athātaḥ puṣpitakamindriyaṃ vyākhyāsyāmaha||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2|| puṣpaṃ yathā pūrvarūpaṃ phalasyeha bhaviṣyataḥ| tathā liṅgamariṣṭākhyaṃ pūrvarūpaṃ mariṣyataḥ||3||
varṇasvarānantaraṃ gandhasyādhikṛtatvānnirdiṣṭatvācca tadāśrayiriṣṭapratipādakaṃ puṣpitakamucyate- puṣpaṃ yathetyādi| prakaraṇārtho yadyapi sakalendriyasādhāraṇatayā prathamādhyāya eva vaktuṃ yujyate, tathā'pīha puṣpānukāreṇa gandhāśrayiriṣṭasya 1 vācyatvāt, puṣpaṃ prakṛtaṃ, tatprasaṅgācca riṣṭasya puṣpadharmakhyāpakamapi 2 prakaraṇamihocyate| puṣpaṃ yathetyādau avyabhicaritaphalasambandhameva puṣpaṃ jñeyam, ata eva ‘apyevaṃ tu’ ityādinā phalapuṣpayoḥ parasparavyabhicāraṃ darśayati||1-3||
apyevaṃ tu bhavet puṣpaṃ phalenānanubandhi yat| phalaṃ cāpi bhavet kiñcidyasya puṣpaṃ na pūrvajam 3||4|| na tvariṣṭasya jātasya nāśo'sti maraṇādṛte| maraṇaṃ cāpi tannāsti yannāriṣṭapuraḥsaram||5||
puṣpaphaladṛṣṭāntena riṣṭamaraṇayordurbodhatvāt puṣpaphalavyabhicāramapi śiṣyo gṛhṇīyāditi tannirāsārthamāha- apyevamityādi| phalenānubandhīti yathā- vetasapuṣpam| yasya puṣpaṃ na pūrvajamiti yathā- aśvatthādiphalam| jātasyeti sampūrṇasya, kiñcidudite hyariṣṭe'sampūrṇe nāvaśyaṃ mṛtyuḥ| anye tu jātasya niyatasyeti varṇayanti; dvividhaṃ hi riṣṭaṃ- niyataṃ cāniyataṃ ca; tatra niyataṃ “mṛtameva tamātreyo vyācacakṣe punarvasuḥ” (iṃ.a.7) ityādi, aniyataṃ yathā- “saṃśayaprāptamātreyo manyate tasya jīvitam” (iṃ.a.9), “arogaḥ saṃśayaṃ gatvā kaścideva pramucyate” (iṃ.a.5) iti; tathā'niyatāriṣṭābhiprāyeṇaiva suśrute'pyuktaṃ- “dhruvaṃ tvariṣṭe maraṇaṃ brāhmaṇaistat kilāmalaiḥ| rasāyanatapojapyatatparairvā nivāryate” iti| (su.sū.a.) etaccānye na manyante, ācāryeṇa riṣṭamaraṇayoravyabhicārasya mahatā prayatnena darśitatvāt| saṃśayaprāptamiti vacanaṃ maraṇapratipādakamevācāryeṇa bhaṅgyantareṇoktaṃ, yathā''cāryasya riṣṭārthastathā tadgrantha eva vyākhyāsyāmaḥ| yattu rasāyanādinā bādhyatvaṃ 4 riṣṭasya tadanumatameva, rasāyanamaheśvaraprasādādayo hi sarvalokamaryādāmapi hantuṃ kṣamāḥ, atastena tadvyabhicāramavekṣyeha granthaḥ kriyate; maheśvaro hi bhasmībhūtaṃ kāmaṃ punarjīvayati sma, tapasā ca rāmeṇa mṛto'pi vipraputraḥ punarjīvita ityādyanusaraṇīyam| anye tu kālamṛtyāveva riṣṭapūrvakaṃ maraṇaṃ bhavatīti varṇayanti, vadanti ca- “yadyakālamṛtyau riṣṭaṃ bhavati tadā varṇādyaṃ mṛtyupradaṃ riṣṭaṃ tadviphalaṃ syāt, yena 5 kālamṛtyāvucitācaraṇe'pi paraṃ mṛtyurbhavati nākālamṛtyau, tatra riṣṭe jāte yadyucitā kriyā kriyate na tadā mṛtyurbhavitumarhati; tena kālamṛtyugatameva