4. indriyānīkamindriyam

Larger type: Carakasaṃhitā · indented: Cakrapāṇidatta's Āyurvedadīpikā
athāta indriyānīkamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
uddeśakramānurodhādindriyagocarāriṣṭābhidhānārthamindriyānīkamucyate| indriyāṇāmanīkaṃ samūhaḥ, tamadhikṛtya kṛtamindriyānīkam||1-2||
indriyāṇi yathā jantoḥ parīkṣeta viśeṣavit| jñātumicchan bhiṣaṅmānamāyuṣastannibodhata 1||3|| anumānāt parīkṣeta darśanādīni tattvataḥ| addhā hi viditaṃ 2 jñānamindriyāṇāmatīndriyam||4||
darśanaṃ cakṣuḥ; darśanādīni cakṣurādīni pañcendriyāṇi| indriyāṇāṃ parīkṣā na pratyakṣeṇetyāha- addhā hītyādi| addheti avitatham| indriyāṇāmatīndriyatvādanumānenaiva parīkṣaṇamiti śeṣaḥ 3||3-4||
svasthebhyo vikṛtaṃ yasya jñānamindriyasaṃśrayam 4| ālakṣyetānimittena lakṣaṇaṃ maraṇasya tat||5|| ityuktaṃ lakṣaṇaṃ samyagindriyeṣvaśubhodayam| tadeva tu punarbhūyo vistareṇa nibodhata||6||
svasthebhya iti prakṛtisthebhya indriyebhyaḥ; ‘utpannam’ iti śeṣaḥ| indriyasaṃśrayamiti bāhyendriyajanyam| animitteneti vikṛtijñānajanakabāhyahetuvyatirekeṇa; indriyagatikṛtajñānajanakadoṣanirāsastu ‘svasthebhyaḥ’ iti viśeṣaṇenaiva kṛtaḥ| aśubhodayamiti maraṇakāraṇam| punaḥśabdaḥ prakāśane, yathā- “doṣāḥ punastrayaḥ” (vi.a.1) iti| bhūyaḥśabdaḥ punaḥpunararthe, kiṃvā bhūyaḥśabdo mahadarthaḥ; tena, punarbhūyaḥśabdayorbhinnārthatvam||5-6||
ghanībhūtamivākāśamākāśamiva medinīm| vigītamubhayaṃ hyetat paśyan maraṇamṛcchati||7||
ghanībhūtamiti kaṭhinatāṃ gataṃ; kiṃvā bhūtaśabdaḥ kṛtārthe, yathā- upadhānībhūtam| tena, ivaśabdaścopamāne bhavati| anye tu ghanībhūtaṃ pṛthivīrūpatāṃ yātaṃ vadanti| ākāśamiva medinīmiti śūnyarūpāṃ medinīm| vigītamiti viparītatvena jñātam| ubhayamityanena yaugapadyena pṛthivyākāśaviparītopalambho riṣṭaṃ, naikaikaśyena| ayaṃ cāriṣṭamahimā yadevaṃrūpameva riṣṭaṃ bhavati, evamuktāriṣṭeṣu tathā tathotpādaḥ svamahimnaiva jñeyaḥ| etāni cāriṣṭāni sāmānyenaivendriyāriṣṭābhidhāyakaprakaraṇalabdhānyapi prāyobhāvitvena śṛṅgagrāhikayā'bhidhīyante||7||
yasya darśanamāyāti māruto'mbaragocaraḥ| agnirnāyāti cādīptastasyāyuḥkṣayamādiśet||8||
darśanamiti cakṣurgocaratām| ambaragocara ityanena bhūmiṣṭhadevatārūpavātadarśanaṃ niṣedhayati| etena ‘eṣa vāyuḥ, ityākāravān’ ititi mārutapratyakṣajñānamariṣṭam| nāyāti darśanamiti sambandhaḥ||8||
jale suvimale jālamajālāvatate naraḥ| sthite gacchati vā dṛṣṭvā jīvitāt parimucyate||9||
sthite iti sthire| gacchati vahamāne| yeṣu ceha riṣṭeṣu maraṇakālaniyamo noktastatra saṃvatsaramavadhirbhavati, tataḥ pareṇa hi riṣṭe maraṇānabhidhānāt||9||
