e-Caraka

The Carakasaṃhitā, in IAST

25. dvivraṇīyacikitsitam

Larger type: Carakasaṃhitā · indented: Cakrapāṇidatta's Āyurvedadīpikā
athāto dvivraṇīyacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
madyamattasya samprahārādinā vraṇotpattau vraṇacikitsārthaṃ dvivraṇīya ucyate||1-2||
parāvarajñamātreyaṃ gatamānamadavyatham| agniveśo guruṃ kāle vinayādidamabravīt||3|| bhagavan! pūrvamuddiṣṭau dvau vraṇau rogasaṅgrahe| tayorliṅgaṃ cikitsāṃ ca vaktumarhasi śarmada!||4||
paraḥ mokṣaḥ, avaraṃ dravyādi 1, tajjānātīti parāvarajñaḥ| tayorliṅgaṃ cikitsāṃ cetyatra hetorapi vyādhigamakatayā liṅgenaiva grahaṇam||3-4||
ityagniveśasya vaco niśamya gururabravīt| yau vraṇau pūrvamuddiṣṭau nijaścāgantureva ca||5|| śrūyatāṃ vidhivat saumya! tayorliṅgaṃ ca 2 bheṣajam| nijaḥ śarīradoṣottha āganturbāhyahetujaḥ||6|| vadhabandhaprapatanāddaṃṣṭrādantanakhakṣatāt| āgantavo vraṇāstadvadviṣasparśāgniśastrajāḥ||7|| mantrāgadapralepādyairbheṣajairhetubhiśca te| liṅgaikadeśairnirdiṣṭā viparītā nijairvraṇaiḥ 3||8||
doṣā yadyapi śārīrā eva, tathā'pīha śārīrapadaṃ snāyukledādiṣvapīha prayuktadoṣavyudāsārtham| nijāgantuvraṇabhedamāha- mantretyādi| nijaiḥ samamāgantavo vraṇā viparītā mantrādibhirbheṣajaiśca, tathā hetubhiśca vadhabandhanādibhiḥ, tathā liṅgaikadeśaiśca; sa ca liṅgaikadeśo yathā- āganturvyathāpūrvamudeti paścādvātādīn kopayati, nije tu pūrvaṃ vātādayaḥ prakupyanti paścādvyathotpadyate| yaduktaṃ- “āganturvyathāpūrvamutpanno jaghanyaṃ vātapittaśleṣmaṇāṃ vaiṣamyamāpādayati” (sū.a.20) iti||5-8||
vraṇānāṃ nijahetūnāmāgantūnāmaśāmyatām| kuryāddoṣabalāpekṣī nijānāmauṣadhaṃ yathā||9||
āgantuvraṇasya bhinnaviṣayatayā vistara iha 4 na vaktavyaḥ; tena tasya cikitsāmapi samāsādevāha- vraṇānāmityādi| āgantūnāṃ vraṇānāṃ nijahetūnāṃ satāṃ mantrādicikitsayā aśāmyatāṃ nijānāṃ yathauṣadhaṃ vakṣyamāṇaṃ tathaiva doṣabalāvekṣī san kuryāditi yojanā| āgantūnāṃ cehāgantucikitsayā'praśamanaṃ nijadoṣānubandhādeva jñeyam; ata eveha nijahetūnāmiti kṛtam||9||
yathāsvairhetubhirduṣṭā vātapittakaphā nṛṇām| bahirmārgaṃ samāśritya janayanti nijān vraṇān||10||
yathāsvairityādinā nijavraṇahetusamprāptyādikathanam| atra yathāsvairhetubhiriti vacanena vātādīnāṃ svātantryeṇa prakopaṃ darśayati, svahetuduṣṭo hi doṣaḥ svatantro bhavati; kiñca yathāsvairhetubhiriti vacanena ya eva vātādikopahetavasta evātra nijavraṇakārakā bhavanti, na punarvraṇānāṃ viśiṣṭo heturasti; sāmānyavātādihetostu viśiṣṭavraṇalakṣaṇakāryotpattiḥ samprāptibhedādbhavatīti jñeyam||10||
stabdhaḥ kaṭhinasaṃsparśo mandasrāvo'titīvraruk 5| tudyate sphurati śyāvo vraṇo mārutasambhavaḥ||11|| sampūraṇaiḥ snehapānaiḥ snigdhaiḥ svedopanāhanaiḥ| pradehaiḥ pariṣekaiśca vātavraṇamupācaret||12|| tṛṣṇāmohajvarasve(kle)dadāhaduṣṭyavadāraṇaiḥ| vraṇaṃ pittakṛtaṃ vidyādgandhaiḥ srāvaiśca pūtikaiḥ||13|| śītalairmadhuraistiktaiḥ 6 pradehapariṣecanaiḥ| sarpiṣpānairvirekaiśca paittikaṃ śamayedvraṇam||14|| bahupiccho guruḥ snigdhaḥ stimito mandavedanaḥ| pāṇḍuvarṇo'lpasaṅkledaścirakārī kaphavraṇaḥ||15|| kaṣāyakaṭurūkṣoṣṇaiḥ pradehapariṣecanaiḥ| kaphavraṇaṃ praśamayettathā laṅghanapācanaiḥ 7||16||
