athāto madātyayacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
mohajanakatvasāmānyāt tathā viṣasamānaguṇajanyatvācca viṣacikitsitamanu madātyayasya cikitsitamucyate||1-2||
suraiḥ sureśasahitairyā purā 1 paripūjitā| sautrāmaṇyāṃ hūyate yā karmibhiryā pratiṣṭhitā||3|| yajñauhī yā yayā śakraḥ somātipatito bhṛśam| nirojastamasā''viṣṭastasmāddurgāt samuddhṛtaḥ||4|| vidhibhirvedavihitairvā yajadbhirmahātmabhiḥ| dṛśyā spṛśyā prakalpyā ca yajñīyā yajñasiddhaye||5||
surairityādinā madirāstutyā tathā vakṣyamāṇanindayā vidhinā pīyamānasurāyāḥ śubhaphalamavidhipānāccātyarthaninditaphalavattvaṃ darśayati| yā purā paripūjitetyanena prathamaṃ devaireveyaṃ paripūjitā, tataḥ surayogāt sureti copadiṣṭeti darśayati| sautrāmaṇiḥ surāhaviryajñāntarniviṣṭo yajñaviśeṣaḥ; tasyāṃ hūyate surā| karmibhiryā pratiṣṭhiteti yājñikairabhiṣavaṇādibhiḥ pratiṣṭhitā pratiṣṭhāṃ prāpitā| yajñaṃ vahatīti yajñauhī; anena ca laukikayajñāntarāṇyapi surayā kriyanta ityucyate; sautrāmaṇihome tu tasyā eva pradhānāṅgatocyate| śakraśca somātipatita iti ‘śakro'tipītena somena kṣapitabalo nirojasko nirvīryībhūtaḥ sa kila punarāpyāyya nijaṃ vīryamāpāditaḥ’ ityeṣā śrutiḥ; atipānena patitaḥ atipatitaḥ 2| prakalpyā iti abhiṣotavyā sandhānāyeti yāvat| yajñīyā yajñasiddhaya iti yajñavidhau kānicit kratvarthāni yūpabarhyādīni, kānicittu puruṣārthāni vāsagarbhādīni, kānicid yajñārthāni puruṣārthāni ca yathā sarpiriṣṭakādīni, tadiha surā ‘yajñīyā’ ityanena vāsanādivat ‘puruṣārthā’ ityucyate, yajñasiddhaye bhavatītyanena yūpādivad yajñārthatvaṃ surāyā ucyate||3-5||
yonisaṃskāranāmādyairviśeṣairbahudhā ca yā| bhūtvā bhavatyekavidhā sāmānyānmadalakṣaṇāt||6||
yonītyādau viśeṣaśabdaḥ pratyekamabhisambadhyate| yoniḥ kāraṇaṃ, tadviśeṣāḥ- dhānyaphalamūlasārapuṣpapatrakāṇḍatvacaḥ śarkarānavamāḥ sūtrasthānoktāḥ| saṃskāro'pi bahuprakārasaṃskārayogaḥ| nāmaviśeṣāḥ surāmadhumaireyādayaḥ| ādigrahaṇāt prabhāvaguṇādīnāṃ grahaṇam| mado lakṣaṇaṃ yasya tasmānmadalakṣaṇāt sāmānyāt madyasvarūpāt||6||
yā devānamṛtaṃ bhūtvā svadhā bhūtvā pittṝṃśca yā| somo bhūtvā dvijātīn yā yuṅkte śreyobhiruttamaiḥ||7||
amṛtaṃ bhūtvetyādau surādhiṣṭhātrī devatā amṛtādirūpeṇa devādīn tarpayatīti darśayati| śreyobhiriti mahatkalyāṇaiḥ||7||
āśvinaṃ yā mahattejo balaṃ sārasvataṃ ca yā| vīryamaindraṃ ca yā siddhā somaḥ sautrāmaṇau ca yā||8|| śokāratibhayodveganāśinī yā mahābalā| yā prītiryā ratiryā vāgyā puṣṭiryā ca nirvṛtiḥ||9|| yā surā suragandharvayakṣarākṣasamānuṣaiḥ| ratiḥ suretyabhihitā tāṃ surāṃ vidhinā pibet||10||
āśvinaṃ yā mahatteja ityādāvapi surādhiṣṭhātṛdevatāyā eva tejovīryādikāraṇatvāttādrūpyaṃ jñeyam| tejaḥ sarvadevatādigaṃ, tathā sārasvataṃ balaṃ mantrabalam| somaḥ sautrāmaṇau ca yetyanena somarūpatocyate, pūrvaṃ sautrāmaṇyāṃ hūyata ityuktamiti na paunaruktyam| yā prītirityādau prītyādikāraṇatvena prītyādirūpatayā nirdeśo jñeyaḥ||8-10||
śarīrakṛtasaṃskāraḥ śuciruttamagandhavān| prāvṛto nirmalairvastrairyathartūddāmagandhibhiḥ||11|| vicitravividhasragvī ratnābharaṇabhūṣitaḥ| devadvijātīn sampūjya spṛṣṭvā maṅgalamuttamam||12|| deśe yathartuke śaste kusumaprakarīkṛte| sarasāsammate 3 mukhye dhūpasammodabodhite||13|| sopadhāne susaṃstīrṇe vihite śayanāsane| upaviṣṭo'thavā tiryak svaśarīrasukhe sthitaḥ||14|| sauvarṇai rājataiścāpi tathā maṇimayairapi| bhājanairvimalaiścānyaiḥ sukṛtaiśca pibet sadā||15|| rūpayauvanamattābhiḥ śikṣitābhirviśeṣataḥ| vastrābharaṇamālyaiśca bhūṣitābhiryathartukaiḥ||16|| śaucānurāgayuktābhiḥ pramadābhiritastataḥ| saṃvāhyamāna iṣṭābhiḥ 4 pibenmadyamanuttamam||17|| madyānukūlairvividhaiḥ phalairharitakaiḥ śubhaiḥ| lavaṇairgandhapiśunairavadaṃśairyathartukaiḥ||18|| bhṛṣṭairmāṃsairbahuvidhairbhūjalāmbaracāriṇām| paurogavargavihitairbhakṣyaiśca vividhātmakaiḥ||19|| pūjayitvā 5 surān pūrvamāśiṣaḥ prāk prayujya ca| pradāya sajalaṃ madyamarthibhyo vasudhātale||20||
vidhinā pibedityatroktavidhimāha- śarīretyādi| śarīre snānavasrādibhirbāhya ābhyantaraśca prakṛtyādyapekṣayā snigdhoṣṇānnādibhiḥ kṛtaḥ saṃskāro yena sa śarīrakṛtasaṃskāraḥ| śuciriti manaḥśuciḥ| yathartūddāmagandhibhiriti ṛtvavasthānuguṇatayā vihitaiḥ| yathartuke sarvartusukhe| kusumaprakarīkṛte visṛjatkusume| sarasāḥ priyāḥ, tāsāṃ sammate| svaśarīrasukhe sthita iti yathāśarīrasukhaṃ sthitaḥ| sukṛtairiti saṃskṛtaiḥ| śikṣitābhiriti abhyastopacārābhiḥ| gandhapiśunairiti gandhāḍhyaiḥ| ambaracāriṇaḥ śyenādayaḥ| paurogavargā iti sūdaśāstrābhijñāḥ| arthibhya iti arthino baladeva-caṇḍī-yakṣādayaḥ, tebhyaḥ||11-20||
abhyaṅgotsādanasnānavāsodhūpānulepanaiḥ| snigdhoṣṇairbhāvitaścānnairvātiko madyamācaret||21|| śītopacārairvividhairmadhurasnigdhaśītalaiḥ| paittiko bhāvitaścānnaiḥ pibanmadyaṃ na sīdati||22|| upacārairaśiśirairyavagodhūmabhuk pibet| ślaiṣmiko dhanvajairmāṃsairmadyaṃ māricakaiḥ saha||23|| vidhirvasumatāmeṣa bhaviṣyadvibhavāśca ye| yathopapatti tairmadyaṃ pātavyaṃ mātrayā hitam||24|| vātikebhyo hitaṃ madyaṃ prāyo gauḍikapaiṣṭikam| kaphapittādhikebhyastu mārdvīkaṃ mādhavaṃ ca yat||25||
sāmānyaṃ vidhimuktvā vātikādīnāṃ pānavidhimāha- abhyaṅgetyādi| māricakairiti maricasaṃskṛtaiḥ| vasumatāmiti dhanavatām| bhaviṣyadvibhavā utpadyamānadhanāḥ| yathopapatti yathāparicchadopapatti| kaphapittādhikebhya ityādau viparyayatantrayuktyā kaphādhikebhyo mādhavaṃ, pittādhikebhyastu mārdvīkaṃ; mārdvīkaṃ mṛdvīkākṛtaṃ, madhukṛtaṃ tu mādhavam||21-25||