jāgrat paśyati yaḥ pretān rakṣāṃsi vividhāni ca| anyadvā'pyadbhutaṃ kiñcinna 5 sa jīvitumarhati||10||
pretānityādibahuvacanānnaikapretādidarśanaṃ riṣṭamiti bhāvaḥ||10||
yo'gniṃ prakṛtivarṇasthaṃ nīlaṃ paśyati niṣprabham| kṛṣṇaṃ vā yadi vā śuklaṃ niśāṃ vrajati saptamīm||11||
prakṛtivarṇasthamiti vaivarṇyavikṛtyādikārakasaviṣānnavarṇādiviraheṇa svīya eva lohitakapile varṇe vyavasthitam| saptamīṃ niśāṃ vrajati, tenāṣṭāhānmaraṇam||11||
marīcīnasato meghānmeghān vā'pyasato'mbare| vidyuto vā vinā meghaiḥ paśyan 6 maraṇamṛcchati||12||
marīcīnasata ityatra prakaraṇānmarīciśabdena meghajyotirucyate| marīcīnāṃ viśeṣaṇam- asata iti| vidyuto vā vinā meghāditi abhrāntacchaṭā eva sarvadā meghasambandhopalabhyamānā grāhyā, nānyā vidyuditi; tā hi vinā meghadarśanamapi sudūrāt svasthairapyupalabhyante||12||
mṛnmayīmiva yaḥ pātrīṃ kṛṣṇāmbarasamāvṛtām| ādityamīkṣate śuddhaṃ candraṃ vā na sa jīvati||13|| aparvaṇi yadā paśyet sūryācandramasorgraham| avyādhito vyādhito vā tadantaṃ tasya jīvitam||14|| naktaṃ sūryamahaścandramanagnau dhūmamutthitam| agniṃ vā niṣprabhaṃ rātrau dṛṣṭvā maraṇamṛcchati||15|| prabhāvataḥ prabhāhīnānniṣprabhāṃśca prabhāvataḥ| narā viliṅgān paśyanti bhāvān bhāvāñjihāsavaḥ 7||16|| vyākṛtīni vivarṇāni visaṅkhyopagatāni ca| vinimittāni paśyanti rūpāṇyāyuḥkṣaye narāḥ||17|| yaśca paśyatyadṛśyān vai dṛśyān yaśca na paśyati| tāvubhau 8 paśyataḥ kṣipraṃ yamakṣayamasaṃśayam||18||
śuddhamiti meghānantaritam| rātrāvityanena divā vahniniṣprabhatvadarśanamariṣṭaṃ naiveti darśayati| viliṅgāniti vigatasahajaliṅgān| tena prabhāvyatiriktāñjanādi(?)liṅgaviparyaye riṣṭaṃ bhavati| bhāvāniti prāṇān; kiṃvā bhāvāniti pañcamahābhūtāni śarīrarūpāṇi| vyākṛtīnīti vividhākṛtīni| vivarṇānīti viruddhavarṇāni| visaṅkhyopagatānīti viparītasaṅkhyāyuktāni| vinimittānīti vigatanimittāni| vyākṛtyādikārakahetuvyatirekeṇa vyākṛtyādiyuktarūpadarśanamariṣṭamityarthaḥ| rūpāṇīti rūpavanti dravyāṇi||13-18||
aśabdasya ca yaḥ śrotā śabdān yaśca na budhyate| dvāvapyetau yathā pretau tathā jñeyau vijānatā 9||19|| saṃvṛtyāṅgulibhiḥ karṇau jvālāśabdaṃ ya āturaḥ| na śṛṇoti gatāsuṃ taṃ buddhimān parivarjayet||20||
aśabdasyetyādinā śrotrāriṣṭamāha| jvālāyāḥ śabda iva śabdo jvālāśabdaḥ, tam||19-20||
viparyayeṇa yo vidyādgandhānāṃ sādhvasādhutām| na vā tān 10 sarvaśo vidyāttaṃ vidyādvigatāyuṣam||21||
viparyayeṇetyādinā ghrāṇāriṣṭamucyate| na vā tān sarvaśo vidyāditi sarvathaiva gandhāñchubhānaśubhān vā na vetti||21||
yo rasānna vijānāti na vā jānāti tattvataḥ| mukhapākādṛte pakvaṃ tamāhuḥ kuśalā naram||22||