stabdha ityādinā vātādivraṇānāṃ lakṣaṇāni tathā cikitsāsūtraṃ cāha| pradehaiḥ pariṣekaiścetyatra ‘asnigdhaiḥ’ ityanuvartate| ciraṃ vikāraṃ karotīti cirakārī| cikitsāsamāsābhidhānaṃ ca sukhagrahaṇārthameva||11-16||
tau dvau nānātvabhedena niruktā viṃśatirvraṇāḥ| teṣāṃ parīkṣā trividhā, praduṣṭā dvādaśa smṛtāḥ||17|| sthānānyaṣṭau tathā gandhāḥ, parisrāvāścaturdaśa| ṣoḍaśopadravā doṣāścatvāro viṃśatistathā||18|| tathā copakramāḥ siddhāḥ ṣaṭtriṃśat samudāhṛtāḥ| vibhajyamānāñchṛṇu 8 me sarvānetān yatheritān||19||
tau dvāvityādi| nānātvakārako bhedo nānātvabhedaḥ| prakarṣeṇa duṣṭāḥ praduṣṭāḥ||17-19||
kṛtyotkṛtyastathā 9 duṣṭo'duṣṭo marmasthito na ca| saṃvṛto dāruṇaḥ srāvī saviṣo viṣamasthitaḥ||20|| utsaṅgyutsanna eṣāṃ ca vraṇān vidyādviparyayāt| iti nānātvabhedena niruktā 10 viṃśatirvraṇāḥ||21||
ete ca vraṇabhedādayo'gre kṛtyotkṛtya ityādinā vyākriyante| tatra kṛtyaḥ chedanādyupakramopakramaṇīyaḥ, utkṛtyasya tu nātra kiñcitkaraṇīyamasti paraṃ ropaṇīya eva; kiṃvā kṛtyaḥ sādhyaḥ, akṛtyastvasādhyaḥ| kṛtyādayaḥ ṣaṭ saviparyayā evoktāḥ, saṃvṛtādayastu saptoddiṣṭāḥ saviparyayāḥ santaścaturdaśa| utsanna udgatamāṃsaḥ| utsaṅgī sthūlaparyantaḥ, kiṃvā vraṇādbahiḥ pūyāvakāśarūpotsaṅgavānutsaṅgī| suśrute tu “tatrātisaṃvṛto'tivivṛttaḥ” (su.sū.a.22) ityādinā yadduṣṭavraṇalakṣaṇamuktaṃ tadatisaṃvṛtādiviṣayam, iha tu saṃvṛtatvavivṛtatvamātramucyate, teneha duṣṭavraṇena saṃvṛtasya grahaṇamudbhāvanīyam 11||20-21||
darśanapraśnasaṃsparśaiḥ parīkṣā trividhā smṛtā| vayovarṇaśarīrāṇāmindriyāṇāṃ ca darśanāt||22|| hetvartisātmyāgnibalaṃ parīkṣyaṃ vacanādbudhaiḥ| sparśānmārdavaśaitye ca parīkṣye saviparyaye||23||
parīkṣātraividhyamuktaṃ vibhajate- darśanetyādi| indriyāṇi ca yadyapyatīndriyatvādanumānagamyāni, tathā'pīha tadadhiṣṭhānānāmindriyaśabdenopādānam| agniśca yadyapi “agniṃ jaraṇaśaktyā” (vi.a.4) iti vacanādanumānaviṣaya uktastathā'pi praśnenāgniravagamyata eveti kṛtveha vacanaparīkṣaṇīyataivoktā vahneḥ| saviparyaye iti kāṭhinyauṣṇye| anumānaṃ ca yadyapi parīkṣādhikāre proktaṃ “dvividhā parīkṣā jñānavatāṃ pratyakṣamanumānaṃ ca” (vi.a.4) ityādinā, tathā'pyatrānumānasya prāyo vyāpārābhāvādanupādānamiti brūte; kintu darśanādipūrvakatvādanumānasya darśanādinā anumānamapyatīndriyādiṣu grāhakaṃ saṅgṛhītamiti yuktaṃ paśyāmaḥ| darśanaśabdaścātra sākṣādupalabdhivacanaḥ, tena vraṇagatagandhenāpi vraṇaparīkṣaṇaṃ saṅgṛhītaṃ bhavati| darśanaśabdena ca gṛhīto'pi sparśa iha bhūyasā vyāpriyamāṇatvāt punaruktaḥ||22-23||
śveto'vasannavartmā'tisthūlavartmā'tipiñjaraḥ 12| nīlaḥśyāvo'tipiḍako raktaḥ kṛṣṇo'tipūtikaḥ||24|| ropyaḥ kumbhīmukhaśceti praduṣṭā dvādaśa vraṇāḥ| caturviṃśatiruddiṣṭā 13 doṣāḥ kalpāntareṇa vai||25||
