athāto varṇasvarīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
śārīre cikitsādhikaraṇaṃ śarīraṃ pratipādya cikitsā vaktavyā, sā ca sādhya eva roge vaktavyā nāsādhyaroge, yaduktaṃ- “arthavidyāyaśohānimupakrośamasaṅgraham| prāpnuyānniyataṃ vaidyo yo'sādhyaṃ samupācaret” (sū.a.10) iti; na ca riṣṭapratipattimantarā'sādhyatvapratipattiriti riṣṭapratipādakamindriyasthānameva cikitsāsthānāt prāgucyate 1| indraśabdena prāṇa ucyate, tasyāntagatasya liṅgaṃ riṣṭākhyamindriyaṃ; yaduktaṃ vyākaraṇe- “indriyamindraliṅgaṃ” (pā.a.5.2.13) ityādi; tasyendriyasya sthānamindriyasthānam| tatrāpi cendriyasthāne vaktavye vyaktatamariṣṭābhidhāyakatayā varṇasvarīyamindriyamucyate, atra hi yāni riṣṭāni vaktavyāni tānītarariṣṭebhyaścakṣurādigrāhyatayā vyaktatamāni| varṇasvarāvadhikṛtya kṛto varṇasvarīyaḥ, indriyasya riṣṭarūpasya pratipādako'dhyāya indriyaḥ, taṃ vyākhyāsyāmaḥ| evamanyatrāpi puṣpitakamityādyapīndriyaviśeṣaṇaṃ vyākhyeyam||1-2||
iha khalu varṇaśca svaraśca gandhaśca rasaśca sparśaśca cakṣuśca śrotraṃ ca ghrāṇaṃ ca rasanaṃ ca sparśanaṃ ca sattvaṃ ca bhaktiśca śaucaṃ ca śīlaṃ cācāraśca smṛtiścākṛtiśca prakṛtiśca vikṛtiśca balaṃ ca glāniśca medhā ca harṣaśca raukṣyaṃ ca snehaśca tandrā cārambhaśca gauravaṃ ca lāghavaṃ ca guṇāścāhāraśca vihāraścāhārapariṇāmaścopāyaścāpāyaśca vyādhiśca vyādhipūrvarūpaṃ ca vedanāścopadravāśca cchāyā ca praticchāyā ca svapnadarśanaṃ ca dūtādhikāraśca pathi cautpātikaṃ cāturakule bhāvāvasthāntarāṇi ca bheṣajasaṃvṛttiśca 2 bheṣajavikārayuktiśceti parīkṣyāṇi pratyakṣānumānopadeśairāyuṣaḥ pramāṇāvaśeṣaṃ jijñāsamānena bhiṣajā||3||
indriyasthānapratipādyaṃ kṛtsnaṃ viṣayamāha- ihetyādi| iha indriyasthāne| khaluśabdo vākyālaṅkāre| iha ca yadyapīndriyāṇyeva viṣayavarṇādigrāhakatayā agre vaktuṃ yujyante, tathā'pi teṣāmatīndriyatvena tadāśrayariṣṭānāmavyaktatvaṃ 3; tena, pravyaktāni varṇādīnyeva pravyaktariṣṭādhikaraṇānyagre'bhidhīyante| varṇādiṣvapi ca yathā vyaktatvaṃ tathā pūrvanipātaḥ| meghādiśabdastu yadyapi varṇādapi vyaktastathā'pi śabdaviśeṣa eveha tālvādisampādyaḥ svaraśabdābhidheyo riṣṭādhikaraṇatvenābhimataḥ, sa ca varṇāpekṣayā'vyakta eva| ihetyādāvasamāsena pratyekamapi varṇādīnāṃ riṣṭādhikaraṇatvaṃ darśayati; samāse hi samudāyasyaiva riṣṭādhikaraṇakatayā parīkṣitavyatvaṃ śaṅkyeta| varṇaśabdena ca varṇasahacaritāścakṣurgrāhyā raukṣyādayo'pi