāhāraśabdena āhārādhikaraṇarūpaṃ dravyamapi gṛhyate| pārthivādīniti pārthivāpyataijasavāyavīyanābhasān| tatra jāṭharāgniḥ sarvānevāhārarasamalavipākān pacati, bhautikāstvagnayaḥ svān svān guṇāñjanayanti| uktaṃ ca- “jāṭhareṇāgninā pūrvaṃ kṛte saṅghātabhede paścādbhūtāgnayaḥ pañca svaṃ svaṃ dravyaṃ pacanti” iti| ayaṃ ca bhūtāgnivyāpāro dhātuṣvapyasti, yato dhātuṣvapi pañcabhūtāni santi, tatrāpi dhātvagnivyāpāro bhūtāgnivyāpāraśca jāṭharāgnikrameṇaivokto jñeyaḥ||13||
yathāsvaṃ svaṃ ca puṣṇanti dehe dravyaguṇāḥ pṛthak| pārthivāḥ pārthivāneva śeṣāḥ śeṣāṃśca kṛtsnaśaḥ||14||
agnipakvānāhāraguṇānāha- yathāsvamityādi| yathāsvamiti yadyasyātmīyaṃ; sajātīyā dravyaguṇā sajātīyān dravyaguṇān puṣṇanti| tena dravyāṇi pārthivādidravyarūpāṇi dehadhātudoṣamalākhyāni puṣṇanti, guṇāstu pākasthitagandhasnehauṣṇyagauravādayaḥ dehagandhasnehauṣṇyagauravādīn puṣṇanti| yathāsvamityādiśabdārthaṃ sphorayati- pārthivā ityādi| pārthivā āhāradravyaguṇā dehagatān pārthivāneva dravyaguṇān puṣṇanti| āhāradravyaguṇā ityatra dravyagataguṇā eva ucyante| dravyapoṣaṇaṃ tu guṇapoṣaṇena labhyate, guṇapoṣaṇaṃ dravyapoṣaṇamantarā kartumaśakyatvāt||14||
saptabhirdehadhātāro dhātavo dvividhaṃ punaḥ| yathāsvamagnibhiḥ pākaṃ yānti kiṭṭaprasādavat 10||15||
bhūtāgnivyāpāraṃ darśayitvā dhātvagnivyāpāraṃ darśayannāha- saptabhirityādi| dehadhātāra iti viśeṣeṇa dehadhārakāḥ| dvividhamiti dviprakāraṃ pākam| tadeva prakāradvayamāha- kiṭṭaprasādavaditi; kiṭṭaprasādarūpamityarthaḥ| śukrasya yadyapi kiṭṭavān pāko na bhavati, tathā'pi bahūnāṃ kiṭṭavattvād dvividhamiti nirdeśaśchatriṇo gacchantīti nyāyājjñeyaḥ| punariti jāṭharāgnipākānantaram||15||
rasādraktaṃ tato māṃsaṃ māṃsānmedastato'sthi ca| asthno majjā tataḥ śukraṃ śukrādgarbhaḥ prasādajaḥ||16||
pākajanyānāṃ rasādīnāmutpādaṃ krameṇāha- rasādityādi| rasādraktaṃ prasādajaṃ, tato raktānmāṃsaṃ prasādajaṃ, māṃsānmedaḥ prasādajamityādi yāvacchukrādgarbhaḥ prasādaja iti| prasādajaśabdena rasādibhyaḥ prasādāṃśajanyā raktādayaḥ, kiṭṭāṃśajanyāstu vakṣyamāṇāḥ kaphādaya iti| śukrāttu nirmalatayā prasādaja eva garbho bhavati, natu malajanyaṃ kiñcit| kecittu śukramalatayā śmaśrūṇi vadanti; tanna, tantre'nabhidhānāt| tathā śukramalaṃ yadi śmaśrūṇi syustadā strīṇāmapi saśukratayā śmaśrūṇi bhaveyuḥ; striyaśca saśukrā eva, paraṃ tāsāṃ śukraṃ garbhārambhakaṃ na bhavatītyādi pratipāditaṃ prāk| anye tu garbhaprasādajaśabdena napuṃsakena ojo'bhidadhati| prasādaja ityatra jātaśabdaḥ poṣaṇa eva vartate, nāpūrvotpāde; raktādayo hi garbhātprabhṛtyevotpannā rasādibhiḥ poṣyante; raktādayo hi garbhaprabhṛtyeva poṣyante| tatra ca tridhātūtpāde vyākhyātāro varṇayanti- tatra rasaḥ svāgnipacyamāno raktatāṃ yāti, raktaṃ māṃsatāmityādi pūrvapūrvadhātupariṇāmāduttarottaradhātūtpādaḥ; yathā kṣīrāddadhi bhavati, dadhno navanītaṃ, navanītādghṛtaṃ, ghṛtād ghṛtamaṇḍaḥ, ityekaḥ pakṣaḥ| kiṃvā rasa eva raktaṃ prathamaṃ plāvayati, tatra ca raktasthānasambandhādraktasādṛśyamanubhavati, raktaṃ ca raktasamānenāṃśena poṣayati; tato raktamāplāvya māṃsamāplāvayati, tatrāpi māṃsapoṣaṇaṃ karoti, māṃsasādṛśyatāmanubhavati; evaṃ uttarottaradhātūn rasa evāplāvayati vardhayati ca; yathā kedāraniṣiktaṃ kulyājalaṃ pratyāsannāṃ kedārīṃ tarpayitvā krameṇa kedārikāntarāṇi āplāvayati| kiṃvā āhārarasasya utpanno bhinnaireva mārgai rasarudhirādīni samānenāṃśena tarpayati, tatra ca yaḥ pratyāsanno dhātustatpoṣako dhātubhāgastaṃ śīghraṃ puṣṇāti, yastu vidūro dhātustasya vidūramārgatayā cireṇa poṣaṇaṃ bhavati, evaṃ bhinnaireva mārgairdhātūnāṃ poṣaṇaṃ bhavati; yathā khale utpatitānāṃ kapotānāṃ bhinnadiggāmināṃ svīyasvīyamārgeṇaiva gacchatāṃ gamyadeśasya pratyāsannaviprakṛṣṭatvādibhedena śīghraṃ cireṇa ca gamanaṃ bhavati, tadvat| iti kṣīradadhinyāya-kedārīkulyānyāya-khalekapotanyāyāttredhā dhātupoṣaṇakramaḥ| tatreha śabdārthaparyālocanayā kedārīkulyānyāyaḥ kṣīradadhinyāyo vā saṅgata evaḥ, khalekapotanyāyastu manāgdurghaṭaḥ| tasmin hi pakṣe rasādraktaṃ prasādajamityarthavyutpādanaṃ duḥśakaṃ, prapañcitaṃ caitadvividhāśitapītīye, tatraivānusaraṇīyaḥ prapañcaḥ| nanu, vividhāśitapītīye āhārarasādrasādipuṣṭiruktā “puṣyanti tvāhārarasādrasarudhira” (sū.a.28) ityādinā; tatra rasadvayaṃ svīkṛtam, iha tveka eva raktapoṣako rasa iti kathaṃ na virodhaḥ? maivaṃ, tatrāpi āhārarasaśabdena āhārajaḥ prasādo'bhidhīyate, sa ca rasagrahaṇagṛhīta eva| yato dvividho rasaḥ- sthāyī, poṣakaśceti; tena tatra dhātupoṣakapoṣyarasāṃśayorbhedavivakṣayā bheda uktaḥ; iha sthāyīpoṣakarasāṃśāvapyekatayā nirdiṣṭau, sthāyirasapoṣakarasabhāgayoḥ sthānabhedādyabhāvādekatvam; evaṃ kṛtvā saptadhātukaṃ śarīramucyate| etadapi vividhāśitapītīye eva prapañcitam||16||
rasāt stanyaṃ tato 11 raktamasṛjaḥ kaṇḍarāḥ sirāḥ| māṃsādvasā tvacaḥ ṣaṭ ca medasaḥ snāyusambhavaḥ 12||17||
dhātūnāṃ poṣaṇamabhidhāyopadhātupoṣaṇamāha- rasāt stanyamityādi| rasāt stanyaṃ prasādajaṃ, tathā raktamapi rajaḥsañjñaṃ rasādeva prasādabhāgajanyam; uktaṃ ca suśrute- “rasādeva striyā raktaṃ rajaḥsañjñaṃ pravartate” (su.sū.a.14) iti| etacca rajo rasajanyamapi sūkṣmatayā cireṇaiva jāyate; yaduktaṃ suśrute- “evaṃ māsena rasaḥ śukrabhavati, strīṇāṃ cārtavam” (su.sū.a.14) iti| asrajaḥ kaṇḍarāḥ sthūla snāyavaḥ, medasastu sūkṣmasnāyupoṣaṇaṃ ‘medasaḥ snāyusambhavaḥ’ ityanena vaktavyam| iha hi kaṇḍarāśabdena sthūlasnāyurucyate, suśrute tu sthūlasirā| te ca stanyādayo dhātvantarāpoṣaṇāccharīrapoṣakā apyupadhātuśabdenocyante, rasādayastu śarīradhārakatayā dhātvantarapoṣakatayā ca dhātuśabdenocyante; uktaṃ ca bhoje- “sirāsnāyurajaḥstanyatvaco gativivarjitāḥ| dhātubhyaścopajāyante tasmātta upadhātavaḥ” iti| atrāpi hi ‘dhātubhyaścopajāyante’ ityanena jāyanta eva, paraṃ na janayantītyuktam| śukraṃ tu ojojanakatvād dhātvantargatameva| ojastu iha na dhātuṣu nāpyupadhātuṣu paṭhitaṃ, tasya saptadhātusārarūpatayā saptadhātvantaragatatvādeva, ata eva tasyāgnirapi pṛthaṅnoktaḥ||17||
kiṭṭamannasya viṇmūtraṃ, rasasya tu kapho'sṛjaḥ| pittaṃ, māṃsasya khamalā, malaḥ svedastu medasaḥ||18|| syātkiṭṭaṃ keśalomāsthno, majjñaḥ sneho'kṣiviṭtvacām| prasādakiṭṭe dhātūnāṃ pākādevaṃvidharcchataḥ 13||19|| parasparopasaṃstabdhā dhātusnehaparamparā 14|20|
prasādabhāgotpādamabhidhāya malabhāgotpādamāha- kiṭṭamityādi| rasasya kapha iti rase pacyamāne kiṭṭaṃ kapho bhavati, prasādaśca raktaṃ; evaṃ raktādimale'pi jñeyam| māṃsasya khamalā iti karṇākṣināsāsyaprajananamalāḥ| malaḥ svedastu medasa iti svedo yadyapi udakaviśeṣa eva uktastathā'pi tasya medomalatvenaivotpatiḥ; kiṃvā, udakādapi svedo bhavati medomalatayā ca bhavati, yathā- kapho'vasthāpākād rasamalatayā ca bhavati| asthimalaṃ nakho'pi suśrutaprāmāṇyādunneyaḥ| tatra hi “nakhaloma ca” (su.sū.a.46) ityanenāsthimalatvaṃ nakhasyoktam| uktaṃ ca vividhāśitapītīye- “kiṭṭāt keśanakhādayaḥ puṣyanti” (sū.a.28) iti; kintu śārīre'sthigaṇanāyāṃ “viṃśatirnakhā” (śā.a.7) ityanenāsthitvena proktāḥ| evamuktena krameṇa prasādakiṭṭe dvidhā ṛcchato bhavata ityarthaḥ| samprati poṣyeṇāpi raktena rasasyāpyāyanaṃ kriyate, tathā māṃsenāpi raktasyetyādi parasparaṃ dhātūnāmutpādakatvamāha- parasparetyādi| dhātusnehaparamparā parasparopasaṃstabdheti anyonyamupasnehena saṃstabdhatvāt santarpiteti yāvat||18-19||-
