athāto viṣacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2|| prāgutpattiṃ guṇān yoniṃ vegām~lliṅgānyupakramān| viṣasya bruvataḥ samyagagniveśa nibodha me||3||
śītopaśamaprādhānyasāmānyāttṛṣṇācikitsitamanu viṣacikitsitamucyate- prāgityādi| prāgutpattiḥ ādyotpattiḥ| yoniriti adhiṣṭhānam| liṅgānīti dehasambandhiviṣasya liṅgāni, tathā annādigatasya ca liṅgāni| atra nāpṛṣṭā guravo vadantīti nyāyācchiṣyapraśna unneyaḥ| viṣaṃ ca yadyapi rogādhikāre na sūtritaṃ sākṣāt, tathā'pi viṣajamadābhidhānāttatkāraṇatayā sūtritameva rogādhikāre jñeyaṃ; tena notsūtramiha viṣābhidhānamiti||1-3||
amṛtārthaṃ samudre tu mathyamāne surāsuraiḥ| jajñe prāgamṛtotpatteḥ puruṣo ghoradarśanaḥ||4|| dīptatejāścaturdaṃṣṭro harikeśo'nalekṣaṇaḥ| jagadviṣaṇṇaṃ taṃ dṛṣṭvā tenāsau 1 viṣasañjñitaḥ||5||
amṛtārthamityādinā prāgutpattyabhidhānaṃ viṣasya mahāprabhāvadarśanārtham| harikeśa iti piṅgalakeśaḥ| sa puruṣaḥ viṣamucyate viṣādanāddhetoḥ; evaṃ ca viṣaśabdaniruktiruktā 2 bhavati||4-5||
jaṅgamasthāvarāyāṃ tadyonau brahmā nyayojayat| tadambusambhavaṃ tasmāddvividhaṃ pāvakopamam||6|| aṣṭavegaṃ daśaguṇaṃ caturviṃśatyupakramam|7|
tadambusambhavaṃ tasmād dvividhamiti tadambusambhavaṃ samudrotpannaṃ, tasmāt samudrata utpannatvādambusambhavaṃ, tathā tasmād brahmaṇā yonidvayaniyuktatvād dvividhamityarthaḥ| ambusambhavatvena cāsya varṣāprakopitvaṃ vakṣyamāṇaṃ yuktam; ambuyonibhūtatvena cāsya jalena prabhāvāt praśamanaṃ kriyata iti jñeyam| uktaṃ hi bhagavatā vyāsena- “adbhyo'gnirbrahmataḥ kṣatramaśmano lohamutthitam| tasmāt sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati” iti| aṣṭavegamiti manuṣyāpekṣayā'ṣṭavegam 3| daśaguṇādyagre vakṣyamāṇam| upakramāḥ cikitsānuṣṭhānabhedāḥ||6||-
tadvarṣāsvambuyonitvāt saṅkledaṃ guḍavadgatam||7|| sarpatyambudharāpāye tadagastyo hinasti ca| prayāti mandavīryatvaṃ viṣaṃ tasmāddhanātyaye||8||
viṣasya varṣāsu viśeṣaprakope śaradi copaśame hetumāha- tadvarṣāsvityādi| guḍo yathā piṇḍito'mbuyonitvādvarṣāsu saṅkledaṃ yāti, tathā viṣamapi klinnaṃ visarpati utkliṣṭaśaktikaṃ 4 ca bhavati, ata eva dūṣīviṣārtā atipīḍitā bhavanti; ambudharāṇāṃ vṛddhikāraṇaṃ varṣāgamaḥ; agastyaprabhāvaśca taṃ hinasti||7-8||
sarpāḥ kīṭondurā lūtā vṛścikā gṛhagodhikāḥ| jalaukāmatsyamaṇḍūkāḥ kaṇabhāḥ 5 sakṛkaṇṭakāḥ||9|| śvasiṃhavyāghragomāyutarakṣunakulādayaḥ| daṃṣṭriṇo 6 ye viṣaṃ teṣāṃ daṃṣṭrotthaṃ jaṅgamaṃ matam||10||
parādhikāratvādviṣasya sarpā ityādinā jaṅgamasthāvarayonidvayaṃ saṅkṣepādevāha| yadyapi viṣaguṇā agre uddiṣṭāḥ, tathā'pi guṇānāṃ guṇyapekṣatvādagre viṣasya guṇinaḥ sthāvarajaṅgamabhedabhinnasyābhidhānam; uddeśe tu prathamaṃ guṇābhidhānaṃ viṣasya kāryakaraṇe guṇaprādhānyakhyāpanārtham| sarpādīnāṃ bhedā agre eva vaktavyāḥ, tena tatraiva vyākartavyāḥ| ādigrahaṇāducciṭiṅgādīnāṃ tantrāntaroktānāṃ grahaṇam| atra adaṃṣṭriṇo'pi daṃṣṭrisarpaprādhānyāddaṃṣṭriṇa ityuktāḥ; tathā daṃṣṭrotthamiti daṃṣṭrotthasya sarvaviṣaprādhānyādadaṃṣṭrotthānāmapi unduruviṣādīnāṃ grahaṇam| uktaṃ hyanyatra “jaṅgamasya viṣasyoktānyadhiṣṭhānāni ṣoḍaśa| tatra dṛṣṭidaṃṣṭrāniḥśvāsanakhamūtrapurīṣaśukralālārtavamukhasandaṃśaviśardhitagudāsthipittaśūkaśavāni” (su.ka.a.3) iti| tathā'nyatrāpi “śukramūtrapurīṣāṇi dehe nipatitāni tu| dāruṇaṃ garamityāhuḥ” iti||9-10||
mustakaṃ pauṣkaraṃ krauñcaṃ vatsanābhaṃ balāhakam| karkaṭaṃ kālakūṭaṃ ca karavīrakasañjñakam||11|| pālakendrāyudhaṃ tailaṃ meghakaṃ kuśapuṣpakam| rohiṣaṃ puṇḍarīkaṃ ca lāṅgalakyañjanābhakam||12|| saṅkocaṃ markaṭaṃ śṛṅgīviṣaṃ hālāhalaṃ tathā| evamādīni cānyāni mūlajāni sthirāṇi ca||13||
sthāvaraje viṣe mūlajānīti padaṃ mūlajasya bahutvāt prādhānyācca| tena patrapuṣpādijānāmapi viṣāṇāṃ grahaṇaṃ; yaduktaṃ suśrute- “mūlaṃ patraṃ phalaṃ puṣpaṃ tvak kṣīraṃ sāra eva ca|| niryāso dhātavaścaiva kandaśca daśamaḥ smṛtaḥ” (su.ka.a.2) iti| kandastviha mūlaviśeṣatvānmūlaśabdenaiva gṛhītaḥ| eteṣāṃ 7 ca sañjñāsambandhe śabarakirātādaya eva tadvidyāḥ pramāṇaṃ, te hi guruparamparayā vyākhyānayanti||11-13||
garasaṃyogajaṃ 8 cānyadgarasañjñaṃ gadapradam| kālāntaravipākitvānna tadāśu haratyasūn||14||
sthāvarajaṅgamārabdhameva tṛtīyaṃ viṣamāha- garasaṃyogajamityādi| garārthaḥ saṃyogo yeṣāṃ te garasaṃyogā dravyabhedāḥ, tebhyo jātaṃ garasaṃyogajam| ‘gara’ iti tantre sañjñā yasya tad garasañjñam| tacca cirakārirogajanakamaprāṇaharam 9| etadevāha- kālāntaretyādi| suśrute'pi trividhameva viṣamuktaṃ- “sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva kṛtrimaṃ cāpi yadviṣam” (su.ka.a.2) ityanena| yattu dūṣīviṣamagre vakṣyati tat trividhāntargataṃ darśayiṣyāmaḥ| garaṃ tu dvividhaṃ- nirviṣadravyasaṃyogakṛtaṃ, tathā saviṣadravyasaṃyogakṛtaṃ ca; tatrādyaṃ garasañjñam, uttaraṃ tu kṛtrimamiti vyavasthā| tenemāmeva vyavasthāṃ gṛhītvoktaṃ rasāyane- “daṃṣṭrāviṣe mūlaviṣe sagare kṛtrime viṣe” (ci.a.1,pā.) iti| tathā vṛddhakāśyape'pyuktaṃ- “saṃyogajaṃ ca dvividhaṃ tṛtīyaṃ viṣamucyate| garaṃ syādaviṣaṃ tatra saviṣaṃ kṛtrimaṃ matam” iti||14||
nidrāṃ tandrāṃ klamaṃ dāhaṃ sapākaṃ 10 lomaharṣaṇam| śophaṃ caivātisāraṃ ca janayejjaṅgamaṃ viṣam||15|| sthāvaraṃ tu jvaraṃ hikkāṃ dantaharṣaṃ galagraham| phenavamyaruciśvāsamūrcchāśca janayedviṣam 11||16|| jaṅgamaṃ 12 syādadhobhāgamūrdhvabhāgaṃ tu mūlajam| tasmāddaṃṣṭrāviṣaṃ 13 maulaṃ hanti maulaṃ ca daṃṣṭrajam 14||17||
nidrāmityādinā jaṅgamaviṣasya tathā jvaramityādinā sthāvaraviṣasya liṅgāni sarvavegagatāni prāha| jaṅgamasthāvarayoḥ parasparopaghātātmakadharmamabhidhātuṃ hetumatparasparopaghātakatvamevāhajaṅgamamityādi| tasmāditi parasparaṃ viruddhamārgagāmitvāt| etena ca yadvakṣyati- “viṣapānaṃ daṣṭānāṃ viṣapīte daṃśanaṃ cānte” iti, tadupapannaṃ bhavati| nanu “viṣaṃ viṣaghnamuktaṃ yat prabhāvastatra kāraṇām” (sū.a.26) iti ātreyabhadrakāpyīye prabhāveṇa viṣasya viṣaharaṇābhidhānopapattivarṇanaṃ tadvirudhyate; maivaṃ, yadi dravyaprabhāvaḥ kāraṇaṃ na syāt tadā yatkiñcidūrdhvabhāgaṃ madanaphalādi taddaṃṣṭrāviṣaharaṃ syāt, yaccādhobhāgaṃ trivṛtādi tanmaulaviṣaṃ nihanyāt; nacaitaddṛṣṭaṃ, tasmāt prabhāvasyaivātmaguṇatāmātrakāraṇametadadhobhāgatvamūrdhvabhāgatvaṃ ceti||15-17||
tṛṇmohadantaharṣaprasekavamathaklamā bhavantyādye| vege rasapradoṣādasṛkpradoṣāddvitīye tu||18|| vaivarṇyabhramavepathumūrcchājṛmbhāṅgacimicimātamakāḥ 15| duṣṭapiśitāttṛtīye maṇḍalakaṇḍūśvayathukoṭhāḥ||19|| vātādijāścaturthe dāhacchardyaṅgaśūlamūrcchādyāḥ| nīlādīnāṃ tamasaśca darśanaṃ pañcame vege||20|| ṣaṣṭhe hikkā, bhaṅgaḥ skandhasya tu saptame'ṣṭame maraṇam| nṝṇāṃ, catuṣpadāṃ syāccaturvidhaḥ, pakṣiṇāṃ trividhaḥ||21|| sīdatyādye bhramati ca, catuṣpado vepate, tataḥ śūnyaḥ 16| mandāhāro mriyate śvāsena hi caturthavege tu||22|| dhyāyati 17 vihagaḥ prathame vege, prabhrāmyati dvitīye tu| srastāṅgaśca tṛtīye viṣavege yāti pañcatvam||23||