śveto'vasannetyādinā praduṣṭavraṇānāha| ropyalakṣaṇaṃ tantrāntarādavagantavyaṃ, tathāhi bhojaḥ- “rūḍhā rūḍhāḥ prakupyanti sāntardoṣāḥ punaḥ punaḥ| bahiḥ śuddhā ivābhānti ropyāste samprakīrtitāḥ” iti| eteṣāmeva śvetādīnāṃ bhedakāraṇāntarabhedena caturviṃśatitvaṃ bhavatīti darśayannāha- caturviṃśatirityādi| kalpāntareṇeti vraṇaduṣṭikārakakāraṇayogabhedena snāyukledādinā bhidyamānāścaturviṃśatibhedā bhavantītyarthaḥ||24-25||
tvaksirāmāṃsamedo'sthisnāyumarmāntarāśrayāḥ| vraṇasthānāni nirdiṣṭānyaṣṭāvetāni saṅgrahe||26||
tvagityādinā sthānanirdeśaḥ| antarāśrayaḥ koṣṭhaḥ||26||
sarpistailavasāpūyaraktaśyāvāmlapūtikāḥ| vraṇānāṃ vraṇagandhajñairaṣṭau gandhāḥ prakīrtitāḥ||27||
sarpirityādinā gandhanirdeśaḥ| śyāvagandhaṃ dadhyādestāmraghṛṣṭasamānaṃ gandhamāhuḥ; kecittu ‘śāvaṃ’ iti paṭhanti; śavasya gandhaḥ śāvaḥ| amlasahacaritagandho'mlagandha ucyate||27||
lasīkājalapūyāsṛgghāridrāruṇapiñjarāḥ| kaṣāyanīlaharitasnigdharūkṣasitāsitāḥ||28|| iti rūpaiḥ samuddiṣṭā vraṇasrāvāścaturdaśa| visarpaḥ pakṣaghātaśca sirāstambho'patānakaḥ||29|| mohonmādavraṇarujo jvarastṛṣṇā hanugrahaḥ| kāsaśchardiratīsāro hikkā śvāsaḥ savepathuḥ||30|| ṣoḍaśopadravāḥ proktā vraṇānāṃ vraṇacintakaiḥ|31|
lasīketyādinā srāvānāha||28-30||-
snāyukledātsirākledādgāmbhīryātkṛmibhakṣaṇāt 14||31|| asthibhedāt saśalyatvāt saviṣatvācca 15 sarpaṇāt| nakhakāṣṭhaprabhedācca carmalomātighaṭṭanāt 16||32|| mithyābandhādati snehādatibhaiṣajyakarṣaṇāt| ajīrṇādatibhuktācca viruddhāsātmyabhojanāt||33|| śokāt krodhāddivāsvapnādvyāyāmānmaithunāttathā| vraṇā na praśamaṃ yānti niṣkriyatvācca dehinām||34|| parisrāvācca gandhācca doṣāccopadravaiḥ saha| vraṇānāṃ bahudoṣāṇāṃ kṛcchratvaṃ copajāyate||35||
prakārāntaroddiṣṭāñcaturviṃśatidoṣānāha- snāyukledādityādi| atra nakhakāṣṭhaprabheda ekameva kāraṇam| carmalomātighaṭṭanaṃ tu kāraṇadvayam| cikitsāvarjanīyatvaṃ niṣkriyatvam||31-35||
tvaṅmāṃsajaḥ sukhe deśe taruṇasyānupadravaḥ| dhīmato'bhinavaḥ kāle sukhasādhyaḥ smṛto vraṇaḥ||36|| guṇairanyatamairhīnastataḥ kṛcchro vraṇaḥ smṛtaḥ| sarvairvihīno vijñeyastvasādhyo nirupakramaḥ 17||37||
asādhyo nirupakrama iti asādhyatvamabhidhāyāpi nirupakramatābhidhānena sopakramasādhyaṃ yāpyaṃ niṣedhayati||36-37||
vraṇānāmāditaḥ kāryaṃ yathāsannaṃ viśodhanam| ūrdhvabhāgairadhobhāgaiḥ śastrairbastibhireva ca||38|| sadyaḥ śuddhaśarīrāṇāṃ praśamaṃ yānti hi vraṇāḥ|39|
avasaraprāptāyāṃ ṣaṭtriṃśadupakramarūpāyāṃ cikitsāyāṃ vaktavyāyāṃ saṃśodhanasya prādhānyopadarśanārthaṃ pṛthagagre'bhidhānaṃ- vraṇānāmityādinā||38||-
yathākramamataścordhvaṃ śṛṇu sarvānupakramān||39|| śophaghnaṃ ṣaḍvidhaṃ caiva śastrakarmāvapīḍanam| nirvāpaṇaṃ sasandhānaṃ svedaḥ śamanameṣaṇam||40|| śodhanau ropaṇīyau ca kaṣāyau sapralepanau| dve taile tadguṇe 18 patraṃ chādane dve ca bandhane||41|| bhojyamutsādanaṃ dāho dvividhaḥ sāvasādanaḥ| kāṭhinyamārdavakare dhūpanālepane śubhe||42|| vraṇāvacūrṇanaṃ varṇyaṃ ropaṇaṃ lomarohaṇam| iti ṣaṭtriṃśaduddiṣṭā vraṇānāṃ samupakramāḥ||43||
