19. atisāracikitsitam

athāto'tīsāracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||

agnibalahānisāmānyād ¹ grahaṇīdoṣacikitsitamanu atīsāracikitsite vaktavye upodghātāyātaiḥ pāṇḍurogādibhirvyavadhānaṃ kṛtaṃ, samprati tu yathoktopodghātāyātapāṇḍurogādīnabhidhāya prakṛtamevātīsāracikitsitamucyate||1-2||

bhagavantaṃ khalvātreyaṃ kṛtāhnikaṃ hutāgnihotramāsīnamṛṣigaṇaparivṛtamuttare himavataḥ pārśve vinayādupetyābhivādya cāgniveśa uvāca- bhagavan! atīsārasya prāgutpattinimittalakṣaṇopaśamanāni prajānugrahārthamākhyātumarhasīti||3||

prāgutpattiriti prākkālotpattiḥ||3||

atha bhagavān punarvasurātreyastadagniveśavacanamanuniśamyovāca- śrūyatāmagniveśa! sarvametadakhilena vyākhyāyamānam| ādikāle khalu yajñeṣu paśavaḥ samālabhanīyā babhūvurnālambhāya prakriyante sma| tato dakṣayajñaṃ pratyavarakālaṃ manoḥ putrāṇāṃ nariṣyannābhāgekṣvākunṛgaśaryātyādīnāṃ kratuṣu paśūnāmevābhyanujñānāt paśavaḥ prokṣaṇamavāpuḥ| ataśca pratyavarakālaṃ pṛṣadhreṇa dīrghasatreṇa yajatā paśūnāmalābhādgavāmālambhaḥ pravartitaḥ| taṃ dṛṣṭvā pravyathitā bhūtagaṇāḥ, teṣāṃ copayogādupākṛtānāṃ gavāṃ gauravādauṣṇyādasātmyatvādaśastopayogāccopahatāgnīnāmupahatamanasāṃ ² cātīsāraḥ pūrvamutpannaḥ pṛṣadhrayajñe||4||

ādikāle iti kṛtayuge| samālabhanīyā iti mantreṇa abhimantryaiva parityājyā babhūvuḥ; na ālambhārthaṃ ³ prakriyante sma iti ālambhāya māraṇāya na prakriyante sma na saṃskriyante sma ityarthaḥ| nariṣyannābhāgādimanuputreṣvekameva manuputramudāhārya yadyādiśabdaḥ kriyate tadā teṣāṃ kvacidanyatra samudāyena pāṭhāt buddhibhramaḥ syāt, tena sākṣājjñānārthaṃ katipaye paṭhitāḥ; apaṭhitāścādiśabdena prakāravācinā itihāsajñānārthaṃ purāṇeṣūnneyāḥ| paśūnāmabhyanujñānāditi paśūnāmeva preraṇayā; preraṇā caiṣāṃ viśiṣṭāpūrvotpādārthamevocyate āgameṣu- ‘kratvarthahiṃsāyāṃ vadhakavadhyayorubhayorapi mahatpuṇyamutpadyate’ iti; kiṃvā paśūnāmevābhyanujñānāditi vede paśūnāṃ vadhyatvenābhyanujñānāt| prokṣaṇamiti vidhipūrvakaṃ māraṇam| pṛṣadhraḥ rājaviśeṣaḥ| dīrghasatreṇeti dīrghakālanirvartyena| vyathitā iti adṛṣṭapūrvaṃ gavāṃ vadhaṃ dṛṣṭvā duḥkhitāḥ santaḥ| upākṛtānāmiti abhimantrya hatānām| uktaṃ hi- “upākṛtaḥ paśurasau yo'bhimantrya ⁴ kratau hataḥ” iti| anena ca prāgutpattinidarśanena mānasopaghāto gurvādisevā cātīsārakāraṇaṃ bhavatītyupadarśyate||4||

athāvarakālaṃ vātalasya vātātapavyāyāmātimātraniṣeviṇo rūkṣālpapramitāśinastīkṣṇamadyavyavāyanityasyodāvartayataśca vegān vāyuḥ prakopamāpadyate, paktā copahanyate; sa vāyuḥ kupito'gnāvupahate mūtrasvedau purīṣāśayamupahṛtya, tābhyāṃ purīṣaṃ dravīkṛtya, atīsārāya prakalpate| tasya rūpāṇi- vijjalamāmaṃ viplutamavasādi rūkṣaṃ dravaṃ saśūlamāmagandhamīṣacchabdamaśabdaṃ vā vibaddhamūtravātamatisāryate purīṣaṃ, vāyuścāntaḥkoṣṭhe saśabdaśūlastiryak carati vibaddha ityāmātisāro vātāt| pakvaṃ vā vibaddhamalpālpaṃ saśabdaṃ saśūlaphenapicchāparikartikaṃ hṛṣṭaromā viniḥśvasañ śuṣkamukhaḥ kaṭyūrutrikajānupṛṣṭhapārśvaśūlī bhraṣṭagudo muhurmuhurvigrathitamupaveśyate purīṣaṃ vātāt; tamāhuranugrathitamityeke, vātānugrathitavarcastvāt||5||

athetyādinā vātātīsārādīnāṃ pṛthaṅnimittalakṣaṇe brūte| vātalasyetyanena vātaprakṛtiṃ prāpya vātātapādīnāṃ vātātīsārajanane sāmarthyātiśayo darśyate; tenānyaprakṛterapi vātātapādayo'tīsārasya kāraṇaṃ bhavantīti jñeyam| evaṃ pittalaśleṣmalaśabdayorapi tātparyaṃ vyākhyeyam| pramitāśanam atītakālāśanam| vegānudāvartayata iti udvṛttamāvartayato vegānityarthaḥ| purīṣāśayamupahṛtyeti pakvāśayaṃ nītvā| tābhyāmiti mūtrasvedābhyām| tasya rūpāṇītyādinā āmavātātīsāralakṣaṇamāha| āmamiti āmānugatam ⁵| viplutamiti prasaraṇaśīlam| avasādīti bhūmau patitaṃ līnaṃ bhavati| pakvaṃ vetyādinā pakvavātātisāramāha| viniḥśvasinniti śabdaṃ kurvan| tamāhuranugrathitamiti vigrathitapurīṣātisārāvasthāṃ prāptaṃ vātātisāram| vātagrathitavarcastvādityanena yatra pakvavātātisāre'pi vātānugrathitavarcastvaṃ na bhavati nāsāvanugrathitasañjña iti darśayati||5||

pittalasya punaramlalavaṇakaṭukakṣāroṣṇatīkṣṇātimātraniṣeviṇaḥ pratatāgnisūryasantāpoṣṇamārutopahatagātrasya krodherṣyābahulasya pittaṃ prakopamāpadyate| tat prakupitaṃ dravatvādūṣmāṇamupahatya purīṣāśayavisṛtamauṣṇyād dravatvāt saratvācca bhittvā purīṣamatisārāya prakalpate| tasya rūpāṇi- hāridraṃ haritaṃ nīlaṃ kṛṣṇaṃ raktapittopahitamatidurgandhamatisāryate ⁶ purīṣaṃ, tṛṣṇādāhasvedamūrcchāśūlabradhnasantāpapākaparīta iti pittātisāraḥ||6||

pittalasyetyādinā pittātisāramāha| dravatvādūṣmāṇamupahatyeti yadyapi pittamuṣṇamagneḥ samānatayā vardhakaṃ bhavatīti yujyate, tathā'pi dravatvādūṣmāṇamagnirūpaṃ hantītyarthaḥ| purīṣāśayavisṛtamiti purīṣāśayagataṃ pittam| bradhnaḥ gudaḥ||6||