tṛṇmohetyādinā krameṇāṣṭaviṣavegalakṣaṇamāha| suśrute ekaikakalātikrameṇa saptavegā udīritāḥ; iha kalālaṅghanenaiva saptavegāḥ, aṣṭame tu saptakalālaṅghanottarakālaṃ mārako vego daṣṭasya daṃśadeśagamanāya pītaviṣasya hṛdayagamanāya bhavatīti suśrutena samamavirodhaḥ| vātādijā iti yathāyogyatayā uddhatānyataraikadoṣadvidoṣatridoṣajāḥ| mūrcchādyā ityatrādiśabdaḥ prakāravācī| caturthādivegeṣvanuktamapi medaādidūṣyamunnetavyaṃ, suśrutavacanāt| nīlādīnāmityatra ādiśabdena pradhānavācinā nīlapradhānetaravarṇadarśanaṃ bhavati| ṣaṣṭhe hikketi cchedaḥ| viṣavegaprastāvāccatuṣpādapakṣiṇo'pi viṣavegānāha| etadviṣavegābhidhāne ca prayojanaṃ- yadviṣavegamṛtasyāpi māṃsamupayojyaṃ pītaviṣasya hṛdayaṃ daṣṭasya ca daṃśadeśaṃ muktvetyādyuktavidhānena, vegajñānenāprāptanaiṣṭhikavegasya yathoktavidhinā māṃsaṃ nopādeyaṃ, yatastasya viṣārditasya 18 sarvaṃ śarīraṃ viṣavadbhavati| catuṣpadādīnāmalpavegatvaṃ sattvālpatvāt| avasīdatītyādi| dvitīye, śūnya ityādi tṛtīye||18-23||
laghu rūkṣamāśu viśadaṃ vyavāyi tīkṣṇaṃ vikāsi sūkṣmaṃ ca| uṣṇamanirdeśyarasaṃ daśaguṇamuktaṃ viṣaṃ tajjñaiḥ||24|| raukṣyādvātamaśaityātpittaṃ saukṣmyādasṛk prakopayati| kaphamavyaktarasatvādannarasāṃścānuvartate 19 śīghram||25|| śīghraṃ vyavāyibhāvādāśu vyāpnoti kevalaṃ deham| tīkṣṇatvānmarmaghnaṃ prāṇaghnaṃ tadvikāsitvāt||26|| durupakramaṃ laghutvādvaiśadyāt syādasaktagatidoṣam| doṣasthānaprakṛtīḥ prāpyānyatamaṃ hyudīrayati||27||
viṣaguṇānāha- laghvityādi| pratyekaṃ guṇānāṃ kāryamāha raukṣyādityādi| aśaityāditi uṣṇatvāt| saukṣmyādasṛkprakopaṇamasṛjo'pi sūkṣmamārgānusāritvāt| avyaktarasatvaṃ ca kaphakopanāya avyaktarasatvakaphayorekajalarūpakāryatvāddhavati| annarasāṃścānuvartate iti avyaktarasatvena jalaṃ yathā gandhagrahaṇe yogavāhi bhavati, tathā viṣamapi annarasān jhaṭityanugataṃ bhavati, tataḥ śīghraṃ tena bhāvitamannaṃ bhavati| śīghretyādau śīghratvādāśu vyāpnoti, vyavāyitvāt kevalaṃ dehaṃ vyāpnotīti jñeyam| vyavāyitvaṃ sarvataḥ prasaraṇaśīlatvaṃ pānīyapatitattailavat| tīkṣṇatvānmarmaghnamiti marmaṇāṃ saumyānāṃ mṛdūnāṃ tīkṣṇena viruddhatvaṃ boddhavyam| vikāsitvāditi hiṃsanaśīlatvāt; vipūrvo hi kasatirhiṃsārthaḥ| laghutvāditi anavasthitatvāt; yasya cānavasthitatvaṃ tasya bheṣajenāsambandhādupakramaṇamakiñcitkaram| asaktā aviśrāntā doṣeṣu gatiryasya tat asaktagatidoṣaṃ, viśadaṃ hi picchābhāgarahitatvāt kvacinna sajjati| atra ca guṇānāṃ pratiniyamena viruddhakarmakaraṇe viṣasyāśivatvameva niyāmakaṃ jñeyaṃ; tena raukṣyādibhiḥ śleṣmakṣayādi nāśaṅkanīyam| suśrute ca viṣaguṇe yat pākitvamuktaṃ, tadāśukāriviṣe niṣprayojanamiti nehoktaṃ; tathāhi- viṣaṃ naitāvantaṃ kālamapekṣate yena yāvattasya pāko bhavatyavicāryaḥ| suśrute ca kālāntaraprakopitvamapi dūṣīviṣagocaratayoktaṃ, tadihāpi dūṣīviṣe cintanīyamiti||24-27||
syādvātikasya vātasthāne kaphapittaliṅgamīṣattu| tṛṇmohāratimūrcchāgalagrahacchardiphenādi 20||28|| pittāśayasthitaṃ paittikasya kaphavātayorviṣaṃ 21 tadvat| tṛṭkāsajvaravamathuklamadāhatamotisārādi 22||29|| kaphadeśagaṃ kaphasya 23 ca darśayedvātapittayośceṣat| liṅgaṃ śvāsagalagrahakaṇḍūlālāvamathvādi||30||
samprati sthānaviśeṣeṇa prakṛtiviśeṣaprāptyā ca liṅgaviśeṣānāha- vātikasyetyādi| viṣaṃ madyaṃ ca yadyapi tridoṣakopanaṃ, tathā'pi sthānaprakṛtiviśeṣaprāptyā tadanuguṇadoṣaprakopamadhikaṃ karoti, śeṣayostu manāgityarthaḥ| vātikasyeti vātaprakṛteḥ| vātasthāne pakvāśayādau| kaphapittaliṅgamīṣaditi vacanād vātaliṅgaṃ balavadbhavati, tacca tṛṇmūrcchetyādinoktaṃ jñeyam; evamuttaratrāpi yojyam| kaphavātayostadvaditi īṣadityarthaḥ; tṛḍādi tu balavalliṅgaṃ, tat pittasyetyarthaḥ| kaphetyādau cakārāt kaphaprakṛterityarthaḥ| īṣadvātapittayoriti yojyam||28-30||
dūṣīviṣaṃ tu śoṇitaduṣṭyāruḥkiṭimakoṭhaliṅgaṃ ca| viṣamekaikaṃ doṣaṃ sandūṣya haratyasūnevam||31||
dūṣīviṣalakṣaṇamāha- dūṣītyādi| koṭhaḥ varaṭīdaṃśaśothākāraḥ| kālāntaraprakopi viṣaṃ dūṣīviṣam| uktaṃ cānyatra “dūṣitaṃ deśakālādidivāsvapnairabhīkṣṇaśaḥ| yasmāddūṣayate 24 dhātūn tasmāddūṣīviṣaṃ smṛtam” iti| evambhūtaṃ ca garameva prāyo bhavati, tathā sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca bhavati| yaduktaṃ suśrute- “jīrṇaṃ viṣaghnauṣadhibhirhataṃ vā dāvāgnivātātapaśoṣitaṃ vā| svabhāvato vā guṇaviprahīnaṃ 25 viṣaṃ hi dūṣīviṣatāmupaiti” (su.ka.a.2) iti| ihāpi dūṣīviṣāḥ kīṭā hīnavīryaviṣā vaktavyāḥ| viṣamekaikamityādinā syādvātikasyetyādinā yaduktaṃ tasyaikaikadoṣasyātyarthakopamāha| sandūṣyeti atyarthaṃ dūṣayitvā||31||
kṣarati viṣatejasā'sṛk tat khāni nirudhya mārayati jantum| pītaṃ mṛtasya hṛdi tiṣṭhati daṣṭaviddhayordaṃśadeśe syāt||32||
anuktaprāṇaharaṇasāmagrīmāha- kṣaratītyādinā| pītaṃ viṣaṃ viśeṣeṇa mṛtasya hṛdi tiṣṭhati| daṣṭaviddhayośca daṃśadeśe viṣaṃ syāt| viddhaḥ digdhaviddhaḥ| atra kaścinmṛta iva bhavati, kaścicca pavanādamṛta iva| yaduktaṃ kāśyape- “mṛta iva cenmartyaḥ syādasādhyaliṅgairvihīnaśca| sa jīvayituṃ śakyaḥ kṛtā caitasya hṛdayarakṣā cet” iti||32||
nīlauṣṭhadantaśaithilyakeśapatanāṅgabhaṅgavikṣepāḥ| śiśirairna lomaharṣo nābhihate daṇḍarājī syāt||33|| kṣatajaṃ kṣatācca nāyātyetāni bhavanti maraṇaliṅgāni| ebhyo'nyathā cikitsyāsteṣāṃ copakramāñchṛṇu me||34||
etadviśeṣajñānārthaṃ lakṣaṇamāha- nīlauṣṭhetyādi| daṇḍarājiḥ daṇḍākārā rekhā 26||33-34||
mantrāriṣṭotkartananiṣpīḍanacūṣaṇāgnipariṣekāḥ| avagāharaktamokṣaṇavamanavirekopadhānāni||35|| hṛdayāvaraṇāñjananasyadhūmalehauṣadhapraśamanāni 27| pratisāraṇaṃ prativiṣaṃ sañjñāsaṃsthānapanaṃ lepaḥ||36|| mṛtasañjīvanameva ca viṃśatirete caturbhiradhikāḥ| syurupakramā yathā ye yatra yojyāḥ śṛṇu tathā tān||37||
mantretyādi| mantrasya viṣahareṣu śreṣṭhatvādagre'bhidhānaṃ; yaduktaṃ “viṣaṃ tejomayairmantraiḥ satyabrahmatapomayaiḥ| yathā nivāryate kṣipraṃ prayuktairna 28 tathauṣadhaiḥ” (su.ka.a.5) iti| ariṣṭā dvividhā- mantreṇa rajjvādibhirvā viṣoparibandhaḥ| upadhānaṃ viṣasaṅkramaṇārthaṃ mastake bheṣajadānam| hṛdayāvaraṇaṃ hṛdayarakṣākaramauṣadham| prativiṣaṃ viṣāntaraprayogaḥ| mṛtasañjīvanaṃ viṣeṇa mṛtasyāmṛta iva sañjīvanakaraṃ bheṣajam| śeṣaṃ vyaktaṃ vivaraṇagranthena sphuṭaṃ bhaviṣyati||35-37||
daṃśāttu viṣaṃ daṣṭasyāvisṛtaṃ veṇikāṃ bhiṣagbaddhvā| niṣpīḍayedbhṛśaṃ daṃśamuddharenmarmavarjaṃ vā||38|| taṃ daṃśaṃ vā cūṣenmukhena yavacūrṇapāṃśupūrṇena|39|
avisṛtamiti avyāptaśarīram| veṇikāṃ baddhveti viṣavā(dhā)raṇikāṃ baddhvā| anena ca sāmānyābhidhānena mantravyāpāro'pyariṣṭānāṃ kathitaḥ, mantrādbhinnā cāriṣṭoktā| uktaṃ cānyatra- “ariṣṭāmapi mantraiśca badhnīyānmantrakovidaḥ| sā tu rajjvādibhirbaddhā viṣapratikarī matā” (su.ka.a.5) iti| niṣpīḍayediti niṣpīḍanena viṣaṃ gālayet| uddharediti utkṛtyāpaharet| marmavarjyamiti marmaṇyupaghātaṃ niṣedhayatyavraṇe| yavacūrṇena pāṃśunā vā mukhapūraṇaṃ viṣasambandhaparihārārtham||38||-