upakramānāha- śophaghnamityādinā| śophaghna upakramo raktāvasekādirvakṣyamāṇaḥ| ṣaḍvidhaṃ śastrakarmeti pāṭanādi; atraivāharaṇameṣaṇaṃ ca śalyatantroktamadhikaṃ karmadvayamantarbhāvanīyaṃ; kiṃveṣaṇaṃ śastrakarmāṅgaṃ na śastrakarma, tattu pṛthageva| avapīḍanaṃ kalkādinā ālepanaṃ pūyanirgamanārthaṃ vakṣyati| nirvāpaṇaṃ dāhauṣṇyaśamanam| śodhanau ropaṇīyau ca kaṣāyau sapralepanau iti śodhanaropaṇakaṣāyau tathā śodhanaropaṇālepau| dve taile tadguṇe ityatra ghṛtasyāpi snehatvasāmānyāt tailenaiva grahaṇaṃ; tena yadyapi catvāri tailaghṛtāni pratyekaśodhanaropaṇabhedādvakṣyati, tathā'pi śodhanaropaṇakarmadvayakartṛtayā dvitvamevātra tailaghṛtayorgaṇanīyam| kāśmīrāstu “dvau snehau tadguṇau” iti paṭhanti| patraṃ chādane iti patrameka upakramaḥ, chādanaṃ tu dvividhaṃ bāhyāntarabhedena vakṣyamāṇam| utsādanaṃ nimnavraṇotthāpanam| avasādanam utsannavraṇamāṃsakṣayakaram| kāṭhinyamārdavakare dhūpanālepane iti kāṭhinyakaraṃ dhūpanaṃ, mārdavakaraṃ dhūpanaṃ ceti; evamālepanamapi dvividhaṃ jñeyam| vraṇāvacūrṇanaṃ dvividhaṃ vadanti tvagvarṇakararomajanakabhedena| evaṃ ṣaṭtriṃśadupakramā bhavanti; śalyatantre tu ṣaṣṭirupakramā uktāste'pyatraivāntarbhāvanīyāḥ||39-43||
pūrvarūpaṃ bhiṣagbuddhvā vraṇānāṃ śophamāditaḥ| raktāvasecanaṃ kuryādajātavraṇaśāntaye||44|| śodhayedbahudoṣāṃstu svalpadoṣān vilaṅghayet| pūrvaṃ kaṣāyasarpirbhirjayedvā mārutottarān||45|| nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣavetasavalkalaiḥ| sasarpiṣkaiḥ pralepaḥ syācchophanirvāpaṇaḥ param||46|| vijayā madhukaṃ vīrā bisagranthiḥ śatāvarī| nīlotpalaṃ nāgapuṣpaṃ pradehaḥ syāt sacandanaḥ||47|| saktavo madhukaṃ sarpiḥ pradehaḥ syāt saśarkaraḥ| avidāhīni cānnāni śophe bheṣajamuttamam||48||
atha yathāvasthaṃ vraṇopakramānāha- pūrvarūpamityādi| śothastu vraṇapūrvarūpaṃ, śothacikitsā'nāgatavraṇavihitatvādvraṇopakramatvenoktā| kaṣāyapānaiḥ sarpirbhiśceti kaṣāyasarpirbhiḥ| vijayā balā||44-48||
sa cedevamupakrāntaḥ śopho na praśamaṃ vrajet| tasyopanāhaiḥ pakvasya pāṭanaṃ hitamucyate||49|| tailena sarpiṣā vā'pi tābhyāṃ vā saktupiṇḍikā| sukhoṣṇā śophapākārthamupanāhaḥ praśasyate||50|| satilā sātasībījā dadhyamlā saktupiṇḍikā| sakiṇvakuṣṭhalavaṇā śastā syādupanāhane||51|| rugdāharāgatodaiśca vidagdhaṃ śophamādiśet| jalabastisamasparśaṃ sampakvaṃ pīḍitonnatam||52|| umā'tho gugguluḥ saudhaṃ payo dakṣakapotayoḥ| viṭ palāśabhavaḥ kṣāro hemakṣīrī mukūlakaḥ||53|| ityukto bheṣajagaṇaḥ pakvaśothaprabhedanaḥ| sukumārasya, kṛcchrasya śastraṃ tu paramucyate||54||
upanāhairiti soṣṇabahalalepaiḥ| kiṇvaṃ surābījam| umā atasī| saudhaṃ payaḥ snuhīkṣīram| hemakṣīrī kaṅkuṣṭham| mukūlakaḥ dantī| sukumārasyeti cchedaḥ| kṛcchrasyeti asukumārasya, śastraṃ paraṃ bhedanamiti sambandhaḥ||49-54||