bahudravyaṃ bahuguṇaṃ bahukarma madātmakam| guṇairdoṣaiśca tanmadyamubhayaṃ copalakṣyate||26|| vidhinā mātrayā kāle hitairannairyathābalam| prahṛṣṭo yaḥ pibenmadyaṃ tasya syādamṛtaṃ yathā||27|| yathopetaṃ punarmadyaṃ prasaṅgādyena pīyate| rūkṣavyāyāmanityena viṣavadyāti tasya tat||28||
bahudravyamiti nānāvidhadravyasampāditam| bahuguṇamiti bhūrivakṣyamāṇalaghvādiguṇam| bahukarmeti lekhanadīpanādibahukarmakaram| madātmakamiti madasvabhāvam| yasmādevaṃ svabhāvaṃ tasmādguṇadoṣe ca taṃ madyamapekṣete; kiñcit puruṣamapekṣya yaugikatvādguṇakaraṃ, kiñcittvayaugikatvāddoṣakaraṃ; yathā- prathame made guṇakaraṃ, doṣakaraṃ ca dvitīyamade iti bhāvaḥ| vidhineti yathoktavidhinā| kāle iti yasya madyasya ya ucito viparītaguṇaḥ kālastasmin| hitairannairiti madyahitairannaiḥ| yathopetamiti yadeva madyamahitamapyupagatam| prasaṅgāditi atiyogena| viṣavaditi mohādikartṛtvāt||26-28||
madyaṃ hṛdayamāviśya svaguṇairojaso guṇān| daśabhirdaśa saṅkṣobhya ceto nayati vikriyām||29|| laghūṣṇatīkṣṇasūkṣmāmlavyavāyyāśugameva ca| rūkṣaṃ vikāśi viśadaṃ madyaṃ daśaguṇaṃ smṛtam||30|| guru śītaṃ mṛdu ślakṣṇaṃ bahalaṃ madhuraṃ sthiram| prasannaṃ picchilaṃ snigdhamojo daśaguṇaṃ smṛtam||31|| gurutvaṃ lāghavācchaityamauṣṇādamlasvabhāvataḥ| mādhuryaṃ mārdavaṃ taikṣṇyātprasādaṃ cāśubhāvanāt||32|| raukṣyāt snehaṃ vyavāyitvāt sthiratvaṃ ślakṣṇatāmapi| vikāsibhāvātpaicchilyaṃ vaiśadyātsāndratāṃ tathā||33|| saukṣmyānmadyaṃ nihantyevamojasaḥ svaguṇairguṇān| sattvaṃ tadāśrayaṃ cāśu saṅkṣobhya janayenmadam||34|| rasavātādimārgāṇāṃ 6 sattvabuddhīndriyātmanām| pradhānasyaujasaścaiva hṛdayaṃ sthānamucyate||35|| atipītena madyena vihatenaujasā ca tat| hṛdayaṃ yāti vikṛtiṃ tatrasthā ye ca dhātavaḥ||36||
madyaṃ yathā madayati tathā prāha- madyamityādi| daśabhiriti laghvādibhirguṇaiḥ, daśāpi gurvādīnojoguṇān saṅkṣobhya, na dvitrādikaiḥ, ceto vikriyāṃ nayati vikṛtaṃ karoti| yena guṇena madyasya ojoguṇakṣobho bhavati tadāha- gurutvaṃ lāghavādityādi| prasādaṃ cāśubhāvanāditi prasādākhyaguṇamāśugatvāddhanti; āśugatvaṃ ca yadyapi prasādaviruddhaṃ na bhavati, tathā'pi madyameva pratikūlatayā ojaḥprasādaṃ 7 hanti, tatrāśuguṇa āhanane vyāpriyata iti jñeyam| vyavāyitvāt sthiratvamiti vyavāyitvaṃ vyāpakatvaṃ, tacca sthiratvaṃ tadviparītatvādeva hanti; āśugatvavyavāyitvayoścāyaṃ viśeṣaḥ- yadāśugaṃ śīghraṃ gacchati, vyavāyi tu sarvavyāpakam| vikāsitvaṃ vikasanaśīlatvaṃ saratvamiti yāvat; tacca ślakṣṇaviparītatvādeva ślakṣṇatāṃ hanti| sāndratā ghanatā| ete vikāsitvāśugatvādayo guṇā yadyapi viṃśatiguṇagaṇanāyāṃ na paṭhitāstathā'pyasaṅkhyeyatvādguṇānāmeṣāmapi guṇatvaṃ siddhaṃ; ye tu tatra paṭhitāste tāvadāviṣkṛtatamā jñeyāḥ| āśrayopaghātādāśritopaghāto bhavatīti darśayannāha- sattvamityādi| sattvasya ca oja āśrayaḥ, oja upakāryam; yathā- rājāśritaḥ puruṣaḥ| rasavātetyādi| rasavātādivahānāṃ daśadhamanīnāṃ hṛdayaṃ sthānaṃ, rasavahā eva yā daśa dhamanyo hṛdayāśrayā uktāstā eva vātādivahāḥ| yaduktaṃ “vātapittaśleṣmaṇāṃ sarvaśarīracarāṇāṃ sarvāṇi srotāṃsyayanabhūtāni” (vi.a.5) iti; raktādīnāṃ tu sarvaśarīracarāṇāmapi viśeṣeṇa hṛdayaṃ sthānamuktaṃ- “ṣaḍaṅgamaṅgaṃ vijñānamindriyāṇyarthapañcakam| ātmā ca saguṇaścetaścintyaṃ ca hṛdi saṃśritam” (sū.a.30) iti| dhātava iti sattvabuddhīndriyādayaḥ||29-36||
ojasyavihate pūrvo hṛdi ca pratibodhite| madhyamo vihate'lpe ca vihate tūttamo madaḥ||37|| naivaṃ vighātaṃ janayenmadyaṃ paiṣṭikamojasaḥ| vikāśirūkṣaviśadā guṇāstatra hi nolbaṇāḥ||38||
madyaṃ ceto vikriyāṃ nayatītyutsargavidheḥ prathamamade'pavādamāha- ojasyavihate ityādi| hṛdayāśritabuddhyādau pratibodhite, hṛdayaśabdeneha tatsthopacārāddhṛdayāśritā buddhyādayo'bhidhīyante, yathā- mañcāḥ krośantīti; buddhyādibodhanaṃ prathamamadakāryaṃ madyasya prabhāvāt| madhyamottamamadopapattisāmagrīmāha- madhyama ityādi| vihate iti vighāte; ojasaḥ alpe vighāte madhyamo mado bhavati| vihate iti viśeṣeṇa atyarthaṃ hate, uttama iti tṛtīyaḥ||37-38||
hṛdi madyaguṇāviṣṭe harṣastarṣo ratiḥ sukham| vikārāśca yathāsattvaṃ citrā rājasatāmasāḥ||39|| jāyante mohanidrāntā madyasyātiniṣevaṇāt| sa madyavibhramo nāmnā ‘mada’ ityabhidhīyate||40||
hṛdītyādinā sāmānyena madalakṣaṇamāha| tarṣaḥ abhilāṣaḥ| yathāsattvamiti prakṛtyā rājase sattve rājasāḥ, tāmase ca tāmasāḥ| citrā iti nānāprakārāḥ| mohanidrāntā iti mohanidrāvasānāḥ||39-40||
pīyamānasya madyasya vijñātavyāstrayo madāḥ| prathamo madhyamo'ntyaśca lakṣaṇaistān pracakṣmahe||41|| praharṣaṇaḥ prītikaraḥ pānānnaguṇadarśakaḥ| vādyagītaprahāsānāṃ kathānāṃ ca pravartakaḥ||42|| na ca buddhismṛtiharo viṣayeṣu na cākṣamaḥ| sukhanidrāprabodhaśca prathamaḥ sukhado madaḥ||43|| muhuḥ smṛtirmuhurmoho(')vyaktā 8 sajjati vāṅmuhuḥ| yuktāyuktapralāpaśca pracalāyanameva ca||44|| sthānapānānnasāṅkathyayojanā saviparyayā| liṅgānyetāni jānīyādāviṣṭe madhyame made||45|| madhyamaṃ madamutkramya madamāprāpya 9 cottamam| na kiñcinnāśubhaṃ kuryurnarā rājasatāmasāḥ||46|| ko madaṃ tādṛśaṃ vidvānunmādamiva dāruṇam| gacchedadhvānamasvantaṃ bahudoṣamivādhvagaḥ||47|| tṛtīyaṃ tu madaṃ prāpya bhagnadārviva niṣkriyaḥ| madamohāvṛtamanā jīvannapi mṛtaiḥ samaḥ||48|| ramaṇīyān sa viṣayānna vetti na suhṛjjanam| yadarthaṃ pīyate madyaṃ ratiṃ tāṃ ca na vindati||49|| kāryākāryaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ loke yacca hitāhitam| yadavastho na jānāti ko'vasthāṃ tāṃ vrajedbudhaḥ||50|| sa dūṣyaḥ sarvabhūtānāṃ nindyaścāgrāhya eva ca| vyasanitvādudarke ca sa duḥkhaṃ vyādhimaśnute||51||