vṛṣyādīnāṃ prabhāvastu puṣṇāti balamāśu hi||20|| ṣaḍbhiḥ kecidahorātrairicchanti parivartanam| santatyā bhojyadhātūnāṃ parivṛttistu cakravat||21|| (ityuktavantamācāryaṃ 15 śiṣyastvidamacodayat| rasādraktaṃ visadṛśāt 16 kathaṃ dehe'bhijāyate||22|| rasasya ca na rāgo'sti sa kathaṃ yāti raktatām| dravādraktātsthiraṃ māṃsaṃ kathaṃ tajjāyate nṛṇām||23|| dravadhātoḥ 17 sthirānmāṃsānmedasaḥ sambhavaḥ katham| ślakṣṇābhyāṃ māṃsamedobhyāṃ kharatvaṃ kathamasthiṣu||24|| khareṣvasthiṣu majjā ca kena snigdho mṛdustathā| majjñaśca pariṇāmena yadi śukraṃ pravartate||25|| sarvadehagataṃ śukraṃ pravadanti manīṣiṇaḥ| tathā'sthimadhyamajjñaśca śukraṃ bhavati dehinām||26|| chidraṃ na dṛśyate'sthnāṃ ca tanniḥsarati vā katham| evamuktastu śiṣyeṇa guruḥ prāhedamuttaram||27|| tejo rasānāṃ sarveṣāṃ manujānāṃ yaducyate| pittoṣmaṇaḥ sa rāgeṇa raso raktatvamṛcchati||28|| vāyvambutejasā raktamūṣmaṇā cābhisaṃyutam| sthiratāṃ prāpya māṃsaṃ syāt svoṣmaṇā pakvameva tat 18||29|| svatejo'mbuguṇasnigdhodriktaṃ medo'bhijāyate| pṛthivyagnyanilādīnāṃ saṅghātaḥ svoṣmaṇā 19 kṛtaḥ||30|| kharatvaṃ prakarotyasya jāyate'sthi tato nṛṇām| karoti tatra sauṣiryamasthnāṃ madhye samīraṇaḥ||31|| medasastāni pūryante sneho majjā tataḥ smṛtaḥ| tasmānmajjñastu yaḥ snehaḥ śukraṃ sañjāyate tataḥ||32|| vāyvākāśādibhirbhāvaiḥ sauṣiryaṃ jāyate'sthiṣu| tena sravati tacchukraṃ navāt kumbhādivodakam||33|| srotobhiḥ syandate dehāt samantācchukravāhibhiḥ 20| harṣeṇodīritaṃ vegāt saṅkalpācca manobhavāt||34|| vilīnaṃ ghṛtavadvyāyāmoṣmaṇā sthānavicyutam| bastau sambhṛtya niryāti sthalānnimnādivodakam)||35||
vṛṣyādidravyāṇāṃ dhātuparamparākrameṇa śukrajananādikāryaṃ niṣedhayannāha- vṛṣyādīnāmityādi| ādiśabdena balyabhedanādīni grāhayati| vṛṣyādīnāṃ kṣīrādidravyāṇāṃ prabhāvo balaṃ śīghraṃ puṣṇāti, tataste kṣīrādayaḥ prabhāvavardhitabalāḥ śīghramevānnakāryaṃ śukrajananādi kurvanti, na yathoktadhātukrameṇetyarthaḥ| kiṃvā vṛṣyādīnāṃ kṣīrādidravyāṇāṃ yaḥ prabhāvaḥ sa āśu balaṃ puṣṇāti svajanyānāṃ śukrādīnāmityarthaḥ; hiśabdo'vadhāraṇe; evaṃ vṛṣyādīnāṃ prabhāvācchukrādyutpattiḥ śīghraṃ bhavati| athotsargataḥ kiyatā kālena dhātuparivṛttirbhavatītyāha- ṣaḍbhirityādi| ṣaḍbhirahorātrai rasasya śukrarūpatayā parivartanaṃ bhavatīti kecidicchanti| tatrotpanno raso raktamekenāhorātreṇa yāti, evaṃ rasotpattidinaṃ parityajya ṣaḍahena śukratā bhavati; yadā tu rasotpattidinamapi prakṣipyate tadā ṣaḍbhirdinairatikrāntaiḥ saptame śukrabhāvatayā parivartanaṃ bhavatīti jñeyam| uktaṃ hi parāśare- “āhāro'dyatanaḥ śvo hi rasatvaṃ gacchati nṛṇām| śoṇitatvaṃ tṛtīye'hni, caturthe māṃsatāmapi|| medastvaṃ pañcame, ṣaṣṭhe tvasthitvaṃ, saptame tviyāt| majjatāṃ, śukratāṃ yāti niyamādaṣṭame nṛṇām” iti| evadapyupayogadinaṃ sampūrṇaṃ parityajyaiva vyākhyātavyamityāhuḥ| kiñca rasadhātoḥ raktadhāturūpatayā ca pariṇamanaṃ yattadapi ṣaṣṭhadinanirvartyameveti| yaduktaṃ suśrute- “sa khalvāpyo rasa ekaikasmin dhātau trīṇi trīṇi kalāsaha srāṇyavatiṣṭhati daśa ca kalāḥ, evaṃ māsena rasaḥ śukrībhavati” (su.sū.a.14) iti| tenaitatpakṣadvayamapi kecidityādinā darśayati| svamatamāha- santatyetyādi| bhojye upayukte sati dhātūnāṃ rasādīnāṃ cakravat parivṛttirbhavati aviśrāntā samutpattirdhātūnāṃ bhavati| cakradṛṣṭāntena tu parivṛttikālāniyamaṃ darśayati; yathā cakraṃ pānīyoddhāraṇārthaṃ niyuktaṃ bāhyamānaṃ bāhubalaprakarṣāt kadācidāśveva parivartate, kadācid bāhubalamāndyāccireṇa; evaṃ dhātavo'pi agnyādisauṣṭhavācchīghrameva parivartante, agnyādivaiguṇye cireṇa parivartante iti; evaṃ suśrutenāpi “śabdārcirjalasantānavadaṇunā viśeṣeṇānudhāvatyeva śarīraṃ kevalam” (su.sū.a.14) ityatra dṛṣṭāntatrayeṇa rasapariṇāmo'pi agnyādibhedena prakṛṣṭāprakṛṣṭakālaja ukta eva| tatra hi jalasantānadṛṣṭāntena cireṇa māsaparyantena śukratāpattī rasasyoktā, śabdasantānadṛṣṭāntena tu nātiśīghraṃ nāticirācca śukrotpattiruktā, arciḥsantānadṛṣṭāntena tvatiśīghraṃ śukrotpattiruktā| tathā'nyatrāpyuktaṃ- “kecidāhurahorātrāt, ṣaḍrātrādapare, pare| māsena yāti śukratvamannaṃ pākakramāditi”| tadetat sakalaṃ cakradṛṣṭāntena gṛhītaṃ jñeyam||20-35||
vyānena rasadhāturhi vikṣepocitakarmaṇā| yugapat sarvato'jasraṃ dehe vikṣipyate sadā||36|| kṣipyamāṇaḥ khavaiguṇyādrasaḥ sajjati yatra saḥ| karoti 21 vikṛtiṃ tatra khe varṣamiva toyadaḥ||37|| doṣāṇāmapi caivaṃ syādekadeśaprakopaṇam 22|38|
atha ko'nnarasaṃ raktādidhātupoṣakaṃ prerayati; yena tatra tatra rasaḥ sarpatītyāha- vyānenetyādi| rasarūpo dhātuḥ, kiṃvā rasatīti raso dravadhāturucyate, tena rudhirādīnāmapi dravāṇāṃ grahaṇaṃ bhavati; vikṣepaḥ ucitaṃ prākṛtaṃ karma yasya sa vikṣepocitakarmā; tena vyānena, yugapaditi ekakālaṃ, sarvata iti sarvasmin dehe, vikṣipyate iti nīyate, ajasramiti aviśrāntaṃ vikṣipyate, sadeti sarvakālam| nanvevaṃ sarvatra rasavikṣepe kathamekadeśe rasādau vikārāśrayo dṛśyata ityāha- kṣipyamāṇa ityādi| khavaiguṇyāditi srotovaiguṇyāt| sajjatīti tiṣṭhati| vikāraṃ kurute iti rasāśrayivikāraṃ kurute; raso'pi hi vikārakaraṇe āśrayatayā vyāpriyate, teneha tasya kartṛtvaṃ yuktam| khe varṣamiva toyada iti yathā caṇḍena vāyunā nīyamāno megho yatra sakto bhavati tatraiva varṣaṃ karoti, tathā raso'pītyarthaḥ| yathā rasa ekadeśe vikāraṃ karoti, evaṃ doṣā apyekadeśavikāraṃ kurvantītyāha- doṣāṇāmityādi| suśruto'pyāha- “kupitānāṃ hi doṣāṇāṃ śarīre paridhāvatām| yatra saṅgaḥ khavaiguṇyādvyādhistatropajāyate” (su.sū.a.24) iti||36-37||-
iti bhautikadhātvannapaktṝṇāṃ karma bhāṣitam||38|| annasya paktā sarveṣāṃ paktṝṇāmadhipo mataḥ| tanmūlāste hi tadvṛddhikṣayavṛddhikṣayātmakāḥ||39|| tasmāttaṃ vidhivadyuktairannapānendhanairhitaiḥ| pālayet prayatastasya sthitau hyayurbalasthitiḥ||40|| yo hi bhuṅkte vidhiṃ tyāktvā grahaṇīdoṣajān gadān| sa laulyāllabhate śīghraṃ, vakṣyante'taḥ paraṃ tu te||41||
uktamagnīnāṃ karma upasaṃharati- iti bhautiketyādi| bhautikāḥ pañca, dhātvagnayaḥ sapta, annapaktaikaḥ| atra ca yānyagnyantarāṇi upadhātumalādigatāni tānyapyavaruddhāni bhūtāgniṣveva; kiṃvā, aprādhānyādanyānyakiñcitkarāṇi noktāni| sarvāgniṣu jāṭharāgneḥ prādhānyamāha- annasyetyādi| prādhānye hetumāha- tanmūlā ityādi| tanmūlatve hetugarbhaviśeṣaṇamāha- tadvṛddhītyādi| tasya jāṭharāgneḥ vṛddhyā vṛddhyātmakāḥ kṣayeṇa ca kṣayātmakā yasmādihāgnayastasmādanvayavyatirekārthavidhāyitvāttanmūlā ityarthaḥ| yataścāyamantaragnirmūlaṃ sarvatra tasmāttaṃ pālayediti yojyam| vidhivadyuktairityatra āhāravidhiyogādupayuktaiḥ| āyurbalasthitiriti annapācakāgnisthitau āyurbalasthityā anye'pyatipreyā varṇādayo lakṣaṇīyāḥ| viparyaye doṣamāha- yo hītyādi| grahaṇīdoṣajāniti grahaṇyāśritadoṣajān| etena vakṣyamāṇalakṣaṇāścatvāro grahaṇīvikārā viśeṣeṇa grahaṇīdoṣaśabdavācyā gṛhyante, tathā'gnimāndyājīrṇādayaśca grahaṇyāśritā rogā gṛhyante| agnimāndyājīrṇādayastu yadyapi grahaṇyāśritatvena grahaṇīrogā eva, tathā'pīha grahaṇīrūpanāḍīvyāpāravaiparītyena ye jāyante ta eva mukhyagrahaṇīśabdavācyāścatvāro rogāḥ| yato ‘adhastu pakvamāmaṃ vā’ ityādinā grahaṇīgadasāmānyalakṣaṇaviśiṣṭameva grahaṇīgadaṃ grahaṇīprākṛtavyāpāropamardena jāyamānaṃ vakṣyati| vakṣyati ca grahaṇyā duṣṭamaduṣṭaṃ ca rūpaṃ “apakvaṃ dhārayatyannaṃ pakvaṃ sṛjati pārśvataḥ| sā duṣṭā bahuśo bhuktamāmameva vimuñcati” iti| na ceyaṃ pakvānnavimokṣalakṣaṇā duṣṭiragnidoṣe āmādyajīrṇe vā| anena viśeṣābhidheyagrahaṇīśabdatvaṃ grahaṇyāśritadoṣajanyagrahaṇīgadasyaivehocyate; agnidoṣāṇāṃ na viśeṣādgrahaṇīgadatvam; atisāre yadyapi pakvānnamuñcanamasti, tathā'pi tasya bhinnasamprāptikatvāt tathā cikitsābhedād grahaṇīdoṣādanyatvamuktam||38-41||
