athātaśchardicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
śarīre mārgadvayaṃ pradhānam- adho gudam, ūrdhvaṃ ca mukhaṃ; tadadhomārgātipravṛttadoṣamatīsāramabhidhāya, ūrdhvātidoṣapravṛttirūpā chardirucyate, iti chardyadhyāyasambandhaḥ||1-2||
yaśasvinaṃ brahmatapodyutibhyāṃ jvalantamagnyarkasamaprabhāvam| punarvasuṃ bhūtahite niviṣṭaṃ papraccha śiṣyo'trijamagniveśaḥ||3||
brahmaṇaḥ tattvajñānasya tapasaśca dyutī brahmatapodyutī, tābhyāṃ jvalantam||3||
yāśchardayaḥ pañca purā tvayoktā rogādhikāre bhiṣajāṃ variṣṭha!| tāsāṃ cikitsāṃ sanidānaliṅgāṃ yathāvadācakṣva nṛṇāṃ hitārtham||4|| tadagniveśasya vaco niśamya prīto bhiṣakśreṣṭha idaṃ jagāda| yāśchardayaḥ pañca purā mayoktāstā vistareṇa bruvato nibodha||5||
rogādhikāre iti aṣṭodarīye (sū.a.19)||4-5||
doṣaiḥ pṛthaktriprabhavāścatasro 1 dbiṣṭārthayogādapi pañcamī syāt|6|
pṛthak vātādiṣu triṣu militeṣu ca prabhava utpattiryāsāṃ tāḥ pṛthaktriprabhavāścatasraḥ| dviṣṭārthayogādapītyatra dviṣṭaśabdena pratīpāśucipūtyādayo'pi dveṣyatayā gṛhyante| dviṣṭapratīpetyādau vakṣyamāṇadviṣṭārthacchardinidāne dviṣṭaśabdena gobalīvardanyāyāt pratipuruṣaniyatadviṣṭatvamucyate, tenehoktārthaśabdena pratipāditā chardirucyate|6|
tāsāṃ hṛdutkleśakaphaprasekau dveṣo'śane caiva hi pūrvarūpam||6||
yadyapi hetvabhidhānapūrvakaṃ pūrvarūpābhidhānaṃ yujyate, hetūttarakālabhāvitvādeva pūrvarūpasya; tathā'pyalpavaktavyatvāt tāsāmityādinā pūrvarūpamāha| pūrvarūpaṃ liṅgālpatvāducyate, evamanyatrāpi sākṣātsūcitapūrvarūpābhidhāne 2 jñeyam||6||
vyāyāmatīkṣṇauṣadhaśokarogabhayopavāsādyatikarśitasya| vāyurmahāsrotasi 3 sampravṛddha utkleśya doṣāṃstata ūrdhvamasyan||7|| āmāśayotkleśakṛtāṃ ca marma prapīḍayaṃśchardimudīrayettu| hṛtpārśvapīḍāmukhaśoṣamūrdhanābhyartikāsasvarabhedatodaiḥ||8|| udgāraśabdaprabalaṃ saphenaṃ vicchinnakṛṣṇaṃ tanukaṃ kaṣāyam| kṛcchreṇa cālpaṃ mahatā ca vegenārto'nilācchardayatīha duḥkham||9||
vyāyāmetyādinā vātajāyā hetulakṣaṇe prāha| mahāsrotasīti koṣṭhe| doṣāniti bahuvacanaṃ bahūnāmutkleśanīyānāṃ vidyamānatvāt tathā raktāderapi chardyādau doṣaśabdenābhidhānāt| ūrdhvakṣepaṇamāmāśayotkleśenodīrito vāyureva karoti| kiṃvā āmāśayodvegakṛtāniti dvitīyābahuvacanaṃ doṣānityasya viśeṣaṇam| marmeti hṛdayam| kaṣāyamiti kaṣāyarasaṃ kaṣāyavarṇaṃ vā||7-9||