prathamādimadānāṃ lakṣaṇamāha- praharṣaṇa ityādi| pānānnaguṇadarśaka iti pānānnaguṇān samyagbodhayatītyarthaḥ| viṣayeṣviti viṣayasevāsu, na cākṣama iti nākṣamatākara ityarthaḥ| yuktāyuktapralāpa iti sambaddhāsambaddhavacanaḥ| pracalāyanaṃ ghūrṇanam| yojanā saviparyayeti sthānādīnāṃ samyagyojanā kadācidbhavati, kadācicca sthānādiyojanāviparyayo'samyagyojanārūpo bhavatītyarthaḥ| madhyamaṃ madamutkramyetyādi| yadyapi trividho mada uktaḥ, tathā'pi dvitīyamadāvasāne tṛtīyamadāprāptyavasthāyā eva atyarthanindyatāṃ darśayan tṛtīyamadasyātyantanindyatāṃ darśayati; yena tasya tṛtīyamadasya pūrvarūpāvasthaiva sarvāśubhakaraṇādihetutayā nitāntaṃ nindyeti bhāvaḥ| iyaṃ ca madhyamadātikramatṛtīyamadāprāptiśabdābhidheyā'pyavasthā madhyamamadāntatṛtīyamadādyarūpāvasthābhidhāyikaiva; yathā- “kumbhamīnayormadhye yadā carati candramā” ityatra madhyepadena kumbhāntamīnādirevocyate, paramārthatastayormadhyasyābhāvāt; tathehāpi 10 paramārthato'nyamadakālābhāvād dvitīyāntatṛtīyamadādyabhidhānamevātra tṛtīyamadātyarthanindārthaṃ, na caturthamadopadarśanam| asvantamiti aśobhanāntam| bhagnadārviveti bhagnavṛkṣa iva patitastiṣṭhati| udarkam uttarakālam| sa duḥkhaṃ vyādhimiti madātyayam||41-51||
pretya ceha ca yacchreyaḥ śreyo mokṣe ca yat param| manaḥsamādhau tat sarvamāyattaṃ sarvadehinām||52|| madyena manasaścāsya saṅkṣobhaḥ kriyate mahān| mahāmārutavegena taṭasthasyeva śākhinaḥ||53|| madyaprasaṅgaṃ taṃ cājñā mahādoṣaṃ mahāgadam| sukhamityadhigacchanti rajomohaparājitāḥ||54|| madyopahatavijñānā viyuktāḥ sāttvikairguṇaiḥ| śreyobhirviprayujyante madāndhā madalālasāḥ||55|| madye moho bhayaṃ śokaḥ krodho mṛtyuśca saṃśritaḥ| sonmādamadamūrcchāyāḥ sāpasmārāpatānakāḥ||56|| yatraikaḥ smṛtivibhraṃśastatra sarvamasādhuvat| ityevaṃ madyadoṣajñā madyaṃ garhanti yatnataḥ||57|| satyamete mahādoṣā madyasyoktā na saṃśayaḥ| ahitasyātimātrasya pītasya vidhivarjitam||58|| kintu madyaṃ svabhāvena yathaivānnaṃ tathā smṛtam| ayuktiyuktaṃ rogāya yuktiyuktaṃ yathā'mṛtam||59|| prāṇāḥ prāṇabhṛtāmannaṃ tadayuktyā nihantyasūn| viṣaṃ prāṇaharaṃ tacca yuktiyuktaṃ rasāyanam||60||
pretya cehetyādinā ekīyamataṃ madyanindakaṃ darśayati| pretyeti janmāntare| taṭasthasyeti vacanena vātākṣobhyatāṃ darśayati| satyamityādinā svamatamāha| ete doṣāḥ madyasyaikīyamatoktā ahitādidharmayuktasyaiva bhavanti, na hitālpamātravidhipītasyeti bhāvaḥ| vidhivarjitamiti kriyāviśeṣaṇam| madyasyānnasārūpyadarśanena vidhivadupayoge guṇavattāmavidhyupayoge ca doṣavattāmāha- kintvityādi| yuktyā deśakālamātrādyapekṣayā yojanayā yuktaṃ śubham, aśubhaṃ cāyuktiyuktam| yukteranvayavyatirekābhyāṃ kāryamāha- prāṇā ityādi| prāṇahetutvāt prāṇāḥ| ayuktiyuktamiti avidhiprayuktam| yuktiyuktaṃ rasāyanamiti yathā “viṣasya tu tilaṃ dadyāt” (ci.a.1) ityādiprayoge tilamānasya rasāyanatvaṃ, tathā jñeyam||52-60||
harṣamūrjaṃ mudaṃ puṣṭimārogyaṃ pauruṣaṃ param 11| yuktyā pītaṃ karotyāśu madyaṃ sukhamadapradam||61||
vidhipītamadyaguṇānāha- harṣamityādi| harṣam utsāhaṃ kāyikam| mudamiti manaḥsantoṣam| pauruṣamiti śukram| āśviti vacanena śīghraṃ harṣādīni karoti na pariṇāmaṃ yāvadapekṣate| sukhamadapradamiti sukhapradamadaṃ, prathamaṃ madamiti yāvat| anye tu ‘madasukhapradam’ iti paṭhanti; tatrāpi madasukhaṃ prathamamadārambha eva||61||
rocanaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ svaravarṇaprasādanam| prīṇanaṃ bṛṃhaṇaṃ balyaṃ bhayaśokaśramāpaham||62|| svāpanaṃ naṣṭanidrāṇāṃ mūkānāṃ vāgvibodhanam| bodhanaṃ cātinidrāṇāṃ vibaddhānāṃ vibandhanut||63|| vadhabandhaparikleśaduḥkhānāṃ cāpyabodhanam| madyotthānāṃ ca rogāṇāṃ madyameva prabādhakam||64|| ratirviṣayasaṃyoge prītisaṃyogavardhanam| api pravayasāṃ madyamutsavāmodakārakam||65|| pañcasvartheṣu kānteṣu yā ratiḥ prathame made| yūnāṃ vā sthavirāṇāṃ vā tasya nāstyupamā bhuvi||66|| bahuduḥkhahatasyāsya śokenopahatasya ca| viśrāmo jīvalokasya madyaṃ yuktyā niṣevitam||67||
rocanamityādinā madyaguṇānāha| svāpanaṃ naṣṭanidrāṇāṃ tathā bodhanaṃ cātinidrāṇāmiti kāryadvayakaraṇamucitanidrākaratvaprabhāvādeva; kiṃvā naṣṭanidrāṇāṃ nidrābhighātahetvaticintanādivismārakatayā nidrākaraṃ bhavati, atinidrāṇāṃ nidrāhetumanovahasrotorodhādihantṛtayā prabodhakaṃ bhavatīti jñeyam| madyotthānāṃ ca rogāṇāṃ madyameva prabādhakamiti hetuviparītārthakāritāprabhāvādityarthaḥ| ratiriti ratikārakamityarthaḥ| viṣayasaṃyoge prītisaṃyogavardhanamiti viṣayāṇāṃ śabdādīnāṃ saṃyoge prītiṃ saṃyogaṃ ca vardhayati; pītamadyo yadā viṣayaiḥ śabdādibhiḥ saṃyujyate tadā teṣvapi prītimān bhavati, prītaśca sukhākāṅkṣī san punasteṣu saṃyujyate| pravayasāmiti vṛddhānām| utsavaḥ autsukyaṃ viṣayābhilāṣa iti yāvat, āmodo harṣaḥ| nanu viṣaye svabhāvādeva prītirbhavati, tat kiṃ madyena kriyate? ityāśaṅkya prathamamadasya viśiṣṭaratikartṛtvamāha- pañcasvityādi| ratiśceha atyarthasukhajanakatvādevopādeyeti vijñeyam| viśrāma iti duḥkhārtaviśrāmahetuḥ| jīvaloka iti jīvamānalokaḥ 12||62-67||