pāṭanaṃ vyadhanaṃ caiva chedanaṃ lepanaṃ tathā| pracchanaṃ sīvanaṃ caiva ṣaḍvidhaṃ śastrakarma tat||55||
pāṭanamityādinā prokte ṣaḍvidhaśastrakarmaṇi tisraiṣaṇīyoktādhikadāraṇādiśastrakarmāvarodho boddhavyaḥ, tena na virodhaḥ||55||
nāḍīvraṇāḥ pakvaśothāstathā kṣatagudodaram| antaḥśalyāśca ye śophāḥ 19 pāṭyāste tadvidhāśca ye||56|| dakodarāṇi sampakvā gulmā ye ye ca raktajāḥ| vyadhyāḥ śoṇitarogāśca visarpapiḍakādayaḥ||57|| udvṛttān sthūlaparyantānutsannān kaṭhiṇān vraṇān| arśaḥprabhṛtyadhīmāṃsaṃ chedanenopapādayet||58|| kilāsāni sakuṣṭhāni likhellekhyāni buddhimān| vātāsṛggranthipiḍakāḥ sakoṭhā raktamaṇḍalam||59|| kuṣṭhānyabhihataṃ cāṅgaṃ śothāṃśca pracchayedbhiṣak| sīvyaṃ kukṣyudarādyaṃ tu gambhīraṃ yadvipāṭitam||60|| iti ṣaḍvidhamuddiṣṭaṃ śastrakarma manīṣibhiḥ|61|
pāṭanādīnāṃ pṛthagviṣayamāha- nāḍīvraṇā ityādi| sampakva gulmā ye te vyadhyāḥ| tathā ye ca raktajā iti raktagulmāḥ| śoṇitarogā vidhiśoṇitīyoktāḥ| vyadhyā iti sirāvyadhādisādhyāḥ| lekhyānīti lekhanāvasthāprāptāni||56-60||-
sūkṣmānanāḥ koṣavanto ye vraṇāstānprapīḍayet||61|| kalāyāśca masūrāśca godhūmāḥ sahareṇavaḥ| kalkīkṛtāḥ praśasyante niḥsnehā vraṇapīḍane||62||
vraṇapīḍane iti vraṇapīḍanaśca lepo niḥsneho vraṇamukhaṃ varjayitvā kartavyaḥ||61-62||
śālmalītvagbalāmūlaṃ tathā nyagrodhapallavāḥ| nyagrodhādikamuddiṣṭaṃ balādikamathāpi vā||63|| ālepanaṃ nirvapaṇaṃ tadvidyāttaiśca 20 secanam| sarpiṣā śatadhautena payasā madhukāmbunā||64|| nirvāpayet suśītena raktapittottarān vraṇān|65|
nyagrodhādikamiti nyagrodhodumbarāśvatthetyādinoktamatraiva| balādikaṃ ‘vijayā madhukaṃ vīrā’ ityādinā śothaharopakramopadiṣṭam||63-64||-
lambāni vraṇamāṃsāni pralipya madhusarpiṣā||65|| sandadhīta samaṃ vaidyo bandhanaiścopapādayet| tānsamānsusthitāñjñātvā phalinīlodhrakaṭphalaiḥ||66|| samaṅgādhātakīyuktaiścūrṇitairavacūrṇayet| pañcavalkalacūrṇairvā śukticūrṇasamāyutaiḥ||67|| dhātakīlodhracūrṇairvā tathā rohanti te vraṇāḥ|68|
lambānītyādinā sandhānopakramamāha| śuktiḥ badarikā||65-67||-
asthibhagnaṃ cyutaṃ sandhiṃ sandadhīta samaṃ punaḥ||68|| samena samamaṅgena kṛtvā'nyena vicakṣaṇaḥ| sthiraiḥ kavalikābandhaiḥ kuśikābhiśca saṃsthitam||69|| paṭṭaiḥ prabhūtasarpiṣkairbadhnīyādacalaṃ sukham| avidāhibhirannaiśca paiṣṭikaistamupācaret||70|| glānirhi na hitā tasya sandhiviśleṣakārikā| vicyutābhihatāṅgānāṃ visarpādīnupadravān||71|| upācaredyathākālaṃ 21 kālajñaḥ svāccikitsitāt|72|
samena samamaṅgena kṛtveti samenāvikṛtenānyenāṅgena samaṃ sadṛśaṃ kṛtvā sandadhīteti yojyam| kavalikākuśikābandhau suśrute draṣṭavyau 22| vicyutābhihatāṅgānāmityādau ‘ānāhādīnupakramān’ iti kecit paṭhanti 23| svāccikitsitāditi visarpādicikitsitāt||68-71||-