ajīrṇakaṭvamlavidāhyaśītairāmāśaye pittamudīrṇavegam| rasāyanībhirvisṛtaṃ prapīḍya marmordhvamāgamya vamiṃ karoti||10|| mūrcchāpipāsāmukhaśoṣamūrdhatālvakṣisantāpatamobhramārtaḥ| pītaṃ bhṛśoṣṇaṃ haritaṃ satiktaṃ dhūmraṃ ca pittena vamet sadāham||11||
ajīrṇetyādinā pittajāyā hetulakṣaṇe brūte| ajīrṇeti ajīrṇe bhojanam| rasāyanībhiriti srotobhiḥ| mūrdhetyādi santāpena sambadhyate| dhūmraṃ dhūmravarṇam||10-11||
snigdhātigurvāmavidāhibhojyaiḥ svapnādibhiścaiva kapho'tivṛddhaḥ| uraḥ śiro marma rasāyanīśca sarvāḥ samāvṛtya vamiṃ karoti||12|| tandrāsyamādhuryakaphaprasekasantoṣanidrārucigauravārtaḥ| snigdhaṃ ghanaṃ svādu kaphādviśuddhaṃ salomaharṣo'lparujaṃ vamettu||13||
snigdhetyādinā kaphajāmāha| santoṣo'tra tṛptiḥ, anye tu santoṣo mānasa evātra vyādhiprabhāvādbhavati| alparujamiti kriyāviśeṣaṇam||12-13||
samaśnataḥ sarvarasān prasaktamāmapradoṣartuviparyayaiśca| sarve prakopaṃ yugapat prapannāśchardiṃ tridoṣāṃ janayanti doṣāḥ||14|| śūlāvipākārucidāhatṛṣṇāśvāsapramohaprabalā prasaktam| chardistridoṣāllavaṇāmlanīlasāndroṣṇaraktaṃ vamatāṃ nṛṇāṃ syāt||15||
samaśnata ityādinā tridoṣajāmāha| samaśnataḥ sarvarasāniti pathyāpathyamelakarūpatayā bhajataḥ, uktaṃ hi- “pathyāpathyamihaikatra bhuktaṃ samaśanaṃ matam” (ci.a.15) ityatra; na tu sarvarasān bhuñjānasyetyarthaḥ; sarvarasabhojanaṃ hi pathyameva, teneha tasya tridoṣakartṛtvaṃ na syāt| prasaktamiti nirantaram| āmasya pradoṣaḥ āmapradoṣaḥ||14-15||
viṭsvedamūtrāmbuvahāni vāyuḥ srotāṃsi saṃrudhya yadordhvameti| utsannadoṣasya samācitaṃ taṃ doṣaṃ samuddhūya narasya koṣṭhāt||16|| viṇmūtrayostat samavarṇagandhaṃ tṛṭśvāsahikkārtiyutaṃ prasaktam| pracchardayedduṣṭamihātivegāttayā'rditaścāśu vināśameti||17||
viṭsvedetyādinā upadravayuktāṃ chardimupadravādasādhyāmāha| viṇmūtrayostatsamagandhavarṇaṃ chardayatīti vāyunā viṇmūtrasrotasāṃ dūṣitatvājjñeyam||16-17||
dviṣṭapratīpāśucipūtyamedhyabībhatsagandhāśanadarśanaiśca| yacchardayettaptamanā manodhnairdviṣṭārthasaṃyogabhavā matā sā||18||
dviṣṭetyādinā dviṣṭārthajāmāha| dviṣṭādayo gandhenāśanena darśanena ca yathāyogyatayā sambadhyante| aśanaṃ bhakṣaṇam| dviṣṭaṃ pratipuruṣāprītijanakaṃ, pratīpaṃ 4 vacādi, kecit pratīpaṃ vātamāhuḥ, aśuci ucchiṣṭādi, amedhyaṃ malinaṃ, bībhatsaṃ jugupsitam| manoghnairityanena dviṣṭādīnāṃ madhye yatkiñcit aśucyādi yaṃ puruṣaṃ prāpya manoghnaṃ na bhavati taṃ prati tacchardikārakaṃ na bhavati, mano'nupaghātakatvāditi sūcayati||18||