annapānavayovyādhibalakālatrikāṇi ṣaṭ| trīndoṣāṃstrividhaṃ sattvaṃ jñātvā madyaṃ pibetsadā||68|| teṣāṃ trikāṇāmaṣṭānāṃ yojanā yuktirucyate| yayā yuktyā pibanmadyaṃ madyadoṣairna yujyate||69|| madyasya ca guṇān sarvān yathoktān sa samaśnute| dharmārthayorapīḍāyai naraḥ sattvaguṇocchritaḥ||70|| sattvāni tu prabudhyante prāyaśaḥ prathame made| dvitīye'vyaktatāṃ yānti madhye cottamamadhyayoḥ||71|| sasyasambodhakaṃ varṣaṃ, hemaprakṛtidarśakaḥ| hutāśaḥ, sarvasattvānāṃ madyaṃ tūbhayakārakam||72|| pradhānāvaramadhyānāṃ rūpāṇāṃ 13 vyaktidarśakaḥ| yathā'gnirevaṃ sattvānāṃ madyaṃ prakṛtidarśakam||73||
yuktyā niṣevitamityatroktāṃ madyapānayuktimāha- annapānetyādi| tatrānnaṃ trividhaṃ vātapittakaphakaram, evaṃ pānamapi trividhaṃ, bālyādibhedādvayo'pi trividhaṃ, vyādhirapi mṛdumadhyatīvrabhedena trividhaḥ, kiṃvā saumyāgneyavāyavyabhedena trividhaḥ, balaṃ pravarāvaramadhyabhedāttrividhaṃ, kālastu śītoṣṇavarṣālakṣaṇastrividhaḥ, trividhaṃ sattvaṃ śuddhaṃ rājasaṃ tāmasaṃ ca| yojaneti samyagyojanārūpā| yuktiṃ phalenāvadhārayati- yayā yuktyetyādinā| sattvaguṇocchrito madyaguṇān samaśnute iti yojyam| tatrānnāpekṣayā yuktiryathā- vātakaramannamupayujya vātaharaṃ madyaṃ peyam, evaṃ pittakarakaphakaratve'pi pittakaphaharānnopayogaḥ| evaṃ pānādyapekṣayā'pi yojanā vyākhyātā bhavati| vayastrike'pi bālye sthavire ca tīkṣṇaṃ madyaṃ na peyaṃ, yauvane tu tīkṣṇamapīti| vyādhyapekṣayā'pi yojanā yathā- mṛduvyādhau tīkṣṇoṣṇaṃ, uṣṇe ca śītamadhuraṃ, varṣākāle tu snigdhaṃ dīpanaṃ ca madyam| doṣabhedena tu madyaṃ vāte snigdhoṣṇaṃ gauḍikādi, pitte śītamadhuraṃ śārkarādi, kaphe rūkṣatīkṣṇaṃ mādhavādi| uktaṃ hi- “vātikebhyo hitaṃ madyaṃ prāyo gauḍikapaiṣṭikam| kaphapittādhikebhyastu phālamādhavaśārkaram” iti| doṣagrahaṇenaiva vātalādiprakṛtirapi gṛhītā| sattvabhedenāpi sāttvikena tu bahvapi madyaṃ pātavyaṃ, rājasatāmasaistu svalpameva| sattvānīti manāṃsi| avyaktatām īṣadvyaktatāṃ, madhye cāvyaktatāṃ yāntītyarthaḥ, uttame tu sarvathā'pyavyaktaṃ bhavatīti bhāvaḥ| kecittu ‘sasyasambodhakaṃ varṣaṃ’ ityādi ślokaṃ paṭhanti| tatra hemaprakṛtidarśako hutāśo yathā suvarṇasya śuddhāśuddhatāṃ darśayati, tathā madyaṃ tūbhayakārakamiti manaḥprabodhakaṃ manoguṇadarśakaṃ ca| rūpāṇāmiti hemarūpāṇāṃ; kiṃvā ‘rukmāṇāṃ’ iti pāṭhaḥ| vyaktidarśaka iti ākāradarśakaḥ||68-73||
sugandhimālyagandharvaṃ supraṇītamamākulam| miṣṭānnapānaviśadaṃ sadā madhurasaṅkatham||74|| sukhaprapānaṃ 14 sumadaṃ harṣaprītivivardhanam| svantaṃ sāttvikamāpānaṃ na cottamamadapradam||75|| vaiguṇyaṃ sahasā yānti madyadoṣairna sāttvikāḥ| madyaṃ hi balavatsattvaṃ gṛhṇāti sahasā na tu 15||76|| saumyāsaumyakathāprāyaṃ viśadāviśadaṃ kṣaṇāt| citraṃ rājasamāpannaṃ prāyeṇāsvantakākulam||77|| harṣaprītikathāpetamatuṣṭaṃ pānabhojane| sammohakrodhanidrāntamāpānaṃ tāmasaṃ smṛtam||78||
sāttvikādibhedena pānaṃ trividhamāha- sugandhītyādi| śobhano gandho yasya tat sugandhi, gandharvaḥ gānam| śobhano'nto yasya tat svantam| sumadamiti samamadam| na cottamamadapradamiti nottamamadakaraṃ, kadācidapi madyapānāttṛtīyamadāśaṅkā na bhavati; uttamamadaḥ sāttvike na bhavatītyarthaḥ| uttamamadāprāptau hetumāha- vaiguṇyamityādi| sattvasaṃyogāditi sattvākhyaguṇayogāt; sattvākhyo hi guṇaḥ prakāśakatayā na madena mohakenābhibhūyata iti bhāvaḥ| etadevāha- sahasetyādi| rājasapānamāha- saumyāsaumyetyādi| saumyakathā saumyasambandhā, tadviparītā asaumyā| viśadāviśadamiti prasannāprasannam| citramiti sambaddhāsambaddhavākyādiyogānnānāprakārakam| tathetyādinā tāmasamāha| sammohaḥ krodho nidrā ca ante yasya tat sammohakrodhanidrāntam||74-78||
āpāne sāttvikān buddhvā tathā rājasatāmasān| jahyātsahāyān yaiḥ pītvā madyadoṣānupāśnute||79||
yairityanena rājasatāmasāḥ pratyavamṛśyante, taiḥ samaṃ piban tatprasaktyā svayamapyatipiban madyadoṣān dvitīyatṛtīyamadadoṣān prāpnoti||79||
sukhaśīlāḥ susambhāṣāḥ sumukhāḥ sammatāḥ satām| kalāsvabāhyā viśadā viṣayapravaṇāśca ye||80|| parasparavidheyā ye yeṣāmaikyaṃ suhṛttayā| praharṣaprītimādhuryairāpānaṃ vardhayanti ye||81|| utsavādutsavataraṃ yeṣāmanyonyadarśanam| te sahāyāḥ sukhāḥ pāne taiḥ pibansaha modate||82|| rūpagandharasasparśaiḥ śabdaiścāpi manoramaiḥ| pibanti susahāyā ye te vai sukṛtibhiḥ samāḥ||83|| pañcabhirviṣayairiṣṭairupetairmanasaḥ 16 priyaiḥ| deśe kāle pibenmadyaṃ prahṛṣṭenāntarātmanā||84|| sthirasattvaśarīrā ye pūrvānnā madyapānvayāḥ| bahumadyocitā ye ca mādyanti sahasā na te||85|| kṣutpipāsāparītāśca 17 durbalā vātapaittikāḥ| rūkṣālpapramitāhārā viṣṭabdhāḥ sattvadurbalāḥ||86|| krodhino'nucitāḥ kṣīṇāḥ pariśrāntā madakṣatāḥ| svalpenāpi madaṃ śīghraṃ yānti madyena mānavāḥ||87||
upādeyān sāttvikānāha- sukhaśīlā ityādi| sumukhā iti priyākārāḥ| viśadā iti avāmāḥ| āpānaṃ vardhayantīti āpāne prasādaṃ vardhayanti na pānaprasaktiṃ vardhayantītyarthaḥ, tasyā ninditatvāt| manoramairityatra ‘sādhīyāṃsaiḥ’ iti śeṣaḥ| sukṛtibhiḥ samā iti evambhūtapānasya sukṛtilabhyatvāt| sthirasattvetyādau pūrvānnā iti madyapānāt pūrvamupayuktānnāḥ| madyapānvayā iti madyapavaṃśajāḥ, teṣāṃ madyapānaṃ madyasātmyatvādeva na vikārakaraṃ bhavati, viṣakanyāyā viṣamiva||80-87||