abhojanādajīrṇātibhojanādviṣamāśanāt| asātmyaguruśītātirūkṣasanduṣṭabhojanāt||42|| virekavamanasnehavibhramādvyādhikarṣaṇāt| deśakālartuvaiṣamyādvegānāṃ ca vidhāraṇāt||43|| duṣyatyagniḥ, sa duṣṭo'nnaṃ na tat pacati laghvapi| apacyamānaṃ śuktatvaṃ yātyannaṃ viṣarūpatām 23||44||
evaṃ vyavasthite sāmānyena grahaṇīdoṣavikāraṇāṃ hetvādīnyāha- abhojanādityādi| kālaśabdena ca saṃvatsarātmakaḥ kāla ucyate| deśavaiṣamyaṃ deśavyāpat; sā ca janapadoddhvaṃsanīye proktā| ṛtuśabdena tu śiśirādyṛtuḥ| kālavaiṣamyeṇa sarveṣāmṛtūnāṃ vaiṣamyaṃ gṛhyate, ṛtuvaiṣamyeṇa dvyekartuvaiṣamyamiti viśeṣaḥ| śuktatvamiti amlatām| viṣarūpatāmiti yathā viṣaṃ bahuvikārakāri bhavati tathā tadrūpatām, anena sarva evājīrṇabhedā avaruddhā jñeyāḥ, ye tantrāntare “āmaṃ vidagdhaṃ viṣṭabdhaṃ kaphapittānilaiḥ kramāt| ajīrṇaṃ kecidicchanti caturthaṃ rasaśeṣataḥ” (su.sū.a.46) ityanenoktāḥ||42-44||
tasya liṅgamajīrṇasya viṣṭambhaḥ sadanaṃ tathā| śiraso ruk ca mūrcchā ca bhramaḥ pṛṣṭhakaṭigrahaḥ||45|| jṛmbhā'ṅgamardastṛṣṇā ca jvaraśchardiḥ pravāhaṇam| arocako'vipākaśca, ghoramannaviṣaṃ ca tat||46|| saṃsṛjyamānaṃ 24 pittena dāhaṃ tṛṣṇāṃ mukhāmayān| janayatyamlapittaṃ ca pittajāṃścāparān gadān||47|| yakṣmapīnasamehādīn kaphajān kaphasaṅgatam| karoti vātasaṃsṛṣṭaṃ vātajāṃśca 25 gadān bahūn||48|| mūtrarogāṃśca mūtrasthaṃ kukṣirogān śakṛdgatam| rasādibhiśca saṃsṛṣṭaṃ kuryādrogān rasādijān||49||
tasyeti sāmānyājīrṇasya lakṣaṇam| viṣṭambha iti viṣṭambho'pracalanarūpatayā'vasthānam| ghoramannaviṣaṃ ca tat pittena saṃsṛjyamānamityādinā pittādiduṣṭasyājīrṇasya lakṣaṇamāha| etacca pittādisaṃsargakṛtaṃ lakṣaṇam, ajīrṇasya koṣṭhamātragatatvena yakṣmādivikārakaraṇe'sāmarthyopalabdheḥ| amlapittaṃ ceti amlaguṇodriktaṃ pittam| asya tantrāntare lakṣaṇamuktaṃ- “avipākaklamotkledatiktāmlodgāragauravaiḥ| hṛtkaṇṭhadāhārucibhiścāmlapittaṃ vinirdiśet” iti| yakṣmaṇastridoṣajatve'pi sroto'varodhe kaphavyāpāraprādhānyādiha kaphajatvamuktam| kiṭṭadhātuyogena rasaśeṣānnasya gadānāha- mūtrarogāṃścetyādi| rasādijānityatra ye rasādijā arucyādaya uktāste bhavantīti jñeyam||45-49||
viṣamo dhātuvaiṣamyaṃ karoti viṣamaṃ pacan| tīkṣṇo mandendhano dhātūn viśoṣayati pāvakaḥ||50||
ajīrṇalakṣaṇamabhidhāya agnidoṣalakṣaṇamāha- viṣama ityādi| tīkṣṇāgnikāryamāha- tīkṣṇamityādi| atra mandendhana ityanena tīkṣṇo'pi yadi śucīndhano bhavati tadā dhātupoṣaṇaṃ bhavatīti darśayati||50||
yuktaṃ bhuktavato yukto dhātusāmyaṃ samaṃ pacan|51|
agniprasaṅgāt samāgneḥ kāryamāha- yuktamityādi| yukta iti samaḥ| yuktamannaṃ pacan dhātusāmyaṃ karotītyarthaḥ| samaśabdena samāno vāyuragnisahāyo gṛhyate| kiṃvā yuktavāyutayā dhātusāmyaṃ karoti, yuktaśabdena ca kaphapittasāmyamagnau gṛhyate| yataḥ “samaḥ samaiḥ” (vā.sū.a.1) iti vacanena doṣāṇāṃ samatvenaiva samāgnitvamuktam|51|
durbalo vidahatyannaṃ tadyātyūrdhvamadho'pi vā||51|| adhastu pakvamāmaṃ vā pravṛttaṃ grahaṇīgadaḥ| ucyate sarvamevānnaṃ prāyo hyasya vidahyate||52|| atisṛṣṭaṃ vibaddhaṃ vā dravaṃ tadupadiśyate| tṛṣṇārocakavairasyaprasekatamakānvitaḥ||53|| śūnapādakaraḥ sāsthiparvaruk chardanaṃ jvaraḥ| lohāmagandhistiktāmla 26 udgāraścāsya jāyate||54||
mandāgnivyāpāramāha- durbala ityādi| uktavikāreṣu pradhānatvena adhyāyaprakṛtaṃ grahaṇīdoṣavikāraṃ nirdhārayannāha- adhastvityādi| pakvamāmaṃ veti vāśabdaḥ samuccaye; tena kiñcitpakvaṃ kiñcidapakvaṃ ca| kutaḥ pakvāpakvaṃ sṛjatītyāha- sarvamevānnaṃ prayo hyasya vidahyate iti; pakvāpakvaṃ bhavati| atisṛṣṭamiti vimuktam| tama eva tamakaḥ||51-54||
pūrvarūpaṃ tu tasyedaṃ tṛṣṇā''lasyaṃ balakṣayaḥ| vidāho'nnasya pākaśca cirāt kāyasya gauravam||55||
pūrvarūpe vidāho'nnasyeti viśiṣṭo dāho vidāhaḥ||55||
agnyadhiṣṭhānamannasya grahaṇādgrahaṇī matā| nābheruparyahyagnibalenopaṣṭabdhopabṛṃhitā 27||56|| apakvaṃ dhāratyannaṃ pakvaṃ sṛjati pārśvataḥ| durbalāgnibalā duṣṭā 28 tvāmameva vimuñcati||57||
samprati grahaṇīdoṣasya sukhapratipattyarthaṃ grahaṇyāḥ svarūpaṃ prākṛtaṃ karma cāha- agnyadhiṣṭhānamityādi| agnyadhiṣṭhānam agnerāśraya ityarthaḥ| grahaṇīsañjñānimittamāha- annasyetyādi| grahaṇāditi dhāraṇāt, nābheruparyannasya dhāraṇādityarthaḥ| kiṃvā nābherupari agnerūrdhvajvalanena balenopastambhitā upabṛṃhitā ca sati apakvamannaṃ dhārayati, pakvaṃ ca pārśvataḥ sṛjatīti vāmapārśvataḥ sṛjati; yataḥ grahaṇīgudau vāmapārśvāśrayau, tena vāme pārśve pakvaṃ sṛjatīti yuktam| upastambhitā iti agninā pittavyāpārakaraṇena anukūlitā, upabṛṃhiteti agninā bṛṃhaṇavyāpārakaraṇena saśaktīkṛtā; kiṃvā upastambhatvena upabṛṃhitā, atra pakṣe upastambhasādhāraṇyaṃ grahaṇyā āha| grahaṇyāḥ prākṛtaṃ karmābhidhāya vaikṛtaṃ karmāha- durbaletyādi| durbalāgniśca abalā ceti, kiṃvā durbalamagnibalaṃ yasyāḥ sā durbalāgnibalā| duṣṭā iti doṣaduṣṭā| āmaṃ vimuñcatīti apakvamevānnaṃ vimuñcati| pūrvarūpe pakvamāmaṃ vā vimuñcatītyanena vidagdharūpamāmamevoktam, iha tvāmaṃ 29 niyamena vimuñcatīti na virodhaḥ||56-57||
vātāt pittāt kaphācca syāttadrogastribhya eva ca| hetuṃ liṅgaṃ rūpabhedāñ 30 śṛṇu tasya pṛthak pṛthak||58|| kaṭutiktakaṣāyātirūkṣaśītalabhojanaiḥ| pramitānaśanātyadhvaveganigrahamaithunaiḥ||59|| karoti kupito mandamagniṃ sañchādya mārutaḥ 31| tasyānnaṃ pacyate duḥkhaṃ śuktapākaṃ kharāṅgatā||60|| kaṇṭhāsyaśoṣaḥ kṣuttṛṣṇā timiraṃ karṇayoḥ svanaḥ| pārśvoruvaṅkṣaṇagrīvārujo'bhīkṣṇaṃ visūcikā||61|| hṛtpīḍā kārśyadaurbalyaṃ vairasyaṃ parikartikā| gṛddhiḥ sarvarasānāṃ ca manasaḥ sadanaṃ tathā||62|| jīrṇe jīryati cādhmānaṃ bhukte svāsthyamupaiti ca| sa vātagulmahṛdrogaplīhāśaṅkī ca mānavaḥ||63|| cirāduḥkhaṃ dravaṃ śuṣkaṃ tanvāmaṃ śabdaphenavat| punaḥ punaḥ sṛjedvarcaḥ kāsaśvāsārdito'nilāt||64|| kaṭvajīrṇavidāhyamlakṣārādyaiḥ pittamulbaṇam| agnimāplāvayaddhanti 32 jalaṃ taptamivānalam||65|| so'jīrṇaṃ nīlapītābhaṃ pītābhaḥ sāryate dravam| pūtyamlodgārahṛtkaṇṭhadāhārucitṛḍarditaḥ||66|| gurvatisnigdhaśītādibhojanādatibhojanāt| bhuktamātrasya ca svapnāddhantyagniṃ kupitaḥ kaphaḥ||67|| tasyānnaṃ pacyate duḥkhaṃ hṛllāsacchardyarocakāḥ| āsyopadehamādhuryakāsaṣṭhīvanapīnasāḥ||68|| hṛdayaṃ manyate styānamudaraṃ stimitaṃ guru| duṣṭo madhura udgāraḥ sadanaṃ strīṣvaharṣaṇam||69|| bhinnāmaśleṣmasaṃsṛṣṭaguruvarcaḥpravartanam| akṛśasyāpi daurbalyamālasyaṃ ca kaphātmake||70|| yaścāgniḥ pūrvamuddiṣṭo rogānīke caturvidhaḥ| taṃ cāpi grahaṇīdoṣaṃ samavarjaṃ pracakṣmahe||71|| pṛthagvātādinirdiṣṭahetuliṅgasamāgame| tridoṣaṃ nirdiśetteṣāṃ bheṣajaṃ 33 śṛṇvataḥ param||72||