śleṣmalasya tu gurumadhuraśītasnigdhopasevinaḥ sampūrakasyācintayato divāsvapnaparasyālasasya śleṣmā prakopamāpadyate| sa svabhāvād gurumadhuraśītasnigdhaḥ srasto'gnimupahatya saumyasvabhāvāt purīṣāśayamupahatyopakledya purīṣamatisārāya kalpate| tasya rūpāṇi- snigdhaṃ śvetaṃ picchilaṃ tantumadāmaṃ guru durgandhaṃ śleṣmopahitamanubaddhaśūlamalpālpamabhīkṣṇamatisāryate sapravāhikaṃ, gurūdaragudabastivaṅkṣaṇadeśaḥ kṛte'pyakṛtasañjñaḥ salomaharṣaḥ sotkleśo nidrālasyaparītaḥ sadano'nnadveṣī ceti śleṣmātisāraḥ||7||

śleṣmalasyetyādinā śleṣmātisāramāha| sampūrakasyeti atimātrāśanaśīlasya| śleṣmaṇo'gnyupaghāte hetumāha- saumyasvabhāvāditi; saumyasyāgnerviruddhatvādupaghātaṃ karotīti yuktameveti bhāvaḥ| purīṣāśayamupahatyeti purīṣāśayaṃ gatvā, hantergatihiṃsārthakatvādatra gatyarthatā; kiṃvā purīṣāśayaśabdena sthānena sthānina upacārāt purīṣamevocyate, yathā- ‘mañcāḥ krośanti’ itivat, tataśca purīṣamupahatyeti sambandhaḥ| kṛte'pyakṛtasañjña iti kṛte'pi vege na vegaṃ kṛtaṃ budhyata ityarthaḥ| atra ca pittātisāre śleṣmātisāre ca sāmatālakṣaṇaṃ yadyapi noktaṃ, tathā'pi sāmavātātīsārasambandhakṛtavijjalatvāmagandhitvaprakārairlakṣaṇaistayorapyāmātisārarūpā'vasthā jñeyaiva| tathāhi cikitsāvasare ‘pittātisāraṃ punarnidānopaśayākṛtibhirāmānvayaṃ viditvā’ ityādinā''mātisāre pṛthak cikitsāṃ vakṣyati, śleṣmātisāre tu sāme nirāme ca rūkṣoṣṇādirūpā cikitsā samānaiveti kṛtvā pṛthagāmaśleṣmātīsāracikitsā noktā; kṣārapāṇinā sarvātisārāṇāmeva sāmatā pṛthaguktā; vacanaṃ hi- “vātātisāraḥ sāmaśca saśūlaḥ phenilastanuḥ| śyāvaḥ saśabdo durgandho vibaddho'lpālpa eva ca|| evaṃ pittakaphe sāmamatīsāraṃ vinirdiśet” iti| atrāpi prāsṛtayogikāyāṃ siddhau (si.a.8) sarvadoṣāṇāmevāmasambandhāt pṛthagbhedā uktāḥ||7||

atiśītasnigdharūkṣoṣṇagurukharakaṭhinaviṣamaviruddhāsātmyabhojanādabhojanāt kālātītabhojanād yatkiñcidabhyavaharaṇāt praduṣṭamadyapānīyapānādatimadyapānādasaṃśodhanāt pratikarmaṇāṃ viṣamagamanādanupacārājjvalanādityapavanasalilātisevanādasvapnā- datisvapnādvegavidhāraṇādṛtuviparyayādayathābalamārambhādbhayaśokacittodvegātiyogāt kṛmiśoṣajvarārśovikārātikarṣaṇādvā vyāpannāgnestrayo doṣāḥ prakupitā bhūya evāgnimupahatya pakvāśayamanupraviśyātīsāraṃ sarvadoṣaliṅgaṃ janayanti||8||

atiśītetyādinā tridoṣajātīsāramāha| atra ca śītādīnāṃ yathāsambhavaṃ vātādikartṛtvaṃ jñeyaṃ; kiṃvā sarveṣāmeva tridoṣakartṛtvaṃ jñeyam| uktaṃ hi- “śamaprakopau sarveṣāṃ doṣāṇāmagnisaṃśritau” (ci.a.5) iti| yatkiñcidabhyavaharaṇāditi pathyāpathyabhojanāt| anupacārāditi pratikarmaṇāmevāsamyagupacārādityarthaḥ| salilātisevanādityatra avagāhādinā bāhyasevanaṃ salilasyocyate, atipānaṃ tu prāgevoktam| vyāpannāgneriti vacanādyathoktahetūnāmagnivadhadvāraiva prāyastridoṣakartṛtvaṃ darśayati||8||

api ca śoṇitādīn dhātūnatiprakṛṣṭaṃ ⁷ dūṣayanto dhātudoṣasvabhāvakṛtānatīsāravarṇānupadarśayanti| tatra śoṇitādiṣu dhātuṣvatipraduṣṭeṣu hāridraharitanīlamāñjiṣṭhamāṃsadhāvanasannikāśaṃ raktaṃ kṛṣṇaṃ śvetaṃ varāhabhedaḥsadṛśamanubaddhavedanamavedanaṃ vā samāsavyatyāsādupaveśyate śakṛd grathitamāmaṃ sakṛt, sakṛdapi pakvamanatikṣīṇamāṃsaśoṇitabalo mandāgnirvihatamukharasaśca; tādṛśamāturaṃ kṛcchrasādhyaṃ vidyāt| ebhirvarṇairatisāryamāṇaṃ sopadravamāturamasādhyo'yamiti pratyācakṣīta; tadyathā- pakvaśoṇitābhaṃ ⁸ yakṛtkhaṇḍopamaṃ medomāṃsodakasannikāśaṃ dadhighṛtamajjatailavasākṣīravesavārābhamatinīlamatiraktamatikṛṣṇamudakamivācchaṃ punarmecakābhamatisnigdhaṃ haritanīlakaṣāyavarṇaṃ karburamāvilaṃ picchilaṃ tantumadāmaṃ candrakopagatamatikuṇapapūtipūyagandhyāmāmamatsyagandhi makṣikākāntaṃ ⁹ kuthitabahudhātusrāvamalpapurīṣamapurīṣaṃ vā'tisāryamāṇaṃ tṛṣṇādāhajvarabhramatamakahikkāśvāsānubandhamativedanamavedanaṃ vā srastapakvagudaṃ patitagudavaliṃ muktanālamatikṣīṇabalamāṃsaśoṇitaṃ sarvaparvāsthiśūlinamarocakāratipralāpasammohaparītaṃ sahasoparatavikāramatisāriṇamacikitsyaṃ vidyāt; iti sannipātātisāraḥ||9||