pracchanaśṛṅgajalaukāvyadhanaiḥ srāvyaṃ tato raktam||39|| rakte viṣapraduṣṭe duṣyet prakṛtistatastyajet prāṇān| tasmāt pragharṣaṇairasṛgavartamānaṃ pravartyaṃ syāt||40|| trikaṭugṛhadhūmarajanīpañcalavaṇarocanāḥ 29 savārtākāḥ| gharṣaṇamatipravṛtte vaṭādibhiḥ śītalairlepaḥ||41|| raktaṃ hi viṣādhānaṃ 30 vāyurivāgneḥ pradehasekaistat| śītaiḥ skandati tasmin skanne vyapayāti viṣavegaḥ||42|| viṣavegānmadamūrcchāviṣādahṛdayadravāḥ pravartante| śītairnivartayettān vījyaścālomaharṣāt 31 syāt||43||
pracchanādibhī raktamokṣaṇamupakramamāha| upakramāṇāṃ ca vyatikramābhidhānena niyamena kramayogaṃ niṣedhayati| raktasrāvaṇopapattimāha- rakte ityādi| prakṛtiriti dehadhātvādisvabhāvaḥ| pragharṣaṇairiti pragharṣaṇairapi, pracchanādibhiḥ pragharṣaṇena cetyarthaḥ| pragharṣaṇaṃ patrādibhiḥ| pragharṣaṇena pratisāraṇamupakrameṣūktam| gharṣaṇamiti chedaḥ| viṣādhānamiti viṣasya prasārakam| skandati sthiraṃ bhavati| skanne iti sthire| vījyaḥ vyajanapavanaiḥ||39-43||
taruriva mūlacchedāddaṃśacchedānna vṛddhimeti viṣam| ācūṣaṇamānayanaṃ jalasya seturyathā tathā'riṣṭāḥ||44|| tvaṅmāṃsagataṃ dāho dahati viṣaṃ srāvaṇaṃ harati raktāt| pītaṃ vamanaiḥ sadyo haredvirekairdvitīye tu||45||
tarurivetyādinā chedādīnāṃ viṣaharaṇopapattimāha| seturyatheti prasaranirodhaka ityarthaḥ| dvitīye ‘vege’ iti śeṣaḥ||44-45||
ādau hṛdayaṃ rakṣyaṃ tasyāvaraṇaṃ pibedyathālābham| madhusarpirmajjapayogairikamatha 32 gomayarasaṃ vā||46|| ikṣuṃ supakvamathavā 33 kākaṃ niṣpīḍya tadrasaṃ varaṇam| chāgādīnāṃ vā'sṛgbhasma mṛdaṃ vā pibedāśu||47|| kṣārāgadastṛtīye śophaharairlekhanaṃ 34 samadhvambu| gomayarasaścaturthe vege sakapitthamadhusarpiḥ||48|| kākāṇḍaśirīṣābhyāṃ svarasenāścyotanāñjane nasyam| syātpañcame'tha ṣaṣṭhe sañjñāyāḥ sthāpanaṃ kāryam||49|| gopittayutā rajanī mañjiṣṭhāmaricapippalīpānam| viṣapānaṃ daṣṭānāṃ viṣapīte daṃśanaṃ cānte||50||
ādāviti sarvopakramādau| tasyeti hṛdayasya| yathālābhamiti vakṣyamāṇahṛdayāvaraṇayogeṣu yathāprāptihṛdayāvaraṇam| kṣārāgado vakṣyamāṇaḥ| tṛtīye ‘vege’ iti śeṣaḥ| kākāṇḍā śimbībhedaḥ| gopittayutā rajanī āścotanādiṣu jñeyā| ante iti sarvopakramaśeṣe saptame vege sarpeṇa daṃśanaṃ kāryam||46-50||
śikhipittārdhayutaṃ syāt palāśabījamagado mṛteṣu varaḥ| vārtākuphāṇitāgāradhūmagopittanimbaṃ vā||51|| gopittayutairguṭikāḥ surasāgranthidvirajanīmadhukakuṣṭhaiḥ 35| śastā'mṛtena tulyā śirīṣapuṣpakākāṇḍakarasairvā||52|| kākāṇḍasurasagavākṣīpunarnavāvāyasīśirīṣaphalaiḥ| udbandhaviṣajalamṛte lepaupadhinasyapānāni 36||53||
aṣṭame tu vege śikhipittetyādinā mṛtasañjīvanayogānāha| mṛta iti mṛta iva| udbandhetyādau mṛte iti udbandhādibhistribhiḥ sambadhyate| lepaupadhinasyapānānīti lepādayaścāmī udbandhādiṣu yathāyogyatayā jñeyāḥ| lepaupadhītyādau upadhiryo mūrdhni kākapadaṃ kṛtvā viṣaharaṇāya dīyate||51-53||
spṛkkāplavasthauṇeyakāṅkṣīśaileyarocanātagaram| dhyāmakakuṅkumamāṃsīsurasāgrailālakuṣṭhaghnam||54|| bṛhatī śirīṣapuṣpaṃ śrīveṣṭakapadmacāraṭiviśālāḥ| suradārupadmakeśarasāvarakamanaḥśilākauntyaḥ||55|| jātyarkapuṣparasarajanīdvayahiṅgupippalīlākṣāḥ| jalamudgaparṇicandanamadhukamadanasindhuvārāśca||56|| śampākalodhramayūrakagandhaphalānākulīviḍaṅgāśca| puṣye saṃhṛtya samaṃ piṣṭvā guṭikā vidheyāḥ syuḥ||57|| sarvaviṣaghno jayakṛdviṣamṛtasañjīvano jvaranihantā| ghreyavilepanadhāraṇadhūmagrahaṇairgṛhasthaśca||58|| bhūtaviṣajantvalakṣmīkārmaṇamantrāgnyaśanyarīn hanyāt| duḥsvapnastrīdoṣānakālamaraṇāmbucaurabhayam||59|| dhanadhānyakāryasiddhiḥ śrīpuṣṭyāyurvivardhano dhanyaḥ| mṛtasañjīvana eṣa prāgamṛtādbrahmaṇā vihitaḥ||60|| iti mṛtasañjīvano'gadaḥ|
spṛkketyādau kāṅkṣī saurāṣṭrikā| kuṣṭhaghnaḥ khadiraḥ| sāvarakaṃ lodhram| kauntī reṇukā| mayūrakaḥ apāmārgaḥ, gandhaphalā priyaṅguḥ, nākulī rāsnā| dhāraṇaśabdena śarīre dhāraṇaṃ brūte; dhāraṇaṃ cauṣadhaśabdenopakrameṣu praviśati| gṛhastha iti gṛhe'vatiṣṭhan| kārmaṇaḥ paradrohārtho mantrādiyogaḥ, mantraḥ abhicāramantraḥ| strīdoṣāniti strīdattagarādidoṣān| prāgamṛtāditi amṛtotpatteḥ prāk; etena cāmṛtasamānatvamasya darśyate||54-60||
mantrairdhamanībandho'vamārjanaṃ kāryamātmarakṣā ca| doṣasya viṣaṃ yasya sthāne syāttaṃ jayetpūrvam||61|| vātasthāne svedo dadhnā natakuṣṭhakalkapānaṃ ca| ghṛtamadhupayo'mbupānāvagāhasekāśca pittasthe||62|| kṣārāgadaḥ kaphasthānagate svedastathā sirāvyadhanam| dūṣīviṣe'tha raktasthite sirākarma pañcavidham||63|| bheṣajamevaṃ kalpyaṃ bhiṣagvidā''lakṣya sarvadā sarvam| sthānaṃ jayeddhi pūrvaṃ sthānasthasyāviruddhaṃ ca||64||
mantrairityādau avamārjanamiti viṣasya pratilomena mārjanaṃ mantraireva kāryam| ātmarakṣā bhūtāveśaniṣedhārtham| jayediti sthāninaṃ doṣaṃ jayet| svedo yadyapi pratiṣiddhaḥ svedādhyāye, tathā'pyavasthāviśeṣe ‘vātasthāne’ ityādinā vidhīyate| svedastu peyādibhojanādividhānavadasya prayogāccaturviṃśatyupakrameṣu noktaḥ; kiṃvā agniśabdena svedo'pi gṛhyate, peyādi copaśamanaśabdenāvaśyaṃ boddhavyam| pittasthe iti pittasthānasthe| dūṣīviṣa ityādau sirā iti sirāvyadhaḥ, karma pañcavidhaṃ vamanādi; kiṃvā sirākarma pañcavidhamiti pañcasirāvyadhaḥ| sthānamiti sthānagatavātādi| sthānasthasyeti sthānagataviṣasyāviruddhaṃ ca ‘kuryāt’ iti śeṣaḥ||61-64||
viṣadūṣitakaphamārgaḥ srotaḥsaṃrodharuddhavāyustu| mṛta iva śvasenmartyaḥ syādasādhyaliṅgairvihīnaśca||65|| carmakaṣāyāḥ kalkaṃ bilvasamaṃ mūrdhni kākapadamasya| kṛtvā dadyātkaṭabhīkaṭukaṭphalapradhamanaṃ ca||66|| chāgaṃ 37 gavyaṃ māhiṣaṃ vā māṃsaṃ kaukkuṭameva vā| dadyāt kākapade tasmiṃstataḥ saṅkramate viṣam||67|| nāsākṣikarṇajihvākaṇṭhanirodheṣu karma nastaḥ syāt| vārtākubījapūrajyotiṣmatyādibhiḥ piṣṭaiḥ||68|| añjanamakṣyuparodhe kartavyaṃ bastamūtrapiṣṭaistu| dāruvyoṣaharidrākaravīrakarañjanimbasurasaistu||69|| śvetā vacā'śvagandhā 38 hiṅgvamṛtā kuṣṭhasaindhave laśunam| sarṣapakapitthamadhyaṃ ṭuṇṭukakarañjabījāni 39||70|| vyoṣaṃ 40 śirīṣapuṣpaṃ dvirajanyau vaṃśalocanaṃ 41 ca samam| piṣṭvā'jasya mūtreṇa gośvapittena 42 saptāham||71|| vyatyāsabhāvito'yaṃ nihanti śirasi sthitaṃ viṣaṃ kṣipram| sarvajvarabhūtagrahavisūcikājīrṇamūrcchārtīḥ||72|| unmādāpasmārau kācapaṭalanīlikāśirodoṣān| śuṣkākṣipākapillārbudārmakaṇḍūtamodoṣān||73|| kṣayadaurbalyamadātyayapāṇḍugadāṃścāñjanāttathā mohān| lepādviṣadigdhakṣatalīḍhadaṣṭapītaviṣaghātī||74|| arśaḥsvānaddheṣu ca gudalepo yonilepanaṃ strīṇām| mūḍhe garbhe duṣṭe lalāṭalepaḥ pratiśyāye||75|| vṛddhau 43 kiṭime kuṣṭhe śvitravicarcikādiṣu lepaḥ| gaja iva tarūn viṣagadānnihantyagadagandhahastyeṣaḥ||76|| iti gandhahastīnāmā'gadaḥ|