vātapittakaphasannipātajān grahaṇībhedān teṣāṃ pṛthagghetvādīṃścāha- vātādityādi| tribhya iti sannipātāt| rūpabhedāniti grahaṇīdoṣaliṅgatvena vakṣyamāṇān| śuktamivānnasya pākaḥ śuktapākaḥ| gṛddhiḥ sarvarasānāmiti saptamyarthe ṣaṣṭhī| jīrṇe jīryati ‘anne’ iti śeṣaḥ| gulmādiśaṅkitvaṃ gulmādisadṛśapīḍāyuktatvena bhavati| paittikagrahaṇyāṃ pittasyāgnisamānatayā vardhanameva yuktamityāśaṅkya pittasya dravatvenāgnihananaṃ kriyate iti darśayannāha- āplāvayaddhantyanalamiti; āplāvanaṃ draveṇārdrīkaraṇam| uṣṇasyāpi dravatayā agninirvāpaṇe dṛṣṭāntamāha- jalaṃ taptamityādi| daurbalyaṃ balahāniḥ| yaścāgnirityādiślokaṃ kecidvaiśeṣikagrahaṇīdoṣavyatiriktāgnidoṣatrayasya grahaṇīrogāntarniveśanamasaṅgatamiti kṛtvā'nārṣaṃ vadanti, kintu taṃ cāpītipadenā'gnimāndyādīnāṃ prākṛtānāṃ sāmānyagrahaṇīdoṣābādhe sati na kiñcidvirodhaṃ paśyāmaḥ; sāmānyagrahaṇīdoṣe'pi agnimāndyādaya uktā 34 eveti darśitameva| samavarjamiti samaprakṛtipuruṣagatatvenoktāgnivarjam||58-72||
grahaṇīmāśritaṃ doṣaṃ vidagdhāhāramūrcchitam| saviṣṭambhaprasekārtividāhārucigauravaiḥ||73|| āmaliṅgānvitaṃ dṛṣṭvā sukhoṣṇenāmbunoddharet| phalānāṃ vā kaṣāyeṇa pippalīsarṣapaistathā||74|| līnaṃ pakvāśayasthaṃ vā''pyāmaṃ srāvyaṃ sadīpanaiḥ| śarīrānugate sāme rase laṅghanapācanam||75|| viśuddhāmāśayāyāsmai pañcakolādibhiḥ śṛtam| dadyāt peyādi laghvannaṃ punaryogāṃśca dīpanān||76|| jñātvā tu paripakvāmaṃ mārutagrahaṇīgadam| dīpanīyayutaṃ sarpiḥ pāyayetālpaśo bhiṣak||77|| kiñcitsandhukṣite tvagnau saktaviṇmūtramārutam| dvyahaṃ tryahaṃ vā saṃsnehya svinnābhyaktaṃ nirūhayet||78|| tata eraṇḍatailena sarpiṣā tailvakena vā| sakṣāreṇānile śānte srastadoṣaṃ virecayet||79|| śuddhaṃ rūkṣāśayaṃ baddhavarcasaṃ cānuvāsayet| dīpanīyāmlavātaghnasiddhātailena mātrayā||80|| nirūḍhaṃ ca viriktaṃ ca samyak caivānuvāsitam| laghvannaṃ pratisambhuktaṃ sarpirabhyāsayet punaḥ||81||
grahaṇīmāśritamityādau doṣamiti sāmānyavacanādvātādīnāṃ trayāṇāmapi grahaṇam| āmasyāpakvasya liṅgairanvitamiti āmaliṅgānvitam| uddharediti vamet| phalānāmiti madanaphalānām| līnamiti anutkliṣṭam| pakvāśayasthamiti adhogatatvena pakvāśayasamīpagatam| srāvyamiti virecanīyam| sadīpanairiti dīpanadravyasaṃyuktairvirecanaprayogaiḥ| śarīrānugate iti śarīravyāpake| sāme rase iti apakve rase; āmaścātrāpakvarasarūpa eveṣṭaḥ, āhārarasasya rasasambandhena śarīravyāpakatayā durghaṭatvāt| laṅghanam anaśanaṃ, pācanaṃ yavāgvādi| viśuddhāmāśaye ityatra viśuddhirhi virecanalaṅghanairyathāyogyatayā jñeyā| dīpanīyayutamiti ṣaḍvirecanaśatāśritīyoktadīpanīyagaṇasādhitam| svinnābhyaktamiti svinnaṃ cābhyaktaṃ ceti svinnābhyaktam| srastadoṣamiti 35 nirūheṇa srastadoṣam||73-81||
dve pañcamūle saralaṃ devadāru sanāgaram| pippalīṃ pippalīmūlaṃ citrakaṃ hastipippalīm||82|| śaṇabījaṃ yavān kolan kulatthān suṣavīṃ tathā 36| pācayedāranālena dadhnā sauvīrakeṇa vā||83|| caturbhāgāvaśeṣeṇa pacettena ghṛtāḍhakam| svarjikāyāvaśūkākhyau kṣārau dattvā ca yuktitaḥ||84|| saindhavaudbhidasāmudrabiḍānāṃ romakasya ca| sasauvarcalapākyānāṃ bhāgāndvipalikān pṛthak||85|| vinīya cūrṇitān tasmāt pāyayet prasṛtaṃ budhaḥ| karotyagniṃ balaṃ varṇaṃ vātaghnaṃ bhuktapācanam||86|| iti daśamūlādyaṃ ghṛtam|
dve pañcamūle ityādau suṣavīsvaraso 37 jalasthānīyaḥ, āranālādi kvāthyaṃ ca militvā droṇaṃ mānaṃ grāhyam| kṣārau dattvā ca yuktita ityanena kṣārayoralpamānatvamucyate, kintu prakṣepyānyatamalavaṇamānena pṛthak kṣārau deyau; yuktita ityanena tu yogye kāle kṣārayogamāha, sa ca yogyakālo'tra ghṛtāvatāraṇakāla eva| yadāha jatūkarṇaḥ- “daśamūlaṃ pañcakolaṃ kulatthaṃ surabhiṃ yavam| devadāruṃ ca saralaṃ śaṇabījaṃ ca sādhayet|| dadhnā sauvīrakeṇaiva tena pakve ghṛtāḍhake| dvau kṣārau saptalavaṇānyāvaped dvipalāni tu” iti| audbhidam utkārikālavaṇam| romakaṃ rumāhṛdbhavam| pākyaṃ pākajam||82-86||
tryūṣaṇatriphalākalke bilvamātre guḍāt pale| sarpiṣo'ṣṭapalaṃ paktvā mātrāṃ mandānalaḥ pibet||87|| iti tryūṣaṇādyaṃ ghṛtam|
bilvamātre iti palamāne kalke, aṣṭapalamānamevātra sarpiḥ paktavyaṃ maharṣivacanena phaladāyitvāt||87||
pañcamūlābhayāvyoṣapippalīmūlasaindhavaiḥ| rāsnākṣāradvayājājīviḍaṅgaśaṭibhirghṛtam||88|| śuktena mātuluṅgasya svarasenārdrakasya ca| śuṣkamūlakakolāmbucukrikādāḍimasya ca||89|| takramastusurāmaṇḍasauvīrakatuṣodakaiḥ| kāñjikena ca tat pakvamagnidīptikaraṃ param||90|| śūlagulmodaraśvāsakāsānilakaphāpaham| sabījapūrakarasaṃ siddhaṃ vā pāyayedghṛtam||91|| siddhamabhyañjanārthaṃ ca tailametaiḥ prayojayet| eteṣāmauṣadhānāṃ vā pibeccūrṇaṃ sukhāmbunā||92|| vāte śleṣmāvṛte sāme kaphe vā vāyunoddhate| dadyāccūrṇaṃ pācanārthamagnisandīpanaṃ param||93|| iti pañcamūlādyaṃ ghṛtaṃ cūrṇaṃ ca|
pañcamūlādye śuktāditrayodaśadravāṇāṃ pratyekaṃ snehasamatvam| sabījapūrakarasamityatrāpi pañcamūlyādīni kalkatvenecchanti; kiṃvā pūrvameva ghṛtaṃ bījapurarasasaṃyuktaṃ peyamityarthaḥ| tailamityādau etaiḥ pañcamūlyādibhiḥ siddhaṃ tailamabhyaṅgārthaṃ yojyaṃ, tathā eteṣāmeva kalkoktānāṃ pañcamūlyādīnāṃ cūrṇaṃ sukhāmbunā peyam| cūrṇaviṣayamāha- vāte ityādi| vātaśleṣmāvṛte grahaṇīgade tathā sāme grahaṇīgade; kecit “sāme purīṣe” iti vadanti; āmaṃ cānekavidhamāhuḥ, yaducyate- “āmamannarasaṃ kecit kecittu malasañcayam| prathamāṃ doṣaduṣṭiṃ ca kecidāmaṃ pracakṣate” iti| bhojo'pyāha- “āmāśayasthaḥ kāyāgnerdaurbalyādavipācitaḥ| ādya āhāradhāturyaḥ sa āma iti sañjñitaḥ” iti| īśvaraseno'pyāha- “evamāmāśaye'pyannaṃ bahu samyaṅna jīryati| cīyamānaṃ tadevānnaṃ kālenāmatvamāpnuyāt” ityādi| tadihāpi tadvacanaprāmāṇyādāmavyavasthā kartavyā||88-93||
majjatyāmā gurutvādviṭ pakvā tūtplavate jale| vinā'tidravasaṅghātaśaityaśleṣmapradūṣaṇāt||94|| parīkṣyaivaṃ purā sāmaṃ nirāmaṃ cāmadoṣiṇam| vidhinopācaret samyak pācanenetareṇa vā||95||
sāmanirāmagrahaṇīgadajñānārthaṃ sāmanirāmaviḍlakṣaṇamāha- majjatītyādi| āmeti āmāśritā| gurutvāditi āmāhitagurutvāt| pakveti nirāmā; upasaṃhariṣyatyāmapakvalakṣaṇānte ‘parīkṣyaivaṃ purā sāmaṃ nirāmaṃ vā’ iti| dvayorapi āmapakvalakṣaṇayorapavādamāha- vinā'tidravetyādi| atidravatvādāmā'pi plavate, atisaṃhatā tu pakvā'pi atisaṅghātādeva majjati, śaityaśleṣmapradūṣaṇācca kaphayogāhitagauravā pakvā'pi majjati gurutvādeva na plavate| nanu saviṣṭambhaprasekārtītyādinaiva sāmasyoktatvāt kimanena sāmatālakṣaṇena punaruktena? ucyate- vātakaphādhikārāttaduktam, idaṃ tu viḍāmatājñānārthamuktamiti viśeṣaḥ| parīkṣyetyādau nirāmaṃ cāmadoṣiṇamiti kathaṃ, yāvatā na nirāmatāyāmāmadoṣatvamasti? na, āmadoṣaśabdena grahaṇīdoṣiṇo'bhipretatvāt| itareṇeti grahaṇīdoṣaśamanena||94-95||
citrakaṃ pippalīmūlaṃ dvau kṣārau lavaṇāni ca| vyoṣaṃ hiṅgvajamodāṃ ca cavyaṃ caikatra cūrṇayet||96|| guṭikā mātuluṅgasya dāḍimasya rasena vā| kṛtā vipācayatyāmaṃ dīpayatyāśu cālanam||97|| iti citrakādyā guṭikā|
citraketyādau lavaṇāni cetyatra kapiñjalādhikaraṇanyāyena lavaṇatrayamicchanti; kintvaniyate sa nyāyo bhavati, iha tu pañcalavaṇānāṃ prādhānyena dīrghañjīvitīye nirdiṣṭatvāt pañcalavaṇasya ca śakyopādānatvāt pañcaiva lavaṇāni grāhyāṇi||96-97||