gṛhyante; ata eva varṇaprastāva eva vakṣyati- yat- “varṇagrahaṇena glāniharṣaraukṣyasnehā vyākhyātāḥ” iti| svarādigrahaṇena ca svarādyabhāvo'pi gṛhyate, tenāṅguliparvaśabdābhāva-gandhābhāvādayo'pi riṣṭānyavarudhyante| sparśagrahaṇena ca sparśopalabhyakāṭhinyādyavarodhaḥ| sattvaṃ manaḥ; sattvavikṛterudāharaṇaṃ yathā- “autsukyaṃ bhajate sattvaṃ ceto bhīrāviśatyapi” (iṃ.a.12) ityādi| bhaktiḥ icchā| śīlaṃ sahajaṃ vṛttam| ācāraḥ śāstraśikṣākṛto vyavahāraḥ| bhaktyādayo yadyapi sattvavikāratvena sattvagrahaṇenaiva labhyante; yaduktaṃ- “bhaktiḥ śīlaṃ śaucaṃ dveṣaḥ smṛtirmohastyāgo'mātsaryaṃ bhayaṃ krodhastandrotsāhastaikṣṇyaṃ mārdavaṃ gāmbhīryamanavasthitatvamityevamādayaḥ sattvavikārāḥ” (śā.a.3) iti; tathā'pi bhaktyādīnāmapi pṛthagariṣṭādhikaraṇatveneha pṛthakkaraṇam| nidrādaurbalyāttandreti 4 tandrāśabdena nidrocyate; atra ca riṣṭamuktaṃ yathā- “nidrā nityā bhavati vā na vā” (iṃ.a.11) iti| ārambha iti ariṣṭavyādhyutpādārambhaḥ 5; yaduktaṃ- “śvayathuryasya kukṣistho hastapādaṃ pradhāvati” (iṃ.a.9) ityādi| gaurave riṣṭaṃ yathā- “niṣṭhyūtaṃ ca purīṣaṃ ca retaścāmbhasi majjati” (iṃ.a.9) ityādi| lāghave riṣṭaṃ- gurūṇāmaṅgānāṃ lāghavaṃ jñeyam| guṇariṣṭaṃ yathā- “guṇāḥ śarīradeśānāṃ śītoṣṇamṛdudāruṇāḥ| viparyāsena lakṣyante sthāneṣvanyeṣu tadvidhāḥ” (iṃ.a.12) iti| āhārariṣṭaṃ yathā- “āhāramupayuñjāno bhiṣajā sūpakalpitam” (iṃ.a.12) ityādi| āhārapariṇāmariṣṭaṃ yathā- “durbalo bahu bhuṅkte yo prāgabhuktvā'nnamāturaḥ| alpamūtrapurīṣaśca” (iṃ.a.7) iti| upāya upagamanaṃ vyādhimelaka ityarthaḥ; yaduktaṃ- “sahasā jvarasantāpastṛṣṇā mūrcchā balakṣayaḥ| viśleṣaṇaṃ ca sandhīnāṃ” (iṃ.a.8) iti| vyādhyapagamanamapāyaḥ; yaduktaṃ- “yaṃ naraṃ sahasā rogo durbalaṃ parimuñcati” (iṃ.a.9) ityādi| vyādhiśceti vyādhireva riṣṭaṃ yathā- “vātāṣṭhīlā susaṃvṛttā dāruṇā hṛdi tiṣṭhati” (iṃ.a.10) iti| chāyā bhautikī pañcarūpā, praticchāyā tu dehacchāyā; praticchāyayā ca netrakumārikā'pi praticchāyārūpā gṛhītavyā| ayaṃ ca chāyādibhedaḥ pannarūpīyendriye darśayitavyaḥ 6| āturakule bhāvāvasthāriṣṭaṃ yathā- “agnipūrṇāni pātrāṇi bhinnāni viśikhāni ca| bhiṣaṅmumūrṣatāṃ veśma praviśanneva paśyati” (iṃ.a.12) ityādi| bheṣajasaṃvṛttau 7 riṣṭaṃ yathā- “yamuddiśyāturaṃ vaidyaḥ saṃvartayitumauṣadham| yatamāno na śaknoti durlabhaṃ tasya jīvitam” (iṃ.a.12) iti| bheṣajasya vikāreṇa samaṃ yuktirbheṣajavikārayuktiḥ; tatra