ūrdhvaṃ madātyayasyātaḥ sambhavaṃ svasvalakṣaṇam| agniveśa! cikitsāṃ ca pravakṣyāmi yathākramam||88|| strīśokabhayabhārādhvakarmabhiryo'tikarśitaḥ| rūkṣālpapramitāśī ca yaḥ pibatyatimātrayā||89|| rūkṣaṃ pariṇataṃ madyaṃ niśi nidrāṃ vihatya ca| karoti tasya tacchīghraṃ vātaprāyaṃ madātyayam||90|| hikkāśvāsaśiraḥkampapārśvaśūlaprajāgaraiḥ| vidyādbahupralāpasya vātaprāyaṃ madātyayam||91|| tīkṣṇoṣṇaṃ madyamamlaṃ ca yo'timātraṃ niṣevate| amloṣṇatīkṣṇabhojī ca krodhano'gnyātapapriyaḥ||92|| tasyopajāyate pittādviśeṣeṇa madātyayaḥ| sa 18 tu vātolbaṇasyāśu praśamaṃ yāti hanti vā||93|| tṛṣṇādāhajvarasvedamūrcchātīsāravibhramaiḥ| vidyāddharitavarṇasya pittaprāyaṃ madātyayam||94|| taruṇaṃ madhuraprāyaṃ gauḍaṃ paiṣṭikameva vā| madhurasnigdhagurvāśī yaḥ pibatyatimātrayā||95|| avyāyāmadivāsvapnaśayyāsanasukhe rataḥ| madātyayaṃ kaphaprāyaṃ sa śīghramadhigacchati||96|| chardyarocakahṛllāsatandrāstaimityagauravaiḥ| vidyācchītaparītasya kaphaprāyaṃ madātyayam||97||
madyapānadoṣaguṇānabhidhāya madātyayān hetvādibhirāha- ūrdhvamityādi| sambhavamiti kāraṇam| vātaprāyamityādau prāyaḥśabdenādhikavācinā vakṣyamāṇānāṃ sarvamadātyayānāṃ tridoṣajanyatvaṃ darśayati| sa tu vātetyādau sa tviti paittikaḥ; vātolbaṇasya paitto madātyayo vātapittasaṃyogakṛtatayā bāhya ivāgnirvāyuyuktaḥ śīghrakārī bhavati| tatreyaṃ vyavasthā- yatra sadyaḥphalā kriyā tatra śīghrameva śāmyati, akriyāyāṃ ca śīghraṃ hanti, śaṅkhakarohiṇyādivat||88-97||
viṣasya ye guṇā dṛṣṭāḥ sannipātaprakopaṇāḥ| ta eva madye dṛśyante viṣe tu balavattarāḥ||98|| hantyāśu hi viṣaṃ kiñcit kiñcidrogāya kalpate| yathā viṣaṃ tathaivāntyo jñeyo madyakṛto madaḥ||99|| tasmāt tridoṣajaṃ liṅgaṃ sarvatrāpi madātyaye| dṛśyate rūpavaiśeṣyāt pṛthaktvaṃ cāsya 19 lakṣyate||100||
madyasya tridoṣakaratve hetumāha- viṣasyetyādi| yadyapi madyamamlaṃ, viṣaṃ tvavyaktamadhuraṃ, tathā'pi bahuguṇasāmānyāt ta eva madye dṛśyanta ityuktam| tathaivāntyo mada iti prāṇaharo rogakaraścetyarthaḥ| pṛthaktvamiti vātikatvādinā pārthakyam||98-100||
śarīraduḥkhaṃ balavat sammoho 20 hṛdayavyathā| aruciḥ pratatā 21 tṛṣṇā jvaraḥ śītoṣṇalakṣaṇaḥ||101|| śiraḥpārśvāsthisandhīnāṃ vidyuttulyā 22 ca vedanā| jāyate'tibalā jṛmbhā sphuraṇaṃ vepanaṃ śramaḥ||102|| urovibandhaḥ kāsaśca hikkā śvāsaḥ prajāgaraḥ| śarīrakampaḥ karṇākṣimukharogastrikagrahaḥ||103|| chardyatīsārahṛllāsā vātapittakaphātmakāḥ| bhramaḥ pralāpo rūpāṇāmasatāṃ caiva darśanam||104|| tṛṇabhasmalatāparṇapāṃśubhiścāvapūraṇam| pradharṣaṇaṃ vihaṅgaiśca bhrāntacetāḥ sa manyate||105|| vyākulānāmaśastānāṃ svapnānāṃ darśanāni ca| madātyayasya rūpāṇi sarvāṇyetāni lakṣayet||106||
śarīraduḥkhamityādinā sarvamadātyayasya sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ brūte, kiṃvā tridoṣamadātyayasyaiva lakṣaṇaṃ; yato rogasaṅgrahe vātapittakaphasannipātaiścatvāro madā uktāḥ| “yaśca madyamadaḥ prokto viṣajo raudhiraśca yaḥ| sarva ete madā narte vātapittakaphatrayāt” (sū.a.24) ityanena madasya vātādijatvena cāturvidhyamuktam| tena madātyayasya cāturvidhyaṃ madacāturvidhyāt; yato mada eva ātyayiko madātyaya iti nirucyate| vidyuttulyeti vidyudvatkṣaṇasthāyinī| sphuraṇaṃ kiñcitkampanaṃ, vepanamekadeśe vyaktakampanam||101-106||
sarvaṃ madātyayaṃ vidyāt tridoṣamadhikaṃ tu yam| doṣaṃ madātyaye paśyet tasyādau pratikārayet||107|| kaphasthānānupūrvyā ca kriyā kāryā madātyaye| pittamārutaparyantaḥ prāyeṇa hi madātyayaḥ||108|| mithyātihīnapītena yo vyādhirupajāyate| samapītena tenaiva sa madyenopaśāmyati||109|| jīrṇāmamadyadoṣāya madyameva pradāpayet| prakāṅkṣālāghave jāte yadyadasmai hitaṃ bhavet||110|| sauvarcalānusaṃviddhaṃ śītaṃ sabiḍasaindhavam| mātuluṅgārdrakopetaṃ jalayuktaṃ pramāṇavit 23||111||
utkleśaviśeṣeṇa cikitsāmāha- sarvamityādi| samasarvadoṣe cikitsāmāha- kaphasthānetyādi| kaphasthānānupūrvyā cātra cikitsā kaphasthānodbhūtatayā prathamaṃ kaphasambandhāt sannipātajvara iva jñeyā| ādau kaphaprabalatāmevāha- pittamārutaparyanta iti; anena cārthāt kaphāditvaṃ lambhayati| samapītena tenaiveti yajjātīyena madyena madātyayo janitaḥ nitarāṃ tajjātīyenaiva śāmyati| yathā viṣaṃ maulaṃ daṃṣṭrīyeṇa śāmyati, tathā madyamapi vijātīyena madyena śāmyatītyeke; kintu tenaivetyanena tāmeva madyajātiṃ pratyavamṛśati, tenāvaśyaṃ tajjātīyameva madyaṃ jñeyam| yato'nantaraṃ vakṣyati- ‘yacca yasmai hitaṃ bhavet’ iti| tathā ‘dadyāt salavaṇaṃ madyaṃ paiṣṭikaṃ vātaśāntaye’ ityanena yena kenacinmadyenodbhūte vātamadātyaye paiṣṭikamuktaṃ, tathā ‘saśarkaraṃ śārkaraṃ vā’ ityādi viśeṣavidhānaṃ bahu kariṣyati; tena tajjātīyamanyajātīyaṃ ca madyaṃ madātyaye deyam||107-111||
tīkṣoṣṇenātimātreṇa pītenāmlavidāhinā| madyenānnarasotkledo vidagdhaḥ kṣāratāṃ gataḥ||112|| antardāhaṃ jvaraṃ tṛṣṇāṃ pramohaṃ vibhramaṃ madam| janayatyāśu tacchāntyai madyameva pradāpayet||113|| kṣāro hi yāti mādhuryaṃ śīghramamlopasaṃhitaḥ| śreṣṭhamamleṣu madyaṃ ca yairguṇaistān paraṃ śṛṇu||114|| madyasyāmlasvabhāvasya catvāro'nurasāḥ smṛtāḥ| madhuraśca kaṣāyaśca tiktaḥ kaṭuka eva ca||115|| guṇāśca daśa pūrvoktāstaiścaturdaśabhirguṇaiḥ| sarveṣāṃ madyamamlānāmuparyupari tiṣṭhati||116||
annarasotkleda ityatra ‘amlarasakledaḥ’ iti kecit paṭhanti| kṣāramādhuryāya yadā'mlamadyadānaṃ, tadā kimiti anyadamlaṃ na dīyate ityāha- kṣāro hītyādi| uparyuparīti upariṣṭādapyupari atyarthaṃ śreṣṭhamityarthaḥ||112-116||