apicetyādinā vikṛtiviṣamasamavāyārabdhatridoṣajalakṣaṇamāha| atiprakṛṣṭaṃ pradūṣayanta iti atiprakṛṣṭaṃ yathā bhavati tathā pradūṣayanta ityarthaḥ| māṃsadhāvanaṃ māṃsaprakṣālanodakam| samāsavyatyāsādupaveśyata iti samāsaḥ yathoktalakṣaṇānāṃ melakaḥ, vyatyāsaḥ amelakaḥ| sakṛditi kadācit| vigatarasaṃ mukhaṃ yasya sa virasamukhaḥ| ebhiḥ vakṣyamāṇaiḥ| vesavārābhaṃ vesavārasadṛśaṃ; tallakṣaṇaṃ ca “nirasthi piśitaṃ piṣṭaṃ” (su.sū.a.46) ityādinoktam| mecakābhamiti snigdhakṛṣṇam| makṣikākāntamiti makṣikāpriyaṃ, ‘makṣikākrāntaṃ’ iti pāṭhe pakṣikāparītamityarthaḥ| tṛṣṇetyādinā sopadravamityanena sūcitānupadravānāha| muktanālamiti muktagudam| sahasoparatavikāratvaṃ yadyapi riṣṭe saṃśayitamaraṇamuktaṃ, tathā'pīhātīsāraṃ prāpya niścitamaraṇajñāpakatayocyate||9||

tamasādhyatāmasamprāptaṃ cikitsed yathāpradhānopakrameṇa hetūpaśayadoṣaviśeṣaparīkṣayā ceti||10||

yathāpradhānopakrameṇeti doṣatraye yaḥ pradhāno bhavati tasyopakrameṇetyarthaḥ| hetvādiparīkṣā cehottarakālabhāvinī, tenātra viśiṣṭā cikitsaivocyate||10||

āgantū dvāvatīsārau mānasau bhayaśokajau| tattayorlakṣaṇaṃ vāyoryadatīsāralakṣaṇam||11||

āgantū ityādinā bhayaśokajāvatīsārau prāha| āgantū iti āgantuhetujanitabhayaśokajau| mānasāviti mānasadoṣabhayaśokajanitau| etena mānasatvamāgantutvaṃ cānayorna virodhi bhavati| anayorlakṣaṇamatideśenāha- tattayorlakṣaṇamityādinā||11||

māruto bhayaśokābhyāṃ śīghraṃ hi parikupyati| tayoḥ kriyā vātaharī harṣaṇāśvāsanāni ca||12|| ityuktāḥ ṣaḍatīsārāḥ, sādhyānāṃ sādhanaṃ tvataḥ| pravakṣyāmyanupūrveṇa yathāvattannibodhata||13||

kasmāt punarvātātisāralakṣaṇamanayorbhavatītyāha- māruta ityādi| yasmād bhayaśokajanito'tra mārutaḥ kāraṇaṃ bhavati, tasmādvātātīsāralakṣaṇāni bhavantīti yuktamityarthaḥ| na cānayorvātajanyatvena vātajalakṣaṇayuktatvena vātajenaiva grahaṇamastviti vācyaṃ; yato'nayorvātajādbhinnā'pi cikitsā bhaviṣyati harṣaṇāśvāsanarūpā, cikitsābhedārthameva vyādhīnāṃ bhedo'bhidhīyate| kiñca, lakṣaṇabhedo'pyatra ‘mārutaḥ śīghraṃ hi parikupyati’ ityanenoktaḥ| yato bhayaśokaje'tīsāre śīghrakārī vāyurbhavatīti śīghraṃ kupyatīti padenocyate; tena nidānānantaraṃ jhaṭiti utpāda evātra viśiṣṭamapi lakṣaṇam| sannipātātisāre bhayaśokau kāraṇatvenoktau, tau hi hetvantarasahitau tatra kāraṇaṃ bhavata iti naikakāraṇatā tridoṣajabhayaśokajānām| bhayaśokajayośca yadyapi tulyaṃ lakṣaṇamihoktaṃ, tathā'pi cikitsābhedāttayorbheda uktaḥ; tathāhi- bhayaje āśvāsanaṃ, śokaje harṣaṇamiti cikitsābhedaḥ| suśrute tu- “taistairbhāvaiḥ śocato'lpāśanasya bāṣpoṣmā vai vahnimāviśya jantoḥ” (su.u.ta.a.40) ityādinā śokajaḥ prabandhenoktaḥ, sa ihoktaśokajādanya eva viśiṣṭahetujanyaḥ, iha tvasau sānnipātike'varuddho jñeyaḥ| tathāhi- tatra bāṣpoṣmaṇo'pi kāraṇatvamuktaṃ, tena śokānaśanato vāyuḥ bāṣpoṣmaṇā ca pittakaphāvapi tatra kāraṇatvena darśitau, ata eva ca tasyāsādhyatvamapi tatroktam; atrāpi ca tridoṣaje śoko'pi kāraṇatvenoktaḥ| yastu suśrute “annājīrṇāt pradrutāḥ” (su.u.ta.a.40) ityādinā'jīrṇajaḥ ¹⁰ pṛthaguktaḥ, tasyehoktatridoṣaje'varodho vyakta eva; yatastatraiva ‘doṣāḥ’ iti bahuvacanena annājīrṇasya tridoṣakāraṇatvamuktaṃ, ihāpi ca ‘vyāpanne'gnau’ ityanena agnimāndyajanitājīrṇasya tridoṣajātisāre kāraṇatvamuktameva; tena suśrutoktasarvātisārāvarodho'tra jñeyaḥ||12-13||

doṣāḥ sannicitā yasya vidagdhāhāramūrcchitāḥ| atīsārāya kalpante bhūyastān sampravartayet||14|| na tu saṅgrahaṇaṃ deyaṃ pūrvamāmātisāriṇe| vibadhyamānāḥ prāgdoṣā janayantyāmayān bahūn||15|| daṇḍakālasakādhmānagrahaṇyarśogadāṃstathā| śothapāṇḍvāmayaplīhakuṣṭhagulmodarajvarān||16|| tasmādupekṣetotkliṣṭān vartamānān svayaṃ malān| kṛcchraṃ vā vahatāṃ dadyādabhayāṃ sampravartinīm||17|| tayā pravāhite doṣe praśāmyatyudarāmayaḥ| jāyate dehalaghutā jaṭharāgniśca vardhate||18|| pramathyāṃ madhyadoṣāṇāṃ dadyāddīpanapācanīm| laṅghanaṃ cālpadoṣāṇāṃ praśastamatisāriṇām||19||