kṣīṇasya yā chardiratipravṛddhā sopadravā śoṇitapūyayuktā| sacandrikāṃ tāṃ pravadantyasādhyāṃ sādhyāṃ cikitsedanupadravāṃ ca||19||
asādhyalakṣaṇayuktāṃ chardiṃ parityāgārthamāha- kṣīṇasyetyādi| atipravṛddheti sadā'nubaddhā| sopadravetyatra viṭsvedetyādinā rogopadravā 5 jñeyāḥ| sacandrikāmiti dhātusnehamaṇḍalākārayuktām 6||19||
āmāśayotkleśabhavā hi sarvāśchardyo matā laṅghanameva tasmāt| prākkārayenmārutajāṃ vimucya saṃśodhanaṃ vā kaphapittahāri||20|| cūrṇāni lihyānmadhunā'bhayānāṃ hṛdyāni vā yāni virecanāni| madyaiḥ payobhiśca yutāni yuktyā nayantyadho doṣamudīrṇamūrdhvam||21|| vallīphalādyairvamanaṃ pibedvā yo durbalastaṃ śamanaiścikitset| rasairmanojñairlaghubhirviśuṣkairbhakṣyaiḥ sabhojyairvividhaiśca pānaiḥ||22||
āmāśayetyādinā sādhyānāṃ cikitsāmāha| yasmādāmāśayotkleśāt sarvāśchardayo bhavanti, āmāśayotthe ca roge laṅghanādi kaphaharaṃ bheṣajaṃ yuktaṃ, tasmāllaṅghanameva kartavyamiti bhāvaḥ| laṅghanamalpadoṣaviṣayaṃ, śodhanaṃ ca bahudoṣaviṣayamiti vyavasthā| saṃśodhanaśabdena ceha virecanavamane api gṛhyete; anye tvatra saṃśodhanaśabdena pratimārgaharaṇatayā atyarthahitaṃ virecanameva varṇayanti| saṃśodhanayogānāha- cūrṇānītyādi| phalādyairiti phalāni jīmūtekṣvākuprabhṛtīni phalamātrāsiddhi (si.a.11) paṭhitāni, taiḥ| śamanairiti doṣanibarhaṇaṃ vinā doṣasāmyakaraiḥ; uktaṃ hi puṣkalāvate- “na śodhayati yaddoṣān samānnodīrayatyapi| samīkaroti viṣamāṃstat saṃśamanamucyate” iti||20-22||
susaṃskṛtāstittiribarhilāvarasā vyapohantyanilapravṛttām| chardiṃ tathā kolakulatthadhānyabilvādimūlāmlayavaiśca yūṣaḥ||23|| vātātmikāyāṃ 7 hṛdayadravārto naraḥ pibet saindhavavaddhṛtaṃ tu| siddhaṃ tathā dhānyakanāgarābhyāṃ dadhnā ca toyena ca dāḍimasya||24|| vyoṣeṇa yuktāṃ lavaṇaistribhiśca ghṛtasya mātrāmathavā vidadhyāt| snigdhāni hṛdyāni ca bhojanāni rasaiḥ sayūṣairdadhidāḍimāmlaiḥ||25||
susaṃskṛtā ityādinā vaiśeṣikī vātajācikitsocyate| hṛdayadrava iti pariśrāntasyeva hṛdayakṣobhaḥ| saindhavavaditi saindhavaprakṣepaṃ; kecit saindhavavat siddhamiti yojayanti| toyena ca dāḍimasyeti dāḍimarasena| vyoṣeṇetyādau vyoṣādīnāṃ peyaghṛtamātrāyāṃ prakṣepyatvam||23-25||
