15. grahaṇīdoṣacikitsitam

Larger type: Carakasaṃhitā · indented: Cakrapāṇidatta's Āyurvedadīpikā
athāto grahaṇīdoṣacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
arśaḥkāryatvādgrahaṇīdoṣasya arśaścikitsitamanu grahaṇīcikitsitaṃ brūte| grahaṇīmāśrito'gnidoṣo grahaṇīdoṣaḥ, evaṃ cāśrayāśrayiṇorabhedopacārād grahaṇīdoṣaśabdena grahaṇyāśrito'gnidoṣo'pi gṛhyate||1-2||
āyurvarṇo balaṃ svāsthyamutsāhopacayau prabhā| ojastejo'gnayaḥ prāṇāścoktā dehāgnihetukāḥ||3|| śānte'gnau mriyate, yukte ciraṃ jīvatyanāmayaḥ| rogī syādvikṛte, mūlamagnistasmānnirucyate||4||
tatra grahaṇīdoṣanirdiṣṭāgnidoṣe vaktavye prakṛtijñānānantaratvādvikṛtijñānasya prathamaṃ tāvadavikṛtasyāgne rūpamāha- āyurityādi| āyuḥ cetanānuvṛttiḥ| varṇaḥ gaurādiḥ| balaṃ śaktiḥ vyāyāmādyanumeyā| svāsthyaśabdenaiva varṇādigrahaṇaṃ yadyapi labhyate, tathā'pi “svasthasyaujaskaraṃ yattu tadvṛṣyaṃ tadrasāyanam” (ci.a.1,pā.1) iti 1; tena varṇādīnāmavikāratvaṃ nāvaśyaṃ svasthe bhavatīti varṇādīnāṃ pṛthagupādānaṃ kṛtam| utsāhaḥ duṣkareṣvapi kāryeṣvadhyavasāyaḥ, upacayaḥ dehapuṣṭiḥ| ojaḥ hṛdayasthaṃ sarvadhātusārarūpam| tejaḥ dehoṣmā śukraṃ vā; yaduktaṃ śālākye- “dṛṣṭistejomayī proktā śukraṃ tejaśca kevalam| tasmāddṛṣṭibalāpekṣī tejovṛddhiṃ samācaret” iti| agnaya iti bhūtāgnayaḥ pañca, dhātvagnayaḥ sapta, iti dvādaśāgnayaḥ| prāṇā iti prāṇāpānopalakṣitāḥ pañcāpi vāyavaḥ; kiṃvā prāṇavāyureva ‘prāṇāḥ’ iti śabdena nityaṃ bahuvacanāntenocyate; yathā- apsarasśabdena ekā'pi vidyādharī kīrtyate| dehāgnihetukā iti dehapoṣakapradhānajāṭharāgnikāraṇakāḥ| śānte ityutsanne| yukte iti same| vikṛte iti mande viṣame tīkṣṇe vā| mūlamagnistasmāditi tasmāt prāśastyādanvayavyatirekavidhānādāyurvarṇādīnāmagnirmūlaṃ pradhānaṃ kāraṇamityarthaḥ| nirucyate iti niścayenocyate||3-4||
yadannaṃ dehadhātvojobalavarṇādipoṣakam| tatrāgnirheturāhārānna hyapakvādrasādayaḥ||5||
sāmānyakāraṇamuktvā, agneḥ sākṣātkāraṇatvaṃ 2 vyutpādayannāha- yadannamityādi| bāhyā api gairikādayo dhātuśabdenocyante iti tadvyavacchedārthaṃ dhātordehaviśeṣaṇam| athāhorātrajanyeṣu dehadhātvādiṣu kathamagneḥ kāraṇatvamityāha- āhārāditi- etenāhāramapyapekṣyaiva 3 rasādīñjanayati| ādigrahaṇena raktādīni saṅgṛhyante||5||
annamādānakarmā tu prāṇaḥ koṣṭhaṃ prakarṣati| taddravairbhinnasaṅghātaṃ snehena mṛdutāṃ gatam||6|| samānenāvadhūto'gnirudaryaḥ 4 pavanodvahaḥ| kāle bhuktaṃ samaṃ samyak pacatyāyurvivṛddhaye||7|| evaṃ rasamalāyānnamāśayasthamadhaḥ sthitaḥ| pacatyagniryathā sthālyāmodanāyāmbutaṇḍulam||8||
samprati samprāptasyānnasyāgninā yathā pāko bhavati, yathā ca pacyamānamannaṃ dehadhātvādirūpatāmāpadyate, tadāha- annamityādi| mukhapraveśādārabhyānnasya vyāpāra ihocyate| ādānamāhārapraṇayanaṃ 5 karma yasya sa tathā, prakarṣatīti nayati| dravairiti pānīyādibhiḥ 6| bhinnasaṅghātamiti avayavaśaithilyamāpannam| kāle iti bubhukṣākāle| bhuktaṃ samamiti mātrāprakṛtyādisamam| samānenāvadhūta iti agnipārśvasthitena samānena sandhukṣitaḥ, ayaṃ ca samānaḥ prākṛtatvād bāhyo vāyuriva agneḥ sandhukṣaṇo bhavati na vaiṣamyakaraḥ, vikṛtastu vaiṣamyaṃ karoti; tena vātena viṣamo'gnirbhavatīti copapannaṃ bhavati| ete ca dravādayaḥ pācakasyāgneḥ sahāyā bhavantītyanena granthenocyate; “āhārapariṇāmakarāstvime bhāvā bhavanti; tadyathā- ūṣmā, vāyuḥ, kledaḥ, snehaḥ, kālaḥ, samayogaśca” (śā.a.6) iti| udaryaḥ pācaka ityarthaḥ| ‘pavanodvaha’ ityagniviśeṣaṇaṃ kecit paṭhanti| samyagiti bhuktaviśeṣaṇaṃ kecit paṭhanti; tadā samyagityanena mātrāsāmyamucyate| samyaggrahaṇena tu prakṛtyādisampaducyate| āyurvivṛddhaye iti śarīrendriyasattvātmasaṃyogānuvartanāya tadvivṛddhaye ca| rasamalāyeti tādarthye caturthī| āśayasthamiti āmāśayastham| adhaḥsthita ityanena agnerūrdhvajvalanasvabhāvatayā ūrdhvasthānnapāke sāmarthyaṃ sūcayati| atrārthe yathetyādinā dṛṣṭāntamāha||6-8||
annasya bhuktamātrasya ṣaḍrasasya prapākataḥ| madhurādyāt kapho bhāvāt phenabhūta 7 udīryate||9|| paraṃ tu pacyamānasya vidagdhasyāmlabhāvataḥ| āśayāccyavamānasya pittamacchamudīryate||10|| pakvāśayaṃ tu prāptasya śoṣyamāṇasya vahninā| paripiṇḍitapakvasya vāyuḥ syāt kaṭubhāvataḥ||11||
evaṃ sthūlapākakramamabhidhāya, avāntaramaṇupākakramamāha- annasyetyādi| bhuktamātrasyeti bhuktānantarameva| ṣaḍrasasyeti prāśastyenābhidhānaṃ, kiṃvā ṣaḍrasasyāpi prathamaṃ madhuratā niruktā bhavatīti darśayati| prapākata iti prathamapākataḥ; praśabda ādikarmaṇi| madhuraścāsau ādyaśceti madhurādyaḥ; kiṃvā ‘madhurāt prāk kapho bhāvāt’ iti pāṭhaḥ| phenabhūta iti phenasadṛśo'ghana ityarthaḥ| paramiti ādyamadhurapākānantaram| vidagdhasyeti pakvāpakvasya| amlabhāvā iti jātāmlasvarūpataḥ| āśayāt āmāśayāt| cyavamānasya adhobhāgaṃ vāyunā nīyamānasya, anena ca pittasthānasambandhaṃ vidagdhāhārasya darśayati| acchamiti aghanam| udīryate iti pittamutpadyate; amlaṃ ca pittamamlabhāvādāhārasya utpadyata iti yuktameva| pakvāśayaṃ tu prāptasyeti malarūpatayā pakvāśayaṃ gatasya| śoṣyamāṇasya vahnineti yadyapyūrdhvadāhakṣamo vahniḥ, tathā'pyasyādhogatasya vahninā śoṣyamāṇatvaṃ pakvāśayagatasyāpyupapannam| yataścādhogamane samyagvahnivyāpāro nāsti, ataḥ ‘pacyamānasya’ iti padaṃ parityajya ‘śoṣyamāṇasya’ iti kṛtam| paripiṇḍitapakvasyeti paripiṇḍitarūpatayā malarūpatayā pakvasya| vāyuḥ syāt kaṭubhāvata iti paripiṇḍitāvasthodbhūtakaṭutā vāyorutpadyate| evamīdṛśaḥ ṣaḍrasāhārasyāvasthāpāko bhavati| nanu yadyatrāvasthāpākavaśāt ṣaṇṇāmeva rasānāṃ kaphādikartṛtvamucyate, tadā “kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ vipākaḥ prāyaśaḥ kaṭuḥ” (sū.a.26) ityādinā yo vipāka ucyate sa virudhyate, avasthāpākenaiva bādhitatvāt; maivaṃ, nahyavasthāpāko'yaṃ rasasvabhāvaṃ niṣṭhāpākaṃ bādhate, kintvavasthāyāṃ svakāryaṃ karoti; tena rasādayo'pi svakāryaṃ kurvanti, avasthāpāko'pi svakīyaṃ kāryaṃ karoti; yathā- madhuratiktādiṣaḍrase'nne upayukte madhuro'pi svakāryaṃ karoti, tiktādayaśca svakāryaṃ kurvanti; ayaṃ tu viśeṣaḥ- yanmadhurākhyasyāvasthāpākasya madhurādayaḥ śleṣmajanakā rasā anuguṇā bhavanti tadā sa bahuśleṣmāṇaṃ janayati, yadā tvavasthāpāko viparītakaṭukādiparigṛhīto bhavati tadā stokamātraṃ kaphaṃ janayati; evaṃ pittajanake'vasthāpāke'pi vācyam| “kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ” (sū.a.26) ityādinoktastridhā vipākastu rasamalavivekasamakālo bhinnakāla evāvasthāpākaiḥ samamiti na virodhaḥ| sa ca bhinnakālo'pyavasthāpākakāryadoṣānuguṇatayā'nanuguṇatayā vā avasthāpākāhitadoṣāṇāṃ vardhanaṃ kṣapaṇaṃ vā karotīti tasyābhidhānaṃ śāstre prayojanavadeva| yadyapi sarvamannamavasthāyāṃ vidahyate, tathā'pi ye'tyarthaṃ vidāhinasta eva ‘vidāhinaḥ’ ityucyante, viśeṣavidāhakartṛtvāt| anye tvāhuḥ- na ṣaḍrasādapyannāt sāmānyenāvasthāpāke kaphādyutpattiḥ, kintu ṣaḍrasādapyannāt prathame pāke madhuro'yamudbhūto rasaḥ sa kaphaṃ janayati, tathā pittaṃ vidāhāvasthāyāmudbhūtādamlarasādutpadyate, evaṃ vāyurapi āhārakaṭutāvasthāyāṃ bhavatīti| anye tvāhuḥ- yat- nānnasyāgnisaṃyogānmadhurādyāvasthikaṃ bhavati, kintu kaphādisthāneṣu manuṣyāṇāṃ svabhāvādeva madhurādayo rasāstiṣṭhanti, te cānnaṃ svasvabhāvaṃ nītvā kaphādīñjanayanti| uktaṃ hi tantrāntare- “madhuro hṛdayādūrdhvaṃ rasaḥ koṣṭhe vyavasthitaḥ| tataḥ saṃvardhate śleṣmā śarīrabalavardhanaḥ|| nābhīhṛdayamadhye ca rasastvamlo vyavasthitaḥ| svabhāvena manuṣyāṇāṃ tataḥ pittaṃ vivardhate|| adho nābhyāstu khalvekaḥ kaṭuko'vasthito rasaḥ| prāyaḥ śreṣṭhatamastatra prāṇināṃ vardhate'nilaḥ|| tasmādvipākastrividho rasānāṃ nātra saṃśayaḥ” iti| iha tu tatretyādigranthārthālocanayā yathokta eva granthārtho nyāyyaḥ| tantrāntare tu śleṣmapittagatamadhurāmlarasau varṇayanti, te kaphādyadhigatā rasā asmākamapi pākasahakāritayā anumatā eva| yattu śleṣmajanakāṃśasyaivāvasthāpāke śleṣmakartṛtvamityuktaṃ, tadanumatameva; evaṃ yaḥ śleṣmajanakoṃ'śa āhāragataḥ sa sthānamahimnā tadāhārasya madhuratāmāpādya śleṣmāṇaṃ viśeṣeṇa janayatīti brūmaḥ| yattu, anenāvasthāpākena kaphapittayorīraṇamātraṃ kriyate natu vṛddhiḥ, vṛddhiḥ niṣṭhāpāke eva bhavatīti vadanti, tadupapattiśūnyaṃ bhāti; kiñca, avasthāpākāt kaphapittayorvṛddhiḥ, tathā niṣṭhāpākācca malarūpatayā utpāda iti yuktaṃ paśyāmaḥ||9-11||
annamiṣṭaṃ hyupahitamiṣṭairgandhādibhiḥ 8 pṛthak| dehe prīṇāti gandhādīn ghrāṇādīnīndriyāṇi 9 ca||12||