srotaḥsaṃrodhena ruddho vāyurucchvāsaniśvāsalakṣaṇo yasya sa tathā| asādhyaliṅgairiti prāguktanīlauṣṭhādibhiḥ| carmakaṣāyā iti carmacaṭikāyāḥ, kiṃvā saptalāyāḥ| kākapadamiti kākapadākāraṃ vraṇam| kaṭabhītyādau kaṭukaphalā tiktālābuḥ, kiṃvā kaṭu trikaṭu| jyotiṣmatītyādīni ṣaṭvirecanaśatāśritāyoktāni śirovirecanāni| dārvītyādau śvetā kaṭabhī| vyatyāsabhāvita iti gopittena bhāvayitvā aśvapittena bhāvitaḥ, tathā aśvapittena bhāvayitvā gopittena bhāvitaḥ||65-76||
patrāgurumustailā niryāsāḥ pañca candanaṃ spṛkkā| tvaṅnaladotpalabālakahareṇukośīravanyanakhāḥ||77|| suradārukanakakuṅkumadhyāmakakuṣṭhapriyaṅgavastagaram| pañcāṅgāni śirīṣādvyoṣālamanaḥśilājājyaḥ||78|| śvetakaṭabhīkarañjau 44 rakṣoghnī sindhuvārikā rajanī| surasāñjanagairikamañjiṣṭhānimbaniryāsāḥ||79|| vaṃśatvagaśvagandhāhiṅgudadhitthāmlavetasaṃ lākṣā| madhumadhukasomarājīvacāruhārocanātagaram||80|| agado'yaṃ vaiśravaṇāyākhyātastryambakeṇa ṣaṣṭyaṅgaḥ| apratihataprabhāvaḥ khyāto mahāgandhahastīti||81|| pittena gavāṃ peṣyo guṭikāḥ kāryāstu puṣyayogena| pānāñjanapralepaiḥ prasādhayet sarvakarmāṇi||82|| pillaṃ kaṇḍūṃ timiraṃ rātryāndhyaṃ kācamarbudaṃ paṭalam| hanti satataprayogāddhitamitapathyāśināṃ puṃsām||83|| viṣamajvarānajīrṇāndadruṃ kaṇḍūṃ visūcikāṃ pāmām| viṣamūṣikalūtānāṃ sarveṣāṃ pannagānāṃ ca| āśu viṣaṃ nāśayati samūlajamatha kandajaṃ sarvam||84|| etena liptagātraḥ sarpān gṛhṇāti bhakṣayecca viṣam| kālaparīto'pi 45 naro jīvati nityaṃ nirātaṅkaḥ||85|| ānaddhe gudalepo yonau lepaśca mūḍhagarbhāṇām| mūrcchārtiṣu ca lalāṭe pralepanamāhuḥ pradhānatamam||86|| bherīmṛdaṅgapaṭahāñchatrāṇyamunā tathā dhvajapatākāḥ| liptvā'hiviṣanirastyai pradhvanayeddarśayenmatimān||87|| yatra ca sannihito'yaṃ na tatra bālagrahā na rakṣāṃsi| na ca kārmaṇavetālā vahanti 46 nātharvaṇā mantrāḥ||88|| sarvagrahā na tatra prabhavanti na cāgniśastranṛpacaurāḥ| lakṣmīśca tatra bhajate yatra mahāgandhahastyasti||89|| piṣyamāṇa imaṃ cātra siddhaṃ mantramudīrayet| ‘mama mātā jayā nāma jayo 47 nāmeti me pitā||90|| so'haṃ jayajayāputro vijayo'tha jayāmi ca| namaḥ puruṣasiṃhāya viṣṇave viśvakarmaṇe||91|| sanātanāya kṛṣṇāya bhavāya vibhavāya ca| tejo vṛṣākapeḥ sākṣāttejo brahmendrayoryame||92|| yathā'haṃ nābhijānāmi vāsudevaparājayam| mātuśca pāṇigrahaṇaṃ samudrasya ca śoṣaṇam||93|| anena satyavākyena sidhyatāmagado hyayam| hilimilisaṃspṛṣṭe rakṣa sarvabheṣajottame svāhā 48||94|| iti mahāgandhahastīnāmā'gadaḥ| ṛṣabhakajīvakabhārgīmadhukotpaladhānyakeśarājājyaḥ| sasitagirikolamadhyāḥ peyāḥ śvāsajvarādiharāḥ||95|| hiṅgu ca kṛṣṇāyuktaṃ kapittharasayuktamagryalavaṇaṃ ca| samadhusitau pātavyau jvarahikkāśvāsakāsaghnau||96|| lehaḥ kolāsthyañjanalājotpalamadhughṛtairvamyām| bṛhatīdvayāḍhakīpatradhūmavartistu hikkāghnī||97|| śikhibarhibalākāsthīni sarṣapāścandanaṃ ca ghṛtayuktam| dhūmo gṛhaśayanāsanavastrādiṣu śasyate viṣanut||98|| ghṛtayukte natakuṣṭhe bhujagapatiśiraḥ śirīṣapuṣpaṃ ca| dhūmāgadaḥ smṛto'yaṃ sarvaviṣaghnaḥ śvayathuhṛcca||99|| jatusevyapatraguggulubhallātakakakubhapuṣpasarjarasāḥ| śvetā ca dhūma uragākhukīṭavastrakriminudagryaḥ||100|| taruṇapalāśakṣāraṃ srutaṃ paceccūrṇitaiḥ saha samāṃśaiḥ| lohitamṛdrajanīdvayaśuklasurasamañjarīmadhukaiḥ||101|| lākṣāsaindhavamāṃsīhareṇuhiṅgudvisārivākuṣṭhaiḥ| savyoṣairbāhlīkairdarvīvilepanaṃ ghaṭṭayedyāvat||102|| sarvaviṣaśothagulmatvagdoṣārśobhagandaraplīhnaḥ| śothāpasmārakrimibhūtasvarabhedapāṇḍugadān||103|| mandāgnitvaṃ kāsaṃ sonmādaṃ nāśayeyuratha puṃsām| guṭikāśchāyāśuṣkāḥ kolasamāstāḥ samupayuktāḥ||104|| iti kṣārāgadaḥ|
ṛṣabhaketyādinā viṣopadravaśvāsādicikitsocyate| sitagiriḥ śvetā'parājitā, kolamadhyaṃ badaramajjā| bhujagapatiśira iti dvimukhasarpaśiraḥ| vastrakṛmiḥ yūkā| palāśakṣāraṃ srutamiti suśrutoktakṣāraparisrāvaṇavidhinā srāvitam| lohitamṛt gairikam| surasamañjarī 49 parṇāsabhedaḥ||77-104||
viṣapītadaṣṭaviddheṣvetaddigdhe ca vācyamuddiṣṭam| sāmānyataḥ, pṛthaktvānnirdeśamataḥ śṛṇu yathāvat||105|| ripuyuktebhyo nṛbhyaḥ svebhyaḥ strībhyo'thavā bhayaṃ nṛpateḥ| āhāravihāragataṃ tasmāt preṣyān parīkṣeta||106|| atyarthaśaṅkitaḥ syādbahuvāgathavā'lpavāgvigatalakṣmīḥ| prāptaḥ prakṛtivikāraṃ viṣapradātā naro jñeyaḥ||107|| dṛṣṭvaivaṃ na tu sahasā bhojyaṃ kuryāttadannamagnau 50 tu| saviṣaṃ hi prāpyānnaṃ bahūnvikārān bhajatyagniḥ||108|| śikhibarhavicitrārcistīkṣṇākṣamarūkṣakuṇapadhūmaśca 51| sphuṭati ca saśabdamekāvarto vihatārcirapi ca syāt||109|| pātrasthaṃ ca vivarṇaṃ bhojyaṃ syānmakṣikāṃśca mārayati| kṣāmasvarāṃśca kākān kuryādvirajeccakorākṣi||110|| pāne nīlā rājī vaivarṇyaṃ svāṃ ca nekṣate chāyām| paśyati vikṛtāmathavā lavaṇākte phenamālā syāt||111|| pānānnayoḥsaviṣayorgandhena śirorugghṛdi ca mūrcchā ca| sparśena pāṇiśothaḥ suptyaṅgulidāhatodanakhabhedāḥ||112|| mukhage 52 tvoṣṭhacimicimā jihvā śūnā jaḍā vivarṇā ca| dvijaharṣahanustambhāsyadāhalālāgalavikārāḥ||113|| āmāśayaṃ praviṣṭe vaivarṇyaṃ svedasadanamutkledaḥ| dṛṣṭihṛdayoparodho binduśataiścīyate cāṅgam||114|| pakvāśayaṃ tu yāte mūrcchāmadamohadāhabalanāśāḥ| tandrā kārśyaṃ ca viṣe pāṇḍutvaṃ codarasthe syāt||115|| dantapavanasya kūrco viśīryate dantauṣṭhamāṃsaśophaśca| keśacyutiḥ śiroruggranthayaśca saviṣe'tha śirobhyaṅge||116|| duṣṭe'ñjane'kṣidāhasrāvātyupadehaśotharāgāśca| khādyairādau koṣṭhaḥ spṛśyaistvagdūṣyate duṣṭaiḥ||117|| snānābhyaṅgotsādanavastrālaṅkāravarṇakairduṣṭaiḥ| kaṇḍvartikoṭhapiḍakāromodgamacimicimā śothāḥ||118|| ete karacaraṇadāhatodaklamāvipākāśca| bhūpādukāśvagajavarmaketuśayanāsanairduṣṭaiḥ||119|| mālyamagandhaṃ mlāyati śirorujālomaharṣakaram 53| stambhayati khāni nāsāmupahanti darśanaṃ ca dhūmaḥ||120|| kūpataḍāgādijalaṃ durgandhaṃ sakaluṣaṃ vivarṇaṃ ca| pītaṃ śvayathuṃ koṭhān piḍakāśca karoti maraṇaṃ ca||121|| ādāvāmāśayage vamanaṃ tvaksthe pradehasekādi| kuryādbhiṣak cikitsāṃ doṣabalaṃ caiva hi samīkṣya||122|| iti mūlaviṣaviśeṣāḥ proktāḥ ...|123|
pṛthaktvānnirdeśamataḥ śṛṇviti nānāvidhaviṣasya lakṣaṇaṃ bheṣajasya pṛthaṅnirdeśaṃ ca śṛṇviti| ripuyuktebhya iti śatruprayuktebhyaḥ| strībhya iti saubhāgyārthamabhakṣyadāne'pyajñānāt pravṛttābhyaḥ strībhyaḥ| āhāravihāragata iti āhāravihārau sevamānaḥ| preṣyāniti sūpakārādīn| parīkṣopāyamāha- atyarthetyādi| vigatalakṣmīḥ niḥśobhaḥ| bhojyamiti bhoktavyam| kuryāt tadannamagnau prakṣipet| pātrasthamityādāvapi ‘saviṣaṃ’ ityanuvartate| virajyeta cakorākṣīti saviṣamannaṃ dṛṣṭvā cakorākṣi virajyate| kākāṃśca kṣāmasvarān darśanenaiva kuryāditi jñeyam| pāne iti madyādau peye| chāyāmiti pratibimbam| lavaṇākte iti pānaviśeṣaṇam| mukhage ityādinā mukhādisambandhiviṣalakṣaṇam| binduḥ bindvākārā tvagvikṛtiḥ| dantetyādinā dantadhāvanakūrcādīnāṃ viṣaduṣṭānāmeva lakṣaṇaṃ prakāraṇājjñeyam| dantapavanasya kūrcaḥ dantamalaśodhanakūrcaḥ| viśīryata iti śīrṇaḥ syāt| khādyairiti bhojyaiḥ| spṛśyairiti abhyaṅgādibhiḥ| mālyamiti viṣaduṣṭaṃ mālyam| nāsāmupahantīti cchedaḥ| darśanamiti cakṣuḥ| kiṃvā stambhayatītyādi dhūmasyaiva kāryam||95-122||-