doṣāḥ sannicitā ityādinā cikitsāmāha| vidagdhaśabdenātrāpakvāhāravācinā caturvidhamapyāmaṃ, vidagdhaṃ, viṣṭabdhaṃ, rasaśeṣaṃ cājīrṇaṃ gṛhyate| sampravartayedityanena pravartamānasyopekṣayā pravartanaṃ, tathā stokaṃ vahatāṃ virecanayogāt pravartanaṃ; yadvakṣyati- ‘kṛcchraṃ vā vahatāṃ dadyādabhayāṃ sampravartinīm’ iti| na tu saṅgrahaṇaṃ pūrvaṃ deyamāmātisāriṇe ityatra pūrvamiti viśeṣaṇenottarakālaṃ deyamāmātīsāre saṅgrahaṇaṃ darśayati| prathamaṃ cāmātīsārasyopekṣayā virecanadānena pravartanamuktamiti virodhe iyaṃ vyavasthā- yat pravṛddhe āme balavati ca puruṣe pravartanameva kartavyaṃ, yadā tu durbalaḥ pumān kṣīṇaścāmastadā prathamamupekṣayā pravartanaṃ kṛtvā saṅgrahaṇaṃ kartavyaṃ; tasyāṃ hyavasthāyāmasaṅgrahaṇe āturasya balabhraṃśānmaraṇameva syāt| anye tu pūrvaṃ saṅgrahaṇaṃ na deyamiti pradhānamambaṣṭhāśālmalakuṭajatvagādisaṅgrahaṇaṃ na deyaṃ, mustodīcyādi tu pācanasaṅgrahaṇaṃ deyamiti varṇayanti| iyaṃ cāmātisāracikitsā sarvāmātisārāṇāṃ sādhāraṇī jñeyā| kṛcchraṃ vā vahatāmiti savibandhaṃ vahatām| pramathyāmiti pācanadīpanīyaṃ kaṣāyaṃ; pramathyāśabdo hi vṛddhaparamparayā pācanadīpanakaṣāye vaidyakaśāstre paribhāṣitaḥ śrūyate; yathā- viḍaṅgakaṣāyaḥ śaikharikakaṣāyaśabdena vaidyairucyate| bahudoṣe pravartanaṃ, tathā madhyadoṣe pramathyoktā, alpadoṣe ca sāme prathamakartavyamāha- laṅghanamityādi||14-19||

pippalī nāgaraṃ dhānyaṃ bhūtīkamabhayā vacā| hrīveraṃ bhadramustāni bilvaṃ nāgaradhānyakam||20|| pṛśniparṇī śvadaṃṣṭrā ca samaṅgā kaṇṭakārikā| tisraḥ pramathyā vihitāḥ ślokārdhairatisāriṇām||21|| vacāprativiṣābhyāṃ vā mustaparpaṭakena vā| hrīveraśṛṅgaverābhyāṃ pakvaṃ vā pāyayejjalam||22||

tisraḥ pramathyā iti yathākramaṃ kaphapittavāteṣu vibhajya deyā iti vadanti; tathā vacāprativiṣādivihitāni trīṇyapi jalāni kaphapittavāteṣu yathākramaṃ vadanti| ṣaḍaṅgavidhinā'tra jalasādhanaṃ jñeyam||20-22||

yukte'nnakāle kṣutkṣāmaṃ laghūnyannāni bhojayet| tathā sa śīghramāpnoti rucimagnibalaṃ balam||23|| takreṇāvantisomena yavāgvā tarpaṇena vā| surayā madhunā cādau yathāsātmyamupācaret||24|| yavāgūbhirvilepībhiḥ khaḍairyūṣai rasaudanaiḥ| dīpanagrāhisaṃyuktaiḥ kramaśca syādataḥ param||25||

yukte'nnakāle iti samyagbubhukṣākāle| avantisomaṃ kāñjikam| kāñjikatakradīnāṃ ca dravāṇāṃ tarpaṇāloḍanārthamihābhidhānam| yavāgūrviraladravā vilepī bahusikthā ca;| dīpanagrāhigaṇau ṣaḍvirecanaśatāśritīyoktau| ataḥ paramiti yavāgvādyupacārānantaram||23-25||

śālaparṇīṃ pṛśniparṇīṃ bṛhatīṃ kaṇṭakārikām| balāṃ śvadaṃṣṭrāṃ bilvāni pāṭhāṃ nāgaradhānyakam||26|| śaṭīṃ palāśaṃ hapuṣāṃ vacāṃ jīrakapippalīm| yavānīṃ pippalīmūlaṃ citrakaṃ hastipippalīm||27|| vṛkṣāmlaṃ dāḍimāmlaṃ ca sahiṅgu biḍasaindhavam| prayojayedannapāne vidhinā sūpakalpitam||28|| vātaśleṣmaharo hyeṣa gaṇo dīpanapācanaḥ| grāhī balyo rocanaśca tasmācchasto'tisāriṇām||29||

śāliparṇītyādinā yavāgvādisaṃskāradravyāṇyāha||26-29||

āme pariṇate yastu vibaddhamatisāryate| saśūlapicchamalpālpaṃ bahuśaḥ sapravāhikam||30|| yūṣeṇa mūlakānāṃ taṃ badarāṇāmathāpi vā| upodikāyāḥ kṣīriṇyā yavānyā vāstukasya vā||31|| suvarcalāyāścañcorvā śākenāvalgujasya vā| śaṭyāḥ karkārukāṇāṃ vā jīvantyāścirbhaṭasya vā||32|| loṇikāyāḥ sapāṭhāyāḥ śuṣkaśākena vā punaḥ| dadhidāḍimasiddhena bahusnehena bhojayet||33||

sapravāhikamityatra pravāhikālakṣaṇaṃ “vāyurvivṛddho nicitaṃ balāsaṃ nudatyadhastādahitāśanasya| pravāhato'lpaṃ bahuśo malāktaṃ pravāhikāṃ tāṃ pravadanti tajjñāḥ” (su.u.taṃ.a.40) ityanena suśrutoktaṃ jñeyam| kṣīriṇī dugdhikā, suvarcalā sūryabhaktā, cañcuḥ nāḍīcaḥ, karkāruḥ kūṣmāṇḍabhedaḥ, cirbhaṭaḥ karkaṭī, loṇikā svanāmakhyātā; śuṣā kāsamardaḥ, rūkṣadeśajaṃ śākamityeke||30-33||