karmāntareṇāpyannasya pākaḥ sampadyate, tamāha- annamityādi| annamiṣṭaṃ hyupahitamiti hiśabdo'vadhāraṇe; iṣṭaśabdeneha priyaṃ hitaṃ cocyate na priyamātram, ahitasya priyamātrasya na dehavyavasthitiḥ gandhāditarpakatvaṃ ca bhavati; upahitamiti upayuktam| iṣṭairiti priyahitaiḥ gandharasarūpasparśaśabdaiḥ| atra yadyapi hitatvameva gandhādīnāmāhāragatānāṃ dehagatagandhādipoṣaṇe pradhānaṃ, tathā'pi priyatvamapyāhāragatagandhādīnāṃ tadātvopakārakatayā grahītuṃ priyatvahitatvayordvayorapyupādānaṃ kṛtam| dehe prīṇāti gandhādīniti dehaśritān gandhādīn poṣayati| tathā ghrāṇādīni ca ghrāṇadarśanarasanasparśanaśrotrāṇi iṣṭairgandhādibhiḥ prīṇāti tarpayati, poṣayatīti yāvat| indriyāṇyapi hi pāñcabhautikānyasmaddarśane; tāni ca pratikṣaṇaṃ kṣīyamāṇāni||12||
bhaumāpyāgneyavāyavyāḥ pañcoṣmāṇaḥ sanābhasāḥ| pañcāhāraguṇānsvānsvānpārthivādīnpacanti hi||13||
bhautikavahnivyāpāramāha- bhaumetyādi| bhaumādayaḥ pañcoṣmāṇaḥ pārthivādidravyavyavasthitā jāṭharāgnisandhukṣitabalā antarīyaṃ dravyaṃ pacantaḥ svān svān pārthivādīn pūrvapārthivagandhatvādyavilakṣaṇān guṇān nirvartayanti| etadeva “vividhamaśitapītalīḍhakhāditaṃ jantorhitamantaragnisandhukṣitabalena yathāsvenoṣmaṇā samyagvipacyamānaṃ” (sū.a.28) ityādinā sūtrāsthāne'pyuktam| yadyapi bhūtāgninā pārthivādidravyaṃ pacyate, tathā'pi pārthivādidravyāṇāṃ pākenaitadeva jananaṃ yadviśiṣṭaguṇayuktatvaṃ, tena pākena janyamāne'pi dravye guṇā eva janyanta ityabhiprāyeṇa pārthivādīnāhāraguṇāñjanayantītyucyate| anena guṇajananamevāgninocyate; na dravyajananam| kiṃvā āhārāśca guṇāśceti vigrahādāhāraśabdena āhārādhikaraṇarūpaṃ dravyamapi gṛhyate| pārthivādīniti pārthivāpyataijasavāyavīyanābhasān| tatra jāṭharāgniḥ sarvānevāhārarasamalavipākān pacati, bhautikāstvagnayaḥ svān svān guṇāñjanayanti| uktaṃ ca- “jāṭhareṇāgninā pūrvaṃ kṛte saṅghātabhede paścādbhūtāgnayaḥ pañca svaṃ svaṃ dravyaṃ pacanti” iti| ayaṃ ca bhūtāgnivyāpāro dhātuṣvapyasti, yato dhātuṣvapi pañcabhūtāni santi, tatrāpi dhātvagnivyāpāro bhūtāgnivyāpāraśca jāṭharāgnikrameṇaivokto jñeyaḥ||13||
yathāsvaṃ svaṃ ca puṣṇanti dehe dravyaguṇāḥ pṛthak| pārthivāḥ pārthivāneva śeṣāḥ śeṣāṃśca kṛtsnaśaḥ||14||
agnipakvānāhāraguṇānāha- yathāsvamityādi| yathāsvamiti yadyasyātmīyaṃ; sajātīyā dravyaguṇā sajātīyān dravyaguṇān puṣṇanti| tena dravyāṇi pārthivādidravyarūpāṇi dehadhātudoṣamalākhyāni puṣṇanti, guṇāstu pākasthitagandhasnehauṣṇyagauravādayaḥ dehagandhasnehauṣṇyagauravādīn puṣṇanti| yathāsvamityādiśabdārthaṃ sphorayati- pārthivā ityādi| pārthivā āhāradravyaguṇā dehagatān pārthivāneva dravyaguṇān puṣṇanti| āhāradravyaguṇā ityatra dravyagataguṇā eva ucyante| dravyapoṣaṇaṃ tu guṇapoṣaṇena labhyate, guṇapoṣaṇaṃ dravyapoṣaṇamantarā kartumaśakyatvāt||14||
saptabhirdehadhātāro dhātavo dvividhaṃ punaḥ| yathāsvamagnibhiḥ pākaṃ yānti kiṭṭaprasādavat 10||15||
bhūtāgnivyāpāraṃ darśayitvā dhātvagnivyāpāraṃ darśayannāha- saptabhirityādi| dehadhātāra iti viśeṣeṇa dehadhārakāḥ| dvividhamiti dviprakāraṃ pākam| tadeva prakāradvayamāha- kiṭṭaprasādavaditi; kiṭṭaprasādarūpamityarthaḥ| śukrasya yadyapi kiṭṭavān pāko na bhavati, tathā'pi bahūnāṃ kiṭṭavattvād dvividhamiti nirdeśaśchatriṇo gacchantīti nyāyājjñeyaḥ| punariti jāṭharāgnipākānantaram||15||
rasādraktaṃ tato māṃsaṃ māṃsānmedastato'sthi ca| asthno majjā tataḥ śukraṃ śukrādgarbhaḥ prasādajaḥ||16||
pākajanyānāṃ rasādīnāmutpādaṃ krameṇāha- rasādityādi| rasādraktaṃ prasādajaṃ, tato raktānmāṃsaṃ prasādajaṃ, māṃsānmedaḥ prasādajamityādi yāvacchukrādgarbhaḥ prasādaja iti| prasādajaśabdena rasādibhyaḥ prasādāṃśajanyā raktādayaḥ, kiṭṭāṃśajanyāstu vakṣyamāṇāḥ kaphādaya iti| śukrāttu nirmalatayā prasādaja eva garbho bhavati, natu malajanyaṃ kiñcit| kecittu śukramalatayā śmaśrūṇi vadanti; tanna, tantre'nabhidhānāt| tathā śukramalaṃ yadi śmaśrūṇi syustadā strīṇāmapi saśukratayā śmaśrūṇi bhaveyuḥ; striyaśca saśukrā eva, paraṃ tāsāṃ śukraṃ garbhārambhakaṃ na bhavatītyādi pratipāditaṃ prāk| anye tu garbhaprasādajaśabdena napuṃsakena ojo'bhidadhati| prasādaja ityatra jātaśabdaḥ poṣaṇa eva vartate, nāpūrvotpāde; raktādayo hi garbhātprabhṛtyevotpannā rasādibhiḥ poṣyante; raktādayo hi garbhaprabhṛtyeva poṣyante| tatra ca tridhātūtpāde vyākhyātāro varṇayanti- tatra rasaḥ svāgnipacyamāno raktatāṃ yāti, raktaṃ māṃsatāmityādi pūrvapūrvadhātupariṇāmāduttarottaradhātūtpādaḥ; yathā kṣīrāddadhi bhavati, dadhno navanītaṃ, navanītādghṛtaṃ, ghṛtād ghṛtamaṇḍaḥ, ityekaḥ pakṣaḥ| kiṃvā rasa eva raktaṃ prathamaṃ plāvayati, tatra ca raktasthānasambandhādraktasādṛśyamanubhavati, raktaṃ ca raktasamānenāṃśena poṣayati; tato raktamāplāvya māṃsamāplāvayati, tatrāpi māṃsapoṣaṇaṃ karoti, māṃsasādṛśyatāmanubhavati; evaṃ uttarottaradhātūn rasa evāplāvayati vardhayati ca; yathā kedāraniṣiktaṃ kulyājalaṃ pratyāsannāṃ kedārīṃ tarpayitvā krameṇa kedārikāntarāṇi āplāvayati| kiṃvā āhārarasasya utpanno bhinnaireva mārgai rasarudhirādīni samānenāṃśena tarpayati, tatra ca yaḥ pratyāsanno dhātustatpoṣako dhātubhāgastaṃ śīghraṃ puṣṇāti, yastu vidūro dhātustasya vidūramārgatayā cireṇa poṣaṇaṃ bhavati, evaṃ bhinnaireva mārgairdhātūnāṃ poṣaṇaṃ bhavati; yathā khale utpatitānāṃ kapotānāṃ bhinnadiggāmināṃ svīyasvīyamārgeṇaiva gacchatāṃ gamyadeśasya pratyāsannaviprakṛṣṭatvādibhedena śīghraṃ cireṇa ca gamanaṃ bhavati, tadvat| iti kṣīradadhinyāya-kedārīkulyānyāya-khalekapotanyāyāttredhā dhātupoṣaṇakramaḥ| tatreha śabdārthaparyālocanayā kedārīkulyānyāyaḥ kṣīradadhinyāyo vā saṅgata evaḥ, khalekapotanyāyastu manāgdurghaṭaḥ| tasmin hi pakṣe rasādraktaṃ prasādajamityarthavyutpādanaṃ duḥśakaṃ, prapañcitaṃ caitadvividhāśitapītīye, tatraivānusaraṇīyaḥ prapañcaḥ| nanu, vividhāśitapītīye āhārarasādrasādipuṣṭiruktā “puṣyanti tvāhārarasādrasarudhira” (sū.a.28) ityādinā; tatra rasadvayaṃ svīkṛtam, iha tveka eva raktapoṣako rasa iti kathaṃ na virodhaḥ? maivaṃ, tatrāpi āhārarasaśabdena āhārajaḥ prasādo'bhidhīyate, sa ca rasagrahaṇagṛhīta eva| yato dvividho rasaḥ- sthāyī, poṣakaśceti; tena tatra dhātupoṣakapoṣyarasāṃśayorbhedavivakṣayā bheda uktaḥ; iha sthāyīpoṣakarasāṃśāvapyekatayā nirdiṣṭau, sthāyirasapoṣakarasabhāgayoḥ sthānabhedādyabhāvādekatvam; evaṃ kṛtvā saptadhātukaṃ śarīramucyate| etadapi vividhāśitapītīye eva prapañcitam||16||
rasāt stanyaṃ tato 11 raktamasṛjaḥ kaṇḍarāḥ sirāḥ| māṃsādvasā tvacaḥ ṣaṭ ca medasaḥ snāyusambhavaḥ 12||17||
dhātūnāṃ poṣaṇamabhidhāyopadhātupoṣaṇamāha- rasāt stanyamityādi| rasāt stanyaṃ prasādajaṃ, tathā raktamapi rajaḥsañjñaṃ rasādeva prasādabhāgajanyam; uktaṃ ca suśrute- “rasādeva striyā raktaṃ rajaḥsañjñaṃ pravartate” (su.sū.a.14) iti| etacca rajo rasajanyamapi sūkṣmatayā cireṇaiva jāyate; yaduktaṃ suśrute- “evaṃ māsena rasaḥ śukrabhavati, strīṇāṃ cārtavam” (su.sū.a.14) iti| asrajaḥ kaṇḍarāḥ sthūla snāyavaḥ, medasastu sūkṣmasnāyupoṣaṇaṃ ‘medasaḥ snāyusambhavaḥ’ ityanena vaktavyam| iha hi kaṇḍarāśabdena sthūlasnāyurucyate, suśrute tu sthūlasirā| te ca stanyādayo dhātvantarāpoṣaṇāccharīrapoṣakā apyupadhātuśabdenocyante, rasādayastu śarīradhārakatayā dhātvantarapoṣakatayā ca dhātuśabdenocyante; uktaṃ ca bhoje- “sirāsnāyurajaḥstanyatvaco gativivarjitāḥ| dhātubhyaścopajāyante tasmātta upadhātavaḥ” iti| atrāpi hi ‘dhātubhyaścopajāyante’ ityanena jāyanta eva, paraṃ na janayantītyuktam| śukraṃ tu ojojanakatvād dhātvantargatameva| ojastu iha na dhātuṣu nāpyupadhātuṣu paṭhitaṃ, tasya saptadhātusārarūpatayā saptadhātvantaragatatvādeva, ata eva tasyāgnirapi pṛthaṅnoktaḥ||17||
kiṭṭamannasya viṇmūtraṃ, rasasya tu kapho'sṛjaḥ| pittaṃ, māṃsasya khamalā, malaḥ svedastu medasaḥ||18|| syātkiṭṭaṃ keśalomāsthno, majjñaḥ sneho'kṣiviṭtvacām| prasādakiṭṭe dhātūnāṃ pākādevaṃvidharcchataḥ 13||19|| parasparopasaṃstabdhā dhātusnehaparamparā 14|20|
prasādabhāgotpādamabhidhāya malabhāgotpādamāha- kiṭṭamityādi| rasasya kapha iti rase pacyamāne kiṭṭaṃ kapho bhavati, prasādaśca raktaṃ; evaṃ raktādimale'pi jñeyam| māṃsasya khamalā iti karṇākṣināsāsyaprajananamalāḥ| malaḥ svedastu medasa iti svedo yadyapi udakaviśeṣa eva uktastathā'pi tasya medomalatvenaivotpatiḥ; kiṃvā, udakādapi svedo bhavati medomalatayā ca bhavati, yathā- kapho'vasthāpākād rasamalatayā ca bhavati| asthimalaṃ nakho'pi suśrutaprāmāṇyādunneyaḥ| tatra hi “nakhaloma ca” (su.sū.a.46) ityanenāsthimalatvaṃ nakhasyoktam| uktaṃ ca vividhāśitapītīye- “kiṭṭāt keśanakhādayaḥ puṣyanti” (sū.a.28) iti; kintu śārīre'sthigaṇanāyāṃ “viṃśatirnakhā” (śā.a.7) ityanenāsthitvena proktāḥ| evamuktena krameṇa prasādakiṭṭe dvidhā ṛcchato bhavata ityarthaḥ| samprati poṣyeṇāpi raktena rasasyāpyāyanaṃ kriyate, tathā māṃsenāpi raktasyetyādi parasparaṃ dhātūnāmutpādakatvamāha- parasparetyādi| dhātusnehaparamparā parasparopasaṃstabdheti anyonyamupasnehena saṃstabdhatvāt santarpiteti yāvat||18-19||-
