3. parimarśanīyamindriyam

Larger type: Carakasaṃhitā · indented: Cakrapāṇidatta's Āyurvedadīpikā
athātaḥ parimarśanīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2|| varṇe svare ca gandhe ca rase coktaṃ pṛthak pṛthak| liṅgaṃ mumūrṣatāṃ samyak sparśeṣvapi nibodhata||3||
indriyārthānugatariṣṭapāriśeṣyāt sparśagatariṣṭābhidhāyakaṃ parimarśanīyamindriyamucyate; imameva cādhyāyasambandhaṃ darśayannāha- varṇe svare cetyādi||1-3||
sparśaprādhānyenaivāturasyāyuṣaḥ 1 pramāṇāvaśeṣaṃ 2 jijñāsuḥ prakṛtisthena pāṇinā śarīramasya kevalaṃ spṛśet, parimarśayedvā'nyena| parimṛśatā tu khalvāturaśarīramime bhāvāstatra tatrāvaboddhavyā bhavanti| tadyathā- satataṃ spandamānānāṃ śarīradeśānāmaspandanaṃ, nityoṣmaṇāṃ śītībhāvaḥ, mṛdūnāṃ dāruṇatvaṃ, ślakṣṇānāṃ kharatvaṃ, satāmasadbhāvaḥ 3, sandhīnāṃ sraṃsabhraṃśacyavanāni; māṃsaśoṇitayorvītībhāvaḥ, dāruṇatvaṃ, svedānubandhaḥ, stambho vā; yaccānyadapi kiñcidīdṛśaṃ sparśānāṃ lakṣaṇaṃ bhṛśavikṛtamanimittaṃ syāt| iti lakṣaṇaṃ spṛśyānāṃ bhāvānāmuktaṃ samāsena||4||
sparśeneti vaktavye yat ‘sparśaprādhānyena’ iti karoti, tena asparśagrāhyamapi cakṣurlohitatvādi riṣṭamiha sparśaparīkṣyamadhye oghādāyātaṃ vaktavyamiti darśayati| prakṛtistheneti nātyuṣṇaśītena| kevalamiti kṛtsnam| gurudārādeḥ svayaṃ sparśo yadā na yujyate tadā kartavyamāha- parimarśayedvā'nyeneti| satāmasadbhāva iti atra ca vṛṣṇādīnāṃ satāmiti jñeyaṃ, sthūlāvayavānāṃ riṣṭe'pyabhāvadarśanāt| sraṃsaḥ manāggamanaṃ, bhraṃśastu sudūrādhogamanaṃ, dhāvanaṃ tu pārśvato gamanam| vītībhāvaḥ atikṣīṇatvam| lakṣaṇamiti maraṇalakṣaṇam| samāseneti cchedaḥ||4||
tadvyāsato'nuvyākhyāsyāmaḥ- tasya cet parimṛśyamānaṃ pṛthaktvena pādajaṅghorusphigudarapārśvapṛṣṭheṣikāpāṇigrīvātālvoṣṭhalalāṭaṃ svinnaṃ śītaṃ stabdhaṃ 4 dāruṇaṃ vītamāṃsaśoṇitaṃ vā syāt, parāsurayaṃ puruṣo na cirāt kālaṃ 5 mariṣyatīti vidyāt| tasya cet parimṛśyamānāni pṛthaktvena gulphajānuvaṅkṣaṇagudavṛṣaṇameḍhranābhyaṃsastanamaṇikaparśukāhanunāsikākarṇākṣibhrūśaṅkhādīni srastāni vyastāni cyutāni sthānebhyaḥ skannāni 6 vā syuḥ, parāsurayaṃ puruṣo'cirāt kālaṃ mariṣyatīti 7 vidyāt||5|| tathā'syocchvāsamanyādantapakṣmacakṣuḥkeśalomodaranakhāṅgulīrālakṣayet| tasya ceducchvāso'tidīrgho'tihrasvo vā syāt, parāsuriti vidyāt| tasya cenmanye parimṛśyamāne na spandeyātāṃ, parāsuriti vidyāt| tasya ceddantāḥ parikīrṇāḥ śvetā jātaśarkarāḥ syuḥ, parāsuriti vidyāt| tasya cet pakṣmāṇi jaṭābaddhāni syuḥ, parāsuriti vidyāt| tasya ceccakṣuṣī prakṛtihīne, vikṛtiyukte- atyutpiṇḍite, atipraviṣṭe, atijihme, ativiṣame, atimuktabandhane, atiprasrute, satatonmiṣite, satatanimiṣite, nimiṣonmeṣātipravṛtte, vibhrāntadṛṣṭike, viparītadṛṣṭike, hīnadṛṣṭike, vyastadṛṣṭike 