riṣṭaṃ yathā- “vijñātaṃ bahuśaḥ siddhaṃ vidhivaccāvacāritam| na sidhyatyauṣadhaṃ yasya tasya 8 nāsti cikitsitam” (iṃ.a.12) iti| śeṣaṃ 9 tu riṣṭodāharaṇaṃ vyaktam| iti samāptau| pratyakṣapūrvakatvāt sarvapramāṇānāmihādau pratyakṣaṃ kṛtam| yadyapi varṇādaya āyurlakṣaṇapratipāditā 10 dīrghāyuḥpramāṇajijñāsāyāmapi parīkṣyante, tathā'pīha riṣṭaprakaraṇe āyuḥpramāṇāvaśeṣajñānārthameva parīkṣaṇīyāḥ, ata uktaṃ- pramāṇāvaśeṣaṃ jijñāsamāneneti||3||
tatra tu khalveṣāṃ parīkṣyāṇāṃ kānicit puruṣamanāśritāni, kānicicca puruṣasaṃśrayāṇi| tatra yāni puruṣamanāśritāni tānyupadeśato yuktitaśca parīkṣeta, puruṣasaṃśrayāṇi punaḥ prakṛtito vikṛtitaśca||4||
puruṣamanāśritāni dūtādyāśrayāṇi riṣṭāni| yuktitaścetyanumānata ityarthaḥ, atra 11 yukterapi riṣṭatvāvadhāraṇe kṣamatvāt| pratyakṣaṃ hi dūtādīnāṃ svarūpamātraṃ gṛhṇāti, riṣṭaṃ tu dūtādīnāmāgamādeva jñāyate| puruṣāśrayivarṇādigatariṣṭagrahaṇe tu pratyakṣamapi tattadariṣṭaviśeṣagrahaṇe tattadviśeṣeṇa vyāpriyata iti matvā'tra tatpratiṣiddham| anumānaṃ tu riṣṭatvena pratipāditamanimittatvādidharmavicāre vyāpriyate, evaṃ sarvatra| prakṛtitaśceti puruṣāśrayavikṛtijñānahetutayā prakṛtī riṣṭajñāne vyāpriyate, yataḥ prakṛtijñānādhīnaṃ vikṛtijñānaṃ bhavati; prakṛtivikṛtiparīkṣā tvatrādhikṛtaiḥ prasiddhaiḥ pratyakṣādibhireva jñeyā||4||
tatra prakṛtirjātiprasaktā ca, kulaprasaktā ca, deśānupātinī 12 ca, kālānupātinī ca vayo'nupātinī ca, pratyātmaniyatā ceti| jātikuladeśakālavayaḥpratyātmaniyatā hi teṣāṃ teṣāṃ puruṣāṇāṃ te te bhāvaviśeṣā bhavanti||5||
prakṛtiṃ vibhajate- tatretyādi| jātiprasaktā yathā- brāhmaṇajātau śaucaṃ, kulaprasaktā yathā- kiñcideva kulaṃ śucyācāravadbhavati, deśānupātinī yathā- antarvedivāsinaḥ śucayo bhavanti, kālānupātinī yathā- kṛtayuge śaucaṃ, vayo'nupātinī yathā- bālye'śaucaṃ, pratyātmaniyatā yathā- kaścideva puruṣaḥ prakṛtyā śucirbhavati; ityādyudāharaṇīyam| kutaḥ punarjātyādiniyatā prakṛtirbhavatītyatra hetumāha- jātikuletyādi| te te bhāvaviśeṣā iti śucitvāśaucādayaḥ 13||5||
vikṛtiḥ punarlakṣaṇanimittā ca, lakṣyanimittā ca, nimittānurūpā ca||6||
riṣṭādhikārādhikṛtāṃ vikṛtiṃ vivecayituṃ sarvāneva vikṛtibhedānāha- vikṛtirityādi||6||
tatra lakṣaṇanimittā nāma sā yasyāḥ śarīre lakṣaṇānyeva hetubhūtāni bhavanti daivāt; lakṣaṇāni hi kāniciccharīropanibaddhāni bhavanti, yāni hi tasmiṃstasmin kāle tatrādhiṣṭhānamāsādya tāṃ tāṃ vikṛtimutpādayanti|7|