pittātmikāyāmanulomanārthaṃ drākṣāvidārīkṣurasaistrivṛt syāt| kaphāśayasthaṃ tvatimātravṛddhaṃ pittaṃ haret svādubhirūrdhvameva||26|| śuddhāya kāle madhuśarkarābhyāṃ lājaiśca manthaṃ yadi vā'pi peyām| pradāpayenmudgarasena vā'pi śālyodanaṃ jāṅgalajai rasairvā||27|| sitopalāmākṣikapippalībhiḥ kulmāṣalājāyavasaktugṛñjān| kharjūramāṃsānyatha nārikelaṃ drākṣāmatho vā badarāṇi lihyāt||28|| srotojalājotpalakolamajjacūrṇāni lihyānmadhunā'bhayāṃ ca| kolāsthimajjāñjanamakṣikāviḍlājāsitāmāgadhikākaṇān vā||29|| drākṣārasaṃ vā'pi pibet suśītaṃ mṛdbhṛṣṭaloṣṭaprabhavaṃ jalaṃ vā| jambvāmrayoḥ pallavajaṃ kaṣāyaṃ pibet suśītaṃ madhusaṃyutaṃ vā||30|| niśi sthitaṃ vāri samudgakṛṣṇaṃ sośīradhānyaṃ caṇakodakaṃ vā| gavedhukāmūlajalaṃ guḍūcyā jalaṃ pibedikṣurasaṃ payo vā||31|| sevyaṃ pibet kāñcanagairikaṃ vā sabālakaṃ taṇḍuladhāvanena| dhātrīrasenottamacandanaṃ vā tṛṣṇāvamighnāni samākṣikāṇi||32|| kalkaṃ tathā candanacavyamāṃsīdrākṣottamābālakagairikāṇām| śītāmbunā gairikaśālicūrṇaṃ mūrvāṃ tathā taṇḍuladhāvanena||33||
kaphāśayasthamiti kaphasthānamāmāśayordhvabhāgo vakṣaḥ, tatstham| haredūrdhvameveti vamanenaiva haret| yadi vā'pi peyāmiti mandāgniṃ pratta peyā jñeyā| kulmāṣā utsinnayavapiṣṭakṛtā bhakṣyāḥ; pāriyātrāstu mudgānmasūrānutsvinnamṛditān kulmāṣānāhuḥ| gṛñjaḥ samaṇḍo yavaudanaḥ| kharjūramāṃsānīti kharjūraphalasasyāni 8| kharjūretyādau lihyādityatra ‘sitopalāmākṣikapippalībhiḥ’ ityanuvartanīyam| srotoja srotoñjanam| kolamajjā kolābhyantaram| abhayāṃ vetyatrāpi ‘madhunā lihyāt’ iti sambadhyate| kolāsthītyādāvapi ‘madhunā lihyāt’ ityanuvartate| mṛdbhṛṣṭaloṣṭaprabhavaṃ jalaṃ veti mṛnmayaloṣṭanirvāpaṇabhavaṃ jalamityarthaḥ| samudgakṛṣṇaṃ pippalīmudgasahitam| niśi sthitamityādau soṣīradhānyamiti dvitīyaḥ, caṇakodakaṃ veti tṛtīyo yogaḥ| tathā gavedhukādiyogadvaye'pi śītakaṣāyavidhirjñeyaḥ| kāñcanagairikamiti gairikaṃ dākṣiṇātyaprasiddhaṃ kāñcanavarṇam| sabālakaṃ taṇḍuladhāvaneneti vidhānaṃ ‘sevyaṃ pibet’ ityanena tathā ‘kāñcanagairikaṃ vā’ ityanena ca dvitīyayogena sambadhyate| drākṣottamā gostanī 9 drākṣetyarthaḥ| uttamacandanaṃ dhavalacandanam||26-33||