... śṛṇu jaṅgamasyātaḥ| saviśeṣacikitsitamevādau tatrocyate tu sarpāṇām||123|| iha 54 darvīkaraḥ sarpo maṇḍalī rājimāniti| trayo yathākramaṃ vātapittaśleṣmaprakopaṇāḥ||124|| darvīkaraḥ phaṇī jñeyo maṇḍalī maṇḍalāphaṇaḥ| bindulekhavicitrāṅgaḥ pannagaḥ syāttu rājimān||125|| viśeṣādrūkṣakaṭukamamloṣṇaṃ svādu śītalam| viṣaṃ yathākramaṃ teṣāṃ tasmādvātādikopanam||126|| darvīkarakṛto daṃśaḥ sūkṣmadaṃṣṭrāpado'sitaḥ| niruddharaktaḥ kūrmābho vātavyādhikaro mataḥ||127|| pṛthvarpitaḥ saśothaśca daṃśo maṇḍalinā kṛtaḥ| pītābhaḥ pītaraktaśca sarvapittavikārakṛt||128|| kṛto rājimatā daṃśaḥ picchilaḥ sthiraśophakṛt| snigdhaḥ pāṇḍuśca sāndrāsṛk śleṣmavyādhisamīraṇaḥ||129||
maṇḍalīti maṇḍalayuktaḥ| bindunā lekhayā ca vicitramaṅgaṃ yasya sa bindulekhavicitrāṅgaḥ| darvīkarādīnāṃ prapañcastviha parādhikāratvena na kṛtaḥ| viśeṣādityādau rūkṣamadhikaṃ darvīkarāṇām, amloṣṇaṃ maṇḍalināṃ, svāduśītaṃ rājimatāṃ, tridoṣakopanatve'pi vātādikopanaṃ viśeṣādiha jñeyam| viṣaṃ ca yadyapyavyaktarasayuktaṃ, tathā'pīha kaṭukādirasābhidhānamanurasābhiprāyeṇa jñeyaṃ, yathā- ātape kaṭukatvaṃ, tadvadihāpi; kiṃvā avyaktarasatāyāmeva manākkaṭukādīnāmadhikatvaṃ jñeyam| pṛthvarpita iti avagāḍhadaṃṣṭrāpadaḥ 55||123-129||
vṛttabhogo mahākāyaḥ śvasannūrdhvekṣaṇaḥ pumān| sthūlamūrdhā samāṅgaśca strī tvataḥ syādviparyayāt||130|| klībastrasatyadhodṛṣṭiḥ 56 svarahīnaḥ prakampate| striyā daṣṭo viparyastairetaiḥ puṃsā naro mataḥ||131|| vyāmiśraliṅgairetaistu klībadaṣṭaṃ naraṃ vadet| ityetaduktaṃ sarpāṇāṃ strīpuṅklībanidarśanam||132|| pāṇḍuvaktrastu garbhiṇyā śūnauṣṭho'pyasitekṣaṇaḥ| jṛmbhākrodhopajihvārtaḥ sūtayā raktamūtravān||133|| sarpo gaudhera(ya)ko nāma godhāyāṃ syāccatuṣpadaḥ| kṛṣṇasarpeṇa tulyaḥ syānnānā syurmiśrajātayaḥ||134|| gūḍhasampāditaṃ vṛttaṃ pīḍitaṃ lambitārpitam| sarpitaṃ ca bhṛśābādhaṃ, daṃśā ye'nye na te bhṛśāḥ||135||
vṛttabhoga ityādinā sarpāṇāṃ puruṣādibhedaṃ viṣatīvratādijñānārthaṃ tatkṛtacikitsābhedajñānārthaṃ cāha| sa ca bheda ihānukto'pi tantrāntarājjñeyaḥ| tathāhi- “sāvitre pacyate, rātrau striyastīvraviṣāḥ, tathā'hni puruṣāḥ sadā” iti| tathā- “strīdaṣṭe bhiṣajā kāryaḥ sūpacārastvanārambhe” iti| mahākāyaḥ bahulaśarīraḥ| klībaḥ napuṃsakaḥ| gāḍhasampāditam atimātrāvagāḍham| urdhvaṃ parivṛttamudvṛttam| pīḍitam atimātrarujākaram| lambitārpitam arpitasakaladaṃṣṭrāprāptalakṣaṇam||130-135||
taruṇāḥ kṛṣṇasarpāstu gonasāḥ sthavirāstathā| rājimanto vayomadhye bhavantyāśīviṣopamāḥ||136||
vayobhedena darvīkarādīnāṃ tīvratāmāha- taruṇā ityādi| sarpitaṃ yadanatimagnadaṃṣṭrāpadam| āśīviṣopamā iti āśīviṣā dṛṣṭiniḥśvāsaviṣāḥ||136||
sarpadaṃṣṭrāścatasrastu tāsāṃ vāmādharā sitā| pītā vāmottarā daṃṣṭrā raktaśyāvā'dharottarā 57||137|| yanmātraḥ patate bindurgobālāt saliloddhṛtāt| vāmādharāyāṃ daṃṣṭrāyāṃ tanmātraṃ syādaherviṣam||138|| ekadvitricaturvṛddhaviṣabhāgottarottarāḥ| savarṇāstatkṛtā daṃśā bahūttaraviṣā bhṛśāḥ||139||
sarpadaṃṣṭrā ityādinā daṃṣṭrābhedaṃ daṃśaviṣajñānārthamāha| raktaśyāvā'dharottareti dakṣiṇādharā raktā, dakṣiṇottarā tu śyāvā| ekadvitricaturvṛddhaviṣabhāgottarottarā iti ekadvitricatūrūpeṇa vṛddho viṣabhāga uttarottaraṃ yāsviti vākyārthaḥ| savarṇā yathāsvadaṃṣṭrāsamānavarṇāḥ| bahūttaraviṣā iti uttarottaraṃ bahuviṣāḥ| bhṛśā iti duḥkhasādhyāḥ| duḥkhasādhyatvamapi yathottaraṃ jñeyam| nanu, pūrvaṃ darvīkarādīnāṃ daṃśasya varṇabheda uktaḥ, idānīṃ tu daṃṣṭrābhedena varṇabheda ucyate, tena sarvatraiva darvīkarādau sarvavarṇopapattiḥ, tataśca pūrvoktadaṃśavarṇavirodhaḥ; uktaṃ cātraivārthe āṣāḍhavarmaṇā yat- “darvīkaramaṇḍalinorasitaḥ pītaśca varṇato daṃśaḥ” iti lakṣaṇena, yasmādanekavarṇāstu 58 daṃśāḥ” (?)| atrocyate- daṃṣṭrānukārivarṇatā daṃśamātrasthite viṣe bhavati, darvīkakarādyullekhavihitastu yo varṇo doṣakṛtaḥ sa pravisṛte viṣe bhavatīti avasthābhedānna virodhaḥ| uktaṃ ca parihāravārtike “daṃśe tvete varṇāḥ, sāvarṇyaṃ doṣaje visṛte” iti||137-139||
sarpāṇāmeva viṇmūtrāt kīṭāḥ syuḥ kīṭasammatāḥ| dūṣīviṣāḥ prāṇaharā iti saṅkṣepato matāḥ||140|| gātraṃ raktaṃ sitaṃ kṛṣṇaṃ śyāvaṃ vā piḍakānvitam| sakaṇḍūdāhavīsarpapāki syāt kuthitaṃ tathā||141|| kīṭairdūṣīviṣairdaṣṭaṃ liṅgaṃ prāṇaharaṃ śṛṇu| sarpadaṣṭe yathā śotho vardhate sogragandhyasṛk||142|| daṃśo'kṣigauravaṃ mūrcchā sa rugārtaḥ śvasityapi| tṛṣṇāruciparītaśca bhaveddūṣīviṣārditaḥ||143||
kīṭān vyākartumāha 59 - sarpāṇāmityādi| viṇmūtrāditi kīṭaśabdaniruktyarthamanayorupādānaṃ, tenānyānyapi sarpaśukraśavapūtyaṇḍāni kīṭakāraṇāni bhavantīti jñeyam| uktaṃ hi suśrute- “sarpāṇāṃ śukraviṇmūtraśavapūtyaṇḍasambhavāḥ| vāyvagnyambuprakṛtayaḥ kīṭāstu vi(tri)vidhāḥ smṛtāḥ” (su.ka.a.8) iti| kīṭāśca yadyapi suśrute vātapittakaphasannipātakopanāḥ kumbhīnasādayaḥ saptaṣaṣṭiḥ pratipāditāḥ, tathā'pīha sañjñeyābhidhitsayā dūṣīviṣaprāṇaharabhedenaivocyante; evaṃ lūtādiṣvapi sañjñeyabhedāddvaividhyoktirjñeyā| dūṣīviṣāḥ cirakāriviṣāḥ, prāṇaharāḥ jhaṭiti prāṇaharaviṣāḥ| saha ugragandhyasṛjā vartata iti sogragandhyasṛk sogragandhi lohitam||140-143||
daṃśasya madhye yat kṛṣṇaṃ śyāvaṃ vā jālakāvṛtam| dagdhākṛti 60 bhṛśaṃ pāki kledaśothajvarānvitam||144|| dūṣīviṣābhirlūtābhistaṃ daṣṭamiti nirdiśet| sarvāsāmeva tāsāṃ ca daṃśe lakṣaṇamucyate||145|| śophaḥ śvetāsitā raktāḥ pītā vā piḍakā jvaraḥ| prāṇāntiko bhavecchvāso dāhahikkāśirograhāḥ||146||
daṃśasya madhya ityādinā dūṣīviṣalūtādaṣṭalakṣaṇam| lūtāścānyatrāṣṭau sādhyā asādhyāścāṣṭau trimaṇḍalāsauvarṇikādaya uktāstāsāṃ tathā mūṣikakṛkaṇṭakavṛścikocciṭiṅgamaṇḍūkamatsyajalaukāśatapadīmaśakamakṣikāṇāṃ suśrutādiṣu prapañcārthibhiḥ prapañco'nusaraṇīyaḥ; iha tu tantrakāreṇa parādhikāratvāt prapañco na kriyate||144-146||