hetubhūtānīti hetusadṛśāni| tena daivameva nakharekhāpadmādisāmudrikoktalakṣaṇayukte śarīre rājyadhanagamanavadhabandhanādirūpavikṛtiprāptau hetuḥ, lakṣaṇāni tu daivanimittāni bodhakamātrāṇi, ata eva daivādityuktaṃ; daivaṃ ca prāktanaṃ 14 karmocyate| vikṛtimutpādayantītyatrāpi daivāditi yojanīyaṃ; tena, daivabalādeva lakṣaṇānāṃ rājyadhanavadhabandhanādirūpavikṛtikartṛtvam| tasmiṃstasmin kāle ityanena lakṣaṇasūcitādṛṣṭaparipākakāle niyatatvaṃ vikṛterdarśayati| lakṣaṇāsūcitāśca 15 rājyādaya iha puruṣasya kadācidbhavanto'svābhāvikā eveti kṛtvā vikṛtiśabdenocyante||7(1)||
lakṣyanimittā tu sā yasyā upalabhyate nimittaṃ yathoktaṃ 16 nidāneṣu|7|
yathoktaṃ nidāneṣviti yathā- rūkṣādisevayā vātādiprakoparūpā vikṛtirnidānoktetyarthaḥ||7(2)||
nimittānurūpā tu nimittārthānukāriṇī yā, tāmanimittāṃ nimittamāyuṣaḥ pramāṇajñānasyecchanti bhiṣajo bhūyaścāyuṣaḥ kṣayanimittāṃ preteliṅgānurūpāṃ, yāmāyuṣo'ntargatasya 17 jñānārthamupadiśanti dhīrāḥ| yāṃ cādhikṛtya puruṣasaṃśrayāṇi mumūrṣatāṃ lakṣaṇānyupadekṣyāmaḥ| ityuddeśaḥ| taṃ vistareṇānuvyākhyāsyāmaḥ||7||
nimittānurūpeti nimittasadṛśī| tadeva sphoṭayati- nimittārthānukāriṇīti|- nimittasya yo'rthaḥ kāryajananarūpaḥ kāryabodhanarūpo vā tamanukarotīti nimittārthānukāriṇī| riṣṭākhyā hi vikṛtirmaraṇe tasyaivāvabodhane vā nimittaṃ bhavati| aparamapi nimittānurūpāyā vikṛterviśeṣamāha- tāmityādi| animittāmiti tadātve'nupalabhyamānanimittāṃ, na tu punaḥ sarvathaivāhetukīṃ, yata ‘āyuṣaḥ kṣayanimittām’ ityanantaramasya viśeṣaṇaṃ kathayiṣyati; riṣṭasya hi na raukṣyādinā śarīrasambandhādi nimittamupalabhyate| yadvā, āyuḥkṣayarūpaṃ yannimittaṃ tadvidyamānamapi nānyairupalabhyate 18, kintu tadeva hi riṣṭādunnīyate; tena, avyaktanimittatvamihānimittatvaṃ jñeyam| atra gatāyuṣṭvameva 19 sakalapuruṣasaṃśritariṣṭavyāpakaṃ kāraṇaṃ sādhu| yattu vakṣyati- “kriyāpathamatikrāntāḥ kevalaṃ dehamāśritāḥ| cihnaṃ kurvanti yaddoṣāstadariṣṭaṃ pracakṣate” (iṃ.a.11) iti, taddūtādigatariṣṭāvyāpakatayā puruṣāśrayiriṣṭamātrābhiprāyeṇa jñeyam| āyuṣaḥ pramāṇajñānasyeti āyuḥśeṣapramāṇajñānasyetyarthaḥ| bhūya iti atyartham| tenātyarthamāyuḥkṣayanimittāṃ pratyāsannāyuḥkṣayajanyāmiti yāvat| yāmiti kṣīṇāyuḥkāryām| pretaliṅgānurūpāmiti pretasadṛśīṃ; “malā danteṣu jāyante pretākṛtirudīryate” (iṃ.a.12) ityādigranthavakṣyamāṇām| imāṃ hi