kaphātmikāyāṃ vamanaṃ praśastaṃ sapippalīsarṣapanimbatoyaiḥ| piṇḍītakaiḥ saindhavasamprayuktairvamyāṃ kaphāmāśayaśodhanārtham||34|| godhūmaśālīn sayavān purāṇān yūṣaiḥ paṭolāmṛtacitrakāṇām| vyoṣasya nimbasya ca takrasiddhairyūṣaiḥ phalāmlaiḥ kaṭubhistathā'dyāt||35|| rasāṃśca śūlyāni ca jāṅgalānāṃ māṃsāni jīrṇānmadhusīdhvariṣṭān| rāgāṃstathā ṣāḍavapānakāni drākṣākapitthaiḥ phalapūrakaiśca||36|| mudgānmasūrāṃścaṇakān kalāyān bhṛṣṭān yutānnāgaramākṣikābhyām| lihyāttathaiva triphalāviḍaṅgacūrṇaṃ viḍaṅgaplavayoratho 10 vā||37|| sajāmbavaṃ vā badarāmlacūrṇaṃ 11 mustāyutāṃ karkaṭakasya śṛṅgīm| durālabhāṃ vā madhusamprayuktāṃ lihyāt kaphacchardivinigrahārtham||38|| manaḥśilāyāḥ phalapūrakasya rasaiḥ kapitthasya ca pippalīnām| kṣaudreṇa cūrṇaṃ maricaiśca yuktaṃ lihañjayecchardimudīrṇavegām||39||
samākṣikāṇīti paścāduktayogatrayadravyāṇi samākṣikāṇi kartavyāni| piṇḍītakairiti madanaiḥ| kaphasyāmāśayasya ca śodhanārthaṃ kaphāmāśayaśodhanārtham| yadyapi godhūmayavau madhuratvayogāt kaphakarau, tathā'pi purāṇatayā na kaphakarāviti kṛtvā kaphacchardyāṃ vihitau| uktaṃ hi- “prāyaḥ śleṣmalaṃ madhuramanyatra madhunaḥ purāṇācca śāliyavagodhūmāt” (sū.a.27) iti| rāgāḥ kapitthādidravyakṛtāḥ| manaḥśilāyāścūrṇaṃ maricaiśca yuktaṃ kṣaudreṇa yutaṃ phalapūrakarasairlihan, tathā kapitthasya rasaiḥ pippalīnāṃ cūrṇaṃ maricaiśca yuktaṃ kṣaudreṇa yutaṃ lihanniti yojyam||34-39||
yaiṣā pṛthaktvena mayā kriyoktā tāṃ sannipāte'pi samasya 12 buddhyā| doṣarturogāgnibalānyavekṣya prayojayecchāstravidapramattaḥ||40||
yaiṣetyādinā sānnipātikyāścikitsodhyate| samasyeti ekīkṛtya| doṣarturogāgnibalānyavekṣyeti doṣādīnāṃ balaṃ vīkṣya 13 yadbalavat tatpradhānā cikitsā kartavyā| rogaḥ chardireva||40||
manobhighāte tu manonukūlā vācaḥ samāśvāsanaharṣaṇāni| lokaprasiddhāḥ śrutayo vayasyāḥ śṛṅgārikāścaiva hitā vihārāḥ||41|| gandhā vicitrā manaso'nukūlā mṛtpuṣpaśuktāmlaphalādikānām| śākāni bhojyānyatha pānakāni susaṃskṛtāḥ ṣāḍavarāgalehāḥ||42|| yūṣā rasāḥ kāmbalikā khaḍāśca māṃsāni dhānā vividhāśca bhakṣyāḥ| phalāni mūlāni ca gandhavarṇarasairupetāni vamiṃ jayanti||43|| gandhaṃ rasaṃ sparśamathāpi śabdaṃ rūpaṃ ca yadyat priyamapyasātmyam| tadeva dadyāt praśamāya tasyāstajjo hi rogaḥ sukha eva jetum||44||
manobhidhāte iti manovighātajacchardyām| lokaprasiddhāḥ śrutaya iti laukikārthānugatā ākhyāyiketihāsāḥ| vihārāḥ krīḍāḥ| lehā iti vyañjanarūpā lehāḥ| rāgādīnāṃ lakṣaṇamasakṛduktam| gandhavarṇarasairupetānīti praśastagandhādiyutāni| gandhamityādinā ātyayikacchardipraśamārthamasātmyadānamapyabhidhatte| praśame hi tasyā iti gandhādīnāṃ priyāṇāmupayogena chardyāḥ praśame sati, tajjo hi roga iti gandhādīnāmasātmyajanitarogo jetuṃ sukha eva sukhopāya eva bhavati, mūlavyādhermahātyayasya jitatvādityabhiprāyaḥ| ‘sukhameva jetum’ iti pāṭhe sukhaṃ yathā bhavati tathā jetuṃ ‘pāryate’ iti śeṣaḥ||41-44||