riṣṭam” iti| tacca na, aviśeṣeṇa kālākālamaraṇe riṣṭasadbhāvaniyamābhidhānāt| akālamṛtyau ca yadaiva kriyāpathamatikrānte'pacārajanito vyādhirbhavati, tadaiva paraṃ riṣṭaṃ bhavati, ata evoktaṃ- “kṣaṇena hi riṣṭāni prādurbhavanti” iti| yaścainaṃ (vaṃ) na svīkaroti tasya niyatāyuṣo'pacārajanyavyādherasādhyatā kadā'pi na syāt; yena, yathā- apacārajā doṣā atiśayapramādādasādhyavyādhijanakā bhavanti, tathā maraṇapūrvariṣṭajanakā 6 api bhavanti||4-5||
mithyādṛṣṭamariṣṭābhamanariṣṭamajānatā| ariṣṭaṃ vā'pyasambuddhametat prajñāparādhajam||6||
yatra kutracidriṣṭamaraṇavyabhicārijñānaṃ bhavati tadbhrāntamiti darśayannāha- mithyetyādi| ariṣṭābhamiti ariṣṭasadṛśam| mithyādṛṣṭamiti riṣṭatvena jñātam; etadanariṣṭe riṣṭajñānaṃ prajñāparādhajaṃ; tathā riṣṭamapi sūkṣmarūpatayā mārake vyādhāvasambandhaṃ bhavati, etadapi prajñāparādhajaṃ mithyājñānam| tena riṣṭe satyapi maraṇaṃ na bhavatīti jñānaṃ bhrāntaṃ, tathā riṣṭaṃ vinā'pi kvacinmaraṇaṃ bhavatīti jñānaṃ bhrāntam| tataśca siddho'vyabhicāro maraṇariṣṭayoriti vākyārthaḥ||6||
jñānasambodhanārthaṃ tu liṅgairmaraṇapūrvajaiḥ| puṣpitānupadekṣyāmo narān bahuvidhairbahūn 7||7||
jñāyate maraṇamaneneti jñānaṃ riṣṭaṃ, tasya samyagbodhanaṃ jñānasambodhanam| maraṇapūrvajairiti maraṇapūrvabhāvibhiḥ| puṣpitā yathā vṛkṣādayo gandhavanto bhavanti tathā riṣṭagandhaprayuktā ye bhavanti te puṣpitāḥ, tān puṣpitān| bahuvidhairliṅgairbahūn puṣpitāniti yojanā||7||
nānāpuṣpopamo gandho yasya bhāti 8 divāniśam| puṣpitasya vanasyeva nānādrumalatāvataḥ||8|| tamāhuḥ puṣpitaṃ dhīrā naraṃ maraṇalakṣaṇaiḥ| sa nā 9 saṃvatsarāddehaṃ jahātīti viniścayaḥ||9|| evamekaikaśaḥ puṣpairyasya gandhaḥ samo bhavet| iṣṭairvā yadi vā'niṣṭaiḥ sa ca puṣpita ucyate||10|| samāsenāśubhān gandhānekatvenāthavā punaḥ| ājighredyasya gātreṣu taṃ vidyāt puṣpitaṃ bhiṣak||11|| āplutānāplute kāye yasya gandhāḥ śubhāśubhāḥ| vyatyāsenānimittāḥ syuḥ sa ca puṣpita ucyate||12|| tadyathā- candanaṃ kuṣṭhaṃ tagarāguruṇī madhu| mālyaṃ mūtrapurīṣe ca mṛtāni 10 kuṇapāni ca||13|| ye cānye vividhātmāno gandhā vividhayonayaḥ| te'pyanenānumānena vijñeyā vikṛtiṃ gatāḥ||14|| idaṃ cāpyatideśārthaṃ lakṣaṇaṃ gandhasaṃśrayam| vakṣyāmo yadabhijñāya bhiṣaṅmaraṇamādiśet||15|| viyonirviduro 11 gandho yasya gātreṣu jāyate| iṣṭo vā yadi vā'niṣṭo na sa jīvati tāṃ samām||16|| etāvadgandhavijñānaṃ,...|17|