nāgarātiviṣāmustakvāthaḥ syādāmapācanaḥ| mustāntakalkaḥ pathyā vā nāgaraṃ coṣṇavāriṇā||98|| devadāruvacāmustanāgarātiviṣābhayāḥ| vāruṇyāmāsutāstoye koṣṇe vā'lavaṇāḥ pibet||99|| varcasyāme saśūle ca pibedvā dāḍimāmbunā| viḍena 38 lavaṇaṃ piṣṭaṃ bilvaṃ citrakanāgaram||100|| sāme vā sakaphe vāte koṣṭhaśūlakare pibet| kaliṅgahiṅgvativiṣāvacāsauvarcalābhayāḥ||101|| chardyarśogranthiśūleṣu pibeduṣṇena vāriṇā| pathyāsauvarcalājājīcūrṇaṃ maricasaṃyutam||102|| abhayāṃ pippalīmūlaṃ vacāṃ kaṭukarohiṇīm| pāṭhāṃ vatsakabījāni citrakaṃ viśvabheṣajam||103|| pibenniṣkvāthya cūrṇaṃ vā kṛtvā koṣṇena vāriṇā| pittaśleṣmābhibhṛtāyāṃ grahaṇyāṃ śūlanuddhitam||104|| sāme sātiviṣaṃ vyoṣaṃ lavaṇakṣārahiṅgu ca| niḥkvāthya pāyayeccūrṇaṃ kṛtvā vā koṣṇavāriṇā||105|| pippalīṃ nāgaraṃ pāṭhāṃ sārivāṃ bṛhatīdvayam| citrakaṃ kauṭajaṃ bījaṃ lavaṇānyatha pañca ca||106|| taccūrṇaṃ sayavakṣāraṃ dadhyuṣṇāmbusurādibhiḥ| pibedagnivivṛddhyarthaṃ koṣṭhavātaharaṃ naraḥ||107|| maricaṃ kuñcikāmbaṣṭhāvṛkṣāmlāḥ kuḍavāḥ pṛthak| palāni 39 daśa cāmlasya vetasasya palārdhikam||108|| sauvarcalaṃ biḍaṃ pākyaṃ yavakṣāraḥ sasaindhavaḥ| śaṭīpuṣkaramūlāni hiṅgu hiṅguśivāṭikā||109|| tat sarvamekataḥ sūkṣmaṃ cūrṇaṃ kṛtvā prayojayet| hitaṃ vātābhibhūtāyāṃ grahaṇyāmarucau tathā||110|| iti maricādyaṃ cūrṇam|
mustāntakalka iti paścāduktanāgarādikalka ityarthaḥ| arśogranthiḥ arśo'nugrathitavarcastvam| maricasaṃyutamiti paryantaṃ ‘cūrṇaṃ kṛtvā pibet’ ityanuvartate| sāme doṣe sati pippalīmūlādiṣu ativiṣādi prakṣipya cūrṇaṃ kartavyamityarthaḥ| surādibhirityatrādiśabdena kāñjikasauvīrādigrahaṇam||98-110||
caturṇāṃ prasthamamlānāṃ tryūṣaṇasya palatrayam| lavaṇānāṃ ca catvāri śarkarāyāḥ palāṣṭakam| sañcūrṇya śākasūpānnarāgādiṣvavacārayet||111|| kāsājīrṇāruciśvāsāhṛtpāṇḍvāmayaśūlanut|112|
caturṇāṃ prasthamamlānāmityatra caturamlaṃ hṛdyavarge prathamoktaṃ vṛkṣāmlāmlavetasadāḍimabadararūpamāhuḥ; anye tu cavyatvagityādiprayogavakṣyamāṇakapitthacukrikāvṛkṣāmladāḍimānāṃ grahaṇamāhuḥ| tantrāntare tu “vṛkṣāmlamātuluṅgāmlabadarāmlāmlavetasaiḥ| caturamlamidaṃ proktaṃ pañcāmlaṃ tu sadāḍimam” ityuktam| tryūṣaṇācca palatrayamiti militāt palatrayam| rāgaḥ kapitthādidravyakṛto vyañjanaviśeṣaḥ||111||-
cavyatvakpippalīmūladhātakīvyoṣacitrakān||112|| kapitthaṃ bilvamambaṣṭhāṃ śālmalaṃ hastipippalīm| śilodbhedaṃ tathā'jājīṃ piṣṭvā badarasammitam||113|| paribharjya ghṛte dadhnā yavāgūṃ sādhayedbhiṣak| rasaiḥ kapitthacukrīkāvṛkṣāmlairdāḍimasya ca||114|| sarvātisāragrahaṇīgulmārśaḥplīhanāśinī| pañcakolakayūṣaśca mūlakānāṃ ca soṣaṇaḥ||115|| snigdho dāḍimatakrāmlo jāṅgalaḥ saṃskṛto rasaḥ| kravyādasvarasaḥ śasto bhojanārthe sadīpanaḥ||116|| takrāranālamadyāni pānāyāriṣṭa eva ca|117|
cavyetyādau śālmalaṃ śālmalīveṣṭakam| śilodbhavaṃ śailajam| cukrikā cāṅgerī| soṣaṇa iti samaricaḥ||112-116||-
takraṃ tu grahaṇīdoṣe dīpanagrāhilāghavāt||117|| śreṣṭhaṃ madhurapākitvānna ca pittaṃ prakopayet| kaṣāyoṣṇavikāśitvādraukṣyāccaiva kaphe hitam||118|| vāte svādvamlasāndratvāt sadyaskamavidāhi tat| tasmāt takraprayogā ye jaṭharāṇāṃ tathā'rśasām||119|| vihitā grahaṇīdoṣe sarvaśastān prayojayet| yavānyāmalake pathyā maricaṃ tripalaṃśikam||120|| lavaṇāni palāṃśāni pañca caikatra cūrṇayet| takre tadāsutaṃ 40 jātaṃ takrāriṣṭaṃ pibennaraḥ| dīpanaṃ śothagulmārśaḥkrimimehodarāpaham||121|| iti takrāriṣṭaḥ|
takramityādinā takraguṇābhidhānam| madhurapākitvānna ca pittaprakopaṇam; amlatvāt pittaprakopaṇe prāpte madhurapākitayā pittaṃ na prakopayati, nāpi pittaṃ praśamayatītyāhuḥ| sadyaskamavidāhīti sadyo mathitameva takraṃ pacyamānāvasthāyāṃ vidāhakṛnna bhavati, kiñcitkālasthitaṃ tu vidāhī bhavatyeva| yavānītyādau takre tadāsutamiti takrāḍhake āsutam| jātamiti amlarasatayā jātam||118-121||
svasthānagatamutkliṣṭamagninirvāpakaṃ bhiṣak| pittaṃ jñātvā virekeṇa nirharedvamanena vā||122|| avidāhibhirannaiśca laghubhistiktasaṃyutaiḥ| jāṅgalānāṃ rasairyūṣairmudgādīnāṃ khaḍairapi||123|| dāḍimāmlaiḥ sasarpiṣkairdīpanagrāhisaṃyutaiḥ| tasyāgniṃ dīpayeccūrṇaiḥ sarpirbhiścāpi tiktakaiḥ||124||
vamanena vetyūrdhvagapittāpekṣayā jñeyam| sarpirbhiścāpi tiktakairityatra jātyākhyāyāṃ bahuvacanaṃ; kiṃvā kuṣṭhoktaṃ tiktaghṛtadvayamanyacca tiktasādhitaṃ ghṛtamiti bahuvacanaṃ sādhu||122-124||
candanaṃ padmakośīraṃ pāṭhāṃ mūrvāṃ kuṭannaṭam| ṣaḍgranthāsārivāsphotāsaptaparṇāṭarūṣakān||125|| paṭolodumbarāśvatthavaṭaplakṣakapītanān| kaṭukāṃ rohiṇīṃ mustaṃ nimbaṃ ca dvipalāṃśikam||126|| droṇe'pāṃ sādhayet pādaśeṣe prasthaṃ ghṛtāt pacet| kirātatiktendrayavavīrāmāgadhikotpalaiḥ||127|| kalkairakṣasamaiḥ peyaṃ tat pittagrahaṇīgade| tiktakaṃ yadghṛtaṃ coktaṃ kauṣṭhike tacca dāpayet||128|| iti candanādyaṃ ghṛtam|
kuṭannaṭaṃ kaivartamustakam| ṣaḍgranthā vacā| āsphotā ‘asphuramallikā’ iti loke khyātā| kapītanaḥ ‘gandhamuṇḍa’ iti khyātaḥ||125-128||
nāgarātiviṣe mustaṃ dhātakīṃ ca rasāñjanam| vatsakatvakphalaṃ bilvaṃ pāṭhāṃ kaṭukarohiṇīm||129|| pibet samāṃśaṃ taccūrṇaṃ sakṣaudraṃ taṇḍulāmbunā| paittike grahaṇīdoṣe raktaṃ yaccopaveśyate||130|| arśāṃsi ca gude śūlaṃ jayeccaiva pravāhikām| nāgarādyamidaṃ cūrṇaṃ kṛṣṇātreyeṇa pūjitam||131|| iti nāgarādyaṃ cūrṇam|
nāgarādye sakṣaudramiti madhuprakṣepayuktam| taṇḍulāmbuneti taṇḍuladhāvanāmbunā; anye tu taṇḍulāddviguṇamamlaṃ taṇḍulena samaṃ ciraṃ sthitaṃ tattaṇḍulāmbu vadanti| kṛṣṇātreyeṇa pūjitatvopadarśanādasya siddhayogatvaṃ darśyate; kṛṣṇātreyaḥ punarvasorabhinna eveti vṛddhāḥ||129-131||
bhūnimbakaṭukāvyoṣamustakendrayavān samān| dvau citrakādvatsakatvagbhāgān ṣoḍaśa cūrṇayet||132|| guḍaśītāmbunā pītaṃ grahaṇīdoṣagulmanut| kāmalājvarapāṇḍutvamehārucyatisāranut||133|| iti bhūnimbādyaṃ cūrṇam|
bhūnimbādye guḍayutaṃ śītāmbu guḍaśītāmbu; guḍaścātra guḍavarṇatāmādhuryāpattimātro deyaḥ||132-133||
vacāmativiṣāṃ pāṭhāṃ saptaparṇaṃ rasāñjanam| syonākodīcyakaṭvaṅgavatsakatvagdurālabhāḥ||134|| dārvīṃ parpaṭakaṃ pāṭhāṃ yavānīṃ madhuśigrukam| paṭolapatraṃ siddhārthān yūthikāṃ jātipallavān||135|| jambvāmrabilvamadhyāni nimbaśākaphalāni ca| tadrogaśamamanvicchan bhūnimbādyena yojayet||136|| kirātatiktaḥ ṣaḍgranthā trāyamāṇā kaṭutrikam| candanaṃ padmakośīraṃ dārvītvak kaṭurohiṇī||137|| kuṭajatvakphalaṃ mustaṃ yavānī devadāru ca| paṭolanimbapatrailāsaurāṣṭrayativiṣātvacaḥ||138|| madhuśigrośca bījāni mūrvā parpaṭakastathā| taccūrṇaṃ madhunā lehyaṃ peyaṃ madyairjalena vā||139|| hṛtpāṇḍugrahaṇīrogagulmaśūlārucijvarān| kāmalāṃ sannipātaṃ ca mukharogāṃśca nāśayet||140|| iti kirātādyaṃ cūrṇam|
vacāmityādau syonākakaṭvaṅgaśabdābhyāṃ dvāvapi pṛthuśimbālpaśimbau syonākau gṛhyete| tadrogaśamamanvicchanniti bhūnimbādyuktagrahaṇīdoṣādirogaśāntiṃ kāṅkṣan| bhūnimbādyeneti bhūnimbādyuktadravyagaṇena yathoktamānena yojayad vacādīn; apare tu bhūnimbādyeneti vacanenātra bhūnimbādyuktaguḍaśītāmbupeyatāmasyāpyatidiśatīti vadanti||134-140||
grahaṇyāṃ śleṣmaduṣṭāyāṃ vamitasya yathāvidhi| kaṭvamlalavaṇakṣāraistiktaiścāgniṃ vivardhayet||141|| palāśaṃ citrakaṃ cavyaṃ mātuluṅgaṃ harītakīm| pippalīṃ pippalīmūlaṃ pāṭhāṃ nāgaradhānyakam||142|| kārṣikāṇyudakaprasthe paktvā pādāvaśeṣitam| pānīyārthaṃ prayuñjīta yavāgūṃ taiśca sādhayet||143|| śuṣkamūlakayūṣeṇa kaulatthenāthavā punaḥ| kaṭvamlakṣārapaṭunā laghūnyannāni bhojayet||144|| amlaṃ cānu pibettakraṃ takrāriṣṭamathāpi vā| madirāṃ madhvariṣṭaṃ vā nigadaṃ sīdhumeva vā||145||