kalkaḥ syādbālabilvānāṃ tilakalkaśca tatsamaḥ| dadhnaḥ saro'mlasnehādyaḥ khaḍo hanyāt pravāhikām||34|| yavānāṃ mudgamāṣāṇāṃ śālīnāṃ ca tilasya ca| kolānāṃ bālabilvānāṃ dhānyayūṣaṃ prakalpayet||35|| aikadhyaṃ yamake bhṛṣṭaṃ dadhidāḍimasārikam| varcaḥkṣaye śuṣkamukhaṃ śālyannaṃ tena bhojayet||36|| dadhnaḥ saraṃ vā yamake bhṛṣṭaṃ saguḍanāgaram| surāṃ vā yamake bhṛṣṭāṃ vyañjanārthe pradāpayet||37|| phalāmlaṃ yamake bhṛṣṭaṃ yūṣaṃ gṛñjanakasya vā| lopākarasamamlaṃ vā snigdhāmlaṃ kacchapasya vā||38|| barhitittiridakṣāṇāṃ vartakānāṃ tathā rasāḥ| snigdhāmlāḥ śālayaścāgryā varcaḥkṣayarujāpahāḥ||39|| antarādhirasaṃ pūtvā raktaṃ meṣasya cobhayam| paceddāḍimasārāmlaṃ sadhānyasnehanāgaram||40|| odanaṃ ¹¹ raktaśālīnāṃ tenādyāt prapibecca tat| tathā varcaḥkṣayakṛtairvyādhibhirvipramucyate||41||

kalkaḥ syādityādinā khaḍaḥ| dhānyayūṣamiti dhānyapradhānaṃ yūṣaṃ yathoktameva| yamake iti ghṛtataile| dadhidāḍimasārābhyāṃ saṃskṛtaṃ dadhidāḍimasārikam| śālīnāṃ yadyapi baddhavarcastvamuktaṃ, tathā'pīha khaḍayūṣarasaviśeṣayuktānāṃ saṃyogaśaktyā varcaḥkṣaye hitatvaṃ darśayannāha- snigdhāmlāḥ śālayaścāgryā varcaḥkṣayarujāpahā iti| tenādyāt prapibecca tamiti uktāntarādhirasādhikṛtena draveṇa sandhīyādyāt pṛthak ca dravaṃ pibet| varcaḥkṣayakṛtaiḥ mukhaśoṣadaurbalyodāvartādibhiḥ||34-41||

gudaniḥsaraṇe śūle pānamamlasya sarpiṣaḥ| praśasyate nirāmāṇāmathavā'pyanuvāsanam||42|| cāṅgerīkoladadhyamlanāgarakṣārasaṃyutam| ghṛtamutkvathitaṃ peyaṃ gudabhraṃśarujāpaham||43|| iti cāṅgerīghṛtam| sacavyapippalīmūlaṃ savyoṣaviḍadāḍimam| peyamamlaṃ ghṛtaṃ yuktyā sadhānyājājicitrakam||44|| iti gudabhraṃśe cavyādighṛtam|

sūtritamamlaghṛtamāha- cāṅgerītyādi| atra cāṅgerīrasakolarasadadhnāṃ dravatvaṃ, nāgarakṣārayośca kalkatvam| peyamamlaṃ ghṛtamityatra amlārthamanantaroktameva dravaṃ cāṅgerīsvarasādi deyaṃ, cavyādayaśca daśa kalkāḥ; uktaṃ ca tantrāntare- “pañcakolaviḍājājīdhānyadāḍimavetasaiḥ| pacedamlaṃ ghṛtaṃ tadvannāgarakṣārasaṃyutam” iti||42-44||

daśamūlopasiddhaṃ vā sabilvamanuvāsanam| śaṭīśatāhvābilvairvā vacayā citrakeṇa vā||45|| iti gudabhraṃśe'nuvāsanam|

daśamūlopasiddhamityādau anuvāsanamiti anuvāsanasnehaḥ| atrānuvāsane snehastu prāyodarśanāttailameva; anye tu ghṛtasya prakrāntatvāddhṛtamevāhuḥ| śaṭītyādinā'pyanuvāsanasnehatrayamucyate||45||

stabdhabhraṣṭagude pūrvaṃ snehasvedau prayojayet| susvinnaṃ taṃ mṛdūbhūtaṃ picunā sampraveśayet||46||

picunā sampraveśayediti picunā''cchāditaṃ pīḍayitvā praveśayet| picuḥ sthūlakarpaṭikā||46||

vibaddhavātavarcāstu bahuśūlapravāhikaḥ| saraktapicchastṛṣṇārtaḥ kṣīrasauhityamarhati||47|| yamakasyopari kṣīraṃ dhāroṣṇaṃ vā pibennaraḥ| śṛtameraṇḍamūlena bālabilvena vā payaḥ ¹²||48|| evaṃ kṣīraprayogeṇa raktaṃ picchā ca śāmyati| śūlaṃ pravāhikā caiva vibandhaścopaśāmyati||49||

sauhityaṃ tṛptiḥ||47-49||

pittātisāraṃ punarnidānopaśayākṛtibhirāmānvayamupalabhya yathābalaṃ laṅghanapācanābhyāmupācaret| tṛṣyatastu mustaparpaṭakośīrasārivācandanakirātatiktakodīcyavāribhirupacāraḥ| laṅghitasya cāhārakāle balātibalāsūrpaparṇīśālaparṇīpṛśniparṇībṛhatīkaṇṭakārikāśatāvarīśvadaṃṣṭrāniryūhasaṃyuktena yathāsātmyaṃ yavāgūmaṇḍādinā tarpaṇādinā vā krameṇopacāraḥ| mudgamasūrahareṇumakuṣṭhakāḍhakīyūṣairvā lāvakapiñjalaśaśahariṇaiṇakālapucchakarasairīṣadamlairanamlairvā kramaśo'gniṃ sandhukṣayet| anubandhe tvasya dīpanīyapācanīyopaśamanīyasaṅgrahaṇīyān yogān samprayojayediti||50||

āmānvayamiti āmayuktam| laṅghanapācanābhyāmupācaredityanena yat pūrvamāmātisāre sāmānyavidhānamuktaṃ tadiha nānumanyate; pittaṃ hi saraṃ, tatra ca pravartane kriyamāṇe'tiyogabhayaṃ syāditi bhāvaḥ| yattu virecanamiha vaktavyaṃ tat sāmagrīviśeṣasampattāveva| laṅghitasya cetyādau sūrpaparṇī mudgamāṣaparṇyau| nirvyūhaśabdena ca ṣaḍaṅgavidhānasiddhaṃ jalamucyate, yavāgvādisādhane tasyaivādhikārāt| anubandhe tvasyeti pittātisārānubandhe| imāniti vakṣyamāṇān||50||

sakṣaudrātiviṣaṃ piṣṭvā vatsakasya phalatvacam| pibet pittātisāraghnaṃ taṇḍulodakasaṃyutam||51|| kirātatiktako mustaṃ vatsakaḥ sarasāñjanaḥ| bilvaṃ dāruharidrā tvak hrīberaṃ sadurālabham||52|| candanaṃ ca mṛṇālaṃ ca nāgaraṃ lodhramutpalam| tilā mocaraso lodhraṃ samaṅgā kamalotpalam||53|| utpalaṃ dhātakīpuṣpaṃ dāḍimatvaṅmahauṣadham| kaṭphalaṃ nāgaraṃ pāṭhā jambvāmrāsthidurālabhāḥ||54|| yogāḥ ṣaḍete sakṣaudrāstaṇḍulodakasaṃyutāḥ| peyāḥ pittātisāraghnāḥ ślokārdhena nidarśitāḥ||55|| jīrṇoṣadhānāṃ śasyante yathāyogaṃ prakalpitaiḥ| rasaiḥ sāṅgrāhikairyuktāḥ purāṇā raktaśālayaḥ||56||