vṛṣyādīnāṃ prabhāvastu puṣṇāti balamāśu hi||20|| ṣaḍbhiḥ kecidahorātrairicchanti parivartanam| santatyā bhojyadhātūnāṃ parivṛttistu cakravat||21|| (ityuktavantamācāryaṃ 15 śiṣyastvidamacodayat| rasādraktaṃ visadṛśāt 16 kathaṃ dehe'bhijāyate||22|| rasasya ca na rāgo'sti sa kathaṃ yāti raktatām| dravādraktātsthiraṃ māṃsaṃ kathaṃ tajjāyate nṛṇām||23|| dravadhātoḥ 17 sthirānmāṃsānmedasaḥ sambhavaḥ katham| ślakṣṇābhyāṃ māṃsamedobhyāṃ kharatvaṃ kathamasthiṣu||24|| khareṣvasthiṣu majjā ca kena snigdho mṛdustathā| majjñaśca pariṇāmena yadi śukraṃ pravartate||25|| sarvadehagataṃ śukraṃ pravadanti manīṣiṇaḥ| tathā'sthimadhyamajjñaśca śukraṃ bhavati dehinām||26|| chidraṃ na dṛśyate'sthnāṃ ca tanniḥsarati vā katham| evamuktastu śiṣyeṇa guruḥ prāhedamuttaram||27|| tejo rasānāṃ sarveṣāṃ manujānāṃ yaducyate| pittoṣmaṇaḥ sa rāgeṇa raso raktatvamṛcchati||28|| vāyvambutejasā raktamūṣmaṇā cābhisaṃyutam| sthiratāṃ prāpya māṃsaṃ syāt svoṣmaṇā pakvameva tat 18||29|| svatejo'mbuguṇasnigdhodriktaṃ medo'bhijāyate| pṛthivyagnyanilādīnāṃ saṅghātaḥ svoṣmaṇā 19 kṛtaḥ||30|| kharatvaṃ prakarotyasya jāyate'sthi tato nṛṇām| karoti tatra sauṣiryamasthnāṃ madhye samīraṇaḥ||31|| medasastāni pūryante sneho majjā tataḥ smṛtaḥ| tasmānmajjñastu yaḥ snehaḥ śukraṃ sañjāyate tataḥ||32|| vāyvākāśādibhirbhāvaiḥ sauṣiryaṃ jāyate'sthiṣu| tena sravati tacchukraṃ navāt kumbhādivodakam||33|| srotobhiḥ syandate dehāt samantācchukravāhibhiḥ 20| harṣeṇodīritaṃ vegāt saṅkalpācca manobhavāt||34|| vilīnaṃ ghṛtavadvyāyāmoṣmaṇā sthānavicyutam| bastau sambhṛtya niryāti sthalānnimnādivodakam)||35||
vṛṣyādidravyāṇāṃ dhātuparamparākrameṇa śukrajananādikāryaṃ niṣedhayannāha- vṛṣyādīnāmityādi| ādiśabdena balyabhedanādīni grāhayati| vṛṣyādīnāṃ kṣīrādidravyāṇāṃ prabhāvo balaṃ śīghraṃ puṣṇāti, tataste kṣīrādayaḥ prabhāvavardhitabalāḥ śīghramevānnakāryaṃ śukrajananādi kurvanti, na yathoktadhātukrameṇetyarthaḥ| kiṃvā vṛṣyādīnāṃ kṣīrādidravyāṇāṃ yaḥ prabhāvaḥ sa āśu balaṃ puṣṇāti svajanyānāṃ śukrādīnāmityarthaḥ; hiśabdo'vadhāraṇe; evaṃ vṛṣyādīnāṃ prabhāvācchukrādyutpattiḥ śīghraṃ bhavati| athotsargataḥ kiyatā kālena dhātuparivṛttirbhavatītyāha- ṣaḍbhirityādi| ṣaḍbhirahorātrai rasasya śukrarūpatayā parivartanaṃ bhavatīti kecidicchanti| tatrotpanno raso raktamekenāhorātreṇa yāti, evaṃ rasotpattidinaṃ parityajya ṣaḍahena śukratā bhavati; yadā tu rasotpattidinamapi prakṣipyate tadā ṣaḍbhirdinairatikrāntaiḥ saptame śukrabhāvatayā parivartanaṃ bhavatīti jñeyam| uktaṃ hi parāśare- “āhāro'dyatanaḥ śvo hi rasatvaṃ gacchati nṛṇām| śoṇitatvaṃ tṛtīye'hni, caturthe māṃsatāmapi|| medastvaṃ pañcame, ṣaṣṭhe tvasthitvaṃ, saptame tviyāt| majjatāṃ, śukratāṃ yāti niyamādaṣṭame nṛṇām” iti| evadapyupayogadinaṃ sampūrṇaṃ parityajyaiva vyākhyātavyamityāhuḥ| kiñca rasadhātoḥ raktadhāturūpatayā ca pariṇamanaṃ yattadapi ṣaṣṭhadinanirvartyameveti| yaduktaṃ suśrute- “sa khalvāpyo rasa ekaikasmin dhātau trīṇi trīṇi kalāsaha srāṇyavatiṣṭhati daśa ca kalāḥ, evaṃ māsena rasaḥ śukrībhavati” (su.sū.a.14) iti| tenaitatpakṣadvayamapi kecidityādinā darśayati| svamatamāha- santatyetyādi| bhojye upayukte sati dhātūnāṃ rasādīnāṃ cakravat parivṛttirbhavati aviśrāntā samutpattirdhātūnāṃ bhavati| cakradṛṣṭāntena tu parivṛttikālāniyamaṃ darśayati; yathā cakraṃ pānīyoddhāraṇārthaṃ niyuktaṃ bāhyamānaṃ bāhubalaprakarṣāt kadācidāśveva parivartate, kadācid bāhubalamāndyāccireṇa; evaṃ dhātavo'pi agnyādisauṣṭhavācchīghrameva parivartante, agnyādivaiguṇye cireṇa parivartante iti; evaṃ suśrutenāpi “śabdārcirjalasantānavadaṇunā viśeṣeṇānudhāvatyeva śarīraṃ kevalam” (su.sū.a.14) ityatra dṛṣṭāntatrayeṇa rasapariṇāmo'pi agnyādibhedena prakṛṣṭāprakṛṣṭakālaja ukta eva| tatra hi jalasantānadṛṣṭāntena cireṇa māsaparyantena śukratāpattī rasasyoktā, śabdasantānadṛṣṭāntena tu nātiśīghraṃ nāticirācca śukrotpattiruktā, arciḥsantānadṛṣṭāntena tvatiśīghraṃ śukrotpattiruktā| tathā'nyatrāpyuktaṃ- “kecidāhurahorātrāt, ṣaḍrātrādapare, pare| māsena yāti śukratvamannaṃ pākakramāditi”| tadetat sakalaṃ cakradṛṣṭāntena gṛhītaṃ jñeyam||20-35||
vyānena rasadhāturhi vikṣepocitakarmaṇā| yugapat sarvato'jasraṃ dehe vikṣipyate sadā||36|| kṣipyamāṇaḥ khavaiguṇyādrasaḥ sajjati yatra saḥ| karoti 21 vikṛtiṃ tatra khe varṣamiva toyadaḥ||37|| doṣāṇāmapi caivaṃ syādekadeśaprakopaṇam 22|38|
atha ko'nnarasaṃ raktādidhātupoṣakaṃ prerayati; yena tatra tatra rasaḥ sarpatītyāha- vyānenetyādi| rasarūpo dhātuḥ, kiṃvā rasatīti raso dravadhāturucyate, tena rudhirādīnāmapi dravāṇāṃ grahaṇaṃ bhavati; vikṣepaḥ ucitaṃ prākṛtaṃ karma yasya sa vikṣepocitakarmā; tena vyānena, yugapaditi ekakālaṃ, sarvata iti sarvasmin dehe, vikṣipyate iti nīyate, ajasramiti aviśrāntaṃ vikṣipyate, sadeti sarvakālam| nanvevaṃ sarvatra rasavikṣepe kathamekadeśe rasādau vikārāśrayo dṛśyata ityāha- kṣipyamāṇa ityādi| khavaiguṇyāditi srotovaiguṇyāt| sajjatīti tiṣṭhati| vikāraṃ kurute iti rasāśrayivikāraṃ kurute; raso'pi hi vikārakaraṇe āśrayatayā vyāpriyate, teneha tasya kartṛtvaṃ yuktam| khe varṣamiva toyada iti yathā caṇḍena vāyunā nīyamāno megho yatra sakto bhavati tatraiva varṣaṃ karoti, tathā raso'pītyarthaḥ| yathā rasa ekadeśe vikāraṃ karoti, evaṃ doṣā apyekadeśavikāraṃ kurvantītyāha- doṣāṇāmityādi| suśruto'pyāha- “kupitānāṃ hi doṣāṇāṃ śarīre paridhāvatām| yatra saṅgaḥ khavaiguṇyādvyādhistatropajāyate” (su.sū.a.24) iti||36-37||-
iti bhautikadhātvannapaktṝṇāṃ karma bhāṣitam||38|| annasya paktā sarveṣāṃ paktṝṇāmadhipo mataḥ| tanmūlāste hi tadvṛddhikṣayavṛddhikṣayātmakāḥ||39|| tasmāttaṃ vidhivadyuktairannapānendhanairhitaiḥ| pālayet prayatastasya sthitau hyayurbalasthitiḥ||40|| yo hi bhuṅkte vidhiṃ tyāktvā grahaṇīdoṣajān gadān| sa laulyāllabhate śīghraṃ, vakṣyante'taḥ paraṃ tu te||41||
uktamagnīnāṃ karma upasaṃharati- iti bhautiketyādi| bhautikāḥ pañca, dhātvagnayaḥ sapta, annapaktaikaḥ| atra ca yānyagnyantarāṇi upadhātumalādigatāni tānyapyavaruddhāni bhūtāgniṣveva; kiṃvā, aprādhānyādanyānyakiñcitkarāṇi noktāni| sarvāgniṣu jāṭharāgneḥ prādhānyamāha- annasyetyādi| prādhānye hetumāha- tanmūlā ityādi| tanmūlatve hetugarbhaviśeṣaṇamāha- tadvṛddhītyādi| tasya jāṭharāgneḥ vṛddhyā vṛddhyātmakāḥ kṣayeṇa ca kṣayātmakā yasmādihāgnayastasmādanvayavyatirekārthavidhāyitvāttanmūlā ityarthaḥ| yataścāyamantaragnirmūlaṃ sarvatra tasmāttaṃ pālayediti yojyam| vidhivadyuktairityatra āhāravidhiyogādupayuktaiḥ| āyurbalasthitiriti annapācakāgnisthitau āyurbalasthityā anye'pyatipreyā varṇādayo lakṣaṇīyāḥ| viparyaye doṣamāha- yo hītyādi| grahaṇīdoṣajāniti grahaṇyāśritadoṣajān| etena vakṣyamāṇalakṣaṇāścatvāro grahaṇīvikārā viśeṣeṇa grahaṇīdoṣaśabdavācyā gṛhyante, tathā'gnimāndyājīrṇādayaśca grahaṇyāśritā rogā gṛhyante| agnimāndyājīrṇādayastu yadyapi grahaṇyāśritatvena grahaṇīrogā eva, tathā'pīha grahaṇīrūpanāḍīvyāpāravaiparītyena ye jāyante ta eva mukhyagrahaṇīśabdavācyāścatvāro rogāḥ| yato ‘adhastu pakvamāmaṃ vā’ ityādinā grahaṇīgadasāmānyalakṣaṇaviśiṣṭameva grahaṇīgadaṃ grahaṇīprākṛtavyāpāropamardena jāyamānaṃ vakṣyati| vakṣyati ca grahaṇyā duṣṭamaduṣṭaṃ ca rūpaṃ “apakvaṃ dhārayatyannaṃ pakvaṃ sṛjati pārśvataḥ| sā duṣṭā bahuśo bhuktamāmameva vimuñcati” iti| na ceyaṃ pakvānnavimokṣalakṣaṇā duṣṭiragnidoṣe āmādyajīrṇe vā| anena viśeṣābhidheyagrahaṇīśabdatvaṃ grahaṇyāśritadoṣajanyagrahaṇīgadasyaivehocyate; agnidoṣāṇāṃ na viśeṣādgrahaṇīgadatvam; atisāre yadyapi pakvānnamuñcanamasti, tathā'pi tasya bhinnasamprāptikatvāt tathā cikitsābhedād grahaṇīdoṣādanyatvamuktam||38-41||
abhojanādajīrṇātibhojanādviṣamāśanāt| asātmyaguruśītātirūkṣasanduṣṭabhojanāt||42|| virekavamanasnehavibhramādvyādhikarṣaṇāt| deśakālartuvaiṣamyādvegānāṃ ca vidhāraṇāt||43|| duṣyatyagniḥ, sa duṣṭo'nnaṃ na tat pacati laghvapi| apacyamānaṃ śuktatvaṃ yātyannaṃ viṣarūpatām 23||44||