pānīyārthaṃ pānāya| kaṭvamlakṣārapaṭuneti kaṭvādiyogāt paṭunā indriyottejakenetyarthaḥ| kaphagrahaṇyāṃ sadyaskameva yadyapi kaṣāyatvāttakramucitaṃ, tathā'pi agnidīpanatayā amlameva takraṃ ‘amlaṃ cānupibet’ ityanenaivoktam| nigadaṃ sīdhumiti nirdoṣaṃ sīdhum||141-145||
droṇaṃ madhūkapuṣpāṇāṃ viḍaṅgānāṃ tato'rdhataḥ| citrakasya tato'rdhaṃ syāttathā bhallātakāḍhakam||146|| mañjiṣṭhāṣṭapalaṃ 41 caiva tridroṇe'pāṃ vipācayet| droṇaśeṣaṃ tu tacchītaṃ madhvardhāḍhakasaṃyutam||147|| elāmṛṇālāgurubhiścandanena ca rūṣite| kumbhe māsasthitaṃ jātamāsavaṃ taṃ prayojayet||148|| grahaṇīṃ dīpayatyeva bṛṃhaṇaḥ 42 kaphapittajit| śothaṃ kuṣṭhaṃ kilāsaṃ ca pramehāṃśca praṇāśayet||149|| iti madhūkāsavaḥ| madhūkapuṣpasvarasaṃ śṛtamardhakṣayīkṛtam| kṣaudrapādayutaṃ śītaṃ pūrvavat sannidhāpayet||150|| taṃ piban grahaṇīdoṣāñjayet sarvān hitāśanaḥ| tadvaddrākṣekṣukharjūrasvarasānāsutān 43 pibet||151||
ardhakṣayīkṛtamiti pākādardhāvaśiṣṭaṃ kṛtam| pūrvavatsannidhāpayediti elādilipte kumbhe saṃsthāpayet||146-151||
prasthau durālabhāyā dvau pasthamāmalakasya ca| dantīcitrakamuṣṭī 44 dve pratyagraṃ cābhayāśatam||152|| caturdroṇe'mbhasaḥ paktvā śītaṃ droṇāvaśeṣitam| saguḍadviśataṃ pūtaṃ madhunaḥ kuḍavāyutam||153|| tadvat priyaṅgoḥ pippalyā viḍaṅgānāṃ ca cūrṇitaiḥ| kuḍavairghṛtakumbhasthaṃ pakṣājjātaṃ tataḥ pibet||154|| grahaṇīpāṇḍurogārśaḥkuṣṭhavīsarpamehanut| svaravarṇakaraścaiṣa raktapittakaphāpahaḥ||155|| iti durālabhāsavaḥ| haridrā pañcamūle dve vīrarṣabhakajīvakam| eṣāṃ 45 pañcapalān bhāgāṃścaturdroṇe'mbhasaḥ pacet||156|| droṇaśeṣe rase pūte guḍasya dviśataṃ bhiṣak| cūrṇitān kuḍavārdhāṃśān prakṣipecca samākṣikān||157|| priyaṅgumustamañjiṣṭhāviḍaṅgamadhukaplavān| lodhraṃ śābarakaṃ caiva māsārdhasthaṃ pibettu tam||158|| eṣa mūlāsavaḥ siddho dīpano raktapittajit| ānāhakaphahṛdrogapāṇḍurogāṅgasādanut||159|| iti mūlāsavaḥ|
dantīcitrakamuṣṭī dve iti citrakadantyormilitvā dvipalam| tadvaditi elādinā liptabṛhatkumbhastham||152-159||
prāsthikaṃ 46 pippalīṃ piṣṭvā guḍaṃ madhyaṃ bibhītakāt| udakaprasthasaṃyuktaṃ yavapalle nidhāpayet||160|| tasmāt palaṃ sujātāttu salilāñjalisaṃyutam| pibetpiṇḍāsavo hyeṣa rogānīkavināśanaḥ||161|| svastho'pyenaṃ pibenmāsaṃ naraḥ snigdharasāśanaḥ 47| icchaṃsteṣāmanutpattiṃ rogāṇāṃ ye'tra kīrtitāḥ||162|| iti piṇḍāsavaḥ|
prāsthikamityādau pippalīguḍabibhītakamajjānaḥ pratyekaṃ prasthamānāḥ| snigdharasāśana iti snehavanmāṃsarasabhojanaḥ||160-162||
nave pippalimadhvākte kalase'gurudhūpite| madhvāḍhakaṃ jalasamaṃ cūrṇānīmāni dāpayet||163|| kuḍavārdhaṃ viḍaṅgānāṃ pippalyāḥ kuḍavaṃ tathā| caturthikāṃśāṃ tvakkṣīrīṃ keśaraṃ maricāni ca||164|| tvagelāpatrakaśaṭīkramukātiviṣāghanān| hareṇvelvālutejohvāpippalīmūlacitrakān||165|| kārṣikāṃstat sthitaṃ māsamata ūrdhvaṃ prayojayet| mandaṃ sandapayatyagniṃ karoti viṣamaṃ samam||166|| hṛtpāṇḍugrahaṇīrogakuṣṭhārśaḥśvayathujvarān| vātaśleṣmāmayāṃścānyānmadhvariṣṭo vyapohati||167|| iti madhvariṣṭaḥ|
nave ityādau tvagelādīnāṃ kārṣikatvam||163-167||
samūlāṃ pippalīṃ kṣārau dvau pañca lavaṇāni ca| mātuluṅgābhayārāsnāśaṭīmaricanāgaram||168|| kṛtvā samāṃśaṃ taccūrṇaṃ pibet prātaḥ sukhāmbunā| śleṣmike grahaṇīdoṣe balavarṇāgnivardhanam||169|| etairevauṣadhaiḥ siddhaṃ sarpiḥ peyaṃ samārute| gaulmike ṣaṭpalaṃ proktaṃ bhallātakaghṛtaṃ ca yat||170||
samūlāṃ pippalīmiti pippalīṃ pippalīmūlaṃ ca| bhallātakaghṛtaṃ ca gulmoktamiti jñeyam||168-170||
biḍaṃ kālotthalavaṇaṃ sarjikāyavaśūkajam| saptalāṃ kaṇṭakārīṃ ca citrakaṃ ceti dāhayet||171|| saptakṛtvaḥ srutasyāsya kṣārasya 48 dvyāḍhakena tu| āḍhakaṃ sarpiṣaḥ paktvā pibedagnivivardhanam||172|| iti kṣāraghṛtam| samūlāṃ pippalīṃ pāṭhāṃ cavyendrayavanāgaram| citrakātiviṣe hiṅgu śvadaṃṣṭrāṃ kaṭurohiṇīm||173|| vacāṃ ca kārṣikaṃ pañcalavaṇānāṃ palāni ca| dadhnaḥ prasthadvaye tailasarpiṣoḥ kuḍavadvaye||174|| khaṇḍīkṛtāni niṣkvāthya śanairantargate rase| antardhūmaṃ tato dagdhavā cūrṇaṃ kṛtvā ghṛtāplutam||175|| pibet pāṇitalaṃ tasmiñjīrṇe syānmadhurāśanaḥ| vātaśleṣmāmayānsarvānhanyādviṣagarāṃśca saḥ||176|| bhallātakaṃ trikaṭukaṃ triphalāṃ lavaṇatrayam| antardhūmaṃ dvipalikaṃ gopurīṣāgninā dahet||177|| sa kṣāraḥ sarpiṣā pīto bhojye vā'pyavacūrṇitaḥ| hṛtpāṇḍugrahaṇīdoṣagulmodāvartaśūlanut||178||
biḍaṃ kālotthalavaṇamiti biḍaṃ biḍalavaṇaṃ, kālalavaṇaṃ tu sauvarcalalavaṇamityarthaḥ| khaṇḍīkṛtānīti khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ kṛtāni| anugate rase iti nipīte drave| pāṇitalamiti karṣaḥ| madhurāśanatvamiha kṣāraprayogābhicchedakatvahantṛtayā yaugikatvājjñeyam||171-178||
durālabhāṃ karañjau dvau saptaparṇaṃ savatsakam| ṣaḍgranthāṃ madanaṃ mūrvāṃ pāṭhāmāragvadhaṃ tathā||179|| gomūtreṇa samāṃśāni kṛtvā cūrṇāni dāhayet| dagdhvā ca taṃ pibet kṣāraṃ grahaṇībalavardhanam||180||
gomūtreṇa samāṃśānīti gomūtreṇa militaṃ cūrṇaṃ tulyam| asya ca pānaṃ pūrvakṣāravat sarpiṣā jñeyam||179-180||
bhūnimbaṃ rohiṇīṃ tiktāṃ paṭolaṃ nimbaparpaṭam| dahenmāhiṣamūtreṇa kṣāra eṣo'gnivardhanaḥ||181|| dve haridre vacā kuṣṭhaṃ citrakaḥ kaṭurohiṇī| mustaṃ ca bastamūtreṇa dahet kṣāro'gnivardhanaḥ||182||
māhiṣamūtreṇetyādau cūrṇasamatvaṃ māhiṣamūtrasya, pūrvaprayogadṛṣṭatvāt||181-182||
catuṣpalaṃ sudhākāṇḍāttripalaṃ lavaṇatrayāt| vārtākīkuḍavaṃ cārkādaṣṭau dve citrakāt pale||183|| dagdhāni vārtākurase guṭikā bhojanottarāḥ| bhuktaṃ bhuktaṃ pacantyāśu kāsaśvāsārśasāṃ hitāḥ||184|| visūcikāpratiśyāyahṛdrogaśamanāśca tāḥ| ityeṣā kṣāraguṭikā kṛṣṇātreyeṇa kīrtitā||185|| iti kṣāraguḍikā| vatsakātiviṣe pāṭhāṃ duḥsparśāṃ hiṅgu citrakam| cūrṇīkṛtya palāśāgrakṣāre mūtrasrute pacet||186|| āyase bhājane sāndrāttasmāt 49 kolaṃ sukhāmbunā| madyairvā grahaṇīdoṣaśothārśaḥpāṇḍumān pibet||187|| iti caturthakṣāraḥ|
catuṣpalamityādau, ‘catuṣpalaṃ sudhākāṇḍāttriphalālavaṇāni ca’ iti ye paṭhanti, te triphalālavaṇairmilitvā catuṣpalaṃ vadanti| dagdhāni vārtākurase iti kṣārībhūtāni punarvārtākurase guṭikāḥ kartavyāḥ||183-187||
triphalāṃ kaṭabhīṃ cavyaṃ bilvamadhyamayorajaḥ| rohiṇīṃ kaṭukāṃ mustaṃ kuṣṭhaṃ pāṭhāṃ ca hiṅgu ca||188|| madhukaṃ muṣkakayavakṣārau trikaṭukaṃ vacām| viḍaṅgaṃ pippalīmūlaṃ svarjikāṃ nimbacitrakau||189|| mūrvājamodendrayavān guḍūcīṃ devadāru ca| kārṣikaṃ lavaṇānāṃ ca pañcānāṃ palikānpṛthak||190|| bhāgān dadhni trikuḍave ghṛtatailena mūrcchitam| antardhūmaṃ śanairdagdhvā tasmāt pāṇitalaṃ pibet||191|| sarpiṣā kaphavātārśograhaṇīpāṇḍurogavān| plīhamūtragrahaśvāsahikkākāsakrimijvarān||192|| śoṣātisārau śvayathuṃ pramehānāhahṛdgrahān| hanyāt sarvaviṣaṃ 50 caiva kṣāro'gnijanano varaḥ||193|| jīrṇe rasairvā madhurairaśnīyāt payasā'pi vā| iti pañcamakṣāraḥ|
triphalāmityādau muṣkakaṃ ghaṇṭāpāṭalakam| ghṛtatailenetyatra dadhisāhacaryādghṛtatailasyāpi militasya kuḍavatrayam||188-193||-
tridoṣe vidhividvaidyaḥ pañca karmāṇi kārayet||194|| ghṛtakṣārāsavāriṣṭān dadyāccāgnivivardhanān| kriyā yā cānilādīnāṃ nirdiṣṭā grahaṇīṃ prati||195|| vyatyāsāttāṃ samastāṃ vā kuryāddoṣaviśeṣavit|196|
tridoṣe pañcakarmāṇītyatra śirovirecanasyāyaugikatve'pyatra bhūyasāṃ karmaṇāṃ yaugikatvāt pañcakarmāṇīti kṛtaṃ, kiṃvā śirorogādisadbhāve śirovirecanamapyatra deyameva| vyatyāsāttāṃ samastāṃ ceti uktavātādikriyāṃ vyatyāsādekaikadoṣakriyāparivartanena kuryāt, kiṃvā militairapi kriyā ekakālaṃ kartavyā; kriyāmelanaṃ ca vātādidravyamelanādeva bhavati||194-195||-