8, nakulāndhe, kapotāndhe, alātavarṇe, kṛṣṇapītanīlaśyāvatāmraharitahāridraśuklavaikārikāṇāṃ varṇānāmanyatamenātiplute vā syātāṃ, tadā parāsuriti vidyāt| athāsya keśalomānyāyacchet, tasya cet keśalomānyāyamyamānāni pralucyeran na cedvedayeyustaṃ parāsuriti vidyāt| tasya cedudare sirāḥ prakāśerañ śyāvatāmranīlahāridraśuklā vā syuḥ, parāsuriti vidyāt| tasya cennakhā vītamāṃsaśoṇitāḥ pakvajāmbavavarṇāḥ syuḥ, parāsuriti vidyāt| athāsyāṅgulīrāyacchet; tasya cedaṅgulaya āyamyamānā na sphuṭeyuḥ, parāsuriti vidyāt||6||
pṛṣṭheṣikā pṛṣṭhavaṃśaḥ| pṛthaktveneti ekaikaśyena| maṇikaḥ karabāhusandhiḥ| manye galapārśvagate dhamanyau| ucchvāsadairghyahrāsau nāsāgradattakarasparśādupalabhyete| parikīrṇā iti malaliptāḥ| dantādiśvetatvaṃ cakṣurgrāhyamapi sparśaparīkṣaṇīyadantadharmaprastāvāducyate| cakṣuṣī prakṛtihīne vikṛtiyukte iti sāmānyavacanaṃ; tasya vivaraṇam- atyutpiṇḍite ityādi| atyutpiṇḍite iti atyarthanirgate 9| atijihme atikuṭile| ativiṣame iti ekaṃ saṃvṛtam, aparaṃ vistṛtamiti| nimeṣonmeṣakriyāyāmatyarthaṃ pravartete iti nimeṣonmeṣātipravṛtte| viparītadṛṣṭike iti keyūradṛṣṭike; kiṃvā viparītadṛṣṭike anyathāgrāhiṇī| hīnadṛṣṭike adūradarśinī, naṣṭadṛṣṭike vā| nakulāndhakapotāndhalakṣaṇe granthaḥ- “nakulāndhastu rūpāṇi divā śuklāni paśyati| kapotāndhastu rūpāṇi divā kṛṣṇāni paśyati” iti| alātastu taptāṅgāraḥ| iha cakṣurgatāriṣṭābhidhānaprastāvādasparśagrāhmamapi cakṣuṣoralātavarṇatvādikamucyate| udarānugatāḥ sirāstviha sparśanagrāhyā bhavantīti uktāḥ; tatprasaṅgāccakṣurgrāhyāḥ sirāvarṇā apyuktāḥ| āyacchediti sphoṭayet| nakhāṅguligatāriṣṭaparīkṣāyāṃ tu sparśo'pi vyāpriyata eveti kṛtvā tadariṣṭamapīhoktam||5-6||
tatra ślokaḥ- etān spṛśyān bahūn bhāvān yaḥ spṛśannavabudhyate| āture na sa sammohamāyurjñānasya gacchati||7||
etān spṛśyāniti bāhulyāduktam; evaṃ spṛśannityetadapi bāhulyāduktam| ‘āyurjñānasyeti’ pāṭhapakṣe ṣaṣṭhī sambandhavivakṣāyām||7||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne parimarśanīyamindriyaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmindriyasthāne parimarśanīyamindriyaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘sparśaprāmāṇyena’ iti pāṭhaḥ
  2. 2 ‘pramāṇaviśeṣaṃ’ iti pāṭhaḥ
  3. 3 ‘sthūlānāṃ vṛṣaṇādīnāṃ satāmasadbhāvaḥ’ iti pāṭhaḥ
  4. 4 ‘prasuptaṃ’ iti pāṭhaḥ
  5. 5 ‘kālaṃ kariṣyati’ iti pāṭhaḥ
  6. 6 ‘skannāni’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate
  7. 7 ‘kariṣyati’ iti pāṭhaḥ
  8. 8 ‘vyastadṛṣṭike’ ityanantaraṃ ‘vistṛtadṛṣṭimaṇḍale’ ityadhikaḥ pāṭhaḥ kvacidupalabhyate
  9. 9 ‘atyarthamudgate’ iti pāṭhaḥ