phalatvacamiti phalaṃ ca tvak ceti phalatvacam| mṛṇālam uṣīram| samaṅgā khādirī; ‘varāhakrāntā’ ityanye||51-56||

pittātisāro dīpāgneḥ kṣipraṃ samupaśāmyati| ajākṣīraprayogeṇa balaṃ varṇaśca vardhate||57|| bahudoṣasya dīptāgneḥ saprāṇasya na tiṣṭhati| paittiko yadyatīsāraḥ payasā taṃ virecayet||58|| palāśaphalaniryūhaṃ payasā saha pāyayet| tato'nupāyayet koṣṇaṃ kṣīrameva yathābalam||59|| pravāhite tena male praśāmyatyudarāmayaḥ| palāśavat prayojyā vā trāyamāṇā viśodhinī||60|| sāṃsargyāṃ kriyamāṇāyāṃ śūlaṃ yadyanuvartate| srutadoṣasya taṃ śīghraṃ yathāvadanuvāsayet||61|| śatapuṣpāvarībhyāṃ ca payasā madhukena ca| tailapādaṃ ghṛtaṃ siddhaṃ sabilvamanuvāsanam||62||

na tiṣṭhati na nivartate| palāśavaditi uktapalāśaphalavidhānena| sāṃsargyāmiti peyādikrame| śatapuṣpetyādau varī śatāvarī| anuvāsanaṃ ‘dadyāt’ iti śeṣaḥ||57-62||

kṛtānuvāsanasyāsya kṛtasaṃsarjanasya ca| vartate yadyatīsāraḥ picchābastirataḥ param||63|| pariveṣṭya kuśairārdrairārdravṛntāni śālmaleḥ| kṛṣṇamṛttikayā''lipya svedayedgomayāgninā||64|| suśuṣkāṃ mṛttikāṃ jñātvā tāni vṛntāni śālmaleḥ| śṛte payasi mṛdnīyādāpothyolūkhale tataḥ||65|| piṇḍaṃ muṣṭisamaṃ prasthe tat pūtaṃ tailasarpiṣoḥ| snehitaṃ ¹³ mātrayā yuktaṃ kalkena madhukasya ca||66|| bastimabhyaktagātrāya dadyāt pratyāgate tataḥ| snātvā bhuñjīta payasā jāṅgalānāṃ rasena vā||67|| pittātisārajvaraśothagulmajīrṇātisāragrahaṇīpradoṣān| jayatyayaṃ śīghramatipravṛddhān virecanāsthāpanayośca bastiḥ ¹⁴||68||

pariveṣṭyetyādinā picchābastimāha| śṛte payasītyatra pānīyamātreṇaiva payaḥ śṛtaṃ jñeyam| prastha iti śṛte payasītyasya viśeṣaṇam| vṛntāni śālmaleḥ ulūkhale āpothya tata āpothitāt piṇḍaṃ muṣṭisamaṃ śṛte prasthe payasi mṛdnīyāditi yojanā| mātrayeti vacanāt tailasarpiṣoratra tāvatī mātrā yāvatyā snehanamātraṃ bhavati, tathā yaṣṭīmadhukalkasyāpi tāvatī mātrā yāvatyā ghano bastirbhavati||63-68||

pittātisārī yastvetāṃ kriyāṃ muktvā niṣevate| pittalānyannapānāni tasya pittaṃ mahābalam||69|| kuryādraktātisāraṃ tu raktamāśu pradūṣayet| tṛṣṇāṃ śūlaṃ vidāhaṃ ca gudapākaṃ ca dāruṇam||70||

pittātisārītyādinā pittātisārasyaiva hetuviśeṣakṛtāvasthābhedarūpaṃ raktātisāraṃ darśayati| ayaṃ ca raktātisāro yadyapi pittātisārottarakālabhāvitayehoktaḥ, tathā'pi pittātiprakopeṇa raktaduṣṭyā ca prathamamapi bhavatyevāyaṃ dṛṣṭatvāditi jñeyam| tenātrotpattikramābhidhānamatantratam ¹⁵| yathā “pāṇḍurogī tu yo'tyarthaṃ” (ci.a.16) ityādinoktakāmalotpāde yathoktakramaṃ vinā'pi kāmalā bhavati| evamapi cāsya raktātīsārasya pittajanyatvāt paittike evāvarodhaḥ; tena ṣaṭsaṅkhyā na vyāhanyate| atīsārasya yat prasṛtāyāṃ siddhau āmaraktaśakṛtpittavātakaphānatīsārakārakānabhidhāyoktaṃ- “ṣaṇṇāmeṣāṃ dvisaṃsargāttriṃśadbhedā bhavanti te| kevalaiḥ saha ṣaṭtriṃśat” (si.a.8) iti, tadapyatraiva ṣaṭke'ntarbhāvanīyaṃ, tatra sūkṣmabhedagaṇanayā sa bhedaḥ kṛta ityavirodhaḥ||69-70||

tatra cchāgaṃ payaḥ śastaṃ śītaṃ samadhuśarkaram| pānārthaṃ bhojanārthaṃ ca gudaprakṣālane tathā||71|| odanaṃ raktaśālīnāṃ payasā tena bhojayet| rasaiḥ pārāvatādīnāṃ ghṛtabhṛṣṭaiḥ saśarkaraiḥ||72|| śaśapakṣimṛgāṇāṃ ca śītānāṃ dhanvacāriṇām| rasairanamlaiḥ saghṛtairbhojayettaṃ saśarkaraiḥ||73|| rudhiraṃ mārgamājaṃ vā ghṛtabhṛṣṭaṃ praśasyate| kāśmaryaphalayūṣo vā kiñcidamlaḥ saśarkaraḥ||74|| nīlotpalaṃ mocarasaṃ samaṅgā padmakeśaram| ajākṣīrayutaṃ dadyājjīrṇe ca payasaudanam||75|| durbalaṃ pāyayitvā vā tasyaivopari bhojayet| prāgbhaktaṃ navanītaṃ vā dadyāt samadhuśarkaram||76||

tatra chāgamityādau vyañjanārthamiti bhojyopakaraṇārtham| payasā teneti chāgena payasā| mṛgasyedaṃ mārgam, ajasyedamājaṃ, rudhiramiti yojanā||71-76||

prāśya kṣīrotthitaṃ sarpiḥ kapiñjalarasāśanaḥ| tryahādārogyamāpnoti payasā kṣīrabhuk tathā||77|| pītvā śatāvarīkalkaṃ payasā kṣīrabhugjayet| raktātisāraṃ pītvā vā tayā siddhaṃ ghṛtaṃ naraḥ||78|| ghṛtaṃ yavāgūmaṇḍena kuṭajasya phalaiḥ śṛtam| peyaṃ tasyānu pātavyā peyā raktopaśāntaye||79||

prāśyetyādau kṣīrotthitaṃ sarpiḥ payasā prāśyeti sambandhaḥ| kapiñjalaḥ gauratittiriḥ| kṣīraṃ ¹⁶ bhuṅkte iti kṣīrabhuk| tayeti śatāvaryā| yavāgūmaṇḍena peyamiti sambandhaḥ||77-79||

tvak ca dāruharidrāyāḥ kuṭajasya phalāni ca| pippalī śṛṅgaveraṃ ca drākṣā kaṭukarohiṇī||80|| ṣaḍbhiretairghṛtaṃ siddhaṃ peyāmaṇḍāvacāritam| atīsāraṃ jayecchīghraṃ tridoṣamapi dāruṇam||81||