madyotkliṣṭena doṣeṇa ruddhaḥ 24 srotaḥsu mārutaḥ| karoti vedanāṃ tīvrāṃ śirasyasthiṣu sandhiṣu||117|| doṣaviṣyandanārthaṃ hi tasmai 25 madyaṃ viśeṣataḥ| vyavāyitīkṣṇoṣṇatayā deyamamle(nye)ṣu satsvapi||118|| srotovibandhanunmadyaṃ mārutasyānulomanam| rocanaṃ dīpanaṃ cāgnerabhyāsāt sātmyameva ca||119|| rujaḥ 26 srotaḥsvaruddheṣu mārute cānulomite| nivartante vikārāśca śāmyantyasya madodayāḥ||120|| bījapūrakavṛkṣāmlakoladāḍimasaṃyutam| yavānīhapuṣājājīśṛṅgaverāvacūrṇitam||121|| sasnehaiḥ śaktubhiryuktamavadaṃśairvirocitam 27| dadyāt salavaṇaṃ madyaṃ paiṣṭikaṃ vātaśāntaye||122|| dṛṣṭvā vātolbaṇaṃ liṅgaṃ rasaiścainamupācaret| lāvatittiradakṣāṇāṃ snigdhāmlaiḥ śikhināmapi||123|| pakṣiṇāṃ mṛgamatsyānāmānūpānāṃ ca saṃskṛtaiḥ| bhūśayaprasahānāṃ ca rasaiḥ śālyodanena ca||124|| snigdhoṣṇalavaṇāmlaiśca veśavārairmukhapriyaiḥ| citrairgaudhūmikaiścānnairvāruṇīmaṇḍasaṃyutaiḥ 28||125|| piśitārdrakagarbhābhiḥ snigdhābhiḥ pūpavartibhiḥ| māṣapūpalikābhiśca vātikaṃ samupācaret||126|| nātisnigdhaṃ na cāmlena yuktaṃ samaricārdrakam| medyaṃ prāguditaṃ māṃsaṃ dāḍimasvarasena vā||127|| pṛthaktrijātakopetaṃ sadhānyamaricārdrakam| rasapralepi 29 sampūpaiḥ sukhoṣṇaiḥ sampradāpayet||128|| bhukte 30 tu vāruṇīmaṇḍaṃ dadyāt pātuṃ pipāsave| dāḍimasya rasaṃ vā'pi jalaṃ vā pāñcamūlikam||129|| dhānyanāgaratoyaṃ ca dadhimaṇḍamathāpi vā| amlakāñjikamaṇḍaṃ vā śuktodakamathāpi vā||130|| karmaṇā'nena siddhena vikāra upaśāmyati| mātrākālaprayuktena balaṃ varṇaśca vardhate||131|| rāgaṣāḍavasaṃyogairvividhairbhaktarocanaiḥ| piśitaiḥ śākapiṣṭānnairyavagodhūmaśālibhiḥ||132|| abhyaṅgotsādanaiḥ snānairuṣṇaiḥ prāvaraṇairghanaiḥ| ghanairagurupaṅkaiśca dhūpaiścāgurujairghanaiḥ||133|| nārīṇāṃ yauvanoṣṇānāṃ nirdayairupagūhanaiḥ| śroṇyūrukucabhāraiśca saṃrodhoṣṇasukhāvahaiḥ||134|| śayanācchādanairuṣṇairuṣṇaiścāntargṛhaiḥ sukhaiḥ| mārutaprabalaḥ śīghraṃ praśāmyati madātyayaḥ||135||
madodayā iti madanimittāstarṣādayaḥ 31; kecittu ‘jvarādayaḥ’ iti paṭhanti, tatra jvarapradhānāstarṣādaya ityartha unneyaḥ| avadaṃśo yamupayujya madyaṃ pīyate| dakṣaḥ kukkuṭaḥ| veśavāraḥ khāniṣkaḥ, sa coktalakṣaṇo'sakṛt| pūpavartiḥ vartyākārā pūpalikā| rasapralepīti rasapralepanarūpatayā nirvṛttaṃ ‘rasapraleha’ iti yāvat| agurupaṅkairiti agurulepaiḥ| ghanairiti bahalaiḥ| saṃrodhoṣṇasukhāvahairiti saṃrodhajanitoṣmaṇā sukhakārakaiḥ||117-135||
bhavyakharjūramṛdvīkāparūṣakarasairyutam 32| sadāḍimarasaṃ śītaṃ saktubhiścāvacūrṇitam||136|| saśarkaraṃ śārkaraṃ vā mārdvīkamathavā'param| dadyādbahūdakaṃ kāle pātuṃ pittamadātyaye||137|| śaśān kapiñjalāneṇām~llāvānasitapucchakān| madhurāmlān prayuñjīta bhojane śāliṣaṣṭikān||138|| paṭolayūṣamiśraṃ vā chāgalaṃ kalpayedrasam| satīnamudgamiśraṃ vā dāḍimāmalakānvitam||139|| drākṣāmalakakharjūraparūṣakarasena vā| kalpayettarpaṇān yūṣān rasāṃśca vividhātmakān||140|| āmāśayasthamutkliṣṭaṃ kaphapittaṃ madātyaye| vijñāya bahudoṣasya dahyamānasya 33 tṛṣyataḥ||141|| madyaṃ drākṣārasaṃ toyaṃ dattvā tarpaṇameva vā| niḥśeṣaṃ vāmayecchīghramevaṃ rogādvimucyate||142|| kāle punastarpaṇādyaṃ kramaṃ kuryāt prakāṅkṣite| tenāgnirdīpyate tasya doṣaśeṣānnapācakaḥ||143|| kāse saraktaniṣṭhīve pārśvastanarujāsu ca| tṛṣyate savidāhe ca sotkleśe hṛdayorasi||144|| guḍūcībhadramustānāṃ paṭolasyāthavā bhiṣak| rasaṃ sanāgaraṃ dadyāt tittiripratibhojanam 34||145|| tṛṣyate cātibalavadvātapitte samuddhate| dadyāddrākṣārasaṃ pātuṃ śītaṃ doṣānulomanam||146|| jīrṇe samadhurāmlena chāgamāṃsarasena tam| bhojanaṃ bhojayenmadyamanutarṣaṃ ca pāyayet||147|| anutarṣasya mātrā sā yayā no dūṣyate 35 manaḥ| tṛṣyate madyamalpālpaṃ pradeyaṃ syādbahūdakam||148|| tṛṣṇā yenopaśāmyeta madaṃ yena ca nāpnuyāt| parūṣakāṇāṃ pīlūnāṃ rasaṃ śītamathāpi 36 vā||149|| parṇinīnāṃ catasṝṇāṃ pibedvā śiśiraṃ jalam| mustadāḍimalājānāṃ 37 tṛṣṇāghnaṃ vā pibedrasam||150|| koladāḍimavṛkṣāmlacukrīkācukrikārasaḥ| pañcāmlako mukhālepaḥ sadyastṛṣṇāṃ niyacchati||151|| śītalānyannapānāni śītaśayyāsanāni 38 ca| śītavātajalasparśāḥ śītānyupavanāni ca||152|| kṣaumapadmotpalānāṃ ca maṇīnāṃ mauktikasya ca| candanodakaśītānāṃ sparśāścandrāṃśuśītalāḥ||153|| hemarājatakāṃsyānāṃ pātrāṇāṃ śītavāribhiḥ| pūrṇānāṃ himapūrṇānāṃ dṛtīnāṃ pavanāhatāḥ||154|| saṃsparśāścandanārdrāṇāṃ nārīṇāṃ ca samārutāḥ| candanānāṃ ca mukhyānāṃ śastāḥ pittamadātyaye 39||155|| śītavīryaṃ yadanyacca tat sarvaṃ viniyojayet| kumudotpalapatrāṇāṃ siktānāṃ candanāmbunā||156|| hitāḥ sparśā manojñānāṃ dāhe madyasamutthite| kathāśca vividhāḥ śastāḥ 40 śabdāśca śikhināṃ śivāḥ||157|| toyadānāṃ ca śabdā hi śamayanti madātyayam| jalayantrābhivarṣīṇi vātayantravahāni ca||158|| kalpanīyāni bhiṣajā dāhe dhārāgṛhāṇi ca| phalinīsevyalodhrāmbuhemapatraṃ kuṭannaṭam||159|| kālīyakarasopetaṃ dāhe śastaṃ pralepanam| badarīpallavotthaśca tathaivāriṣṭakodbhavaḥ||160|| phenilāyāśca yaḥ phenastairdāhe lepanaṃ śubham| surā samaṇḍā dadhyamlaṃ mātuluṅgaraso madhu||161|| seke pradehe śasyante dāhaghnāḥ sāmlakāñjikāḥ| pariṣekāvagāheṣu vyañjanānāṃ ca sevane||162|| śasyate śiśiraṃ toyaṃ dāhatṛṣṇāpraśāntaye| mātrākālaprayuktena karmaṇā'nena śāmyati 41||163|| dhīmato vaidyavaśyasya śīghraṃ pittamadātyayaḥ|164|