vikṛtimāyuṣo'ntarga(ga)tasya jñānārthaṃ vadanti| yā tvanyā pretaliṅgānanurūpā varṇāśrayā sā pratyāsannamaraṇabodhikā; tena sā nātyarthannātyarthakṣīṇāyuḥkāryetyarthaḥ| evaṃ ‘bhūyaśca’ ityādinā ‘dhīrāḥ’ ityantena nimittānurūpavikṛtiviśeṣasya kāryaviśeṣaṃ maraṇalakṣaṇamabhidhāya punaḥ sāmānyenānimittāyā dharmāntaramāha- yāmadhikṛtyetyādi| puruṣasaṃśrayāṇīti viśeṣaṇena puruṣānāśritadūtādiriṣṭe nāvaśyamanimittatā'stīti darśayati| yato dūtādhikārādau yāni riṣṭāni tāni dṛśyamānanimittānyapyāgamādeva riṣṭatvenāvadhāryante| yathā- “muktakeśe'thavā nagne rudatyaprayate'thavā| bhiṣagabhyāgataṃ dṛṣṭvā dūtaṃ maraṇamādiśet” (iṃ.a.12) iti| atra ca bhiṣajo 20 muktakeśavacanāddṛśyata eva kāraṇaṃ, tathā dūtāgamane cāturasya preraṇādi kāraṇamastyeva, tenānimittatvamāturāśrayiriṣṭa eva| anye tu, evambhūtavaidyadūtasamāgamaḥ parihartavyatvena jñātaḥ san yadā daivādbhavati, tadā daivanimittaḥ san riṣṭaṃ bhavati; tena, sarvariṣṭavyāpikaiveyamanimittatā; bhūyaścetyādigranthena tu pretaliṅgānurūpāṃ vikṛtiṃ bhūya āyuṣo'ntarga(ga)tasya jñānārthamupadiśanti, tathā puruṣasaṃśrayāṇi bhūya upadekṣyante, puruṣānāśrayāṇi tu svalpagranthenopadekṣyante iti vyākhyānayanti| ityuddeśa indriyasthānārthoddeśa ityarthaḥ||7||
tatrādita eva varṇādhikāraḥ| tadyathā- kṛṣṇaḥ, śyāmaḥ 21, śyāmāvadātaḥ, avadātaśceti prakṛtivarṇāḥ śarīrasya bhavanti; yāṃścāparānupekṣamāṇo 22 vidyādanūkato'nyathā vā'pi nirdiśyamānāṃstajjñaiḥ||8||
prakṛtijñānāntarīyakatvādvikṛtijñānasya prakṛtivarṇāneva tāvadāha- kṛṣṇa ityādi| avadāto gauraḥ| iha ca prāyeṇa ye varṇāḥ prakṛtyā bhavanti te prakṛtivarṇā ucyante, ye tu prāyeṇa vikṛtyā bhavanti te vikṛtivarṇā ucyante, iti jñeyam| tena prakṛtivarṇā api kadācidvikṛtivarṇā 23 bhavanti, tathā vikṛtivarṇā api janmaprabhṛtijāyamānatayā kadācit prakṛtivarṇā bhavantīti jñeyam| anuktaprakṛtivarṇātideśārthamāha- yāṃścetyādi| upetya īkṣamāṇa iti upekṣamāṇaḥ| anūkata iti sādṛśyataḥ; anena ca śyāmetyādivarṇaśabdena nirdiśyamānān vidyāditi yojanā| tajjñairiti varṇabhedanāmajñaiḥ||8||
nīlaśyāvatāmraharitaśuklāśca varṇāḥ śarīrasya vaikārikā bhavanti; yāṃścāparānupekṣamāṇo 24 vidyāt prāgvikṛtānabhūtvotpannān 25| iti prakṛtivikṛtivarṇā bhavantyuktāḥ śarīrasya| tatra prakṛtivarṇamardhaśarīre vikṛtivarṇamardhaśarīre, dvāvapi varṇau maryādāvibhaktau dṛṣṭvā; yadyevaṃ savyadakṣiṇavibhāgena, yadyevaṃ pūrvapaścimavibhāgena, yadyuttarādharavibhāgena, yadyantarbahirvibhāgena, āturasyāriṣṭamiti vidyāt; evameva varṇabhedo mukhe'pyanyatra 26 vartamāno maraṇāya bhavati||9||