snehanaṃ svedanaṃ śuddhirlaṅghanaṃ dīpanaṃ ca yat||196|| cūrṇāni lavaṇakṣāramadhvariṣṭasurāsavāḥ| vividhāstakrayogāśca dīpanānāṃ ca sarpiṣām||197|| grahaṇīrogibhiḥ sevyāḥ, ...|198|
snehanamityādinā grahaṇīdoṣabheṣajaṃ saṅkalayyāha||196-197||-
... kriyāṃ cāvasthikīṃ śṛṇu| ṣṭhīvanaṃ ślaiṣmike rūkṣaṃ dīpanaṃ tiktasaṃyutam||198|| sakṛdrūkṣaṃ sakṛtsnigdhaṃ kṛśe bahukaphe hitam| parīkṣyāmaṃ śarīrasya dīpanaṃ snehasaṃyutam||199|| dīpanaṃ bahupittasya tiktaṃ madhurasaṃyutam| bahuvātasya tu snehalavaṇāmlayutaṃ hitam||200|| sandhukṣati tathā vahnireṣāṃ vidhivadindhanaiḥ|201|
kriyāṃ cāvasthikīmiti grahaṇīdoṣa eva avasthāviśeṣe kartavyāṃ kriyāṃ śṛṇu| sakṛdrūkṣaṃ sakṛtsnigdhaṃ kṛśa iti yadi rūkṣameva kriyate tadā kṛśasya balahāniḥ syāt, atha snigdhameva kriyate tadā bahukaphe kaphavṛddhiḥ syāt, tenobhayāpekṣayā antarā rūkṣamantarā ca snigdhaṃ kartavyamityarthaḥ| snehalavaṇāmlayutamiti dīpanamityarthaḥ| sandhukṣati vidhivadindhanairiti yathāvidhānadīpita ityarthaḥ||198-200||-
snehameva paraṃ vidyāddurbalānaladīpanam||201|| nālaṃ snehasamiddhasya śamāyānnaṃ sugurvapi| mandāgniravipakvaṃ tu purīṣaṃ yo'tisāryate||202|| dīpanīyauṣadhairyuktāṃ ghṛtamātrāṃ pibettu saḥ| tayā samānaḥ pavanaḥ prasanno 51 mārgamāsthitaḥ||203|| agneḥ samīpacāritvādāśu prakurute balam| kāṭhinyādyaḥ purīṣaṃ tu kṛcchrānmuñcati mānavaḥ||204|| saghṛtaṃ lavaṇairyuktaṃ naro'nnāvagrahaṃ pibet| raukṣyānmande pibetsarpistailaṃ vā dīpanairyutam||205||
uktānuktasnehaphalamavadhārayannāha- snehamevetyādi| paramiti śreṣṭham| snehasya dīpanaśreṣṭhatve hetumāha- nālamityādinā| nālamiti na samartham| snehasamiddhasyeti snehadīptasya| snehaśabdenātra sāmānyavācinā sarpirevocyate, sarpiṣa evātrādhikārāt| mandāgnirityādau avipakvamiti purīṣaviśeṣaṇaṃ; tenāvipakvaśabdeneha rasāmasya grahaṇaṃ na bhavati, rasāme “jaṭharāmagarārditāḥ” (sū.a.13) ityatra sneho niṣiddhaḥ, snehāpakvapurīṣaṃ prati snehaprayogo viruddha eva; kiñca dīpanīyauṣadhasaṃskārādapi snehasya saṃskāraguṇāvighātādeva apakvapurīṣaṃ prati hitatvaṃ bhavati; snehāṃśastu vātapraguṇatākaraṇatvena sahāyatayā upādīyate, ata evoktaṃ- tayā samāna ityādi| prasanna iti duṣṭivirahataḥ| mārgamāsthita iti svābhāvikamārgamāpannaḥ| samīpacāritvāditi prasannatvādiguṇayoge sati agnipārśvasthitatvādbalameva vahneḥ karoti na vaiṣamyam, agnidīptikaratvasvabhāvādityarthaḥ| annāvagrahamiti annenāvagraho'syeti annāvagrahaḥ; annamadhyaprayuktamityarthaḥ||201-205||
atisnehāttu mande'gnau cūrṇāriṣṭāsavā hitāḥ| bhinne gudopalepāttu male tailasurāsavāḥ||206|| udāvartāttu mande'gnau nirūhāḥ snehabastayaḥ| doṣavṛddhyā tu mande'gnau śuddho doṣavidhiṃ caret||207|| vyādhiyuktasya mande tu sarpirevāgnidīpanam| upavāsācca mande'gnau yavāgūbhiḥ pibedghṛtam||208|| annāvapīḍitaṃ balyaṃ dīpanaṃ bṛṃhaṇaṃ ca tat| dīrghakālaprasaṅgāttu kṣāmakṣīṇakṛśānnarān||209|| prasahānāṃ rasaiḥ sāmlairbhojayet piśitāśinām| laghu, tīkṣṇoṣṇaśodhitvāddīpayantyāśu te'nalam||210|| māṃsopacitamāṃsatvāttathā''śutarabṛṃhaṇāḥ|211|
atisnehānmande'gnau sati cūrṇāriṣṭādīni yojyāni| bhinne iti viśiṣṭagudopalepādagnau mande, tailasurāsavā deyā iti vākyārthaḥ| doṣavidhiṃ carediti agnimāndyakārakadoṣauṣadhavidhiṃ kuryāt| annāvapīḍitaṃ yathā bhavati tathā yavāgūbhirghṛtaṃ pibet; annāvapīḍitaṃ ca madhyabhojanapītaṃ ghṛtaṃ bhavati| dīrghakāletyādau kṣāmo vyavasāyaśūnyaḥ 52, kṣīṇo durbalaḥ, kṛśo hīnamāṃsaḥ| prasahānāṃ dvaividhyānmāṃsāśināmiti viśeṣaṇaṃ, tena tṛṇādaprasahānāṃ gavādīnāṃ niṣedhaḥ| nanu prasahāḥ “gurūṣṇasnigdhamadhurā” (sū.a.27) ityannapāne uktaṃ, iha tu laghutīkṣṇetyādinā kathaṃ lāghavamucyate teṣāṃ? maivaṃ, bhojayellaghviti yojanāt; tena prasahānāṃ madhye ye laghavasteṣāṃ rasenātra laghvannaṃ bhojayet| tīkṣṇetyādinā prasahaguṇābhidhānam| anye tu prasahāntarāpekṣayā ye prasahā laghavasteṣamiha laghuśabdenopādānam, tathā'nye amlādiyogāt saṃskāreṇeha lāghavaṃ sādhayanti; etena rājayakṣmacikitsite'pi prasahaguṇāstīkṣṇoṣṇalaghutvādaya uktāste nyāyyā eva||206-210||-
nābhojanena kāyāgnirdīpyate nātibhojanāt||211|| yathā nirindhano vahniralpo vā'tīndhanāvṛtaḥ| snehānnavidhibhiścitraiścūrṇāriṣṭasurāsavaiḥ 53||212|| samyakprayuktairbhiṣajā balamagneḥ pravardhate| yathā hi sāradārvagniḥ sthiraḥ santiṣṭhate ciram||213|| snehānnavidhibhistadvadantaragnirbhavet sthiraḥ| hitaṃ jīrṇe mitaṃ cāśnaṃściramārogyamaśnute||214|| avaiṣamyeṇa dhātūnāmagnivṛddhau yateta nā| samairdoṣaiḥ samo madhye dehasyoṣmā'gnisaṃsthitaḥ||215|| pacatyannaṃ tadārogyapuṣṭyāyurbalavṛddhaye| doṣairmando'tivṛddho vā viṣamairjanayedgadān||216|| vācyaṃ mandasya tatroktamativṛddhasya vakṣyate|217|
nābhojanenetyādinā abhojanātibhojananirāsaṃ kṛtvā'nnasamyakprayogasyāgnijanakatāmāha| abhojanenetyanenābhojanamalpabhojanaṃ ca gṛhyate| alpo vā atīndhanāvṛto vā na dīpyate iti yojanā| sāradārvagniriti sāradārvāśrayo'gniḥ sāradārvagniḥ| snehavadannaṃ snehānnam| mitamiti mātrāvat, yadyapi ca hitamitāśino'pi kālaviparyayādinā rogā bhavantyeva, tathā'pi hitamitāśināṃ nāhārajarogotpattirbhavatīti darśayati| ciramārogyamaśnute iti āhārajarogaṃ 54 na prāpnotīti bhāvaḥ| avaiṣamyeṇa dhātūnāmiti dhātusāmyena kriyamāṇāyāmagnivṛddhau yateta; etena doṣavaiṣamyeṇa pittodrekarūpeṇa yā'gnivṛddhiratyagnirūpā, tāṃ niṣedhayati| samairityādinā'gnibhedān samāgniparipālanārthamāha| madhye iti nātisamīpe| agnisañjñita iti bhāṣayā ūṣmārūpe jāṭharāgnau bāhyāgninā sāmyaṃ niṣedhayati| doṣairiti sāmānyokte'pi yogyatayā kaphapittavātairyathākramameva mandatīkṣṇaviṣamatvāni jñeyāni| vācyamiti pratikriyārthaṃ vacanīyaṃ cikitsitamiti yāvat||211-216||-
nare kṣīṇakaphe pittaṃ kupitaṃ mārutānugam||217|| svoṣmaṇā pāvakasthāne balamagneḥ prayacchati| tadā labdhabalo dehe virūkṣe sānilo'nalaḥ||218|| paribhūya pacatyannaṃ taikṣṇyādāśu muhurmuhuḥ| paktvā'nnaṃ sa tato dhātūñchoṇitādīn pacatyapi||219|| tato daurbalyamātaṅkānmṛtyuṃ copanayennaram| bhukte'nne labhate śāntiṃ jīrṇamātre pratāmyati||220|| tṛṭśvāsadāhamūrcchādyā vyādhayo'tyagnisambhavāḥ| tamatyagniṃ gurusnigdhaśītairmadhuravijjalaiḥ||221|| annapānairnayecchāntiṃ dīptamagnimivāmbubhiḥ| muhurmuhurajīrṇe'pi bhojyānyasyopahārayet||222|| nirindhano'ntaraṃ labdhvā yathainaṃ na vipādayet| pāyasaṃ kṛśarāṃ snigdhaṃ paiṣṭikaṃ guḍavaikṛtam||223|| adyāttathaudakānūpapiśitāni bhṛtāni ca| matsyānviśeṣataḥ ślakṣṇānsthiratoyacarāṃstathā||224|| āvikaṃ ca bhṛtaṃ māṃsamadyādatyagnināśanam 55| yavāgūṃ samadhūcchiṣṭāṃ ghṛtaṃ vā kṣudhitaḥ pibet||225|| godhūmacūrṇamanthaṃ vā vyadhayitvā sirāṃ pibet| payo vā śarkarāsarpirjīvanīyauṣadhaiḥ śṛtam||226|| phalānāṃ tailayonīnāmutkruñcāśca 56 saśarkarāḥ| mārdavaṃ janayantyagneḥ snigdhā māṃsarasāstathā||227|| pibecchītāmbunā sarpirmadhūcchiṣṭena saṃyutam| godhūmacūrṇaṃ payasā sasarpiṣkaṃ pibennaraḥ||228|| ānūparasasiddhān vā trīn snehāṃstailavarjitān| payasā sammitaṃ 57 cāpi ghanaṃ trisnehasaṃyutam||229|| nāristanyena saṃyuktāṃ pibedaudumbarīṃ tvacam| tābhyāṃ vā pāyasaṃ siddhamadyādatyagniśāntaye||230|| śyāmātrivṛdvipakvaṃ vā payo dadyādvirecanam| asakṛt pittaśāntyarthaṃ pāyasapratibhojanam||231|| prasamīkṣya bhiṣak prājñastasmai dadyādvidhānavit| yatkiñcinmadhuraṃ medyaṃ śleṣmalaṃ gurubhojanam||232|| sarvaṃ tadatyagnihitaṃ bhuktvā prasvapanaṃ divā| medyānyannāni yo'tyagnāvapratāntaḥ 58 samaśnute||233|| na tannimittaṃ vyasanaṃ labhate puṣṭimeva ca| kaphe vṛddhe jite pitte mārute cānalaḥ samaḥ||234|| samadhātoḥ pacatyannaṃ puṣṭyāyurbalavṛddhaye|235|