vanasyetyukte'pi yat ‘nānādrumalatāvataḥ’ iti karoti, tena bhinnajātīyaṃ vanaṃ grāhayati; vanaṃ hi svajātīyavṛkṣāṇāmapisyāt, yathā- campakavanamaśokavanamityādi; nānātvaṃ ca puṣpāṇāmekajātīyānāmapi kalikādyavasthābhedādapi syāt, tasmāt sādhu viśeṣaṇaṃ- nānādrumalatāvata iti| maraṇalakṣaṇairyathoktairgandhaistaṃ puṣpitamāhuriti yojyam| saṃvatsarāditi saṃvatsarābhyantare| evamiti divāniśam| samāsenetyādinā puṣpavyatiriktaśavādyaśubhagandhayogenāpi puṣpitatvaṃ, ‘paribhāṣyate’ iti śeṣaḥ; samāseneti melakena| āplutetyādau āplutānāplutaviśeṣavyatyāsaḥ, tathā śubhāśubhagandhānāṃ vyatyāsaśca jñeyaḥ| puṣpitatvābhidhānaṃ ca yatra yatra, tatra tatra saṃvatsarāntaṃ jīvitaṃ pūrvavacanādbhavati| tadyathetyādinā śubhāśubhadravyāṇyāha| mṛtānīti mānuṣavyatiriktāni gavādīni mṛtāni, kuṇapāni tu mānuṣaśarīrāṇī| vividhayonaya ityanena nānādravyakṛtadhūpavartyādigandhān grāhayati; vividhātmāna ityanena tu akṛtrimanānādravyagandhā ucyante| anenānumāneneti ‘āplutānāplute’ ityādigranthoktariṣṭānusāreṇa| atideśārthamiti anuktajñānārtham| viyoniriti nirhetukaḥ| vidūra iti sthāyī||8-16||-
...rasajñānamataḥ param| āturāṇāṃ śarīreṣu vakṣyate vidhipūrvakam||17|| yo rasaḥ prakṛtisthānāṃ narāṇāṃ dehasambhavaḥ| sa eṣāṃ carame kāle vikāraṃ bhajate dvayam||18|| kaścidevāsyavairasyamatyarthamupapadyate| svādutvamaparaścāpi vipulaṃ bhajate rasaḥ||19|| tamanenānumānena vidyādvikṛtimāgatam| manuṣyo hi manuṣyasya kathaṃ rasamavāpnuyāt||20|| makṣikāścaiva yūkāśca daṃśāśca maśakaiḥ saha| virasādapasarpanti jantoḥ kāyānmumūrṣataḥ||21|| atyartharasikaṃ kāyaṃ kālapakvasya makṣikāḥ| api snātānuliptasya bhṛśamāyānti sarvaśaḥ||22||
vairasyamiti aniṣṭarasatām| kathamiti ākṣepe; tena na kathamapītyarthaḥ| avāpnuyāditi jānīyāt| atyartharasikamiti atisvādurasam| kālapakvāsyeti pūrṇakālasya| sarvaśa iti sarvagātreṣu||17-22||
tatra ślokaḥ- sāmānyena mayoktāni liṅgāni rasagandhayoḥ| puṣpitasya narasyaitatphalaṃ maraṇamādiśet||23||
saṅgrahaśloke sāmānyena puṣpitasyeti vacanādrasariṣṭe'pi puṣpitatvamasya vivakṣitaṃ, tena rasariṣṭe'pi saṃvatsarābhyantare maraṇamiti phalati||23||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne puṣpitakamindriyaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmindriyasthāne puṣpitakamindriyaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘gandhānvayiriṣṭasya’ iti pāṭhaḥ ↩
- 2 ‘puṣpadharmitākhyāpakamapi’ iti pāṭhaḥ ↩
- 3 ‘jāyate’ iti pāṭhaḥ ↩
- 4 ‘rasāyanādibādhyatvam’ iti pāṭhaḥ ↩
- 5 ‘yatra’ iti pāṭhaḥ ↩
- 6 ‘maraṇapūrvarūpariṣṭajanakā’ iti pāṭhaḥ ↩
- 7 ‘bahuvidhān bahūn’ iti pāṭhaḥ ↩
- 8 ‘vāti’ iti pāṭhaḥ ↩
- 9 ‘sa vai’ iti pāṭhaḥ ↩
- 10 ‘dhṛtāni’ iti pāṭhaḥ ↩
- 11 ‘vitvaro yasya gandho gātreṣu’ iti pāṭhaḥ ↩