nīletyādinā (vikṛtijāyamānatayā 27 ) vikṛtivarṇānāha| iha, ‘aparān’ iti vacanena vikṛtivarṇasaṅkarajā 28 varṇā jñeyāḥ| vikṛtivarṇāntaramāha- prāgityādi| prāgvikṛtāniti pūrvavarṇādanyathābhūtānityarthaḥ| tenāpi, yena śyāmena satā rasāyanopayogādgauravarṇatvaṃ prāptaṃ, sa ca tyaktarasāyanaḥ kālavaśāt punaḥ śyāmavarṇo bhavati tasyāpi pūrvagauravarṇādvikṛtiḥ śyāmavarṇo bhavan riṣṭaṃ syādityāha- abhūtvotpannāniti; tena nāyaṃ doṣaḥ; atra hi pūrvabhūta eva varṇaḥ punarbhavati, tena na riṣṭam| maryādāvibhaktāviti samasīmāvyavasthāpitau| pūrvapaścimavibhāgeneti abhimukhapṛṣṭhabhāgenetyarthaḥ| antarbahirvibhāgeneti atrāntargato varṇo mukhanāsākarṇaśrotrāntargatatayā unneyaḥ| anyatreti avāntare hastapādādau||9||
varṇabhedena glāniharṣaraukṣyasnehā vyākhyātāḥ||10||
varṇabhedeneti yathā varṇavibhāgena riṣṭaṃ, tathā glānyādivibhāgenāpītyarthaḥ| harṣa ihopacayo jñeyaḥ, mānasaharṣasyeha cākṣuṣādhikāre'saṅgatatvāt||10||
tathā pipluvyaṅgatilakālakapiḍakānāmanyatamasyānane janmāturasyaivamevāpraśastaṃ vidyāt||11||
tathetyādau pipluprabhṛtīnāmapi varṇavat savyadakṣiṇādivibhāgena janma riṣṭaṃ bhavatītyevamevaśabdenocyate||11||
nakhanayanavadanamūtrapurīṣahastapādauṣṭhādiṣvapi ca vaikārikoktānāṃ varṇānāmanyatamasya prādurbhāvo hīnabalavarṇendriyeṣu lakṣaṇamāyuṣaḥ kṣayasya bhavati||12||
nakhetyādau balahānyādyabhāve sati na riṣṭam||12||
yaccānyadapi kiñcidvarṇavaikṛtamabhūtapūrvaṃ sahasotpadyetānimittameva hīyamānasyāturasya śaśvat, tadariṣṭamiti vidyāt| iti varṇādhikāraḥ||13||
yaccetyādinā'nuktavarṇariṣṭaṃ saṅgṛhṇāti| abhūtapūrvamiti pūrvavyākṛtarasāyanavihitavarṇaprādurbhāvavyudāsārtham| sahasotpadyata ityanena riṣṭānāṃ śīghrasvabhāvaṃ darśayati| animittamiti pūrvoktārthameva| hīyamānasya śaśvaditi svabhāvakathanaṃ, riṣṭotpattyā hīyamānatā śaśvadavaśyaṃ bhavati||13||
svarādhikārastu- haṃsakrauñcanemidundubhikalaviṅkakākakapotajarjarānukārāḥ prakṛtisvarā bhavanti; yāṃścāparānupekṣamāṇo'pi 29 vidyādanūkato'nyathā vā'pi nirdiśyamānāṃstajjñaiḥ| eḍakakalagrastāvyaktagadgadakṣāmadīnānukīrṇāstvāturāṇāṃ 30 svarā vaikārikā bhavanti; yāṃścāparānupekṣamāṇo'pi 31 vidyāt prāgvikṛtānabhūtvotpannān 32| iti prakṛtivikṛtisvarā vyākhyātā bhavanti||14||