śuṣkā mahārujaḥ stabdhā ye vraṇā mārutottarāḥ| svedyāḥ saṅkarakalpena te syuḥ kṛśarapāyasaiḥ||72|| grāmyabailāmbujānūpairvaiśavāraiśca saṃskṛtaiḥ| utkārikābhiścoṣṇābhiḥ sukhī syādvraṇitastathā||73|| sadāhā vedanāvanto ye vraṇā mārutottarāḥ| teṣāmumāṃ tilāṃścaiva bhṛṣṭān payasi nirvṛtān||74|| tenaiva payasā piṣṭvā kuryādālepanaṃ bhiṣak| balā guḍūcī madhukaṃ pṛśniparṇī śatāvarī||75|| jīvantī śarkarā kṣīraṃ tailaṃ matsyavasā ghṛtam| saṃsiddhā samadhūcchiṣṭā śūlaghnī snehaśarkarā||76|| dvipañcamūlakvathitenāmbhasā payasā'thavā 24| sarpiṣā vā satailena koṣṇena pariṣecayet||77|| yavacūrṇaṃ samadhukaṃ satilaṃ saha sarpiṣā| dadyādālepanaṃ koṣṇaṃ dāhaśūlopaśāntaye||78|| upanāhaśca kartavyaḥ satilo mudgapāyasaḥ| rugdāhayoḥ praśamano vraṇeṣveṣa vidhirhitaḥ||79||
balā guḍūcītyādi| atra balādīni piṣṭāni śarkarākṣīramadhūcchiṣṭatailādibhiḥ samairutkarikāṃ kṛtvā svedaḥ kartavyaḥ; anye tu balādikalkena tailādisnehaṃ caturguṇe kṣīre sādhayitvā snehapādikaṃ madhūcchiṣṭaprakṣepamāhuḥ| snehasyātra saṃhatāvasthitatvāt madhuśarkarāvat ‘snehaśarkarā’ iti vyapadeśaḥ| dvipañcamūlakvathiteneti ambhasā payasā sarpiṣā tailena veti yojanīyam||72-79||
sūkṣmānanā bahusrāvāḥ koṣavantaśca ye vraṇāḥ| na ca marmāśritāsteṣāmeṣaṇaṃ hitamucyate||80|| dvividhāmeṣaṇīṃ vidyānmṛdvīṃ ca kaṭhināmapi| audbhidairmṛdubhirnālairlohānāṃ vā śalākayā||81|| gambhīre māṃsale deśe pāṭyaṃ lauhaśalākayā| eṣyaṃ vidyādvraṇaṃ nālairviparītamato bhiṣak||82||
dvividhāmityādau audbhidairmṛdubhirnālaiḥ mṛdvīṃ, lohaiḥ kaṭhinām| pāṭhyamiti eṣaṇīyaṃ pāṭhyaṃ ca||80-82||
pūtigandhān vivarṇāṃśca bahusrāvānmahārujaḥ| vraṇānaśuddhān vijñāya śodhanaiḥ samupācaret||83|| triphalā khadiro dārvī nyagrodhādirbalā 25 kuśaḥ| nimbakolakapatrāṇi kaṣāyāḥ śodhanā matāḥ||84|| tilakalkaḥ salavaṇo dve haridre trivṛddhṛtam| madhukaṃ nimbapatrāṇi pralepo vraṇaśodhanaḥ||85||
nimbakolakapatrāṇītyatra nimba eva mṛdurnimbakolaka ucyate; kiṃvā kulaketi pāṭhaḥ, kulakaḥ paṭolaḥ||83-85||
nātirakto nātipāṇḍurnātiśyāvo na cātiruk| na cotsanno na cotsaṅgī śuddho ropyaḥ paraṃ vraṇaḥ||86|| nyagrodhodumbarāśvatthakadambaplakṣavetasāḥ| karavīrārkakuṭajāḥ kaṣāyā vraṇaropaṇāḥ||87|| candanaṃ padmakiñjalkaṃ dārvītvaṅnīlamutpalam| mede mūrvā samaṅgā ca yaṣṭyāhvaṃ vraṇaropaṇam||88|| prapauṇḍarīkaṃ jīvantī gojihvā dhātakī balā| ropaṇaṃ satilaṃ dadyāt pralepaṃ saghṛtaṃ vraṇe||89|| kampillakaṃ viḍaṅgāni vatsakaṃ triphalāṃ balām| paṭolaṃ picumardaṃ ca lodhraṃ mustaṃ priyaṅgukam||90|| khadiraṃ dhātakīṃ sarjamelāmagurucandane| piṣṭvā sādhyaṃ bhavettailaṃ tat paraṃ vraṇaropaṇam||91|| prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ kākolyau dve ca candane| siddhametaiḥ samaistailaṃ paraṃ syādvraṇaropaṇam||92|| dūrvāsvarasasiddhaṃ vā tailaṃ kampillakena vā| dārvītvacaśca kalkena pradhānaṃ vraṇaropaṇam||93|| yenaiva vidhinā tailaṃ ghṛtaṃ tenaiva sādhayet| raktapittottaraṃ dṛṣṭvā ropaṇīyaṃ vraṇaṃ bhiṣak||94||