evaṃ vyavasthite sāmānyena grahaṇīdoṣavikāraṇāṃ hetvādīnyāha- abhojanādityādi| kālaśabdena ca saṃvatsarātmakaḥ kāla ucyate| deśavaiṣamyaṃ deśavyāpat; sā ca janapadoddhvaṃsanīye proktā| ṛtuśabdena tu śiśirādyṛtuḥ| kālavaiṣamyeṇa sarveṣāmṛtūnāṃ vaiṣamyaṃ gṛhyate, ṛtuvaiṣamyeṇa dvyekartuvaiṣamyamiti viśeṣaḥ| śuktatvamiti amlatām| viṣarūpatāmiti yathā viṣaṃ bahuvikārakāri bhavati tathā tadrūpatām, anena sarva evājīrṇabhedā avaruddhā jñeyāḥ, ye tantrāntare “āmaṃ vidagdhaṃ viṣṭabdhaṃ kaphapittānilaiḥ kramāt| ajīrṇaṃ kecidicchanti caturthaṃ rasaśeṣataḥ” (su.sū.a.46) ityanenoktāḥ||42-44||
tasya liṅgamajīrṇasya viṣṭambhaḥ sadanaṃ tathā| śiraso ruk ca mūrcchā ca bhramaḥ pṛṣṭhakaṭigrahaḥ||45|| jṛmbhā'ṅgamardastṛṣṇā ca jvaraśchardiḥ pravāhaṇam| arocako'vipākaśca, ghoramannaviṣaṃ ca tat||46|| saṃsṛjyamānaṃ 24 pittena dāhaṃ tṛṣṇāṃ mukhāmayān| janayatyamlapittaṃ ca pittajāṃścāparān gadān||47|| yakṣmapīnasamehādīn kaphajān kaphasaṅgatam| karoti vātasaṃsṛṣṭaṃ vātajāṃśca 25 gadān bahūn||48|| mūtrarogāṃśca mūtrasthaṃ kukṣirogān śakṛdgatam| rasādibhiśca saṃsṛṣṭaṃ kuryādrogān rasādijān||49||
tasyeti sāmānyājīrṇasya lakṣaṇam| viṣṭambha iti viṣṭambho'pracalanarūpatayā'vasthānam| ghoramannaviṣaṃ ca tat pittena saṃsṛjyamānamityādinā pittādiduṣṭasyājīrṇasya lakṣaṇamāha| etacca pittādisaṃsargakṛtaṃ lakṣaṇam, ajīrṇasya koṣṭhamātragatatvena yakṣmādivikārakaraṇe'sāmarthyopalabdheḥ| amlapittaṃ ceti amlaguṇodriktaṃ pittam| asya tantrāntare lakṣaṇamuktaṃ- “avipākaklamotkledatiktāmlodgāragauravaiḥ| hṛtkaṇṭhadāhārucibhiścāmlapittaṃ vinirdiśet” iti| yakṣmaṇastridoṣajatve'pi sroto'varodhe kaphavyāpāraprādhānyādiha kaphajatvamuktam| kiṭṭadhātuyogena rasaśeṣānnasya gadānāha- mūtrarogāṃścetyādi| rasādijānityatra ye rasādijā arucyādaya uktāste bhavantīti jñeyam||45-49||
viṣamo dhātuvaiṣamyaṃ karoti viṣamaṃ pacan| tīkṣṇo mandendhano dhātūn viśoṣayati pāvakaḥ||50||
ajīrṇalakṣaṇamabhidhāya agnidoṣalakṣaṇamāha- viṣama ityādi| tīkṣṇāgnikāryamāha- tīkṣṇamityādi| atra mandendhana ityanena tīkṣṇo'pi yadi śucīndhano bhavati tadā dhātupoṣaṇaṃ bhavatīti darśayati||50||
yuktaṃ bhuktavato yukto dhātusāmyaṃ samaṃ pacan|51|
agniprasaṅgāt samāgneḥ kāryamāha- yuktamityādi| yukta iti samaḥ| yuktamannaṃ pacan dhātusāmyaṃ karotītyarthaḥ| samaśabdena samāno vāyuragnisahāyo gṛhyate| kiṃvā yuktavāyutayā dhātusāmyaṃ karoti, yuktaśabdena ca kaphapittasāmyamagnau gṛhyate| yataḥ “samaḥ samaiḥ” (vā.sū.a.1) iti vacanena doṣāṇāṃ samatvenaiva samāgnitvamuktam|51|
durbalo vidahatyannaṃ tadyātyūrdhvamadho'pi vā||51|| adhastu pakvamāmaṃ vā pravṛttaṃ grahaṇīgadaḥ| ucyate sarvamevānnaṃ prāyo hyasya vidahyate||52|| atisṛṣṭaṃ vibaddhaṃ vā dravaṃ tadupadiśyate| tṛṣṇārocakavairasyaprasekatamakānvitaḥ||53|| śūnapādakaraḥ sāsthiparvaruk chardanaṃ jvaraḥ| lohāmagandhistiktāmla 26 udgāraścāsya jāyate||54||
mandāgnivyāpāramāha- durbala ityādi| uktavikāreṣu pradhānatvena adhyāyaprakṛtaṃ grahaṇīdoṣavikāraṃ nirdhārayannāha- adhastvityādi| pakvamāmaṃ veti vāśabdaḥ samuccaye; tena kiñcitpakvaṃ kiñcidapakvaṃ ca| kutaḥ pakvāpakvaṃ sṛjatītyāha- sarvamevānnaṃ prayo hyasya vidahyate iti; pakvāpakvaṃ bhavati| atisṛṣṭamiti vimuktam| tama eva tamakaḥ||51-54||
pūrvarūpaṃ tu tasyedaṃ tṛṣṇā''lasyaṃ balakṣayaḥ| vidāho'nnasya pākaśca cirāt kāyasya gauravam||55||
pūrvarūpe vidāho'nnasyeti viśiṣṭo dāho vidāhaḥ||55||
agnyadhiṣṭhānamannasya grahaṇādgrahaṇī matā| nābheruparyahyagnibalenopaṣṭabdhopabṛṃhitā 27||56|| apakvaṃ dhāratyannaṃ pakvaṃ sṛjati pārśvataḥ| durbalāgnibalā duṣṭā 28 tvāmameva vimuñcati||57||
samprati grahaṇīdoṣasya sukhapratipattyarthaṃ grahaṇyāḥ svarūpaṃ prākṛtaṃ karma cāha- agnyadhiṣṭhānamityādi| agnyadhiṣṭhānam agnerāśraya ityarthaḥ| grahaṇīsañjñānimittamāha- annasyetyādi| grahaṇāditi dhāraṇāt, nābheruparyannasya dhāraṇādityarthaḥ| kiṃvā nābherupari agnerūrdhvajvalanena balenopastambhitā upabṛṃhitā ca sati apakvamannaṃ dhārayati, pakvaṃ ca pārśvataḥ sṛjatīti vāmapārśvataḥ sṛjati; yataḥ grahaṇīgudau vāmapārśvāśrayau, tena vāme pārśve pakvaṃ sṛjatīti yuktam| upastambhitā iti agninā pittavyāpārakaraṇena anukūlitā, upabṛṃhiteti agninā bṛṃhaṇavyāpārakaraṇena saśaktīkṛtā; kiṃvā upastambhatvena upabṛṃhitā, atra pakṣe upastambhasādhāraṇyaṃ grahaṇyā āha| grahaṇyāḥ prākṛtaṃ karmābhidhāya vaikṛtaṃ karmāha- durbaletyādi| durbalāgniśca abalā ceti, kiṃvā durbalamagnibalaṃ yasyāḥ sā durbalāgnibalā| duṣṭā iti doṣaduṣṭā| āmaṃ vimuñcatīti apakvamevānnaṃ vimuñcati| pūrvarūpe pakvamāmaṃ vā vimuñcatītyanena vidagdharūpamāmamevoktam, iha tvāmaṃ 29 niyamena vimuñcatīti na virodhaḥ||56-57||
vātāt pittāt kaphācca syāttadrogastribhya eva ca| hetuṃ liṅgaṃ rūpabhedāñ 30 śṛṇu tasya pṛthak pṛthak||58|| kaṭutiktakaṣāyātirūkṣaśītalabhojanaiḥ| pramitānaśanātyadhvaveganigrahamaithunaiḥ||59|| karoti kupito mandamagniṃ sañchādya mārutaḥ 31| tasyānnaṃ pacyate duḥkhaṃ śuktapākaṃ kharāṅgatā||60|| kaṇṭhāsyaśoṣaḥ kṣuttṛṣṇā timiraṃ karṇayoḥ svanaḥ| pārśvoruvaṅkṣaṇagrīvārujo'bhīkṣṇaṃ visūcikā||61|| hṛtpīḍā kārśyadaurbalyaṃ vairasyaṃ parikartikā| gṛddhiḥ sarvarasānāṃ ca manasaḥ sadanaṃ tathā||62|| jīrṇe jīryati cādhmānaṃ bhukte svāsthyamupaiti ca| sa vātagulmahṛdrogaplīhāśaṅkī ca mānavaḥ||63|| cirāduḥkhaṃ dravaṃ śuṣkaṃ tanvāmaṃ śabdaphenavat| punaḥ punaḥ sṛjedvarcaḥ kāsaśvāsārdito'nilāt||64|| kaṭvajīrṇavidāhyamlakṣārādyaiḥ pittamulbaṇam| agnimāplāvayaddhanti 32 jalaṃ taptamivānalam||65|| so'jīrṇaṃ nīlapītābhaṃ pītābhaḥ sāryate dravam| pūtyamlodgārahṛtkaṇṭhadāhārucitṛḍarditaḥ||66|| gurvatisnigdhaśītādibhojanādatibhojanāt| bhuktamātrasya ca svapnāddhantyagniṃ kupitaḥ kaphaḥ||67|| tasyānnaṃ pacyate duḥkhaṃ hṛllāsacchardyarocakāḥ| āsyopadehamādhuryakāsaṣṭhīvanapīnasāḥ||68|| hṛdayaṃ manyate styānamudaraṃ stimitaṃ guru| duṣṭo madhura udgāraḥ sadanaṃ strīṣvaharṣaṇam||69|| bhinnāmaśleṣmasaṃsṛṣṭaguruvarcaḥpravartanam| akṛśasyāpi daurbalyamālasyaṃ ca kaphātmake||70|| yaścāgniḥ pūrvamuddiṣṭo rogānīke caturvidhaḥ| taṃ cāpi grahaṇīdoṣaṃ samavarjaṃ pracakṣmahe||71|| pṛthagvātādinirdiṣṭahetuliṅgasamāgame| tridoṣaṃ nirdiśetteṣāṃ bheṣajaṃ 33 śṛṇvataḥ param||72||
vātapittakaphasannipātajān grahaṇībhedān teṣāṃ pṛthagghetvādīṃścāha- vātādityādi| tribhya iti sannipātāt| rūpabhedāniti grahaṇīdoṣaliṅgatvena vakṣyamāṇān| śuktamivānnasya pākaḥ śuktapākaḥ| gṛddhiḥ sarvarasānāmiti saptamyarthe ṣaṣṭhī| jīrṇe jīryati ‘anne’ iti śeṣaḥ| gulmādiśaṅkitvaṃ gulmādisadṛśapīḍāyuktatvena bhavati| paittikagrahaṇyāṃ pittasyāgnisamānatayā vardhanameva yuktamityāśaṅkya pittasya dravatvenāgnihananaṃ kriyate iti darśayannāha- āplāvayaddhantyanalamiti; āplāvanaṃ draveṇārdrīkaraṇam| uṣṇasyāpi dravatayā agninirvāpaṇe dṛṣṭāntamāha- jalaṃ taptamityādi| daurbalyaṃ balahāniḥ| yaścāgnirityādiślokaṃ kecidvaiśeṣikagrahaṇīdoṣavyatiriktāgnidoṣatrayasya grahaṇīrogāntarniveśanamasaṅgatamiti kṛtvā'nārṣaṃ vadanti, kintu taṃ cāpītipadenā'gnimāndyādīnāṃ prākṛtānāṃ sāmānyagrahaṇīdoṣābādhe sati na kiñcidvirodhaṃ paśyāmaḥ; sāmānyagrahaṇīdoṣe'pi agnimāndyādaya uktā 34 eveti darśitameva| samavarjamiti samaprakṛtipuruṣagatatvenoktāgnivarjam||58-72||
grahaṇīmāśritaṃ doṣaṃ vidagdhāhāramūrcchitam| saviṣṭambhaprasekārtividāhārucigauravaiḥ||73|| āmaliṅgānvitaṃ dṛṣṭvā sukhoṣṇenāmbunoddharet| phalānāṃ vā kaṣāyeṇa pippalīsarṣapaistathā||74|| līnaṃ pakvāśayasthaṃ vā''pyāmaṃ srāvyaṃ sadīpanaiḥ| śarīrānugate sāme rase laṅghanapācanam||75|| viśuddhāmāśayāyāsmai pañcakolādibhiḥ śṛtam| dadyāt peyādi laghvannaṃ punaryogāṃśca dīpanān||76|| jñātvā tu paripakvāmaṃ mārutagrahaṇīgadam| dīpanīyayutaṃ sarpiḥ pāyayetālpaśo bhiṣak||77|| kiñcitsandhukṣite tvagnau saktaviṇmūtramārutam| dvyahaṃ tryahaṃ vā saṃsnehya svinnābhyaktaṃ nirūhayet||78|| tata eraṇḍatailena sarpiṣā tailvakena vā| sakṣāreṇānile śānte srastadoṣaṃ virecayet||79|| śuddhaṃ rūkṣāśayaṃ baddhavarcasaṃ cānuvāsayet| dīpanīyāmlavātaghnasiddhātailena mātrayā||80|| nirūḍhaṃ ca viriktaṃ ca samyak caivānuvāsitam| laghvannaṃ pratisambhuktaṃ sarpirabhyāsayet punaḥ||81||
grahaṇīmāśritamityādau doṣamiti sāmānyavacanādvātādīnāṃ trayāṇāmapi grahaṇam| āmasyāpakvasya liṅgairanvitamiti āmaliṅgānvitam| uddharediti vamet| phalānāmiti madanaphalānām| līnamiti anutkliṣṭam| pakvāśayasthamiti adhogatatvena pakvāśayasamīpagatam| srāvyamiti virecanīyam| sadīpanairiti dīpanadravyasaṃyuktairvirecanaprayogaiḥ| śarīrānugate iti śarīravyāpake| sāme rase iti apakve rase; āmaścātrāpakvarasarūpa eveṣṭaḥ, āhārarasasya rasasambandhena śarīravyāpakatayā durghaṭatvāt| laṅghanam anaśanaṃ, pācanaṃ yavāgvādi| viśuddhāmāśaye ityatra viśuddhirhi virecanalaṅghanairyathāyogyatayā jñeyā| dīpanīyayutamiti ṣaḍvirecanaśatāśritīyoktadīpanīyagaṇasādhitam| svinnābhyaktamiti svinnaṃ cābhyaktaṃ ceti svinnābhyaktam| srastadoṣamiti 35 nirūheṇa srastadoṣam||73-81||