chardyutthitānāṃ ca cikitsitāt svāccikitsitaṃ kāryamupadravāṇām| atipravṛttāsu virecanasya karmātiyoge vihitaṃ vidheyam||45||
atipravṛttāsvityādi| atipravṛttāsu chardiṣu virecanasyātiyoge yatkarma vihitaṃ saṃśodhanavyāpattisiddhau (si.a.6) tadiha vidheyamityarthaḥ||45||
vamiprasaṅgāt pavano'pyavaśyaṃ dhātukṣayāddhṛddhimupaiti tasmāt| cirapravṛttāsvanilāpahāni kāryāṇyupastambhanabṛṃhaṇāni||46|| sarpirguḍāḥ kṣīravidhirghṛtāni kalyāṇakatryūṣaṇajīvanāni| vṛṣyāstathā māṃsarasāḥ salehāściraprasaktāṃ ca vamiṃ jayanti||47||
vamiprasaṅgāt chardyanubandhāt pavanasya vṛddhirbhavati; tatropastambhanaṃ chardīnāṃ pavanasya vā, bṛṃhaṇaṃ dhātūnām| lehāḥ cyavanaprāśādayaḥ||46-47||
tatra ślokaḥ- hetuṃ saṅkhyāṃ lakṣaṇamupadravān sādhyatāṃ na yogāṃśca| chardīnāṃ praśamārthaṃ prāha cikitsitaṃ munivaryaḥ||48||
hetumityādinā saṅgrahaḥ| upadravāniti viṭsvedetyādinoktānupadravān| munivarya iti muniśreṣṭhaḥ||48||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne chardicikitsitaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ||20||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsāsthāne chardicikitsitaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ||20||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘pṛthak triprabhavā caturthī’ iti pā. ↩
- 2 ‘sākṣātsūcitapūrvābhidhāne’ iti pā. ↩
- 3 “kruddho mahāsrotasi mātariśvā doṣānsamutkliśya tadūrdhvamasyan| āmāśayodrekakṛtāṃ ca marma prapīḍayan chardimudīrayecca||” iti pā. ↩
- 4 ‘pratīpaṃ sātmyaviparītam’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 5 ‘uktopadravā’ iti pā. ↩
- 6 ‘medaḥprabhṛtidhāturmayūrapucchacandrakavat pratibhāti, sā candrikā, tadyuktām’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 7 ‘vātātmake hṛdgadakāsayuktaḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘kharjūraphalamajjā’ iti pā. ↩
- 9 ‘uttamadrākṣā śvetadrākṣetyarthaḥ’ iti pā. ↩
- 10 ‘viḍaṅgaplavayorasaṃ vā’ iti pā. ↩
- 11 ‘vadarasya cūrṇaṃ’ iti pā. ↩
- 12 ‘samīkṣya’ iti pā. ↩
- 13 ‘vicārya’ iti pā. ↩