nātirakta ityādinā śuddhavraṇalakṣaṇamabhidhāya ropaṇamāha- nyagrodhetyādi| kaṣāyā iti bahuvacananirdeśādyathoktavyastasamastaprayogān sūcayati| dārvyāstvak dārvītvak vraṇaśodhanī ropaṇī ca| ghṛtaṃ taireva sādhayediti yathoktatailadravyaireva sādhayediti| ghṛtaviṣayamāha- raktapittottaramityādi| ropaṇīyamiti vacanād ropaṇameva ghṛtaṃ kartavyaṃ, natu śodhanārthaṃ ghṛtaṃ kartavyamityarthaḥ||86-94||
kadambārjunanimbānāṃ pāṭalyāḥ pippalasya ca| vraṇapracchādane vidvān patrāṇyarkasya cādiśet||95|| vārkṣo'thavā''jinaḥ kṣaumaḥ paṭṭo vraṇahitaḥ smṛtaḥ| bandhaśca dvividhaḥ śasto vraṇānāṃ savyadakṣiṇaḥ||96||
vārkṣa ityādau vṛkṣabhavaṃ valkalaṃ vārkṣam| savyadakṣiṇa iti vāmadakṣiṇaḥ; vāmaparikṣepaḥ savyaḥ, dakṣiṇaparikṣepo dakṣiṇaḥ| atraiva śalyoktacaturdaśabandhāvarodhaḥ kāryaḥ||95-96||
lavaṇāmlakaṭūṣṇāni vidāhīni gurūṇi ca| varjayedannapānāni vraṇī maithunameva ca||97|| nātiśītagurusnigdhamavidāhi yathāvraṇam| annapānaṃ vraṇahitaṃ hitaṃ cāsvapanaṃ divā||98|| stanyāni jīvanīyāni bṛṃhaṇīyāni yāni ca| utsādanārthaṃ nimnānāṃ vraṇānāṃ tāni kalpayet||99|| bhūrjagranthyaśmakāsīsamadhobhāgāni gugguluḥ| vraṇāvasādanaṃ tadvat kalaviṅkakapotaviṭ||100||
stanyāni ṣaḍvirecanaśatāśritīyoktāni| aśmakāsīsaṃ dhātukāsīsam| adhobhāgāni trivṛtādīni virecanadravyāṇi||97-100||
rudhire'tipravṛtte tu cchinne cchedye'dhimāṃsake| kaphagranthiṣu gaṇḍeṣu vātastambhānilārtiṣu||101|| gūḍhapūyalasīkeṣu gambhīreṣu sthireṣu ca| kl̥pteṣu 26 cāṅgadeśeṣu karmāgneḥ sampraśasyate||102|| madhūcchiṣṭena tailena majjakṣaudravasāghṛtaiḥ| taptairvā vividhairlohairdaheddāhaviśeṣavit||103|| rūkṣāṇāṃ sukumārāṇāṃ gambhīrānmārutottarān| dahet snehamadhūcchiṣṭairlohaiḥ kṣaudraistato'nyathā||104|| bāladurbalavṛddhānāṃ garbhiṇyā raktapittinām| tṛṣṇājvaraparītānāmabalānāṃ viṣādinām||105|| nāgnikarmopadeṣṭavyaṃ snāyumarmavraṇeṣu ca| saviṣeṣu ca śalyeṣu netrakuṣṭhavraṇeṣu ca||106||
chedye iti chedanārhe| klṛpteṣviti kartiteṣu| rūkṣasnigdhadāhabhedaviṣayaṃ dāhakavastubhedaṃ ca darśayannāha- sukumārāṇāmityādinā| dāhaviśeṣaviditi dāhānāṃ viśeṣaṃ snigdharūkṣādirūpaṃ tathā binduvalayādirūpaṃ jānātīti dāhaviśeṣavit| viṣādināmiti bhakṣitaviṣāṇām||101-106||
rogadoṣabalāpekṣī mātrākālāgnikovidaḥ| śastrakarmāgnikṛtyeṣu kṣāramapyavacārayet||107|| kaṭhinatvaṃ vraṇā yānti gandhaiḥ sāraiśca dhūpitāḥ| sarpirmajjavasādhūpaiḥ śaithilyaṃ yānti hi vraṇāḥ||108|| rujaḥ srāvāśca gandhāśca kṛmayaśca vraṇāśritāḥ| śaithilyaṃ mārdavaṃ cāpi dhūpanenopaśāmyati||109||
yadyapyupakrameṣu kṣāraḥ pṛthaṅna paṭhitaḥ, tathā'pi śastrāgnivyāpārakartṛtvācchastrāgnyupakramagṛhīta eveti kṛtvā kṣāramapyavacārayediti vacanena kṣāro'pi vihitaḥ||107-109||
lodhranyagrodhaśuṅgāni khadirastriphalā ghṛtam| pralepo vraṇaśaithilyasaukumāryaprasādhanaḥ||110|| sarujaḥ kaṭhināḥ stabdhā nirāsrāvāśca ye vraṇāḥ| yavacūrṇaiḥ sasarpiṣkairbahuśastān pralepayet||111|| mudgaṣaṣṭikaśālīnāṃ pāyasairvā yathākramam| saghṛtairjīvanīyairvā tarpayettānabhīkṣṇaśaḥ||112||
tarpayediti tarpaṇārthaṃ lepaṃ kārayet||110-112||