dve pañcamūle saralaṃ devadāru sanāgaram| pippalīṃ pippalīmūlaṃ citrakaṃ hastipippalīm||82|| śaṇabījaṃ yavān kolan kulatthān suṣavīṃ tathā 36| pācayedāranālena dadhnā sauvīrakeṇa vā||83|| caturbhāgāvaśeṣeṇa pacettena ghṛtāḍhakam| svarjikāyāvaśūkākhyau kṣārau dattvā ca yuktitaḥ||84|| saindhavaudbhidasāmudrabiḍānāṃ romakasya ca| sasauvarcalapākyānāṃ bhāgāndvipalikān pṛthak||85|| vinīya cūrṇitān tasmāt pāyayet prasṛtaṃ budhaḥ| karotyagniṃ balaṃ varṇaṃ vātaghnaṃ bhuktapācanam||86|| iti daśamūlādyaṃ ghṛtam|
dve pañcamūle ityādau suṣavīsvaraso 37 jalasthānīyaḥ, āranālādi kvāthyaṃ ca militvā droṇaṃ mānaṃ grāhyam| kṣārau dattvā ca yuktita ityanena kṣārayoralpamānatvamucyate, kintu prakṣepyānyatamalavaṇamānena pṛthak kṣārau deyau; yuktita ityanena tu yogye kāle kṣārayogamāha, sa ca yogyakālo'tra ghṛtāvatāraṇakāla eva| yadāha jatūkarṇaḥ- “daśamūlaṃ pañcakolaṃ kulatthaṃ surabhiṃ yavam| devadāruṃ ca saralaṃ śaṇabījaṃ ca sādhayet|| dadhnā sauvīrakeṇaiva tena pakve ghṛtāḍhake| dvau kṣārau saptalavaṇānyāvaped dvipalāni tu” iti| audbhidam utkārikālavaṇam| romakaṃ rumāhṛdbhavam| pākyaṃ pākajam||82-86||
tryūṣaṇatriphalākalke bilvamātre guḍāt pale| sarpiṣo'ṣṭapalaṃ paktvā mātrāṃ mandānalaḥ pibet||87|| iti tryūṣaṇādyaṃ ghṛtam|
bilvamātre iti palamāne kalke, aṣṭapalamānamevātra sarpiḥ paktavyaṃ maharṣivacanena phaladāyitvāt||87||
pañcamūlābhayāvyoṣapippalīmūlasaindhavaiḥ| rāsnākṣāradvayājājīviḍaṅgaśaṭibhirghṛtam||88|| śuktena mātuluṅgasya svarasenārdrakasya ca| śuṣkamūlakakolāmbucukrikādāḍimasya ca||89|| takramastusurāmaṇḍasauvīrakatuṣodakaiḥ| kāñjikena ca tat pakvamagnidīptikaraṃ param||90|| śūlagulmodaraśvāsakāsānilakaphāpaham| sabījapūrakarasaṃ siddhaṃ vā pāyayedghṛtam||91|| siddhamabhyañjanārthaṃ ca tailametaiḥ prayojayet| eteṣāmauṣadhānāṃ vā pibeccūrṇaṃ sukhāmbunā||92|| vāte śleṣmāvṛte sāme kaphe vā vāyunoddhate| dadyāccūrṇaṃ pācanārthamagnisandīpanaṃ param||93|| iti pañcamūlādyaṃ ghṛtaṃ cūrṇaṃ ca|
pañcamūlādye śuktāditrayodaśadravāṇāṃ pratyekaṃ snehasamatvam| sabījapūrakarasamityatrāpi pañcamūlyādīni kalkatvenecchanti; kiṃvā pūrvameva ghṛtaṃ bījapurarasasaṃyuktaṃ peyamityarthaḥ| tailamityādau etaiḥ pañcamūlyādibhiḥ siddhaṃ tailamabhyaṅgārthaṃ yojyaṃ, tathā eteṣāmeva kalkoktānāṃ pañcamūlyādīnāṃ cūrṇaṃ sukhāmbunā peyam| cūrṇaviṣayamāha- vāte ityādi| vātaśleṣmāvṛte grahaṇīgade tathā sāme grahaṇīgade; kecit “sāme purīṣe” iti vadanti; āmaṃ cānekavidhamāhuḥ, yaducyate- “āmamannarasaṃ kecit kecittu malasañcayam| prathamāṃ doṣaduṣṭiṃ ca kecidāmaṃ pracakṣate” iti| bhojo'pyāha- “āmāśayasthaḥ kāyāgnerdaurbalyādavipācitaḥ| ādya āhāradhāturyaḥ sa āma iti sañjñitaḥ” iti| īśvaraseno'pyāha- “evamāmāśaye'pyannaṃ bahu samyaṅna jīryati| cīyamānaṃ tadevānnaṃ kālenāmatvamāpnuyāt” ityādi| tadihāpi tadvacanaprāmāṇyādāmavyavasthā kartavyā||88-93||
majjatyāmā gurutvādviṭ pakvā tūtplavate jale| vinā'tidravasaṅghātaśaityaśleṣmapradūṣaṇāt||94|| parīkṣyaivaṃ purā sāmaṃ nirāmaṃ cāmadoṣiṇam| vidhinopācaret samyak pācanenetareṇa vā||95||
sāmanirāmagrahaṇīgadajñānārthaṃ sāmanirāmaviḍlakṣaṇamāha- majjatītyādi| āmeti āmāśritā| gurutvāditi āmāhitagurutvāt| pakveti nirāmā; upasaṃhariṣyatyāmapakvalakṣaṇānte ‘parīkṣyaivaṃ purā sāmaṃ nirāmaṃ vā’ iti| dvayorapi āmapakvalakṣaṇayorapavādamāha- vinā'tidravetyādi| atidravatvādāmā'pi plavate, atisaṃhatā tu pakvā'pi atisaṅghātādeva majjati, śaityaśleṣmapradūṣaṇācca kaphayogāhitagauravā pakvā'pi majjati gurutvādeva na plavate| nanu saviṣṭambhaprasekārtītyādinaiva sāmasyoktatvāt kimanena sāmatālakṣaṇena punaruktena? ucyate- vātakaphādhikārāttaduktam, idaṃ tu viḍāmatājñānārthamuktamiti viśeṣaḥ| parīkṣyetyādau nirāmaṃ cāmadoṣiṇamiti kathaṃ, yāvatā na nirāmatāyāmāmadoṣatvamasti? na, āmadoṣaśabdena grahaṇīdoṣiṇo'bhipretatvāt| itareṇeti grahaṇīdoṣaśamanena||94-95||
citrakaṃ pippalīmūlaṃ dvau kṣārau lavaṇāni ca| vyoṣaṃ hiṅgvajamodāṃ ca cavyaṃ caikatra cūrṇayet||96|| guṭikā mātuluṅgasya dāḍimasya rasena vā| kṛtā vipācayatyāmaṃ dīpayatyāśu cālanam||97|| iti citrakādyā guṭikā|
citraketyādau lavaṇāni cetyatra kapiñjalādhikaraṇanyāyena lavaṇatrayamicchanti; kintvaniyate sa nyāyo bhavati, iha tu pañcalavaṇānāṃ prādhānyena dīrghañjīvitīye nirdiṣṭatvāt pañcalavaṇasya ca śakyopādānatvāt pañcaiva lavaṇāni grāhyāṇi||96-97||
nāgarātiviṣāmustakvāthaḥ syādāmapācanaḥ| mustāntakalkaḥ pathyā vā nāgaraṃ coṣṇavāriṇā||98|| devadāruvacāmustanāgarātiviṣābhayāḥ| vāruṇyāmāsutāstoye koṣṇe vā'lavaṇāḥ pibet||99|| varcasyāme saśūle ca pibedvā dāḍimāmbunā| viḍena 38 lavaṇaṃ piṣṭaṃ bilvaṃ citrakanāgaram||100|| sāme vā sakaphe vāte koṣṭhaśūlakare pibet| kaliṅgahiṅgvativiṣāvacāsauvarcalābhayāḥ||101|| chardyarśogranthiśūleṣu pibeduṣṇena vāriṇā| pathyāsauvarcalājājīcūrṇaṃ maricasaṃyutam||102|| abhayāṃ pippalīmūlaṃ vacāṃ kaṭukarohiṇīm| pāṭhāṃ vatsakabījāni citrakaṃ viśvabheṣajam||103|| pibenniṣkvāthya cūrṇaṃ vā kṛtvā koṣṇena vāriṇā| pittaśleṣmābhibhṛtāyāṃ grahaṇyāṃ śūlanuddhitam||104|| sāme sātiviṣaṃ vyoṣaṃ lavaṇakṣārahiṅgu ca| niḥkvāthya pāyayeccūrṇaṃ kṛtvā vā koṣṇavāriṇā||105|| pippalīṃ nāgaraṃ pāṭhāṃ sārivāṃ bṛhatīdvayam| citrakaṃ kauṭajaṃ bījaṃ lavaṇānyatha pañca ca||106|| taccūrṇaṃ sayavakṣāraṃ dadhyuṣṇāmbusurādibhiḥ| pibedagnivivṛddhyarthaṃ koṣṭhavātaharaṃ naraḥ||107|| maricaṃ kuñcikāmbaṣṭhāvṛkṣāmlāḥ kuḍavāḥ pṛthak| palāni 39 daśa cāmlasya vetasasya palārdhikam||108|| sauvarcalaṃ biḍaṃ pākyaṃ yavakṣāraḥ sasaindhavaḥ| śaṭīpuṣkaramūlāni hiṅgu hiṅguśivāṭikā||109|| tat sarvamekataḥ sūkṣmaṃ cūrṇaṃ kṛtvā prayojayet| hitaṃ vātābhibhūtāyāṃ grahaṇyāmarucau tathā||110|| iti maricādyaṃ cūrṇam|
mustāntakalka iti paścāduktanāgarādikalka ityarthaḥ| arśogranthiḥ arśo'nugrathitavarcastvam| maricasaṃyutamiti paryantaṃ ‘cūrṇaṃ kṛtvā pibet’ ityanuvartate| sāme doṣe sati pippalīmūlādiṣu ativiṣādi prakṣipya cūrṇaṃ kartavyamityarthaḥ| surādibhirityatrādiśabdena kāñjikasauvīrādigrahaṇam||98-110||
caturṇāṃ prasthamamlānāṃ tryūṣaṇasya palatrayam| lavaṇānāṃ ca catvāri śarkarāyāḥ palāṣṭakam| sañcūrṇya śākasūpānnarāgādiṣvavacārayet||111|| kāsājīrṇāruciśvāsāhṛtpāṇḍvāmayaśūlanut|112|
caturṇāṃ prasthamamlānāmityatra caturamlaṃ hṛdyavarge prathamoktaṃ vṛkṣāmlāmlavetasadāḍimabadararūpamāhuḥ; anye tu cavyatvagityādiprayogavakṣyamāṇakapitthacukrikāvṛkṣāmladāḍimānāṃ grahaṇamāhuḥ| tantrāntare tu “vṛkṣāmlamātuluṅgāmlabadarāmlāmlavetasaiḥ| caturamlamidaṃ proktaṃ pañcāmlaṃ tu sadāḍimam” ityuktam| tryūṣaṇācca palatrayamiti militāt palatrayam| rāgaḥ kapitthādidravyakṛto vyañjanaviśeṣaḥ||111||-
cavyatvakpippalīmūladhātakīvyoṣacitrakān||112|| kapitthaṃ bilvamambaṣṭhāṃ śālmalaṃ hastipippalīm| śilodbhedaṃ tathā'jājīṃ piṣṭvā badarasammitam||113|| paribharjya ghṛte dadhnā yavāgūṃ sādhayedbhiṣak| rasaiḥ kapitthacukrīkāvṛkṣāmlairdāḍimasya ca||114|| sarvātisāragrahaṇīgulmārśaḥplīhanāśinī| pañcakolakayūṣaśca mūlakānāṃ ca soṣaṇaḥ||115|| snigdho dāḍimatakrāmlo jāṅgalaḥ saṃskṛto rasaḥ| kravyādasvarasaḥ śasto bhojanārthe sadīpanaḥ||116|| takrāranālamadyāni pānāyāriṣṭa eva ca|117|
cavyetyādau śālmalaṃ śālmalīveṣṭakam| śilodbhavaṃ śailajam| cukrikā cāṅgerī| soṣaṇa iti samaricaḥ||112-116||-
takraṃ tu grahaṇīdoṣe dīpanagrāhilāghavāt||117|| śreṣṭhaṃ madhurapākitvānna ca pittaṃ prakopayet| kaṣāyoṣṇavikāśitvādraukṣyāccaiva kaphe hitam||118|| vāte svādvamlasāndratvāt sadyaskamavidāhi tat| tasmāt takraprayogā ye jaṭharāṇāṃ tathā'rśasām||119|| vihitā grahaṇīdoṣe sarvaśastān prayojayet| yavānyāmalake pathyā maricaṃ tripalaṃśikam||120|| lavaṇāni palāṃśāni pañca caikatra cūrṇayet| takre tadāsutaṃ 40 jātaṃ takrāriṣṭaṃ pibennaraḥ| dīpanaṃ śothagulmārśaḥkrimimehodarāpaham||121|| iti takrāriṣṭaḥ|
takramityādinā takraguṇābhidhānam| madhurapākitvānna ca pittaprakopaṇam; amlatvāt pittaprakopaṇe prāpte madhurapākitayā pittaṃ na prakopayati, nāpi pittaṃ praśamayatītyāhuḥ| sadyaskamavidāhīti sadyo mathitameva takraṃ pacyamānāvasthāyāṃ vidāhakṛnna bhavati, kiñcitkālasthitaṃ tu vidāhī bhavatyeva| yavānītyādau takre tadāsutamiti takrāḍhake āsutam| jātamiti amlarasatayā jātam||118-121||