ṣaḍbhiretairitipadaṃ yathālābhaniṣedhārtham||80-81||

kṛṣṇamṛnmadhukaṃ śaṅkhaṃ rudhiraṃ taṇḍulodakam| pītamekatra sakṣaudraṃ raktasaṅgrahaṇaṃ param||82|| pītaḥ priyaṅgukākalkaḥ sakṣaudrastaṇḍulāmbhasā| raktasrāvaṃ jayecchīghraṃ dhanvamāṃsarasāśinaḥ||83|| kalkastilānāṃ kṛṣṇānāṃ śarkarāpañcabhāgikaḥ| ājena payasā pītaḥ sadyo raktaṃ niyacchati||84||

kṛṣṇamṛdityādau rudhiraṃ śoṇitaṃ, kecit kuṅkumamāhuḥ| śarkarāpañcabhāgika iti atra śarkarāyāḥ pañcamena bhāgena kṛṣṇatiladānam; uktaṃ hi jatūkarṇe- “kṛṣṇatilāñ śarkarāpādikāñchāgīpayasā” iti||82-84||

palaṃ vatsakabījasya śrapayitvā rasaṃ pibet| yo rasāśī jayecchīghraṃ sa paittaṃ jaṭharāmayam||85|| pītvā saśarkarākṣaudraṃ candanaṃ taṇḍulāmbhasā| dāhatṛṣṇāpramehebhyo raktasrāvācca mucyate||86||

palamityādau rasamiti kvātham| rasāśīti māṃsarasena bhuñjānaḥ||85-86||

gudo bahubhirutthānairyasya pittena pacyate| secayettaṃ suśītena paṭolamadhukāmbunā||87|| pañcavalkamadhūkānāṃ rasairikṣurasairghṛtaiḥ| chāgairgavyaiḥ payobhirvā śarkarākṣaudrasaṃyutaiḥ||88||

kṣaudrasaṃyutairityantaṃ secayedityanuvartate||87-88||

prakṣālanānāṃ kalkairvā sasarpiṣkaiḥ pralepayet| eṣāṃ vā sukṛtaiścūrṇaistaṃ gudaṃ pratisārayet||89|| dhātakīlodhracūrṇairvā samāṃśaiḥ pratisārayet| tathā sravati no raktaṃ gudaṃ taiḥ pratisāritam||90|| pakvatā praśamaṃ yāti vedanā copaśāmyati| yathoktaiḥ secanaiḥ śītaiḥ śoṇite'tisravatyapi||91|| gudavaṅkṣaṇakaṭyūru secayedghṛtabhāvitam| candanādyena tailena śatadhautena sarpiṣā||92|| kārpāsasaṅgṛhītena secayedgudavaṅkṣaṇam|93|

prakṣālanānāmiti prakṣālanārthamuktānāṃ paṭolamadhukādīnām| pratisārayet avacūrṇayet||89-92||-

alpālpaṃ bahuśo raktaṃ saśūlamupaveśyate||93|| yadā vāyurvibaddhaśca kṛcchraṃ carati vā na vā| picchābastiṃ tadā tasya yathoktamupakalpayet||94|| prapauṇḍarīkasiddhena sarpiṣā cānuvāsayet| prāyaśo durbalagudāścirakālātisāriṇaḥ||95|| tasmādabhīkṣṇaśasteṣāṃ gude snehaṃ prayojayet|96|

picchābastiṃ tadā tasya yathoktamiti atraiva ‘pariveṣṭya’ ityādigranthoktam| gude snehaṃ prayojayediti atra snehabhāvitapicupraṇayanena gude snehaprayogamicchanti; anye tu prakṛtatvādanuvāsanenaivātra prayogamāhuḥ||93-95||-

pavano'tipravṛtto hi sve sthāne labhate'dhikam||96|| balaṃ tasya sapittasya jayārthe bastiruttamaḥ| raktaṃ viṭsahitaṃ pūrvaṃ paścādvā yo'tisāryate||97|| śatāvarīghṛtaṃ tasya lehārthamupakalpayet| śarkarārdhāṃśikaṃ līḍhaṃ navanītaṃ navoddhṛtam||98|| kṣaudrapādaṃ jayecchīghraṃ taṃ vikāraṃ hitāśinaḥ| nyagrodhodumbarāśvatthaśuṅgānāpothya vāsayet||99|| ahorātraṃ jale tapte ghṛtaṃ tenāmbhasā pacet| tadardhaśarkarāyuktaṃ lihyāt sakṣaudrapādikam||100|| adho vā yadi vā'pyūrdhvaṃ yasya raktaṃ pravartate|101|

sve sthāne iti pakvāśayakaṭyādau| bastiriti sāmānyavacanādanuvāsanaṃ nirūhaśca jñeyaḥ| śatāvarīghṛtamiti “śatāvarīmūlatulāścatasraḥ” (ci.a.30) ityādinā yonivyāpaduktaṃ śatāvarīghṛtam| vikāramiti ‘raktaṃ saviṭ’ ityādinoktam||96-100||-

yastvevaṃ durbalo mohāt pittalānyeva sevate||101|| dāruṇaṃ sa valīpākaṃ prāpya śīghraṃ vipadyate|102|

valīpākamiti gudavalīpākam||101||-

śleṣmātisāre prathamaṃ hitaṃ laṅghanapācanam||102|| yojyaścāmātisāraghno yathokto dīpano gaṇaḥ| laṅghitasyānupūrvyāṃ ca kṛtāyāṃ na nivartate||103|| kaphajo yadyatīsāraḥ kaphaghnaistamupācaret|104|