bhavyetyādinā paittike vidhimāha| bhavyam auttarāpathikam, anye karmaraṅgamāhuḥ| mārdvīkamiti mṛdvīkārasakṛtam| satīnaḥ vartulakalāyaḥ| rogādvimucyata iti prakṛtapittamadātyayādvimucyata ityarthaḥ| kramamiti vamanānantaroktamannasaṃsarjanakramam| doṣaśeṣaḥ koṣṭhopalapako'tra jñeyaḥ| guḍūcītyādau rasamiti kvātham| tittiriḥ pratibhojanaṃ paścājjīrṇe bhojanaṃ yasmin rase taṃ tittiripratibhojanam| anutarṣaṃ ca pāyayediti bhojanasamaye tṛṣāṃ lakṣīkṛtya pāyayet; anupānaṃ dāpayediti yāvat| etadanupānasya mātrāmāha- anutarṣasyetyādi| anutarṣasyeti muhurmuhurdīyamānānupānasya| yayā'sya mano na dūṣyata iti na vikṛtiṃ yāti; etena tṛṣāyāṃ manodainyamātrahantṛ yanmadyaṃ bhavati tadanutarṣasañjñaṃ bhavati, natu madaparyantaṃ madyaṃ deyamityarthaḥ| tṛṣṇāghnamiti śītakaṣāyarūpaṃ rasam| cukrīkā cāṅgerī| badarītyādau badaryādipatrāṇi mathitvā tajjaḥ pheno grāhyaḥ| ariṣṭakaḥ nimbaḥ||136-163||-
ullekhanopavāsābhyāṃ jayet kaphamadātyayam||164|| tṛṣyate salilaṃ cāsmai dadyāddhrīberasādhitam| balayā pṛśniparṇyā vā kaṇṭakāryā'thavā śṛtam||165|| sanāgarābhiḥ sarvābhirjalaṃ vā śṛtaśītalam| duḥsparśena samustena mustaparpaṭakena vā||166|| jalaṃ mustaiḥ śṛtaṃ vā'pi dadyāddoṣavipācanam| etadeva ca pānīyaṃ sarvatrāpi madātyaye||167|| niratyayaṃ pīyamānaṃ pipāsājvaranāśanam| nirāmaṃ kāṅkṣitaṃ kāle sakṣaudraṃ 42 pāyayettu tam||168|| śārkaraṃ madhu vā jīrṇamariṣṭaṃ sīdhumeva vā| rūkṣatarpaṇasaṃyuktaṃ 43 yavānīnāgarānvitam||169|| yāvagaudhūmikaṃ cānnaṃ rūkṣayūṣeṇa bhojayet| kulatthānāṃ suśuṣkāṇāṃ mūlakānāṃ rasena vā||170|| tanunā'lpena laghunā kaṭvamlenālpasarpiṣā| paṭolayūṣamamlaṃ vā yūṣamāmalakasya vā||171|| prabhūtakaṭusaṃyuktaṃ sayavānnaṃ pradāpayet| vyoṣayūṣamathāmlaṃ vā yūṣaṃ vā sāmlavetasam||172|| chāgamāṃsarasaṃ rūkṣamamlaṃ vā jāṅgalaṃ rasam| sthālyāṃ vā'tha kapāle vā bhṛṣṭaṃ nirdravavartitam 44||173|| kaṭvamlalavaṇaṃ māṃsaṃ bhakṣayan vṛṇuyānmadhu| vyaktamārīcakaṃ māṃsaṃ mātuluṅgarasānvitam||174|| prabhūtakaṭusaṃyuktaṃ yavānīnāgarānvitam| bhṛṣṭaṃ dāḍimasārāmlamuṣṇapūpopaveṣṭitam||175|| yathāgni bhakṣayet kāle prabhūtārdrakapeśikam| pibecca nigadaṃ madyaṃ kaphaprāye madātyaye||176|| sauvarcalamajājī ca vṛkṣāmlaṃ sāmlavetasam| tvagelāmaricārdhāṃśaṃ śarkarābhāgayojitam||177|| etallavaṇamaṣṭāṅgamagnisandīpanaṃ param| madātyaye kaphaprāye dadyāt srotoviśodhanam||178|| etadeva punaryuktyā madhurāmlairdravīkṛtam| godhūmānnayavānnānāṃ māṃsānāṃ cātirocanam||179|| peṣayet kaṭukairyuktāṃ śvetāṃ bījavivarjitām| mṛdvīkāṃ mātuluṅgasya dāḍimasya rasena vā||180|| sauvarcalailāmaricairajājībhṛṅgadīpyakaiḥ| sa rāgaḥ kṣaudrasaṃyuktaḥ śreṣṭho rocanadīpanaḥ 45||181|| mṛdvīkāyā vidhānena kārayet kāravīmapi| śuktamatsyaṇḍikopetaṃ rāgaṃ dīpanapācanam||182|| āmrāmalakapeśīnāṃ rāgān kuryāt pṛthak pṛthak| dhānyasauvarcalājājīkāravīmaricānvitān||183|| guḍena 46 madhuyuktena vyaktāmlalavaṇīkṛtān| tairannaṃ rocate digdhaṃ samyagbhuktaṃ ca jīryati||184|| rūkṣoṣṇenānnapānena 47 snānenāśiśireṇa ca| vyāyāmalaṅghanābhyāṃ ca yuktyā jāgaraṇena ca||185|| kālayuktena rūkṣeṇa snānenodvartanena ca| prāṇavarṇakarāṇāṃ ca 48 pragharṣāṇāṃ ca sevayā||186|| sevayā vasanānāṃ ca gurūṇāmagurorapi| saṅkocoṣṇasukhāṅgīnāmaṅganānāṃ ca sevayā||187|| sukhaśikṣitahastānāṃ strīṇāṃ saṃvāhanena ca| madātyayaḥ kaphaprāyaḥ śīghramevopaśāmyati||188||
ullekhanetyādinā kaphamadātyayacikitsitam| tṛṣyate salilamityādau ṣaḍaṅgavidhinā jalasādhanaṃ sādhviti| madhuprakṛtikaṃ mādhavam| vyoṣapradhāno yūṣo vyoṣayūṣaḥ| nīrasavartitamiti anatidravavartitaṃ śuṣkākhyaṃ vyañjanamityarthaḥ| vṛṇuyāditi vyāpnuyāt| ārdrakapeśikā ārdrakadīrghakhaṇḍāni; ‘prabhūtārdrakapeṣitam’ iti vā pāṭhaḥ| sauvarcalamityādau tvagelāmaricādīnāṃ pratyekameva bhāgārdhatvam| śarkarābhāgaḥ pūrvaikadravyabhāgaḥ| kaṭukairyuktāmiti kiñcidūṣaṇām| śvetāmiti mṛdvīkāṃ, śvetā ca drākṣā kāśmīrabhavā jñeyā| kāravīmiti svalpadrākṣām| āmrāmalakayoḥ peśītyanena phalagataṃ sasyaṃ gṛhyate| saṅkocoṣṇasukhāṅgīnāṃ saṅkocena saṃśleṣeṇa uṣṇasukhamaṅgaṃ yāsāṃ tāsāṃ; kecittu saṅkocaṃ kuṅkumamāhuḥ||164-188||
yadidaṃ karma nirdiṣṭaṃ pṛthagdoṣabalaṃ prati| sannipāte daśavidhe tadvikalpyaṃ bhiṣagvidā||189|| yastu doṣavikalpajño yaścauṣadhivikalpavit| sa sādhyānsādhayedvyādhīn sādhyāsādhyavibhāgavit||190||
yadidamityādinā sānnipātikamadātyayacikitsāmāha| yadyapi trayodaśavidhaḥ sannipāto vṛddhadoṣāṇāmuktastathā'pi sarvamadātyayānāṃ tridoṣajatvād yadetadvātādimadātyayacikitsitamuktaṃ tadekadoṣolbaṇasannipātajamadātyayacikitsitaṃ bhavati, tena dvyulbaṇahīnamadhyādhikabhedasamasannipātairye daśāvaśiṣṭāḥ sannipātāstānabhipretyedamuktaṃ- sannipāte daśavidhe tadvikalpyamiti; hīnamadhyādhikadoṣatrayodbhūtamadātyayeṣu hīnamadhyādhikadoṣabhedena vikalpya cikitsā kartavyā; samasannipāte tu trayāṇāmapi militvā cikitsā kartavyā||189-190||
vanāni ramaṇīyāni sapadmāḥ salilāśayāḥ| viśadānyannapānāni sahāyāśca praharṣaṇāḥ||191|| mālyāni gandhayogāśca vāsāṃsi vimalāni ca| gāndharvaśabdāḥ kāntāśca goṣṭhyaśca hṛdayapriyāḥ||192|| saṅkathāhāsyagītānāṃ viśadāścaiva yojanāḥ| priyāścānugatā nāryo nāśayanti madātyayam||193|| nākṣobhya hi mano madyaṃ śarīramavihatya ca| kuryānmadātyayaṃ tasmādeṣṭavyā harṣaṇī kriyā||194|| ābhiḥ kriyābhiḥ siddhābhiḥ śamaṃ yāti madātyayaḥ| na cenmadyavidhiṃ muktvā kṣīramasya prayojayet||195|| laṅghanaiḥ pācanairdoṣaśodhanaiḥ śamanairapi| vimadyasya kaphe kṣīṇe jāte daurbalyalāghave||196|| tasya madyavidagdhasya vātapittādhikasya ca| grīṣmopataptasya taroryathā varṣaṃ tathā payaḥ||197|| payasā'bhihṛte roge bale jāte nivartayet| kṣīraprayogaṃ madyaṃ ca krameṇālpālpamācaret||198||