kramāgataṃ svaramāha- svaretyādi| jarjaraḥ vādyabhāṇḍaviśeṣaḥ| yāṃścetyādi pūrvavad vyākhyeyam| eḍako meṣaḥ, kiṃvā araṇyacchāgalaḥ; kalaḥ sūkṣmaḥ; grastaḥ sarvathā'nuccāraḥ; kṣāmaḥ rūkṣaḥ; dīnaḥ duḥkhoccāryamāṇasvaraḥ; anukīrṇa uparyuparyuccāryamāṇaḥ||14||
tatra prakṛtivaikārikāṇāṃ svarāṇāmāśvabhinirvṛttiḥ svarānekatvamekasya 33 cānekatvamapraśastam| iti svarādhikāraḥ||15|| iti varṇasvarādhikārau yathāvaduktau mumūrṣatāṃ lakṣaṇajñānārthamiti||16||
prakṛtervaikārikā anyathābhūtā iti prakṛtivaikārikāḥ| svarānekatvamiti kadācideḍakasvaratvaṃ, kadācit kalasvaratvamityādi| ekasya cānekatvamiti ekasyaiva svarasya cānekatvamiva pratibhāti| animittamiti sarvatra sambadhyate||15-16||
bhavanti cātra- yasya vaikāriko varṇaḥ śarīra upapadyate| ardhe vā yadi vā kṛtsne nimittaṃ na ca nāsti saḥ||17|| nīlaṃ vā yadi vā śyāvaṃ tāmraṃ vā yadi vā'ruṇam| mukhārdhamanyathā varṇo mukhārdhe'riṣṭamucyate||18|| sneho mukhārdhe suvyakto raukṣyamardhamukhe 34 bhṛśam| glānirardhe tathā harṣo mukhārdhe pretalakṣaṇam||19|| tilakāḥ piplavo vyaṅgā rājayaśca pṛthagvidhāḥ| āturasyāśu jāyante mukhe prāṇān mumukṣataḥ||20|| puṣpāṇi nakhadanteṣu paṅko vā dantasaṃśritaḥ| cūrṇako vā'pi danteṣu lakṣaṇaṃ maraṇasya 35 tat||21|| oṣṭhayoḥ pādayoḥ pāṇyorakṣṇormūtrapurīṣayoḥ| nakheṣvapi ca vaivarṇyametat kṣīṇabale'ntakṛt||22|| yasya nīlāvubhāvoṣṭhau pakvajāmbavasannibhau| mumūrṣuriti taṃ vidyānnaro dhīro gatāyuṣam||23|| eko vā yadi vā'neko yasya vaikārikaḥ svaraḥ| sahasotpadyate jantorhīyamānasya nāsti saḥ||24|| yaccānyadapi kiñcit syādvaikṛtaṃ svaravarṇayoḥ| balamāṃsavihīnasya tat sarvaṃ maraṇodayam 36||25|| tatra ślokaḥ- iti varṇasvarāvuktau lakṣaṇārthaṃ mumūrṣatām| yastau 37 samyagvijānāti nāyurjñāne sa muhyati||26||
ayamevārtho gadyoktaḥ spaṣṭārthaṃ sukhagrahaṇārthaṃ ca ślokenocyate- yasyetyādinā| tilakā ityādau mukhe iti mukhārdhe| oṣṭhāviti dvivacanamuktvā'pi yat ‘ubhau’ iti karoti, tena sakalauṣṭhavyāptiṃ darśayati| mumūrṣurityukatvā'pi yat ‘gatāyuṣaṃ’ iti karoti, tena riṣṭayukto mumūrṣargatāyurīti darśayati; ajātariṣṭastu pratikriyābhāvānmumūrṣuragatāyurapi bhavati| maraṇodayamiti maraṇakāraṇamiti jñānārtham||17-26||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne varṇasvarīyamindriyaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmindriyasthāne varṇasvarīyamindriyaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘tenāsādhyarogakhyāpakāriṣṭapratipādakamindriyasthānameva cikitsāsthānāt prāgucyate’ iti pāṭhaḥ ↩