pittaṃ pāvakasthāne kupitamiti sambandhaḥ| tacca pittaṃ mārutānugatatvādatyagnikaraṃ 59 bhavati; evaṃ dharmabhedādviruddhakāryakaraṃ jñeyam| pittoṣmarūpasyāpi ca bahneḥ prādeśikapittoṣmaṇo hānijanakatvaṃ 60 janyajanakayorbhedatvādupapannameva jñeyam| sthiratoyacarānityanena sthiratoyacāriṇāṃ niṣkriyatayā gauravātiśayaṃ darśayati| tilavātāmādīnāṃ dṛṣadi piṣṭānāmuṣṇodakamṛditā piṇḍā utkruñcā ucyante, ‘utkārikā’ ityanye| ghanaṃ trisnehasaṃyutamityatra ghanaśabdena dadhyucyate| pāyasena pratibhojanaṃ yasmin pittaharaṇe tat pāyasapratibhojanam| medyamiti meduraṃ medojanakaṃ vā| apratānta iti abubhukṣitaḥ| vyasanaṃ maraṇamityarthaḥ 61| puṣṭimeva ca labhate iti yojyam||217-234||-
bhavanti cātra- pathyāpathyamihaikatra bhuktaṃ samaśanaṃ matam||235|| viṣamaṃ bahu vā'lpaṃ vā'pyaprāptātītakālayoḥ| bhuktaṃ pūrvānnaśeṣe tu punaradhyaśanaṃ matam||236|| trīṇyapyetāni mṛtyuṃ vā ghorān vyādhīnsṛjanti vā| prātarāśe tvajīrṇe'pi sāyamāśo na duṣyati||237|| divā prabudhyate'rkeṇa hṛdayaṃ puṇḍarīkavat| tasminvibuddhe srotāṃsi sphuṭatvaṃ yānti sarvaśaḥ||238|| vyāyāmācca vihārācca vikṣiptatvācca cetasaḥ| na kledamupagacchanti divā tenāsya dhātavaḥ||239|| aklinneṣvannamāsiktamanyatteṣu na duṣyati| avidagdha iva kṣīre kṣīramanyadvimiśritam||240|| naiva dūṣyati tenaiva samaṃ sampadyate yathā| rātrau tu hṛdaye mlāne saṃvṛteṣvayaneṣu ca| yānti koṣṭhe parikledaṃ saṃvṛte dehadhātavaḥ||241|| klinneṣvanyadapakveṣu teṣvāsiktaṃ praduṣyati| vidagdheṣu payaḥsvanyat payastaptamivārpitam||242|| naiśeṣvāhārajāteṣu nāvipakveṣu buddhimān| tasmādanyatsamaśnīyātpālayiṣyanbalāyuṣī||243||
samprati prāguktasamaśanādilakṣaṇamāha- pathyāpathyamityādi| pathyāpathyaṃ kiñcidekatra militaṃ, yathā- raktaśālyannaṃ yavakānnaṃ ca militam| bahubhuktamalpabhuktaṃ vā tathā'prāptamatītakālaṃ ca bhuktaṃ viṣamamucyate| pūrvānnetyādi divā bhuktasyopari tadahareva punarbhujyate tadadhyaśanaṃ; tanniṣedhayannāha- prātarāśe ityādi| aśanamāśo bhojanamityarthaḥ| kasmānna dūṣyatītyāha- divetyādi| sphuṭatvamiti vivṛtatvaṃ, vivṛtatvācca srotasāṃ srotobhirvahanena raso'vyāhatagatirbhavati, tataśca na kledaṃ srotāṃsi yānti; tathā vyāyāmādibhiśca śoṣyamāṇāni na kledamupayānti srotāṃsi| vyāyāmo gamanādiḥ, vihāraḥ aṅgakṣepaṇādikā ceṣṭā| sroto'klede kiṃ bhavatītyāha- aklinneṣvityādi| āsiktamiti prakṣiptam| avidagdhe ityādinā'tra dṛṣṭāntamāha| mlāne iti saṅkucite| apakveṣviti anyeṣu| upasaṃharati- naiśeṣvityādinā| nānyat samaśnīyāditi yojanā||235-243||
tatra ślokāḥ- antaragniguṇā dehaṃ yathā dhārayate ca saḥ| yathā'nnaṃ pacyate yāṃśca yathā''hāraḥ karotyapi||244|| ye'gnayo yāṃśca puṣyanti yāvanto ye pacanti yān| rasādīnāṃ kramotpattirmalānāṃ tebhya eva ca||245|| vṛṣyāṇāmāśukṛddheturdhātukālodbhavakramaḥ| rogaikadeśakṛddheturantaragniryathā'dhikaḥ||246|| praduṣyati yathā duṣṭo yān rogāñjanayatyapi| grahaṇī yā yathā 62 yacca grahaṇīdoṣalakṣaṇam||247|| pūrvarūpaṃ pṛthak caiva vyañjanaṃ sacikitsitam| caturvidhasya nirdiṣṭaṃ tathā cāvasthikī kriyā||248|| jāyate ca yathā'tyagniryacca tasya cikitsitam| uktavāniha tat sarvaṃ grahaṇīdoṣake muniḥ||249||
antaragnirityādinā adhyāyasaṅgrahaṃ brūte| ye'gnaya iti ‘bhaumāpyāgneya ...’ ityādinoktāḥ| yāṃśceti ‘pañcāhāraguṇān’ ityādyuktamarthaṃ saṅgṛhṇāti| puṣyanti yāvanta iti ‘yathāsvaṃ svaṃ’ ityādyuktaṃ saṅgṛhṇāti| ye pacanti yāniti ‘saptabhirdehadhātāraḥ’ ityādyuktasaṅgrahaḥ| āśukāritvena hetunā āśukṛddhetuḥ| śeṣaṃ vyaktam||244-249||
ityagniveśakṛte tantre'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne grahaṇīcikitsitaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ||15||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpakāyāṃ cikitsāsthāne grahaṇīcikitsitaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ||15||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘atrāntarā kijcidgranthastruṭitaḥ pratibhāti ↩
- 2 ‘sākṣātkāryakāraṇatvaṃ’ iti pā. ↩
- 3 ‘āhāro'pyagnipākamapekṣyaiva’ iti pā. ↩
- 4 ‘udīrṇaḥ pavanena tu’ iti pā. ↩
- 5 ‘āhāraprakarṣaṇaṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘dravaiḥ kledakaśleṣmadravaiḥ’ iti jalpakalpatarā gaṅgādharaḥ ↩
- 7 ‘phenabhāvaḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘hyupakṛta...’ iti pā. ↩
- 9 ‘prāṇādīnindriyāṇi’ iti pā. ↩
- 10 ‘kiṭṭaprasādataḥ’ iti pā. ↩
- 11 ‘striyāḥ’ iti pā. ↩
- 12 ‘snāyusandhayaḥ’ iti pā. ↩
- 13 ‘pākādevāvigarhataḥ’ iti pā. ↩
- 14 ‘parasparopasaṃstambhāddhatto dehe parasparam’ iti pā. ↩
- 15 ‘ityuktavantaṃ’ ityādiḥ ‘sthalānnimnādivodakaṃ’ ityantaḥ pāṭhaścakrapāṇidattenāvyākhyātatvādanārṣa iti pratibhāti ↩
- 16 ‘praviśataḥ’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 17 ‘rasādraktāttathā māṃsānmedasaḥ śvetatā katham’ iti pā. ↩
- 18 “śoṇitaṃ svāgninā pakvaṃ vāyunā ca ghanīkṛtam| tadeva māṃsaṃ jānīyāt sthiraṃ bhavati dehinām||” iti pā. ↩
- 19 ‘śleṣmaṇā vṛtaḥ’ iti pā. ↩
- 20 ‘sametaṃ’ iti pā. ↩
- 21 ‘syāttasmin vikārān kurute vivarṣamiva toyadaḥ’ iti pā. ↩
- 22 ‘syāttatra deśe prakopaṇam’ iti pā. ↩
- 23 ‘viṣatāṃ ca tat’ iti pā. ↩
- 24 ‘pittena saha saṃsṛṣṭaṃ tṛṣṇādāhamukhāmayān’ iti pā. ↩
- 25 ‘vātajāṃścāparān gadān’ iti pā. ↩
- 26 ‘lohānugandhiḥ’ iti pā. ↩
- 27 ‘nābherupari sā hyagnibalopastambhabṛṃhitā’ iti pā. ↩
- 28 ‘durbalāgnibalādṛṣṭā’ iti pā. ↩
- 29 ‘atīvāmamuñcanena samaṃ na virodhaḥ’ iti pā. ↩
- 30 ‘cikitsāṃ ca’ iti pā. ↩
- 31 ‘mārutaḥ kupito vahniṃ sañchādya kurute gadān’ iti pā. ↩
- 32 ‘āplāvayaddhantyanalaṃ’ iti pā. ↩
- 33 ‘teṣāmato vakṣyāmi bheṣajam’ iti pā. ↩
- 34 ‘vyaktāḥ’ iti pā. ↩
- 35 ‘sṛṣṭadoṣamiti’ iti pā. ↩
- 36 ‘surabhiṃ’ iti pā. ↩
- 37 ‘surabhisvarasaḥ’ iti pā. ↩
- 38 ‘viḍena lavaṇena lavaṇaṃ kṛtvā’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 39 ‘daśāmlavetasapalānimāṃścāpi palāṃśikān’ iti pā. ↩
- 40 ‘takrakaṃ sāsutaṃ’ iti pā. ↩
- 41 ‘mañjiṣṭhātripalaṃ’ iti pā. ↩
- 42 ‘bṛṃhaṇo'nilarogajit’ iti pā. ↩
- 43 ‘…ddrākṣekṣukāśmaryasvarasā’ iti pā. ↩
- 44 ‘muṣṭī citrakadantyordve’ iti pā. ↩
- 45 ‘pṛthak’ iti pā. ↩
- 46 ‘prāsthikīṃ’ iti pā. ↩
- 47 ‘siddhaṃ rasāyanam’ iti pā. ↩
- 48 ‘kṣārasyārdhāḍhakena’ iti pā. ↩
- 49 ‘sāndraṃ’ iti pā. ↩
- 50 ‘sarvaviṣāṇāṃ ca kṣāro'yaṃ śamano varaḥ’ iti pā. ↩
- 51 ‘praśāntaḥ’ iti pā. ↩
- 52 ‘avyasāyaśūnyaḥ’ iti pā. ↩
- 53 ‘snehānnapānairvidhai’ iti pā. ↩
- 54 āhāropabādhajarogaṃ’ iti pā. ↩
- 55 ‘…datyagnirābalam’ iti pā. ↩
- 56 ‘tailayonīnāṃ mṛtkuñjāḥ’ iti pā. ↩
- 57 ‘payasā samitāṃ cāpi ghanāṃ trisnehasaṃyutām’ iti pā. ↩
- 58 ‘…vapraśāntaḥ’ iti pā. ↩
- 59 ‘mārutānugatatvādidharmayuktamatyagnikaraṃ’ iti pā. ↩
- 60 ‘hānijananaṃ’ iti pā. ↩
- 61 ‘maraṇamanarthaṃ vā labhate’ iti pā. ↩
- 62 ‘samāsācca’ iti pā. ↩