madātyayasya praharṣajanikā kriyā kartavyetyāha- vanānītyādi| kasmāt punarmadātyaye praharṣiṇī cikitsā kāryetyāha- nākṣobhyetyādi| manaḥprītyā śarīrapraśamārthaṃ praharṣaṇī kriyā kartavyeti bhāvaḥ| uktakṣīraprayogasya viṣayaṃ guṇaṃ cāha- laṅghanairityādi| tatra kāryakṣīravṛttikramaṃ punarmadyābhyāsakramaṃ cāha- payasā'bhihṛte ityādi| krameṇeti kālakrameṇa| alpālpamiti stokaṃ stokam||191-198||
vicchinnamadyaḥ sahasā yo'timadyaṃ niṣevate| dhvaṃsako 49 vikṣayaścaiva rogastasyopajāyate||199|| vyādhyupakṣīṇadehasya duścikitsyatamau hi tau| tayorliṅgaṃ cikitsā ca yathāvadupadekṣyate||200|| śleṣmaprasekaḥ kaṇṭhāsyaśoṣaḥ śabdāsahiṣṇutā| tandrānidrātiyogaśca jñeyaṃ dhvaṃsakalakṣaṇam||201|| hṛtkaṇṭharogaḥ sammohaśchardiraṅgarujā jvaraḥ| tṛṣṇā kāsaḥ śiraḥśūlametadvikṣayalakṣaṇam||202|| tayoḥ karma tadeveṣṭaṃ vātike yanmadātyaye| tau hi prakṣīṇadehasya jāyete durbalasya vai||203|| bastayaḥ sarpiṣaḥ pānaṃ prayogaḥ kṣīrasarpiṣoḥ| abhyaṅgodvartanasnānānyannapānaṃ ca vātanut||204|| dhvaṃsako vikṣayaścaiva karmaṇā'nena śāmyati| yuktamadyasya madyottho na vyādhirupajāyate||205||
etadviparyayeṇa madyasevāyāṃ doṣamāha- vicchinnetyādi| dhvaṃsakavikṣayau vakṣyamāṇalakṣaṇau| dhvaṃsakavikṣayau cemau suśrutenāpyuktau| kecittu “vicchinnamadyaḥ sahasā yo'timadyaṃ niṣevate| tasya pānātyayoddiṣṭā vikārāḥ sambhavanti hi” iti granthena dhvaṃsakavikṣayāvarodhaṃ varṇayanti| etayościkitsāmāha- tayorityādi| karmeti cikitsā| tau hītyādinā prakṣīṇadurbalatayā dhvaṃsakavikṣayayorvātapradhānatāṃ darśayati| yuktamadyasyeti yathoktavidhinā madyamācarataḥ||199-205||
nivṛttaḥ sarvamadyebhyo naro yaśca jitendriyaḥ| śārīramānasairdhīmān vikārairna sa yujyate||206||
sarvathā madyaparityāgaphalamāha- nivṛtta ityādi| jitendriya iti viśeṣaṇaṃ madyanivṛttāveva prayojakam| śārīramānasairvikārairiti yogyatayā madyavyāpattijanyaireva śārīramānasairvikāraiḥ; anyahetujāñ śārīramānasavikārān prati madyanivṛttirakiñcitkarīti bhāvaḥ| na yujyata iti śārīramānasavikārairmadyanivṛttyā na yukto bhavati||206||
tatra ślokāḥ- yatprabhāvā bhagavatī surā peyā yathā ca sā| yaddravyā yasya yā ceṣṭā yogaṃ cāpekṣate yathā||207|| yathā madayate yaiśca guṇairyuktā mahāguṇā| yo mado madabhedāśca ye trayaḥ svasvalakṣaṇāḥ||208|| ye ca madyakṛtā doṣā guṇā ye ca madātmakāḥ| yacca trividhamāpānaṃ yathāsattvaṃ ca lakṣaṇam||209|| ye sahāyāḥ sukhāḥ pāne 50 cirakṣipramadā narāḥ| madātyayasya yo heturlakṣaṇaṃ yad yathā ca yat||210|| madyaṃ madyotthitān rogān hanti yaśca kriyākramaḥ| sarvaṃ taduktamakhilaṃ madātyayacikitsite||211||
yatprabhāvetyādiradhyāyasaṅgrahaḥ| saṅgrahārtho vyakta eva||207-211||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne madātyayacikitsitaṃ nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ||24||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsāsthāne madātyayacikitsitaṃ nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ||24||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘surā’ iti pā. ↩
- 2 ‘atiyogena parito'tiparitaḥ’ iti pā. ↩
- 3 ‘saṃvāsasammate’ iti pā. ↩
- 4 ‘sañcāryamāṇamiṣṭābhiḥ’ iti pā. ↩
- 5 ‘pibet sampūjya vibudhānāśiṣaḥ samprayujya ca| pradāya yajanaṃ cāgre tvarthibhyaḥ pṛthivītale’ iti pā. ↩
- 6 ‘rasadhātvādimārgāṇāṃ’ iti pā. ↩
- 7 ‘ojaḥ pratyāhanti’ iti pā. ↩
- 8 ‘vyaktā'vyaktā ca’ iti pā. ↩
- 9 ‘madamaprāpya’ iti pā. ↩
- 10 ‘tenehāpi’ iti pā. ↩
- 11 ‘balam’ iti pā. ↩
- 12 ‘jīvavān lokaḥ’ iti pā. ↩
- 13 ‘rukmāṇāṃ’ iti pā. ↩
- 14 ‘sukhapramāṇaṃ’ iti pā. ↩
- 15 ‘sahasā nāvagṛhṇāti madyaṃ sattvabalādhikam’ iti pā. ↩
- 16 ‘...riṣṭairupeto manasaḥ’ iti pā. ↩
- 17 ‘prāṅmadyāḥ kṣutpipāsārtā’ iti pā. ↩
- 18 ‘lakṣaṇāni bhavantyasya yāni tāni nibodha me’ iti pā. ↩
- 19 ‘cāpi’ iti pā. ↩
- 20 ‘santataṃ’ iti pā. ↩
- 21 ‘pramohaḥ’ iti pā. ↩
- 22 ‘vedanā vikṣate yathā’ iti pā. ↩
- 23 ‘pramāṇavat’ iti pā. ↩
- 24 ‘kruddhaḥ’ iti pā. ↩
- 25 ‘viṣyandanārthaṃ doṣasya tasya’ iti pā. ↩
- 26 ‘uraḥsrotaḥsu śuddheṣu’ iti pā. ↩
- 27 ‘...ścirotthitam’ iti pā. ↩
- 28 ‘snigdhai...’ iti pā. ↩
- 29 ‘rasapralehayūṣaiśca’ iti pā. ↩
- 30 ‘bhukte na’ iti pā. ↩
- 31 ‘madanimittā antardāhādayaḥ’ iti pā. ↩
- 32 ‘madyaṃ’ iti pā. ↩
- 33 ‘tṛḍvidāhānvitasya ca’ iti pā. ↩
- 34 ‘taittiraiḥ pratibhojanam’ iti pā. ↩
- 35 ‘no hanyate’ iti, ‘nodvasyate’ iti ca pā. ↩
- 36 ‘śītamathāmbu vā’ iti pā. ↩
- 37 ‘mudgadāḍimalājānāṃ’ iti pā. ↩
- 38 ‘śītāni sadanāni ca’ iti pā. ↩
- 39 ‘saṃsparśāścandanārdrāṇāṃ strīṇāṃ pittamadātyaye’ iti pā. ↩
- 40 ‘citrāḥ’ iti pā. ↩
- 41 ‘karmaṇā'nena siddhena vikāra upaśāmyati’ iti pā. ↩
- 42 ‘pāyayedbahumākṣikam’ iti pā. ↩
- 43 ‘rūkṣaṃ tarpaṇasaṃyuktaṃ yavānnaṃ vā pradāpayet’ iti pā. ↩
- 44 ‘nīrasavartitam’ iti pā. ↩
- 45 ‘rocanadīpanam’ iti pā. ↩
- 46 ‘guḍena madhuśuktena vyaktāmlamadhurīkṛtān’ iti pā. ↩
- 47 ‘rūkṣāmlenānnapānena’ iti pā. ↩
- 48 ‘snānavarṇakavāsānāṃ’ iti pā. ↩
- 49 ‘dhvaṃso vikṣepakaścaiva’ iti pā. ↩
- 50 ‘ye ca’ iti pā. ↩