svasthānagatamutkliṣṭamagninirvāpakaṃ bhiṣak| pittaṃ jñātvā virekeṇa nirharedvamanena vā||122|| avidāhibhirannaiśca laghubhistiktasaṃyutaiḥ| jāṅgalānāṃ rasairyūṣairmudgādīnāṃ khaḍairapi||123|| dāḍimāmlaiḥ sasarpiṣkairdīpanagrāhisaṃyutaiḥ| tasyāgniṃ dīpayeccūrṇaiḥ sarpirbhiścāpi tiktakaiḥ||124||
vamanena vetyūrdhvagapittāpekṣayā jñeyam| sarpirbhiścāpi tiktakairityatra jātyākhyāyāṃ bahuvacanaṃ; kiṃvā kuṣṭhoktaṃ tiktaghṛtadvayamanyacca tiktasādhitaṃ ghṛtamiti bahuvacanaṃ sādhu||122-124||
candanaṃ padmakośīraṃ pāṭhāṃ mūrvāṃ kuṭannaṭam| ṣaḍgranthāsārivāsphotāsaptaparṇāṭarūṣakān||125|| paṭolodumbarāśvatthavaṭaplakṣakapītanān| kaṭukāṃ rohiṇīṃ mustaṃ nimbaṃ ca dvipalāṃśikam||126|| droṇe'pāṃ sādhayet pādaśeṣe prasthaṃ ghṛtāt pacet| kirātatiktendrayavavīrāmāgadhikotpalaiḥ||127|| kalkairakṣasamaiḥ peyaṃ tat pittagrahaṇīgade| tiktakaṃ yadghṛtaṃ coktaṃ kauṣṭhike tacca dāpayet||128|| iti candanādyaṃ ghṛtam|
kuṭannaṭaṃ kaivartamustakam| ṣaḍgranthā vacā| āsphotā ‘asphuramallikā’ iti loke khyātā| kapītanaḥ ‘gandhamuṇḍa’ iti khyātaḥ||125-128||
nāgarātiviṣe mustaṃ dhātakīṃ ca rasāñjanam| vatsakatvakphalaṃ bilvaṃ pāṭhāṃ kaṭukarohiṇīm||129|| pibet samāṃśaṃ taccūrṇaṃ sakṣaudraṃ taṇḍulāmbunā| paittike grahaṇīdoṣe raktaṃ yaccopaveśyate||130|| arśāṃsi ca gude śūlaṃ jayeccaiva pravāhikām| nāgarādyamidaṃ cūrṇaṃ kṛṣṇātreyeṇa pūjitam||131|| iti nāgarādyaṃ cūrṇam|
nāgarādye sakṣaudramiti madhuprakṣepayuktam| taṇḍulāmbuneti taṇḍuladhāvanāmbunā; anye tu taṇḍulāddviguṇamamlaṃ taṇḍulena samaṃ ciraṃ sthitaṃ tattaṇḍulāmbu vadanti| kṛṣṇātreyeṇa pūjitatvopadarśanādasya siddhayogatvaṃ darśyate; kṛṣṇātreyaḥ punarvasorabhinna eveti vṛddhāḥ||129-131||
bhūnimbakaṭukāvyoṣamustakendrayavān samān| dvau citrakādvatsakatvagbhāgān ṣoḍaśa cūrṇayet||132|| guḍaśītāmbunā pītaṃ grahaṇīdoṣagulmanut| kāmalājvarapāṇḍutvamehārucyatisāranut||133|| iti bhūnimbādyaṃ cūrṇam|
bhūnimbādye guḍayutaṃ śītāmbu guḍaśītāmbu; guḍaścātra guḍavarṇatāmādhuryāpattimātro deyaḥ||132-133||
vacāmativiṣāṃ pāṭhāṃ saptaparṇaṃ rasāñjanam| syonākodīcyakaṭvaṅgavatsakatvagdurālabhāḥ||134|| dārvīṃ parpaṭakaṃ pāṭhāṃ yavānīṃ madhuśigrukam| paṭolapatraṃ siddhārthān yūthikāṃ jātipallavān||135|| jambvāmrabilvamadhyāni nimbaśākaphalāni ca| tadrogaśamamanvicchan bhūnimbādyena yojayet||136|| kirātatiktaḥ ṣaḍgranthā trāyamāṇā kaṭutrikam| candanaṃ padmakośīraṃ dārvītvak kaṭurohiṇī||137|| kuṭajatvakphalaṃ mustaṃ yavānī devadāru ca| paṭolanimbapatrailāsaurāṣṭrayativiṣātvacaḥ||138|| madhuśigrośca bījāni mūrvā parpaṭakastathā| taccūrṇaṃ madhunā lehyaṃ peyaṃ madyairjalena vā||139|| hṛtpāṇḍugrahaṇīrogagulmaśūlārucijvarān| kāmalāṃ sannipātaṃ ca mukharogāṃśca nāśayet||140|| iti kirātādyaṃ cūrṇam|
vacāmityādau syonākakaṭvaṅgaśabdābhyāṃ dvāvapi pṛthuśimbālpaśimbau syonākau gṛhyete| tadrogaśamamanvicchanniti bhūnimbādyuktagrahaṇīdoṣādirogaśāntiṃ kāṅkṣan| bhūnimbādyeneti bhūnimbādyuktadravyagaṇena yathoktamānena yojayad vacādīn; apare tu bhūnimbādyeneti vacanenātra bhūnimbādyuktaguḍaśītāmbupeyatāmasyāpyatidiśatīti vadanti||134-140||
grahaṇyāṃ śleṣmaduṣṭāyāṃ vamitasya yathāvidhi| kaṭvamlalavaṇakṣāraistiktaiścāgniṃ vivardhayet||141|| palāśaṃ citrakaṃ cavyaṃ mātuluṅgaṃ harītakīm| pippalīṃ pippalīmūlaṃ pāṭhāṃ nāgaradhānyakam||142|| kārṣikāṇyudakaprasthe paktvā pādāvaśeṣitam| pānīyārthaṃ prayuñjīta yavāgūṃ taiśca sādhayet||143|| śuṣkamūlakayūṣeṇa kaulatthenāthavā punaḥ| kaṭvamlakṣārapaṭunā laghūnyannāni bhojayet||144|| amlaṃ cānu pibettakraṃ takrāriṣṭamathāpi vā| madirāṃ madhvariṣṭaṃ vā nigadaṃ sīdhumeva vā||145||
pānīyārthaṃ pānāya| kaṭvamlakṣārapaṭuneti kaṭvādiyogāt paṭunā indriyottejakenetyarthaḥ| kaphagrahaṇyāṃ sadyaskameva yadyapi kaṣāyatvāttakramucitaṃ, tathā'pi agnidīpanatayā amlameva takraṃ ‘amlaṃ cānupibet’ ityanenaivoktam| nigadaṃ sīdhumiti nirdoṣaṃ sīdhum||141-145||
droṇaṃ madhūkapuṣpāṇāṃ viḍaṅgānāṃ tato'rdhataḥ| citrakasya tato'rdhaṃ syāttathā bhallātakāḍhakam||146|| mañjiṣṭhāṣṭapalaṃ 41 caiva tridroṇe'pāṃ vipācayet| droṇaśeṣaṃ tu tacchītaṃ madhvardhāḍhakasaṃyutam||147|| elāmṛṇālāgurubhiścandanena ca rūṣite| kumbhe māsasthitaṃ jātamāsavaṃ taṃ prayojayet||148|| grahaṇīṃ dīpayatyeva bṛṃhaṇaḥ 42 kaphapittajit| śothaṃ kuṣṭhaṃ kilāsaṃ ca pramehāṃśca praṇāśayet||149|| iti madhūkāsavaḥ| madhūkapuṣpasvarasaṃ śṛtamardhakṣayīkṛtam| kṣaudrapādayutaṃ śītaṃ pūrvavat sannidhāpayet||150|| taṃ piban grahaṇīdoṣāñjayet sarvān hitāśanaḥ| tadvaddrākṣekṣukharjūrasvarasānāsutān 43 pibet||151||
ardhakṣayīkṛtamiti pākādardhāvaśiṣṭaṃ kṛtam| pūrvavatsannidhāpayediti elādilipte kumbhe saṃsthāpayet||146-151||
prasthau durālabhāyā dvau pasthamāmalakasya ca| dantīcitrakamuṣṭī 44 dve pratyagraṃ cābhayāśatam||152|| caturdroṇe'mbhasaḥ paktvā śītaṃ droṇāvaśeṣitam| saguḍadviśataṃ pūtaṃ madhunaḥ kuḍavāyutam||153|| tadvat priyaṅgoḥ pippalyā viḍaṅgānāṃ ca cūrṇitaiḥ| kuḍavairghṛtakumbhasthaṃ pakṣājjātaṃ tataḥ pibet||154|| grahaṇīpāṇḍurogārśaḥkuṣṭhavīsarpamehanut| svaravarṇakaraścaiṣa raktapittakaphāpahaḥ||155|| iti durālabhāsavaḥ| haridrā pañcamūle dve vīrarṣabhakajīvakam| eṣāṃ 45 pañcapalān bhāgāṃścaturdroṇe'mbhasaḥ pacet||156|| droṇaśeṣe rase pūte guḍasya dviśataṃ bhiṣak| cūrṇitān kuḍavārdhāṃśān prakṣipecca samākṣikān||157|| priyaṅgumustamañjiṣṭhāviḍaṅgamadhukaplavān| lodhraṃ śābarakaṃ caiva māsārdhasthaṃ pibettu tam||158|| eṣa mūlāsavaḥ siddho dīpano raktapittajit| ānāhakaphahṛdrogapāṇḍurogāṅgasādanut||159|| iti mūlāsavaḥ|
dantīcitrakamuṣṭī dve iti citrakadantyormilitvā dvipalam| tadvaditi elādinā liptabṛhatkumbhastham||152-159||
prāsthikaṃ 46 pippalīṃ piṣṭvā guḍaṃ madhyaṃ bibhītakāt| udakaprasthasaṃyuktaṃ yavapalle nidhāpayet||160|| tasmāt palaṃ sujātāttu salilāñjalisaṃyutam| pibetpiṇḍāsavo hyeṣa rogānīkavināśanaḥ||161|| svastho'pyenaṃ pibenmāsaṃ naraḥ snigdharasāśanaḥ 47| icchaṃsteṣāmanutpattiṃ rogāṇāṃ ye'tra kīrtitāḥ||162|| iti piṇḍāsavaḥ|
prāsthikamityādau pippalīguḍabibhītakamajjānaḥ pratyekaṃ prasthamānāḥ| snigdharasāśana iti snehavanmāṃsarasabhojanaḥ||160-162||
nave pippalimadhvākte kalase'gurudhūpite| madhvāḍhakaṃ jalasamaṃ cūrṇānīmāni dāpayet||163|| kuḍavārdhaṃ viḍaṅgānāṃ pippalyāḥ kuḍavaṃ tathā| caturthikāṃśāṃ tvakkṣīrīṃ keśaraṃ maricāni ca||164|| tvagelāpatrakaśaṭīkramukātiviṣāghanān| hareṇvelvālutejohvāpippalīmūlacitrakān||165|| kārṣikāṃstat sthitaṃ māsamata ūrdhvaṃ prayojayet| mandaṃ sandapayatyagniṃ karoti viṣamaṃ samam||166|| hṛtpāṇḍugrahaṇīrogakuṣṭhārśaḥśvayathujvarān| vātaśleṣmāmayāṃścānyānmadhvariṣṭo vyapohati||167|| iti madhvariṣṭaḥ|
nave ityādau tvagelādīnāṃ kārṣikatvam||163-167||
samūlāṃ pippalīṃ kṣārau dvau pañca lavaṇāni ca| mātuluṅgābhayārāsnāśaṭīmaricanāgaram||168|| kṛtvā samāṃśaṃ taccūrṇaṃ pibet prātaḥ sukhāmbunā| śleṣmike grahaṇīdoṣe balavarṇāgnivardhanam||169|| etairevauṣadhaiḥ siddhaṃ sarpiḥ peyaṃ samārute| gaulmike ṣaṭpalaṃ proktaṃ bhallātakaghṛtaṃ ca yat||170||
samūlāṃ pippalīmiti pippalīṃ pippalīmūlaṃ ca| bhallātakaghṛtaṃ ca gulmoktamiti jñeyam||168-170||
biḍaṃ kālotthalavaṇaṃ sarjikāyavaśūkajam| saptalāṃ kaṇṭakārīṃ ca citrakaṃ ceti dāhayet||171|| saptakṛtvaḥ srutasyāsya kṣārasya 48 dvyāḍhakena tu| āḍhakaṃ sarpiṣaḥ paktvā pibedagnivivardhanam||172|| iti kṣāraghṛtam| samūlāṃ pippalīṃ pāṭhāṃ cavyendrayavanāgaram| citrakātiviṣe hiṅgu śvadaṃṣṭrāṃ kaṭurohiṇīm||173|| vacāṃ ca kārṣikaṃ pañcalavaṇānāṃ palāni ca| dadhnaḥ prasthadvaye tailasarpiṣoḥ kuḍavadvaye||174|| khaṇḍīkṛtāni niṣkvāthya śanairantargate rase| antardhūmaṃ tato dagdhavā cūrṇaṃ kṛtvā ghṛtāplutam||175|| pibet pāṇitalaṃ tasmiñjīrṇe syānmadhurāśanaḥ| vātaśleṣmāmayānsarvānhanyādviṣagarāṃśca saḥ||176|| bhallātakaṃ trikaṭukaṃ triphalāṃ lavaṇatrayam| antardhūmaṃ dvipalikaṃ gopurīṣāgninā dahet||177|| sa kṣāraḥ sarpiṣā pīto bhojye vā'pyavacūrṇitaḥ| hṛtpāṇḍugrahaṇīdoṣagulmodāvartaśūlanut||178||
biḍaṃ kālotthalavaṇamiti biḍaṃ biḍalavaṇaṃ, kālalavaṇaṃ tu sauvarcalalavaṇamityarthaḥ| khaṇḍīkṛtānīti khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ kṛtāni| anugate rase iti nipīte drave| pāṇitalamiti karṣaḥ| madhurāśanatvamiha kṣāraprayogābhicchedakatvahantṛtayā yaugikatvājjñeyam||171-178||
durālabhāṃ karañjau dvau saptaparṇaṃ savatsakam| ṣaḍgranthāṃ madanaṃ mūrvāṃ pāṭhāmāragvadhaṃ tathā||179|| gomūtreṇa samāṃśāni kṛtvā cūrṇāni dāhayet| dagdhvā ca taṃ pibet kṣāraṃ grahaṇībalavardhanam||180||