ādaṃśācchoṇitaṃ pāṇḍu maṇḍalāni jvaro'ruciḥ| lomaharṣaśca dāhaścāpyākhudūṣīviṣārdite||147|| mūrcchāṅgaśothavaivarṇyakledaśabdāśrutijvarāḥ| śirogurutvaṃ lālāsṛkchardiścāsādhyamūṣikaiḥ||148|| śyāvatvamatha kārṣṇyaṃ vā nānāvarṇatvameva vā| mohaḥ purīṣabhedaśca daṣṭe syāt kṛkalāsakaiḥ||149|| dahatyagnirivādau tu bhinattīvordhvamāśu ca| vṛścikasya viṣaṃ yāti daṃśe paścāttu tiṣṭhati||150|| daṣṭo'sādhyastu dṛgghrāṇarasanopahato 61 naraḥ| māṃsaiḥ patadbhiratyarthaṃ vedanārto jahātyasūn||151|| visarpaḥ śvayathuḥ śūlaṃ jvaraśchardirathāpi ca| lakṣaṇaṃ kaṇabhairdaṣṭe daṃśaścaiva viśīryate||152|| hṛṣṭaromocciṭiṅgena stabdhaliṅgo bhṛśārtimān| daṣṭaḥ śītodakeneva siktānyaṅgāni manyate||153|| ekadaṃṣṭrārditaḥ śūnaḥ saruk syāt pītakaḥ satṛṭ| chardirnidrā ca maṇḍūkaiḥ saviṣairdaṣṭalakṣaṇam||154|| matsyāstu saviṣāḥ kuryurdāhaśopharujastathā| kaṇḍūṃ śothaṃ jvaraṃ mūrcchāṃ saviṣāstu jalaukasaḥ||155|| dāhatodasvedaśothakarī tu gṛhagodhikā 62| daṃśe svedaṃ rujaṃ dāhaṃ kuryācchatapadīviṣam||156|| kaṇḍūmānmaśakairīṣacchothaḥ syānmandavedanaḥ| asādhyakīṭasadṛśamasādhyamaśakakṣatam||157|| sadyaḥprasrāviṇī śyāvā dāhamūrcchājvarānvitā| pīḍakā makṣikādaṃśe tāsāṃ tu sthagikā'suhṛt||158||
ādaṃśādityādi ākhuviṣalakṣaṇam| kaṇabhaśca kīṭaviśeṣa iti suśrute kīṭamadhye eva paṭhitaḥ| ekadaṃṣṭrārpita iti ekayaiva daṃṣṭrayā kṛta ityarthaḥ| matsyāstu pittāsthyāraviṣā uktāḥ| jalaukasaśca ṣaṭ saviṣāḥ kṛṣṇākarburādaya uktāḥ sandaṃśaviṣāḥ| gṛhagodhikāṃ jyeṣṭhāmityāhuḥ; anye tu saraṭamāhuḥ| śatapadī kāruṇḍā| asādhyamaśakakṣatamiti pañcasu maśakeṣu pārvatīyakṛtamasādhyamāhuḥ| uktaṃ hi suśrute “pārvatīyastu kīṭaiḥ prāṇaharai stulyalakṣaṇaḥ” (su.ka.a.8) iti| sthagikā'suhṛditi kāntārikādiṣu suśrutoktaṣaṇamakṣikāsu sthagikākhyā makṣikā prāṇaharītyarthaḥ||147-158||
śmaśānacaityavalmīkayajñāśramasurālaye| pakṣasandhiṣu madhyāhne sārdharātre'ṣṭamīṣu ca||159|| na siddhyanti narā daṣṭāḥ pāṣaṇḍāyataneṣu ca| dṛṣṭiśvāsamalasparśaviṣairāśīviṣaistathā||160|| vinaśyantyāśu samprāptā daṣṭāḥ sarveṣu marmasu|161|
samprati sthānakālasvabhāvapradeśaiḥ sarpadaṣṭānāmasādhyatāmāha- śmaśānetyādi| caityaḥ grāmadevatāśrayo mahātaruḥ| pakṣasandhiṣviti amāvāsyāpaurṇamāsīṣu| pāṣaṇḍāḥ kāpālikādayaḥ| āśīviṣairityasyaiva lakṣaṇaṃ- dṛṣṭiśvāsamalasparśaviṣairiti| uktaṃ hi tantrāntare- “dṛṣṭiśvāsādibhirdivyāḥ sarpā āśīviṣāḥ, āśughātitvāt” iti||159-160||-
(yena kenāpi sarpeṇa sambhavaḥ sarva eva ca)||161|| bhītamattābaloṣṇakṣuttṛṣārte vardhate viṣam| viṣaṃ prakṛtikālau ca tulyau prāpyālpamanyathā 63||162|| vāriviprahatāḥ kṣīṇā bhītā nakulanirjitāḥ| vṛddhā bālāstvaco muktāḥ sarpā mandaviṣāḥ smṛtāḥ||163|| sarvadehāśritaṃ krodhādviṣaṃ sarpo vimuñcati| tadevāhārahetorvā bhayādvā na pramuñcati||164||
viṣavṛddhihetumāha- bhītetyādi| prakṛtikālau tulyau viṣasya, yathā- prabalapittaprakṛtiruṣṇaśca kāla iti jñeyam| alpamanyatheti bhītatvādiviparyaye alpaṃ viṣaṃ bhavati| vārītyādau vṛddhā iti gonasavarjaṃ jñeyāḥ, gonasya tu vārdhakye eva vṛddhaviṣatvaṃ prāguktam| sarvadehāśritaṃ krodhāditi sarvadehāśritamapi daṃṣṭrāsveva viṣaṃ viśeṣeṇa jñeyaṃ; yathā- śukraṃ sarvaśarīragamapi vṛṣaṇayoreva viśeṣeṇāvatiṣṭhati||161-164||
vātolbaṇaviṣāḥ prāya ucciṭiṅgāḥ savṛścikāḥ| vātapittolbaṇāḥ kīṭāḥ ślaiṣmikāḥ kaṇabhādayaḥ||165|| yasya yasya hi doṣasya liṅgādhikyāni lakṣayet| tasya tasyauṣadhaiḥ kuryādviparītaguṇaiḥ kriyām||166|| hṛtpīḍordhvānilaḥ stambhaḥ sirāyāmo'sthiparvaruk| ghūrṇanodveṣṭanaṃ gātraśyāvatā vātike viṣe||167|| sañjñānāśoṣṇaniśvāsau hṛddāhaḥ kaṭukāsyatā| daṃśāvadaraṇaṃ śotho raktapītaśca paittike||168|| vamyarocakahṛllāsaprasekotkleśagauravaiḥ| saśaityamukhamādhuryairvidyācchleṣmādhikaṃ viṣam||169||
cikitsārthaṃ vātolbaṇaviṣatvādibhedenocciṭiṅgādīnāha- vātolbaṇetyādi| hṛtpīḍetyādinā viṣagatādhikavātādiliṅgamāha||165-169||
khaṇḍena ca vraṇālepastailābhyaṅgaśca vātike| svedo nāḍīpulākādyairbṛṃhaṇaśca vidhirhitaḥ||170|| suśītaiḥ stambhayet sekaiḥ pradehaiścāpi paittikam| lekhanacchedanasvedavamanaiḥ ślaiṣmikaṃ jayet||171|| viṣeṣvapi ca sarveṣu sarvasthānagateṣu ca| avṛścikocciṭiṅgeṣu prāyaḥ śīto vidhirhitaḥ||172|| vṛścike svedamabhyaṅgaṃ ghṛtena lavaṇena ca| sekāṃścoṣṇān prayuñjīta bhojyaṃ pānaṃ ca sarpiṣaḥ||173|| etadevocciṭiṅge'pi pratilomaṃ ca pāṃśubhiḥ| udvartanaṃ sukhāmbūṣṇaistathā'vacchādanaṃ ghanaiḥ||174||
vātādibhedena cikitsāmāha- khaṇḍenetyādi| pulākaḥ tucchadhānyam| ghanairiti pāṃsubhireva ghanaiḥ||170-174||
śvā tridoṣaprakopāttu tathā dhātuviparyayāt| śiro'bhitāpī lālāsrāvyadhovaktrastathā bhavet||175|| anye'pyevaṃvidhā vyālāḥ kaphavātaprakopaṇāḥ| hṛcchirorugjvarastambhatṛṣāmūrcchākarā matāḥ||176|| kaṇḍūnistodavaivarṇyasuptikledopaśoṣaṇam| vidāharāgarukpākāḥ śopho granthinikuñcanam||177|| daṃśāvadaraṇaṃ 64 sphoṭāḥ karṇikā maṇḍalāni ca| jvaraśca saviṣe liṅgaṃ viparītaṃ tu nirviṣe||178|| tatra sarve yathāvasthaṃ 65 prayojyāḥ syurupakramāḥ| pūrvoktā vidhimanyaṃ ca yathāvadbruvataḥ śṛṇu||179|| hṛdvidāhe praseke vā virekavamanaṃ bhṛśam| yathāvasthaṃ prayoktavyaṃ śuddhe saṃsarjanakramaḥ||180|| śirogate viṣe nastaḥ kuryānmūlāni buddhimān| bandhujīvasya bhārgyāśca surasasyāsitasya ca||181|| dakṣakākamayūrāṇāṃ māṃsāsṛṅmastake kṣate| upadheyamadhodaṣṭasyordhvadaṣṭasya 66 pādayoḥ||182|| pippalīmaricakṣāravacāsaindhavaśigrukāḥ| piṣṭā rohitapittena ghnantyakṣigatamañjanāt||183|| kapitthamāmaṃ sasitākṣaudraṃ kaṇṭhagate viṣe| lihyādāmāśayagate tābhyāṃ cūrṇapalaṃ natāt||184|| viṣe pakvāśayagate pippalīṃ rajanīdvayam| mañjiṣṭhāṃ ca samaṃ piṣṭvā gopittena naraḥ pibet||185|| raktaṃ māṃsaṃ ca godhāyāḥ śuṣkaṃ cūrṇīkṛtaṃ hitam| viṣe rasagate pānaṃ kapittharasasaṃyutam||186|| śelormūlatvagagrāṇi bādaraudumbarāṇi ca| kaṭabhyāśca pibedraktagate, māṃsagate pibet||187|| sakṣaudraṃ khadirāriṣṭaṃ kauṭajaṃ mūlamambhasā| sarveṣu ca bale dve tu madhūkaṃ madhukaṃ natam||188||
śvā tridoṣetyādi saviṣakukkurādilakṣaṇam| yatraiva ca śunastridoṣakopo bhavati daivādalarkagrahāveśāt tatraiva saviṣaśirobhitāpitvādi bhavatīti jñeyam| kecittu śirobhitāpādi yathoktaṃ kukkure tathā taddaṣṭe ca bhavatīti vadanti| vistaraścāsya suśruta eva| anye'pyevaṃvidhā iti anye'pi śṛgālatarakṣvādaya evaṃvidhāḥ santaḥ kṛcchraśirorogādikarā bhavantītyarthaḥ| uktaṃ hi suśrute- “śvaśṛgālatarakṣvarkṣavyāghrādīnāṃ yadā'nilaḥ| śleṣmapraduṣṭo muṣṇāti sañjñāṃ sañjñāvahāśritaḥ” (su.ka.a.7) iti| kaṇḍūnistoda ityādinā sāmānyena saviṣakīṭādidaṃśaliṅgamaviṣaprāṇidaṃśaliṅgaṃ cocyate| karṇikā māṃsakandī| sarve iti caturviṃśatirapi yathoktopakramāḥ| pūrvoktamityatra vakṣyamāṇacikitsitaṃ pūrvoktavidhāvapi 67 avasthāviśeṣavidheyatayā kartavyamityarthaḥ; yadā ‘pūrvoktā’ iti pāṭhaḥ, tadā upakramā ityasya viśeṣaṇametat| ūrdhvaṃ daṣṭasya pādayorityatrāpi kṣatayoreva pādayorviṣasaṅkramaṇārthaṃ māṃsāsṛgdānaṃ jñeyam| tābhyāmiti sitākṣaudrābhyām| nataṃ tagaram| śeluḥ śleṣmātakaḥ| māṃsagate ityuttareṇa sambadhyate| khadiraścāriṣṭaśceti khadirāriṣṭaḥ, kiṃvā khadirakṛto'riṣṭaḥ| samadhukaṃ natamiti cchedaḥ||175-188||