- 2 ‘bheṣajaṃ ca bheṣajapravṛttiśca bheṣajādhikāre yuktiśca’ iti pāṭhaḥ ↩
- 3 ‘…mavaktavyatvaṃ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 4 ‘glānirdaurbalyaṃ, nidrā...’ iti pāṭhaḥ ↩
- 5 ‘vyādhyutpādārambhaḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 6 ‘vaktavyaḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 7 ‘bheṣajapravṛttau’ iti pāṭhaḥ ↩
- 8 ‘yathā pretastathaiva saḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 9 ‘śeṣe tu bahuriṣṭodāharaṇamuktam’ iti pāṭhaḥ ↩
- 10 ‘āyuṣmallakṣaṇapravṛttipratipāditāḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 11 ‘atra yadyapi riṣṭajñānādhikāre pratyakṣādipramāṇajanyatayā'nantaraṃ yuktiḥ, tathā'pi puruṣānāśrayiriṣṭāvadhāraṇe pratyakṣaṃ nirāśaṃ darśayati| pratyakṣasyātra riṣṭāvadhāraṇe'kṣamatvāt’ iti pāṭhaḥ ↩
- 12 ‘daśānupātinī’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 13 ‘śucitvagauravādayaḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 14 ‘daivakartṛtvaṃ cātrocyate’ iti pāṭhaḥ ↩
- 15 ‘lakṣaṇasūcitāśca’ iti pāṭhaḥ ↩
- 16 ‘yathokteṣu’ iti pāṭhaḥ ↩
- 17 ‘antargatasya lakṣaṇalakṣyābhyāmavijñeyasya’ iti gaṅgādharaḥ| ‘antagatasya’ iti pāṭhaḥ ↩
- 18 ‘nānyata upalabhyate’ iti pāṭhaḥ ↩
- 19 ‘antagatāyuṣṭvameva’ iti pāṭhaḥ ↩
- 20 ‘bhiṣajo muktakeśatvādau keśasvanādi dṛśyata eva kāraṇam’ iti pāṭhaḥ ↩
- 21 ‘kṛṣṇaśyāmaḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 22 ‘avekṣyamāṇānapi’ iti pāṭhaḥ ↩
- 23 ‘kadācidvikṛtyā bhavanti’ iti pāṭhaḥ ↩
- 24 ‘avekṣyamāṇānapi’ iti pāṭhaḥ ↩
- 25 ‘prāgvikṛtāt’ iti pāṭhaḥ ↩
- 26 ‘mukhasyāntargataḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 27 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
- 28 kṛṣṇaśyāmādivarṇamiśratayā ye varṇāste kṛṣṇādisādṛśyatayā ca grāhyā iti darśayati|’ iti pāṭhaḥ ↩
- 29 ‘avekṣyamāṇān’ iti pāṭhaḥ ↩
- 30 ‘śukakalagrahagrastāvyakta…’ iti pāṭhaḥ ↩
- 31 ‘avekṣyamāṇānapi’ iti pāṭhaḥ ↩
- 32 ‘prāgvikṛtāt’ iti pāṭhaḥ ↩
- 33 ‘svarāṇāmekatvaṃ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 34 ‘raukṣyamardhe tathā bhṛśam’ iti pāṭhaḥ ↩
- 35 ‘tadgatāyuṣaḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 36 ‘maraṇāya hi’ iti pāṭhaḥ ↩
- 37 ‘yastu’ iti pāṭhaḥ ↩