gomūtreṇa samāṃśānīti gomūtreṇa militaṃ cūrṇaṃ tulyam| asya ca pānaṃ pūrvakṣāravat sarpiṣā jñeyam||179-180||
bhūnimbaṃ rohiṇīṃ tiktāṃ paṭolaṃ nimbaparpaṭam| dahenmāhiṣamūtreṇa kṣāra eṣo'gnivardhanaḥ||181|| dve haridre vacā kuṣṭhaṃ citrakaḥ kaṭurohiṇī| mustaṃ ca bastamūtreṇa dahet kṣāro'gnivardhanaḥ||182||
māhiṣamūtreṇetyādau cūrṇasamatvaṃ māhiṣamūtrasya, pūrvaprayogadṛṣṭatvāt||181-182||
catuṣpalaṃ sudhākāṇḍāttripalaṃ lavaṇatrayāt| vārtākīkuḍavaṃ cārkādaṣṭau dve citrakāt pale||183|| dagdhāni vārtākurase guṭikā bhojanottarāḥ| bhuktaṃ bhuktaṃ pacantyāśu kāsaśvāsārśasāṃ hitāḥ||184|| visūcikāpratiśyāyahṛdrogaśamanāśca tāḥ| ityeṣā kṣāraguṭikā kṛṣṇātreyeṇa kīrtitā||185|| iti kṣāraguḍikā| vatsakātiviṣe pāṭhāṃ duḥsparśāṃ hiṅgu citrakam| cūrṇīkṛtya palāśāgrakṣāre mūtrasrute pacet||186|| āyase bhājane sāndrāttasmāt 49 kolaṃ sukhāmbunā| madyairvā grahaṇīdoṣaśothārśaḥpāṇḍumān pibet||187|| iti caturthakṣāraḥ|
catuṣpalamityādau, ‘catuṣpalaṃ sudhākāṇḍāttriphalālavaṇāni ca’ iti ye paṭhanti, te triphalālavaṇairmilitvā catuṣpalaṃ vadanti| dagdhāni vārtākurase iti kṣārībhūtāni punarvārtākurase guṭikāḥ kartavyāḥ||183-187||
triphalāṃ kaṭabhīṃ cavyaṃ bilvamadhyamayorajaḥ| rohiṇīṃ kaṭukāṃ mustaṃ kuṣṭhaṃ pāṭhāṃ ca hiṅgu ca||188|| madhukaṃ muṣkakayavakṣārau trikaṭukaṃ vacām| viḍaṅgaṃ pippalīmūlaṃ svarjikāṃ nimbacitrakau||189|| mūrvājamodendrayavān guḍūcīṃ devadāru ca| kārṣikaṃ lavaṇānāṃ ca pañcānāṃ palikānpṛthak||190|| bhāgān dadhni trikuḍave ghṛtatailena mūrcchitam| antardhūmaṃ śanairdagdhvā tasmāt pāṇitalaṃ pibet||191|| sarpiṣā kaphavātārśograhaṇīpāṇḍurogavān| plīhamūtragrahaśvāsahikkākāsakrimijvarān||192|| śoṣātisārau śvayathuṃ pramehānāhahṛdgrahān| hanyāt sarvaviṣaṃ 50 caiva kṣāro'gnijanano varaḥ||193|| jīrṇe rasairvā madhurairaśnīyāt payasā'pi vā| iti pañcamakṣāraḥ|
triphalāmityādau muṣkakaṃ ghaṇṭāpāṭalakam| ghṛtatailenetyatra dadhisāhacaryādghṛtatailasyāpi militasya kuḍavatrayam||188-193||-
tridoṣe vidhividvaidyaḥ pañca karmāṇi kārayet||194|| ghṛtakṣārāsavāriṣṭān dadyāccāgnivivardhanān| kriyā yā cānilādīnāṃ nirdiṣṭā grahaṇīṃ prati||195|| vyatyāsāttāṃ samastāṃ vā kuryāddoṣaviśeṣavit|196|
tridoṣe pañcakarmāṇītyatra śirovirecanasyāyaugikatve'pyatra bhūyasāṃ karmaṇāṃ yaugikatvāt pañcakarmāṇīti kṛtaṃ, kiṃvā śirorogādisadbhāve śirovirecanamapyatra deyameva| vyatyāsāttāṃ samastāṃ ceti uktavātādikriyāṃ vyatyāsādekaikadoṣakriyāparivartanena kuryāt, kiṃvā militairapi kriyā ekakālaṃ kartavyā; kriyāmelanaṃ ca vātādidravyamelanādeva bhavati||194-195||-
snehanaṃ svedanaṃ śuddhirlaṅghanaṃ dīpanaṃ ca yat||196|| cūrṇāni lavaṇakṣāramadhvariṣṭasurāsavāḥ| vividhāstakrayogāśca dīpanānāṃ ca sarpiṣām||197|| grahaṇīrogibhiḥ sevyāḥ, ...|198|
snehanamityādinā grahaṇīdoṣabheṣajaṃ saṅkalayyāha||196-197||-
... kriyāṃ cāvasthikīṃ śṛṇu| ṣṭhīvanaṃ ślaiṣmike rūkṣaṃ dīpanaṃ tiktasaṃyutam||198|| sakṛdrūkṣaṃ sakṛtsnigdhaṃ kṛśe bahukaphe hitam| parīkṣyāmaṃ śarīrasya dīpanaṃ snehasaṃyutam||199|| dīpanaṃ bahupittasya tiktaṃ madhurasaṃyutam| bahuvātasya tu snehalavaṇāmlayutaṃ hitam||200|| sandhukṣati tathā vahnireṣāṃ vidhivadindhanaiḥ|201|
kriyāṃ cāvasthikīmiti grahaṇīdoṣa eva avasthāviśeṣe kartavyāṃ kriyāṃ śṛṇu| sakṛdrūkṣaṃ sakṛtsnigdhaṃ kṛśa iti yadi rūkṣameva kriyate tadā kṛśasya balahāniḥ syāt, atha snigdhameva kriyate tadā bahukaphe kaphavṛddhiḥ syāt, tenobhayāpekṣayā antarā rūkṣamantarā ca snigdhaṃ kartavyamityarthaḥ| snehalavaṇāmlayutamiti dīpanamityarthaḥ| sandhukṣati vidhivadindhanairiti yathāvidhānadīpita ityarthaḥ||198-200||-
snehameva paraṃ vidyāddurbalānaladīpanam||201|| nālaṃ snehasamiddhasya śamāyānnaṃ sugurvapi| mandāgniravipakvaṃ tu purīṣaṃ yo'tisāryate||202|| dīpanīyauṣadhairyuktāṃ ghṛtamātrāṃ pibettu saḥ| tayā samānaḥ pavanaḥ prasanno 51 mārgamāsthitaḥ||203|| agneḥ samīpacāritvādāśu prakurute balam| kāṭhinyādyaḥ purīṣaṃ tu kṛcchrānmuñcati mānavaḥ||204|| saghṛtaṃ lavaṇairyuktaṃ naro'nnāvagrahaṃ pibet| raukṣyānmande pibetsarpistailaṃ vā dīpanairyutam||205||
uktānuktasnehaphalamavadhārayannāha- snehamevetyādi| paramiti śreṣṭham| snehasya dīpanaśreṣṭhatve hetumāha- nālamityādinā| nālamiti na samartham| snehasamiddhasyeti snehadīptasya| snehaśabdenātra sāmānyavācinā sarpirevocyate, sarpiṣa evātrādhikārāt| mandāgnirityādau avipakvamiti purīṣaviśeṣaṇaṃ; tenāvipakvaśabdeneha rasāmasya grahaṇaṃ na bhavati, rasāme “jaṭharāmagarārditāḥ” (sū.a.13) ityatra sneho niṣiddhaḥ, snehāpakvapurīṣaṃ prati snehaprayogo viruddha eva; kiñca dīpanīyauṣadhasaṃskārādapi snehasya saṃskāraguṇāvighātādeva apakvapurīṣaṃ prati hitatvaṃ bhavati; snehāṃśastu vātapraguṇatākaraṇatvena sahāyatayā upādīyate, ata evoktaṃ- tayā samāna ityādi| prasanna iti duṣṭivirahataḥ| mārgamāsthita iti svābhāvikamārgamāpannaḥ| samīpacāritvāditi prasannatvādiguṇayoge sati agnipārśvasthitatvādbalameva vahneḥ karoti na vaiṣamyam, agnidīptikaratvasvabhāvādityarthaḥ| annāvagrahamiti annenāvagraho'syeti annāvagrahaḥ; annamadhyaprayuktamityarthaḥ||201-205||
atisnehāttu mande'gnau cūrṇāriṣṭāsavā hitāḥ| bhinne gudopalepāttu male tailasurāsavāḥ||206|| udāvartāttu mande'gnau nirūhāḥ snehabastayaḥ| doṣavṛddhyā tu mande'gnau śuddho doṣavidhiṃ caret||207|| vyādhiyuktasya mande tu sarpirevāgnidīpanam| upavāsācca mande'gnau yavāgūbhiḥ pibedghṛtam||208|| annāvapīḍitaṃ balyaṃ dīpanaṃ bṛṃhaṇaṃ ca tat| dīrghakālaprasaṅgāttu kṣāmakṣīṇakṛśānnarān||209|| prasahānāṃ rasaiḥ sāmlairbhojayet piśitāśinām| laghu, tīkṣṇoṣṇaśodhitvāddīpayantyāśu te'nalam||210|| māṃsopacitamāṃsatvāttathā''śutarabṛṃhaṇāḥ|211|
atisnehānmande'gnau sati cūrṇāriṣṭādīni yojyāni| bhinne iti viśiṣṭagudopalepādagnau mande, tailasurāsavā deyā iti vākyārthaḥ| doṣavidhiṃ carediti agnimāndyakārakadoṣauṣadhavidhiṃ kuryāt| annāvapīḍitaṃ yathā bhavati tathā yavāgūbhirghṛtaṃ pibet; annāvapīḍitaṃ ca madhyabhojanapītaṃ ghṛtaṃ bhavati| dīrghakāletyādau kṣāmo vyavasāyaśūnyaḥ 52, kṣīṇo durbalaḥ, kṛśo hīnamāṃsaḥ| prasahānāṃ dvaividhyānmāṃsāśināmiti viśeṣaṇaṃ, tena tṛṇādaprasahānāṃ gavādīnāṃ niṣedhaḥ| nanu prasahāḥ “gurūṣṇasnigdhamadhurā” (sū.a.27) ityannapāne uktaṃ, iha tu laghutīkṣṇetyādinā kathaṃ lāghavamucyate teṣāṃ? maivaṃ, bhojayellaghviti yojanāt; tena prasahānāṃ madhye ye laghavasteṣāṃ rasenātra laghvannaṃ bhojayet| tīkṣṇetyādinā prasahaguṇābhidhānam| anye tu prasahāntarāpekṣayā ye prasahā laghavasteṣamiha laghuśabdenopādānam, tathā'nye amlādiyogāt saṃskāreṇeha lāghavaṃ sādhayanti; etena rājayakṣmacikitsite'pi prasahaguṇāstīkṣṇoṣṇalaghutvādaya uktāste nyāyyā eva||206-210||-
nābhojanena kāyāgnirdīpyate nātibhojanāt||211|| yathā nirindhano vahniralpo vā'tīndhanāvṛtaḥ| snehānnavidhibhiścitraiścūrṇāriṣṭasurāsavaiḥ 53||212|| samyakprayuktairbhiṣajā balamagneḥ pravardhate| yathā hi sāradārvagniḥ sthiraḥ santiṣṭhate ciram||213|| snehānnavidhibhistadvadantaragnirbhavet sthiraḥ| hitaṃ jīrṇe mitaṃ cāśnaṃściramārogyamaśnute||214|| avaiṣamyeṇa dhātūnāmagnivṛddhau yateta nā| samairdoṣaiḥ samo madhye dehasyoṣmā'gnisaṃsthitaḥ||215|| pacatyannaṃ tadārogyapuṣṭyāyurbalavṛddhaye| doṣairmando'tivṛddho vā viṣamairjanayedgadān||216|| vācyaṃ mandasya tatroktamativṛddhasya vakṣyate|217|
nābhojanenetyādinā abhojanātibhojananirāsaṃ kṛtvā'nnasamyakprayogasyāgnijanakatāmāha| abhojanenetyanenābhojanamalpabhojanaṃ ca gṛhyate| alpo vā atīndhanāvṛto vā na dīpyate iti yojanā| sāradārvagniriti sāradārvāśrayo'gniḥ sāradārvagniḥ| snehavadannaṃ snehānnam| mitamiti mātrāvat, yadyapi ca hitamitāśino'pi kālaviparyayādinā rogā bhavantyeva, tathā'pi hitamitāśināṃ nāhārajarogotpattirbhavatīti darśayati| ciramārogyamaśnute iti āhārajarogaṃ 54 na prāpnotīti bhāvaḥ| avaiṣamyeṇa dhātūnāmiti dhātusāmyena kriyamāṇāyāmagnivṛddhau yateta; etena doṣavaiṣamyeṇa pittodrekarūpeṇa yā'gnivṛddhiratyagnirūpā, tāṃ niṣedhayati| samairityādinā'gnibhedān samāgniparipālanārthamāha| madhye iti nātisamīpe| agnisañjñita iti bhāṣayā ūṣmārūpe jāṭharāgnau bāhyāgninā sāmyaṃ niṣedhayati| doṣairiti sāmānyokte'pi yogyatayā kaphapittavātairyathākramameva mandatīkṣṇaviṣamatvāni jñeyāni| vācyamiti pratikriyārthaṃ vacanīyaṃ cikitsitamiti yāvat||211-216||-