dīpano gaṇa iti ‘śāliparṇī pṛśniparṇī’ ityādinoktaḥ||102-103||-

bilvaṃ karkaṭikā mustamabhayā viśvabheṣajam||104|| vacā viḍaṅgaṃ bhūtīkaṃ dhānyakaṃ devadāru ca| kuṣṭhaṃ sātiviṣā pāṭhā cavyaṃ kaṭukarohiṇī||105|| pippalī pippalīmūlaṃ citrakaṃ hastipippalī| yogāñchlokārdhavihitāṃścaturastān prayojayet||106|| śṛtāñchleṣmātisāreṣu kāyāgnibalavardhanān| ajājīmasitāṃ pāṭhāṃ nāgaraṃ maricāni ca||107|| dhātakīdviguṇaṃ dadyānmātuluṅgarasāplutam| rasāñjanaṃ sātiviṣaṃ kuṭajasya phalāni ca||108|| dhātakīdviguṇaṃ dadyāt pātuṃ sakṣaudranāgaram| dhātakī nāgaraṃ bilvaṃ lodhraṃ padmasya keśaram||109|| jambūtvaṅnāgaraṃ dhānyaṃ pāṭhā mocaraso balā| samaṅgā dhātakī bilvamadhyaṃ jambvāmrayostvacaḥ||110|| kapitthāni viḍaṅgāni nāgaraṃ maricāni ca| cāṅgerīkolatakrāmlāṃścaturastān kaphottare||111|| ślokārdhavihitān dadyāt sasnehalavaṇān khaḍān| kapitthamadhyaṃ līḍhvā tu savyoṣakṣaudraśarkaram||112|| kaṭphalaṃ madhuyuktaṃ vā mucyate jaṭharāmayāt|113|

kaphaghnaistamupācaredityuktaṃ, tena kaphaghnān bilvakarkaṭaketyādinā yogānāha| dhātakīdviguṇamiti ekadravyāpekṣayā dviguṇayā dhātakyā yuktam| ajājīmityādau asitāmiti pippalīm| jatūkarṇe hyayaṃ yogaḥ “pāṭhā'jājīvyoṣaphalapūraṃ dhātakīdviguṇam”| ityuktaḥ||104-112||-

kaṇāṃ madhuyutāṃ pītvā takraṃ pītvā sacitrakam||113|| jagdhvā vā bālabilvāni mucyate jaṭharāmayāt| bālabilvaṃ guḍaṃ tailaṃ pippalīṃ viśvabheṣajam| lihyādvāte pratihate saśūlaḥ sapravāhikaḥ||114|| bhojyaṃ mūlakaṣāyeṇa vātaghnaiścopasevanaiḥ| vātātisāravihitairyūṣairmāṃsarasaiḥ khaḍaiḥ||115|| pūrvoktamamlasarpirvā ṣaṭpalaṃ vā yathābalam| purāṇaṃ vā ghṛtaṃ dadyādyavāgūmaṇḍamiśritam||116||

kaṇāṃ madhuyutāmityatra kaṇā pippalī; anye ‘kaṇān’ iti paṭhanti, kaṇānityanena ca ṣaṣṭikataṇḍulān grāhayanti| vāte pratihate iti baddhe vāte| upasevanairiti ¹⁷ vyañjanaiḥ| pūrvoktamamlasarpiriti “cāṅgerīkoladadhyamlaṃ” ityādinoktam||113-116||

vātaśleṣmavibandhe vā kaphe vā'tisravatyapi| śūle pravāhikāyāṃ vā picchābastiṃ prayojayet||117|| pippalībilvakuṣṭhānāṃ śatāhvāvacayorapi| kalkaiḥ salavaṇairyuktaṃ pūrvoktaṃ sannidhāpayet||118|| pratyāgate sukhaṃ snātaṃ kṛtāhāraṃ dinātyaye| bilvatailena matimānsukhoṣṇenānuvāsayet||119|| vacāntairathavā kalkaistailaṃ paktvā'nuvāsayet| bahuśaḥ kaphavātārtastathā sa labhate sukham||120||

picchābastiṃ prayojayediti yaduktaṃ tatra picchābasterviśeṣamāha- pippalītyādi| pūrvoktamiti atraiva pūrvoktaṃ picchābastiṃ pippalyādikalkairyuktaṃ, sannidhāpayediti dāpayet| bilvataileneti siddhau “daśamūlaṃ balā rāsnā” (si.a.4) ityādinā vakṣyamāṇabilvatailena| vacāntairiti “pippalībilvakuṣṭhānāṃ śatāhvāvacayorapi” ityatroktairvacāntaiḥ||117-120||

sve sthāne māruto'vaśyaṃ vardhate kaphasaṅkṣaye| sa vṛddhaḥ sahasā hanyāttasmāttaṃ tvarayā jayet||121||

samprati sarvātisāreṣu pakvāśayavyāpakatvena vāyuravaśyaṃ vṛddho bhavati, sa cāśukāritayā tvarayā jetavya iti darśayannāha- sve sthāne ityādi| kaphasaṅkṣayādityanena kaphasaṅkṣaye rūkṣaśarīratayā vāyuḥ kupyati, śleṣmaśoṇite vṛddhe tadupasnehitaśarīre vāyurnivṛttaprasaro bhavatīti||121||

vātasyānu jayet pittaṃ, pittasyānu jayet kapham| trayāṇāṃ vā jayet pūrvaṃ yo bhavedbalavattamaḥ||122||

pūrvaṃ jvarādhyāye sannipātacikitsāyā “kaphasthānānupūrvyā vā” (ci.a.3) ityanena kaphapittavātānāṃ krameṇa cikitsoktā atīsāre'pi tridoṣaje kadācit syādityāśaṅkyātra viśiṣṭaṃ kramamāha- vātasyānvityādi| ayaṃ ca kramo nirāmasannipātātisāre eva jñeyaḥ; sāme tu prathamamāmasyaiva cikitsitaṃ kartavyam| samatridoṣātisāracikitsākramabhidhāya viṣamatridoṣātisāracikitsākramamāha- trayāṇāmityādi||122||

tatra ślokaḥ- prāgutpattinimittāni lakṣaṇaṃ sādhyatā na ca| kriyā cāvasthikī siddhā nirdiṣṭā hyatisāriṇām||123||

prāgutpattītyādinā'dhyāyārthasaṅgrahaḥ||123||

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne'tisāracikitsitaṃ nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ||19||

iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsāsthāne'tīsāracikitsitaṃ nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ||19||

pāṭhāntarāḥ

1 ‘agnibalahānijanyatvasāmānyāt’ iti pā. ↩
2 ‘gaṅgādharastu asyāgre ‘svādvapayogācca’ ityadhikaṃ paṭhati ↩
3 ‘nālambhāya’ iti pā. ↩
4 ‘yo'bhidhārya’ iti pā. ↩
5 ‘āmatāṃ gataṃ’ iti pā. ↩
6 ‘raktapittopagataṃ’ iti pā. ↩
7 ‘... natipraduṣṭān’ iti pā. ↩
8 ‘kvāthaśoṇitābhaṃ’ iti pā. ↩
9 ‘makṣikākrāntaṃ’ iti pā. ↩
10 ‘āmajaḥ’ iti pā. ↩
11 ‘bhojanaṃ’ iti pā. ↩
12 ‘punaḥ’ iti pā. ↩
13 ‘yojitaṃ’ iti pā. ↩
14 ‘vṛttiḥ’ iti pā. ↩
15 ‘tenātrotkramābhidhāna ...’ iti pā. ↩
16 ‘kṣīreṇa’ iti pā. ↩
17 ‘upasecanaiḥ’ iti pā. ↩