pippalīṃ nāgaraṃ 68 kṣāraṃ navanītena mūrcchitam| kaphe bhiṣagudīrṇe tu vidadhyātpratisāraṇam||189|| māṃsīkuṅkumapatratvagrajanīnatacandanaiḥ| manaḥśilāvyāghranakhasurasairambupeṣitaiḥ||190|| pānanasyāñjanālepāḥ sarvaśothaviṣāpahāḥ| candanaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ haridre dve tvageva ca||191|| manaḥśilā tamālaśca rasaḥ kaiśara eva ca| śārdūlasya nakhaścaiva supiṣṭaṃ taṇḍulāmbunā||192|| hanti sarvaviṣāṇyeva vajrivajramivāsurān| rase śirīṣapuṣpasya saptāhaṃ maricaṃ sitam||193|| bhāvitaṃ sarpadaṣṭānāṃ nasyapānāñjane hitam| dvipalaṃ natakuṣṭhābhyāṃ ghṛtakṣaudracatuṣpalam||194|| api takṣakadaṣṭānāṃ pānametat sukhapradam| sindhuvārasya mūlaṃ ca śvetā ca girikarṇikā||195|| pānaṃ darvīkarairdaṣṭe nasyaṃ samadhu pākalam| mañjiṣṭhā madhuyaṣṭī ca jīvakarṣabhakau sitā||196|| kāśmaryaṃ vaṭaśuṅgāni pānaṃ maṇḍalināṃ viṣe| vyoṣaṃ sātiviṣaṃ kuṣṭhaṃ gṛhadhūmo hareṇukā||197|| tagaraṃ kaṭukā kṣaudraṃ hanti rājīmatāṃ viṣam| gṛhadhūmaṃ haridre dve samūlaṃ taṇḍulīyakam||198|| api vāsukinā daṣṭaḥ pibenmadhughṛtāplutam 69|199|
pippalītyādipratisāraṇaṃ daṃśe eva| maricaṃ sitamiti śobhāñjanakabījam| śvetā ceti girikarṇikāviśeṣaṇaṃ, tena śvetā'parājitā gṛhyate| kecidgirikarṇikāṃ syandanāmāhuḥ| pākalaṃ kuṣṭham||189-198||-
kṣīrivṛkṣatvagālepaḥ śuddhe kīṭaviṣāpahaḥ||199|| muktālepo varaḥ śothadāhatodajvarāpahaḥ| candanaṃ padmakośīraṃ śirīṣaḥ sindhuvārikā||200|| kṣīraśuklā nataṃ kuṣṭhaṃ pāṭalodīcyasārivāḥ| śelusvarasapiṣṭo'yaṃ lūtānāṃ sārvakārmikaḥ||201|| (yathāyogaṃ prayoktavyaḥ samīkṣyālepanādiṣu)| madhūkaṃ madhukaṃ kuṣṭhaṃ śirīṣodīcyapāṭalāḥ| sanimbasārivākṣaudrāḥ pānaṃ lūtāviṣāpaham||202|| kusumbhapuṣpaṃ godantaḥ svarṇakṣīrī kapotaviṭ| dantī trivṛtsaindhavaṃ ca karṇikāpātanaṃ tayoḥ||203|| kaṭabhyarjunaśairīṣaśelukṣīridrumatvacaḥ| kaṣāyakalkacūrṇāḥ syuḥ kīṭalūtāvraṇāpahāḥ||204|| tvacaṃ ca nāgaraṃ caiva samāṃśaṃ ślakṣṇapeṣitam| peyamuṣṇāmbunā sarvaṃ mūṣikāṇāṃ viṣāpaham||205|| kuṭajasya phalaṃ piṣṭaṃ tagaraṃ jālamālinī| tiktekṣvākuśca yogo'yaṃ pānapradhamanādibhiḥ||206|| vṛścikondurulūtānāṃ sarpāṇāṃ ca viṣaṃ haret| samāno hyamṛtenāyaṃ garājīrṇaṃ ca nāśayet||207|| sarve'gadā yathādoṣaṃ prayojyāḥ syuḥ kṛkaṇṭake| kapotaviṇmātuluṅgaṃ śirīṣakusumādrasaḥ||208|| śaṅkhinyārkaṃ payaḥ śuṇṭhī karañjo madhu vārścike| śirīṣasya phalaṃ piṣṭaṃ snuhīkṣīreṇa dārdure||209|| mūlāni śvetabhaṇḍīnāṃ vyoṣaṃ sarpiśca matsyaje| kīṭadaṣṭakriyāḥ sarvāḥ samānāḥ syurjalaukasām||210|| vātapittaharī cāpi kriyā prāyaḥ praśasyate| vārściko hyucciṭiṅgasya kaṇabhasyaunduro'gadaḥ 70||211||
muktā mauktikam| kṣīraśuklā vidārī| karṇikāpatanaṃ tayoriti anantaroktakīṭalūtādaṃśayoryā karṇikā tasyāḥ pātanamityarthaḥ| jālamālinī devatāḍakaḥ| tiktekṣvākuḥ kaṭukālābūḥ| vārścike iti vṛścikaviṣe| durduraḥ bhekaḥ| śvetabhaṇḍī aparājitā| vārścike ityādi ucciṭiṅgasya viṣe vārścike yo yoga uktaḥ sa kartavyaḥ| evaṃ kaṇabhasyāpi viṣe aundure yo yoga uktaḥ sa kartavyaḥ||199-211||
vacāṃ vaṃśatvacaṃ pāṭhāṃ nataṃ surasamañjarīm| dve bale nākulīṃ kuṣṭhaṃ śirīṣaṃ rajanīdvayam||212|| guhāmatiguhāṃ śvetāmajagandhāṃ śilājatu| kattṛṇaṃ kaṭabhīṃ kṣāraṃ gṛhadhūmaṃ manaḥśilām||213|| rohītakasya pittena piṣṭvā tu paramo'gadaḥ| nasyāñjanādilepeṣu hito viśvambharādiṣu||214|| svarjikā'jaśakṛtkṣāraḥ surasā'thākṣipīḍakaḥ 71| madirāmaṇḍasaṃyukto hitaḥ śatapadīviṣe||215|| kapitthamakṣipīḍo'rkabījaṃ trikaṭukaṃ tathā| karañjo dve haridre ca gṛhagodhāviṣaṃ 72 jayet||216|| kākāṇḍarasasaṃyukto 73 viṣāṇāṃ taṇḍulīyakaḥ| pradhāno barhipittena tadvadvāyasapīlukaḥ||217|| śirīṣaphalamūlatvakpuṣpapatraiḥ samairdhṛtaiḥ| śreṣṭhaḥ pañcaśirīṣo'yaṃ viṣāṇāṃ pravaro vadhe||218|| iti pañcaśirīṣo'gadaḥ|
nākulī rāsnā| guhā pṛśniparṇī, atiguhā śālaparṇī| ajagandhā phophāndheti khyātā| pitteneti gopittena| viśvambharādayaḥ kīṭā eva śleṣmakopanāḥ suśrutoktāḥ| akṣapīḍakaḥ śvetapītaśimbībhedaḥ| vāyasī kākamācī| śreṣṭhaḥ pañcaśirīṣo'yamiti padaṃ triśirīṣādyapekṣayā pañcaśirīṣasya śreṣṭhatvaṃ brūte, pravara iti padaṃ viṣaharayogāntareṣu śreṣṭhatāmāha, tena na punaruktiḥ; kiṃvā śreṣṭha iti śreṣṭhaśirīṣaphalādikṛtaḥ||212-218||
catuṣpadbhirdvipadbhirvā nakhadantakṣataṃ tu yat| śūyate pacyate cāpi sravati jvarayatyapi||219|| somavalko'śvakarṇaśca gojihvā haṃsapadyapi| rajanyau gairikaṃ lepo nakhadantaviṣāpahaḥ||220||
dvipadā vanamānuṣamarkaṭādayaḥ| aśvakarṇaḥ sarjabhedaḥ||219-220||
durandhakāre viddhasya 74 kenacidviṣaśaṅkayā| viṣodvegājjvaraśachardirmūrcchā dāho'pi vā bhavet||221|| glānirmoho'tisāraścāpyetacchaṅkāviṣaṃ matam| cikitsitamidaṃ tasya kuryādāśvāsayan budhaḥ||222|| sitā vaigandhiko drākṣā payasyā madhukaṃ madhu| pānaṃ samantrapūtāmbu prokṣaṇaṃ sāntvaharṣaṇam||223||
durandhakāre ityādinā śaṅkāviṣamāha| kenaciditi nirviṣeṇāpi| viṣaśaṅkayā viṣodvegāditi viṣaśaṅkayaiva viṣaprādurbhāvādityarthaḥ; śaṅkā ceyaṃ prabhāvādeva viṣajanikā| vaigandhikaḥ gandhaka eva śodhitaḥ||221-223||
śālayaḥ ṣaṣṭikāścaiva koradūṣāḥ priyaṅgavaḥ| bhojanārthe praśasyante lavaṇārthe ca saindhavam||224|| taṇḍulīyakajīvantīvārtākasuniṣaṇṇakāḥ| cuccūrmaṇḍūkaparṇī ca śākaṃ ca kulakaṃ hitam||225|| dhātrī dāḍimamamlārthe yūṣā mudgahareṇubhiḥ| rasāścaiṇaśikhiśvāvillāvataittirapārṣatāḥ||226|| viṣaghnauṣadhasaṃyuktā rasā yūṣāśca saṃskṛtāḥ| avidāhīni cānnāni viṣārtānāṃ bhiṣagjitam||227|| viruddhādhyaśanakrodhakṣudbhayāyāsamaithunam| varjayedviṣamukto'pi divāsvapnaṃ viśeṣataḥ||228||
koradūṣaḥ kodravaḥ| kulakaṃ kāravellakam; anye paṭolabhedamāhuḥ||224-228||
muhurmuhuḥ śironyāsaḥ śothaḥ srastauṣṭhakarṇātā 75| jvaraḥ stabdhākṣigātratvaṃ hanukampo'ṅgamardanam||229|| romāpagamanaṃ glāniraratirvepathurbhramaḥ| catuṣpadāṃ bhavatyetaddaṣṭānāmiha lakṣaṇam||230|| devadāru haridre dve saralaṃ 76 candanāguru| rāsnā gorocanā'jājī guggulvikṣuraso natam||231|| cūrṇaṃ sasaindhavānantaṃ gopittamadhusaṃyutam| catuṣpadānāṃ daṣṭānāmagadaḥ sārvakārmikaḥ||232|| saubhāgyārthaṃ striyaḥ svedarajonānāṅgajānmalān| śatruprayuktāṃśca garān prayacchantyannamiśritān||233|| taiḥ syāt pāṇḍuḥ kṛśo'lpāgnirgaraścāsyopajāyate| marmapradhamanādhmānaṃ śvayathuṃ hastapādayoḥ||234|| jaṭharaṃ grahaṇīdoṣo yakṣmā gulmaḥ kṣayo jvaraḥ 77| evaṃvidhasya cānyasya vyādherliṅgāni darśayet||235|| svapne mārjāragomāyuvyālān sanakulān kapīn| prāyaḥ paśyati nadyādīñchuṣkāṃśca savanaspatīn||236|| kālaśca gauramātmānaṃ svapne gauraśca kālakam| vikarṇanāsikaṃ vā'pi prapaśyedvihatendriyaḥ 78||237|| tamavekṣya bhiṣak prājñāḥ pṛcchet kiṃ kaiḥ kadā saha| jagdhamityavagamyāśu pradadyādvamanaṃ bhiṣak||238|| sūkṣmaṃ tāmrarajastasmai sakṣaudraṃ hṛdviśodhanam| śuddhe hṛdi tataḥ śāṇaṃ hemacūrṇasya dāpayet||239|| hema sarvaviṣāṇyāśu garāṃśca viniyacchati| na sajjate hemapāṅge viṣaṃ padmadale'mbuvat||240|| nāgadantītrivṛddantīdravantīsnukpayaḥphalaiḥ| sādhitaṃ māhiṣaṃ sarpiḥ sagomūtrāḍhakaṃ hitam||241|| sarpakīṭaviṣārtānāṃ garārtānāṃ ca śāntaye|242|