nare kṣīṇakaphe pittaṃ kupitaṃ mārutānugam||217|| svoṣmaṇā pāvakasthāne balamagneḥ prayacchati| tadā labdhabalo dehe virūkṣe sānilo'nalaḥ||218|| paribhūya pacatyannaṃ taikṣṇyādāśu muhurmuhuḥ| paktvā'nnaṃ sa tato dhātūñchoṇitādīn pacatyapi||219|| tato daurbalyamātaṅkānmṛtyuṃ copanayennaram| bhukte'nne labhate śāntiṃ jīrṇamātre pratāmyati||220|| tṛṭśvāsadāhamūrcchādyā vyādhayo'tyagnisambhavāḥ| tamatyagniṃ gurusnigdhaśītairmadhuravijjalaiḥ||221|| annapānairnayecchāntiṃ dīptamagnimivāmbubhiḥ| muhurmuhurajīrṇe'pi bhojyānyasyopahārayet||222|| nirindhano'ntaraṃ labdhvā yathainaṃ na vipādayet| pāyasaṃ kṛśarāṃ snigdhaṃ paiṣṭikaṃ guḍavaikṛtam||223|| adyāttathaudakānūpapiśitāni bhṛtāni ca| matsyānviśeṣataḥ ślakṣṇānsthiratoyacarāṃstathā||224|| āvikaṃ ca bhṛtaṃ māṃsamadyādatyagnināśanam 55| yavāgūṃ samadhūcchiṣṭāṃ ghṛtaṃ vā kṣudhitaḥ pibet||225|| godhūmacūrṇamanthaṃ vā vyadhayitvā sirāṃ pibet| payo vā śarkarāsarpirjīvanīyauṣadhaiḥ śṛtam||226|| phalānāṃ tailayonīnāmutkruñcāśca 56 saśarkarāḥ| mārdavaṃ janayantyagneḥ snigdhā māṃsarasāstathā||227|| pibecchītāmbunā sarpirmadhūcchiṣṭena saṃyutam| godhūmacūrṇaṃ payasā sasarpiṣkaṃ pibennaraḥ||228|| ānūparasasiddhān vā trīn snehāṃstailavarjitān| payasā sammitaṃ 57 cāpi ghanaṃ trisnehasaṃyutam||229|| nāristanyena saṃyuktāṃ pibedaudumbarīṃ tvacam| tābhyāṃ vā pāyasaṃ siddhamadyādatyagniśāntaye||230|| śyāmātrivṛdvipakvaṃ vā payo dadyādvirecanam| asakṛt pittaśāntyarthaṃ pāyasapratibhojanam||231|| prasamīkṣya bhiṣak prājñastasmai dadyādvidhānavit| yatkiñcinmadhuraṃ medyaṃ śleṣmalaṃ gurubhojanam||232|| sarvaṃ tadatyagnihitaṃ bhuktvā prasvapanaṃ divā| medyānyannāni yo'tyagnāvapratāntaḥ 58 samaśnute||233|| na tannimittaṃ vyasanaṃ labhate puṣṭimeva ca| kaphe vṛddhe jite pitte mārute cānalaḥ samaḥ||234|| samadhātoḥ pacatyannaṃ puṣṭyāyurbalavṛddhaye|235|
pittaṃ pāvakasthāne kupitamiti sambandhaḥ| tacca pittaṃ mārutānugatatvādatyagnikaraṃ 59 bhavati; evaṃ dharmabhedādviruddhakāryakaraṃ jñeyam| pittoṣmarūpasyāpi ca bahneḥ prādeśikapittoṣmaṇo hānijanakatvaṃ 60 janyajanakayorbhedatvādupapannameva jñeyam| sthiratoyacarānityanena sthiratoyacāriṇāṃ niṣkriyatayā gauravātiśayaṃ darśayati| tilavātāmādīnāṃ dṛṣadi piṣṭānāmuṣṇodakamṛditā piṇḍā utkruñcā ucyante, ‘utkārikā’ ityanye| ghanaṃ trisnehasaṃyutamityatra ghanaśabdena dadhyucyate| pāyasena pratibhojanaṃ yasmin pittaharaṇe tat pāyasapratibhojanam| medyamiti meduraṃ medojanakaṃ vā| apratānta iti abubhukṣitaḥ| vyasanaṃ maraṇamityarthaḥ 61| puṣṭimeva ca labhate iti yojyam||217-234||-
bhavanti cātra- pathyāpathyamihaikatra bhuktaṃ samaśanaṃ matam||235|| viṣamaṃ bahu vā'lpaṃ vā'pyaprāptātītakālayoḥ| bhuktaṃ pūrvānnaśeṣe tu punaradhyaśanaṃ matam||236|| trīṇyapyetāni mṛtyuṃ vā ghorān vyādhīnsṛjanti vā| prātarāśe tvajīrṇe'pi sāyamāśo na duṣyati||237|| divā prabudhyate'rkeṇa hṛdayaṃ puṇḍarīkavat| tasminvibuddhe srotāṃsi sphuṭatvaṃ yānti sarvaśaḥ||238|| vyāyāmācca vihārācca vikṣiptatvācca cetasaḥ| na kledamupagacchanti divā tenāsya dhātavaḥ||239|| aklinneṣvannamāsiktamanyatteṣu na duṣyati| avidagdha iva kṣīre kṣīramanyadvimiśritam||240|| naiva dūṣyati tenaiva samaṃ sampadyate yathā| rātrau tu hṛdaye mlāne saṃvṛteṣvayaneṣu ca| yānti koṣṭhe parikledaṃ saṃvṛte dehadhātavaḥ||241|| klinneṣvanyadapakveṣu teṣvāsiktaṃ praduṣyati| vidagdheṣu payaḥsvanyat payastaptamivārpitam||242|| naiśeṣvāhārajāteṣu nāvipakveṣu buddhimān| tasmādanyatsamaśnīyātpālayiṣyanbalāyuṣī||243||
samprati prāguktasamaśanādilakṣaṇamāha- pathyāpathyamityādi| pathyāpathyaṃ kiñcidekatra militaṃ, yathā- raktaśālyannaṃ yavakānnaṃ ca militam| bahubhuktamalpabhuktaṃ vā tathā'prāptamatītakālaṃ ca bhuktaṃ viṣamamucyate| pūrvānnetyādi divā bhuktasyopari tadahareva punarbhujyate tadadhyaśanaṃ; tanniṣedhayannāha- prātarāśe ityādi| aśanamāśo bhojanamityarthaḥ| kasmānna dūṣyatītyāha- divetyādi| sphuṭatvamiti vivṛtatvaṃ, vivṛtatvācca srotasāṃ srotobhirvahanena raso'vyāhatagatirbhavati, tataśca na kledaṃ srotāṃsi yānti; tathā vyāyāmādibhiśca śoṣyamāṇāni na kledamupayānti srotāṃsi| vyāyāmo gamanādiḥ, vihāraḥ aṅgakṣepaṇādikā ceṣṭā| sroto'klede kiṃ bhavatītyāha- aklinneṣvityādi| āsiktamiti prakṣiptam| avidagdhe ityādinā'tra dṛṣṭāntamāha| mlāne iti saṅkucite| apakveṣviti anyeṣu| upasaṃharati- naiśeṣvityādinā| nānyat samaśnīyāditi yojanā||235-243||
tatra ślokāḥ- antaragniguṇā dehaṃ yathā dhārayate ca saḥ| yathā'nnaṃ pacyate yāṃśca yathā''hāraḥ karotyapi||244|| ye'gnayo yāṃśca puṣyanti yāvanto ye pacanti yān| rasādīnāṃ kramotpattirmalānāṃ tebhya eva ca||245|| vṛṣyāṇāmāśukṛddheturdhātukālodbhavakramaḥ| rogaikadeśakṛddheturantaragniryathā'dhikaḥ||246|| praduṣyati yathā duṣṭo yān rogāñjanayatyapi| grahaṇī yā yathā 62 yacca grahaṇīdoṣalakṣaṇam||247|| pūrvarūpaṃ pṛthak caiva vyañjanaṃ sacikitsitam| caturvidhasya nirdiṣṭaṃ tathā cāvasthikī kriyā||248|| jāyate ca yathā'tyagniryacca tasya cikitsitam| uktavāniha tat sarvaṃ grahaṇīdoṣake muniḥ||249||
antaragnirityādinā adhyāyasaṅgrahaṃ brūte| ye'gnaya iti ‘bhaumāpyāgneya ...’ ityādinoktāḥ| yāṃśceti ‘pañcāhāraguṇān’ ityādyuktamarthaṃ saṅgṛhṇāti| puṣyanti yāvanta iti ‘yathāsvaṃ svaṃ’ ityādyuktaṃ saṅgṛhṇāti| ye pacanti yāniti ‘saptabhirdehadhātāraḥ’ ityādyuktasaṅgrahaḥ| āśukāritvena hetunā āśukṛddhetuḥ| śeṣaṃ vyaktam||244-249||
ityagniveśakṛte tantre'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne grahaṇīcikitsitaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ||15||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpakāyāṃ cikitsāsthāne grahaṇīcikitsitaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ||15||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘atrāntarā kijcidgranthastruṭitaḥ pratibhāti
  2. 2 ‘sākṣātkāryakāraṇatvaṃ’ iti pā.
  3. 3 ‘āhāro'pyagnipākamapekṣyaiva’ iti pā.
  4. 4 ‘udīrṇaḥ pavanena tu’ iti pā.
  5. 5 ‘āhāraprakarṣaṇaṃ’ iti pā.
  6. 6 ‘dravaiḥ kledakaśleṣmadravaiḥ’ iti jalpakalpatarā gaṅgādharaḥ
  7. 7 ‘phenabhāvaḥ’ iti pā.
  8. 8 ‘hyupakṛta...’ iti pā.
  9. 9 ‘prāṇādīnindriyāṇi’ iti pā.
  10. 10 ‘kiṭṭaprasādataḥ’ iti pā.
  11. 11 ‘striyāḥ’ iti pā.
  12. 12 ‘snāyusandhayaḥ’ iti pā.
  13. 13 ‘pākādevāvigarhataḥ’ iti pā.
  14. 14 ‘parasparopasaṃstambhāddhatto dehe parasparam’ iti pā.
  15. 15 ‘ityuktavantaṃ’ ityādiḥ ‘sthalānnimnādivodakaṃ’ ityantaḥ pāṭhaścakrapāṇidattenāvyākhyātatvādanārṣa iti pratibhāti
  16. 16 ‘praviśataḥ’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ
  17. 17 ‘rasādraktāttathā māṃsānmedasaḥ śvetatā katham’ iti pā.
  18. 18 “śoṇitaṃ svāgninā pakvaṃ vāyunā ca ghanīkṛtam| tadeva māṃsaṃ jānīyāt sthiraṃ bhavati dehinām||” iti pā.
  19. 19 ‘śleṣmaṇā vṛtaḥ’ iti pā.
  20. 20 ‘sametaṃ’ iti pā.
  21. 21 ‘syāttasmin vikārān kurute vivarṣamiva toyadaḥ’ iti pā.
  22. 22 ‘syāttatra deśe prakopaṇam’ iti pā.
  23. 23 ‘viṣatāṃ ca tat’ iti pā.
  24. 24 ‘pittena saha saṃsṛṣṭaṃ tṛṣṇādāhamukhāmayān’ iti pā.
  25. 25 ‘vātajāṃścāparān gadān’ iti pā.
  26. 26 ‘lohānugandhiḥ’ iti pā.
  27. 27 ‘nābherupari sā hyagnibalopastambhabṛṃhitā’ iti pā.
  28. 28 ‘durbalāgnibalādṛṣṭā’ iti pā.
  29. 29 ‘atīvāmamuñcanena samaṃ na virodhaḥ’ iti pā.
  30. 30 ‘cikitsāṃ ca’ iti pā.
  31. 31 ‘mārutaḥ kupito vahniṃ sañchādya kurute gadān’ iti pā.
  32. 32 ‘āplāvayaddhantyanalaṃ’ iti pā.
  33. 33 ‘teṣāmato vakṣyāmi bheṣajam’ iti pā.
  34. 34 ‘vyaktāḥ’ iti pā.
  35. 35 ‘sṛṣṭadoṣamiti’ iti pā.
  36. 36 ‘surabhiṃ’ iti pā.
  37. 37 ‘surabhisvarasaḥ’ iti pā.
  38. 38 ‘viḍena lavaṇena lavaṇaṃ kṛtvā’ iti gaṅgādharaḥ
  39. 39 ‘daśāmlavetasapalānimāṃścāpi palāṃśikān’ iti pā.
  40. 40 ‘takrakaṃ sāsutaṃ’ iti pā.
  41. 41 ‘mañjiṣṭhātripalaṃ’ iti pā.
  42. 42 ‘bṛṃhaṇo'nilarogajit’ iti pā.
  43. 43 ‘…ddrākṣekṣukāśmaryasvarasā’ iti pā.
  44. 44 ‘muṣṭī citrakadantyordve’ iti pā.
  45. 45 ‘pṛthak’ iti pā.
  46. 46 ‘prāsthikīṃ’ iti pā.
  47. 47 ‘siddhaṃ rasāyanam’ iti pā.
  48. 48 ‘kṣārasyārdhāḍhakena’ iti pā.
  49. 49 ‘sāndraṃ’ iti pā.
  50. 50 ‘sarvaviṣāṇāṃ ca kṣāro'yaṃ śamano varaḥ’ iti pā.
  51. 51 ‘praśāntaḥ’ iti pā.
  52. 52 ‘avyasāyaśūnyaḥ’ iti pā.
  53. 53 ‘snehānnapānairvidhai’ iti pā.
  54. 54 āhāropabādhajarogaṃ’ iti pā.
  55. 55 ‘…datyagnirābalam’ iti pā.
  56. 56 ‘tailayonīnāṃ mṛtkuñjāḥ’ iti pā.
  57. 57 ‘payasā samitāṃ cāpi ghanāṃ trisnehasaṃyutām’ iti pā.
  58. 58 ‘…vapraśāntaḥ’ iti pā.
  59. 59 ‘mārutānugatatvādidharmayuktamatyagnikaraṃ’ iti pā.
  60. 60 ‘hānijananaṃ’ iti pā.
  61. 61 ‘maraṇamanarthaṃ vā labhate’ iti pā.
  62. 62 ‘samāsācca’ iti pā.