kakubhodumbarāśvatthalodhrajāmbavakaṭphalaiḥ| tvacamāśveva gṛhṇanti tvakcūrṇaiścūrṇitā vraṇāḥ||113|| manaḥśilailā 27 mañjiṣṭhā lākṣā ca rajanīdvayam| pralepaḥ saghṛtakṣaudrastvagviśuddhikaraḥ paraḥ||114|| ayorajaḥ sakāsīsaṃ triphalākusumāni ca| karoti lepaḥ kṛṣṇatvaṃ 28 sadya eva navatvaci||115|| kālīyakanatāmrāsthihemakāntārasottamaiḥ 29| lepaḥ sagomayarasaḥ savarṇīkaraṇaḥ paraḥ||116|| dhyāmakāśvatthaniculamūlaṃ lākṣā sagairikā| sahemaścāmṛtāsaṅgaḥ kāsīsaṃ ceti varṇakṛt||117|| catuṣpadānāṃ tvaglomakhuraśṛṅgāsthibhasmanā| tailāktā cūrṇitā bhūmirbhavellomavatī punaḥ||118|| ṣoḍaśopadravā ye ca vraṇānāṃ parikīrtitāḥ| teṣāṃ cikitsā nirdiṣṭā yathāsvaṃ sve cikitsite||119||
kakubhetyādiprakaraṇena tvagjananaṃ tathā savarṇakaraṇaṃ tathā romajananamiti upakramatrayamāha| tvacamāśveva gṛhṇantīti satvaco bhavanti| triphalākusumānīti triphalāvṛkṣapuṣpāṇi| latā priyaṅguḥ| kāntā mañjiṣṭhā| rasottamaḥ pāradaḥ, ghṛtaṃ vā| amṛtāsaṅgaḥ karparikātuttham||113-119||
tatra ślokau- dvau vraṇau vraṇabhedāśca parīkṣā duṣṭireva ca| sthānāni gandhāḥ srāvāśca sopasargāḥ kriyāśca yāḥ||120|| vraṇādhikāre sapraśnametannavakamuktavān| munirvyāsasamāsābhyāmagniveśāya dhīmate||121||
dvau vraṇāvityādyadhyāyasaṅgraho vyaktaḥ||120-121||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte dṛḍhabalasampūrite cikitsāsthāne dvivraṇīyacikitsitaṃ nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ||25||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ cikitsāsthāne dvivraṇīyacikitsitaṃ nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ||25||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘aparo mudrādito jātaḥ’ iti pā. ↩
  2. 2 ‘sabheṣajam’ iti pā. ↩
  3. 3 ‘nijairvraṇāḥ’ iti pā. ↩
  4. 4 ‘viśiṣṭateha vaktavyā’ iti pā. ↩
  5. 5 ‘mahārujaḥ’ iti pā. ↩
  6. 6 ‘snigdhaiḥ’ iti pā. ↩
  7. 7 ‘laṅghanaśodhanaiḥ’ iti pā. ↩
  8. 8 ‘vibhāvyamānān’ iti pā. ↩
  9. 9 ‘kṛtyākṛtyaḥ’ ↩
  10. 10 ‘bhinnāḥ syurviṃśatirvraṇāḥ’ iti pā. ↩
  11. 11 ‘grahaṇaṃ nodbhāvanīyam’ iti pā. ↩
  12. 12 ‘śveto'vasannacarmā ca sthūlacarmā'tipiñjaraḥ’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ ↩
  13. 13 ‘gaṅgādharastvetamardhaślokaṃ “ṣoḍaśopadravāḥ proktā vraṇānāṃ vraṇacintakaiḥ” ityanantaraṃ paṭhati ↩
  14. 14 ‘sirācchedāt’ iti pā. ↩
  15. 15 ‘saviṣatvādatarkaṇāt’ iti pā. ↩
  16. 16 ‘marmalomābhighaṭṭanāt’ iti pā. ↩
  17. 17 ‘bhūryupadravaḥ’ iti pā. ↩
  18. 18 ‘dve taile ca ghṛte’ iti pā. ↩
  19. 19 ‘deśāḥ’ iti pā. ↩
  20. 20 ‘tadvidhānyaiśca’ iti pā. ↩
  21. 21 ‘upakrame...’ iti pā. ↩
  22. 22 ‘anusartavyau’ iti pā. ↩
  23. 23 asyāgre ‘suśrutānumataścāyaṃ pāṭhaḥ’ ityadhikaṃ paṭhyate hastalikhitapustake ↩
  24. 24 ‘mastunā'thavā’ iti pā. ↩
  25. 25 ‘nyagrodho'tibalā’ iti pā. ↩
  26. 26 ‘supteṣu’ iti pā. ↩
  27. 27 ‘manaḥśilāle’ iti pā. ↩
  28. 28 ‘pralepaḥ kurute kārṣṇyaṃ’ iti pā. ↩
  29. 29 ‘...kālāyasottamāḥ’ iti pā. ↩