annamiśritāniti bhakṣyamiśritān| garaścāsyopajāyata iti vakṣyamāṇamarmapradhamānādilakṣaṇo vyādhirjāyate| vihatendriya iti rogopahatendriyaḥ| pṛcchedityādau pṛcchāyāṃ garāvadhāraṇameva phalamavagamyate| avagamyeti garakāraṇamavagamya| sūkṣmamityādau amṛtatāmracūrṇaṃ māṣamānaṃ yāvaddeyam, amṛtenaiva vamanaṃ bhavati| hemapa iti hema yaḥ pibatīti sa hemapaḥ| nāgadantī dantībhedaḥ| phalaṃ madanaphalaṃ, natu ‘palaiḥ’ iti pāṭhaḥ| ayaṃ yogo jatukarṇe paṭhyate- “nāgadantīsnukkṣīraphalairgomūtrasiddhaṃ māhiṣaṃ ghṛtaṃ pāyayet” iti||229-241||-
śirīṣatvak trikaṭukaṃ triphalāṃ candanotpale||242|| dve bale sārivāsphotāsurabhīnimbapāṭalāḥ| bandhujīvāḍhakīmūrvāvāsāsurasavatsakān||243|| pāṭhāṅkolāśvagandhārkamūlayaṣṭyāhvapadmakān| viśālāṃ bṛhatīṃ lākṣāṃ kovidāraṃ śatāvarīm||244|| kaṭabhīdantyapāmārgān pṛśniparṇīṃ rasāñjanam| śvetabhaṇḍāśvakhurakau kuṣṭhadārupriyaṅgukān||245|| vidārīṃ madhukāt sāraṃ karañjasya phalatvacau| rajanyau lodhramakṣāṃśaṃ piṣṭvā sādhyaṃ ghṛtāḍhakam||246|| tulyāmbucchāgagomūtratryāḍhake tadviṣāpaham| apasmārakṣayonmādabhūtagrahagarodaram||247|| pāṇḍurogakrimīgulmaplīhorustambhakāmalāḥ| hanuskandhagrahādīṃśca pānābhyañjananāvanaiḥ||248|| hanyāt sañjīvayeccāpi vibodbandhamṛtānnarān| nāmnedamamṛtaṃ sarvaviṣāṇāṃ syāddhṛtottamam||249|| ityamṛtaghṛtam|
śirīṣatvagityādau āsphotā aparamallikā| surabhī parṇāsabhedaḥ| bandhujīvaḥ putrajīvakaḥ| aśvakhurakaḥ syandanaḥ; kiṃvā kokilākṣaḥ||242-249||
bhavanti cātra- chatrī jharjharapāṇiśca caredrātrau tathā divā| tacchāyāśabdavitrastāḥ praṇaśyantyāśu pannagāḥ||250|| daṣṭamātro daśedāśu taṃ sarpaṃ loṣṭameva vā| uparyariṣṭāṃ badhnīyāddaṃśaṃ chindyāddahettathā||251|| vajraṃ marakataḥ sāraḥ picuko viṣamūṣikā| karketanaḥ sarpamaṇirvaidūryaṃ gajamauktikam||252|| dhāryaṃ garamaṇiryāśca varauṣadhyo viṣāpahāḥ| khagāśca śārikākrauñcaśikhihaṃsaśukādayaḥ||253||
chatrītyādau chatrī divā, rātrau jharjharapāṇiścarediti vadanti; anye tūbhayatrāpyubhayaṃ bruvate| jharjharakaḥ ‘khurkhuraka’ iti khyātaḥ| chāyāśabdau yathāsaṅkhyaṃ chatrajharjharayoḥ| tābhyāṃ tadātve vitrastāḥ| daṃśakāle kartavyamāha- daṣṭamātra ityādi| dhāraṇādeva viṣāpahamāha- vajramityādi| sāra iti sarajūviśeṣaṇam(?)| picuko maṇiruttarāpathe prasiddhaḥ| viṣamūṣikā viṣamaṇiḥ| karketanamaṇiḥ padmarāgaḥ| garamaṇiśabdena nānāmaṇīnāṃ grahaṇam| varauṣadhya iti tantrāntaroktāḥ akṣīvajātapippalājaruhākāyoṣī (?) prabhṛtayaḥ; uktaṃ ca- “akṣīvajātasya pippalasya maṇiḥ sarvaviṣāpahaḥ” ityādi||250-253||
tatra ślokaḥ- itīdamuktaṃ dvividhasya vistarairbahuprakāraṃ viṣarogabheṣajam| adhītya vijñāya tathā prayojayan vrajedviṣāṇāmaviṣahyatāṃ budhaḥ||254||
itīdamityādisaṅgrahaḥ| vrajedviṣāṇāmaviṣahyatāmiti viṣāṇi taṃ soḍhuṃ na pārayantīti bhāvaḥ||254||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne viṣacikitsitaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ||23||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsāsthāne viṣacikitsitaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ||23||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘viṣaṃ sa tu viṣādanāt’ iti pā. ↩
- 2 ‘viṣaśabdaniruktaṃ ghaṭitaṃ’ iti pā. ↩
- 3 ‘manuṣyeṣu vakṣyamāṇāṣṭavegam’ iti pā. ↩
- 4 ‘utkṛṣṭaśaktikaṃ’ iti pā. ↩
- 5 ‘śalabhāḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘daṃṣṭriṇo'mī’ iti pā. ↩
- 7 ‘mustakādīnāṃ’ iti pā. ↩
- 8 ‘paraṃ saṃyogajaṃ’ iti, ‘garaṃ saṃyogajaṃ’ iti ca pā. ↩
- 9 ‘cirakāritvayogajanakaṃ’ iti pā. ↩
- 10 ‘dāhamapākaṃ’ iti pā. ↩
- 11 ‘janayedbhṛśam’ iti pā. ↩
- 12 gaṅgādharastu ‘jaṅgamaṃ syādūrdhvabhāgamadhobhāgaṃ tu mūlajam’ iti paṭhati ↩
- 13 ‘tasmāddaṃṣṭriviṣaṃ’ iti pā. ↩
- 14 ‘daṃṣṭrijam’ iti pā. ↩
- 15 ‘...taṅkāḥ’ iti pā. ↩
- 16 ‘śūnaḥ’ iti pā. ↩
- 17 ‘ādye vege pakṣī bhrāmyati dvitīyavege tu’ iti pā. ↩
- 18 ‘viṣamāritasya’ iti pā. ↩
- 19 ‘anurasāṃścānuvartate’ iti pā. ↩
- 20 ‘hṛnmohāruci...’ iti pā. ↩
- 21 ‘kaphapittayo...’ iti pā. ↩
- 22 ‘tṛṭpākajvaraśoṣaklama...’ iti pā. ↩
- 23 ‘kaphādhikasya vātapittayośca darśayati’ iti pā. ↩
- 24 ‘yacca dūṣayate’ iti pā. ↩
- 25 ‘svaguṇairna yuktaṃ’ iti pā. ↩
- 26 ‘daṇḍākāraḥ śothaḥ’ iti pā. ↩
- 27 ‘...pradhamanāni’ iti pā. ↩
- 28 ‘tathā nānyairupakramaiḥ’ iti pā. ↩
- 29 ‘...pajcalavaṇacorakāḥ’ iti pā. ↩
- 30 ‘raktaṃ viṣādanaṃ hi’ iti pā. ↩
- 31 ‘na bījyaśca lomaharṣaḥ syāt’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 32 ‘...rmajjānaṃ gairikamatha’ iti pā. ↩
- 33 ‘dakṣaṃ sapakṣamathavā’ iti pā. ↩
- 34 ‘śothaharaiśchardanaṃ’ iti pā. ↩
- 35 ‘surasogrādvirajanī...’ iti pā. ↩
- 36 ‘lepāñjananasyapānāni’ iti pā. ↩
- 37 ‘chāgagavyamāhiṣāvikakaukkuṭābjamāṃsāni ca| dadyāt kākapadopari matte viṣeṇaiva ca sahasā’ iti pā. ↩
- 38 ‘viḍaṅgaṃ’ iti pā. ↩
- 39 ‘bandhūkakarañjabījāni’ iti pā. ↩
- 40 ‘bṛhatī’ iti pā. ↩
- 41 ‘vaṃśalekhanaṃ’ iti pā. ↩
- 42 ‘gośca pittena’ iti pā. ↩
- 43 ‘dadrau’ iti, ‘kaṇḍvāṃ’ iti ca pā. ↩
- 44 ‘śvetā kaṭabhī karajo’ iti pā. ↩
- 45 ‘kālātīto'pi hi’ iti pā. ↩
- 46 ‘kārmaṇamantrā bhajanti’ iti ↩
- 47 ‘vijayo nāma me pitā’ iti pā. ↩
- 48 ‘hili hili mili mili saṃsṛṣṭe rakṣa rakṣa sarvabheṣajottame svāhā’ iti pā. ↩
- 49 ‘śuklamañjarī’ iti pā. ↩
- 50 ‘tadagramagnau tu’ iti pā. ↩
- 51 ‘tīkṣṇākṣamakuṇapagandhiśca’ iti, ‘tīkṣaṇaḥ sarūkṣakuṇapagandhiśca’ iti ca pā. ↩
- 52 ‘mukhatālvoṣṭhacimicimā’ iti pā. ↩
- 53 ‘viśiraśca kūrca ityatra kūrcaḥ kaṅgatikā, viśirastu dīpadantakaḥ| viśiraḥ śīrṇaśiraḥ ityanye’ iti pā. ↩
- 54 ‘darvīkarā maṇḍalino rājimantastathaiva ca| sarpā yathākramaṃ’ iti pā. ↩
- 55 ‘avagāḍhadaṃṣṭrārpitaḥ’ iti pā. ↩
- 56 ‘klībaḥ, srastastvadhodṛṣṭiḥ’ iti pā. ↩
- 57 ‘raktaśyāve'dharottare’ iti, ‘raktaśyāve tathā'pare’ iti ca pā ↩
- 58 ‘anekavarṇāstrayo daṃṣṭrāḥ’ iti pā. ↩
- 59 ‘kīṭotpattimāha’ iti pā. ↩
- 60 ‘dagdhākṛti bhṛśaṃ pākakledakothajvarānvitam’ iti pā. ↩
- 61 ‘hṛdghrāṇa...’ iti pā. ↩
- 62 ‘vidāhaṃ śvayathuṃ todaṃ svedaṃ tu gṛhagodhikā’ iti pā. ↩
- 63 ‘prāṇālpamanyathā’ iti pā. ↩
- 64 ‘māṃsāvadaraṇaṃ’ iti pā. ↩
- 65 ‘yathādoṣaṃ’ iti pā. ↩
- 66 ‘mūrdhni deya...’ iti pā. ↩
- 67 ‘pūrvokto vidhirapi’ iti pā. ↩
- 68 ‘maricaṃ’ iti pā. ↩
- 69 ‘dadhighṛtāplutam’ iti pā. ↩
- 70 ‘śalabhasyau...’ iti pā. ↩
- 71 ‘akṣipīḍakaḥ pīḍayitvā yadraso'kṣṇi dīyate so'vapīḍo'kṣipīḍakaḥ’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 72 ‘galagoḍyā viṣaṃ’ iti pā. ↩
- 73 ‘kākāṇḍayuktaḥ sarveṣāṃ’ iti pā. ↩
- 74 ‘daṣṭasya’ iti pā. ↩
- 75 ‘śuṣkauṣṭhakaṇṭhatā’ iti pā. ↩
- 76 ‘surasaṃ’ iti pā. ↩
- 77 ‘jaṭharaṃ grahaṇīrogaṃ yakṣmāṇaṃ viṣamajvaram’ iti pā. ↩
- 78 ‘prapaśyedahatendriyaḥ’ iti pā. ↩