tattvata iti svakīyena rūpeṇa| mukhapākaśabdo rasanādoṣopalakṣaṇaṃ; tena, pittaduṣṭarasanatvādrasānyathātvagrāhakasya vyudāso'varudhyate| pakvamiti sampūrṇāyuḥkālam||22||
uṣṇāñchītān kharāñchlakṣṇānmṛdūnapi ca dāruṇān| spṛśyān spṛṣṭvā tato'nyatvaṃ mumūrṣusteṣu manyate||23||
tato'nyatvamiti uṣṇe śītatvaṃ, ślakṣṇe kharatvamityādi manyate||23||
antareṇa tapastīvraṃ yogaṃ vā vidhipūrvakam| indriyairadhikaṃ paśyan pañcatvamadhigacchati||24|| indriyāṇāmṛte 11 dṛṣṭerindriyārthānadoṣajān| naraḥ paśyati yaḥ kaścidindriyairna sa jīvati||25||
samprati sarvendriyariṣṭaṃ sāmānyena brūte- antareṇetyādi| antareṇeti vinā| yogamityasya viśeṣaṇaṃ- vidhipūrvakamiti; anena yathāvidhikṛtasyaiva yogasyātīndriyajñāne samarthatvamuktam| adhikamiti asmadādīndriyāviṣayam| pañcatvamiti maraṇam| dṛṣṭiḥ upalabdhiḥ, tayā dṛṣṭyā dṛṣṭiśaktirupacārāducyate; tena ṛte dṛṣṭimiti upalabdhiṃ vinā; tataścendriyāṇāmupalabdhiśāktiṃ vinā ya indriyairupalabdhumaśakyān paśyedindriyaiḥ, na sa jīvati| adoṣajānityanena ca doṣasvabhāvādindriyāśakyārthagrahaṇaṃ nirākaroti| yathā- aṅguliyantritaṃ cakṣurvātaduṣṭyā''sannavastudvayamindriyāviṣayaṃ paśyati, tathā pittaduṣṭarasanaṃ guḍaṃ na madhuraṃ pratyetītyādi bodhyam||24-25||
svasthāḥ prajñāviparyāsairindriyārtheṣu vaikṛtam| paśyanti ye'sadbahuśasteṣāṃ 12 maraṇamādiśet||26||
svasthā iti avikṛtendriyamanasaḥ| prajñāviparyāsairiti śeṣībhūtāsuprabhāvakṛtaḥ prajñāviparyāsaḥ| asaditi ayathābhūtam| bahuśa ityanena sakṛddarśanasya nāriṣṭatvam||26||
tatra ślokaḥ- etadindriyavijñānaṃ yaḥ paśyati yathātatham| maraṇaṃ jīvitaṃ caiva sa bhiṣak jñātumarhati||27||
indriyavijñānamindriyagatariṣṭavijñānam| jīvitajñānaṃ ceha riṣṭaśūnyendriyajñāne sati bhavatīti jñeyam||27||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne indriyānīkamindriyaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmindriyasthāne indriyānīkamindriyaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘āyuḥpramāṇaṃ jijñāsurbhiṣak tanno nibodhata’ iti pāṭhaḥ
  2. 2 ‘vitathaṃ’ iti pāṭhaḥ
  3. 3 ‘vākyārthaḥ’ iti pāṭhaḥ
  4. 4 ‘jñānamindriyasambhavam’ iti pā.
  5. 5 ‘kiñcijjīvitāt sa vimucyate’ iti pāṭhaḥ
  6. 6 ‘yaḥ paśyati sa naśyati’ iti pāṭhaḥ
  7. 7 ‘prāṇān’ iti pāṭhaḥ
  8. 8 ‘dvāvapyetau yathā pretau tathā jñeyau vijānatā’ iti pāṭhaḥ
  9. 9 ‘tāvubhau paśyataḥ kṣipraṃ yamakṣayamasaṃśayam’ iti pāṭhaḥ
  10. 10 ‘na caitān’ iti pāṭhaḥ
  11. 11 ‘indriyāṇāmṛte dṛṣṭerindriyārthānna paśyati| viparyayeṇa yo vidyāttaṃ vidyādvigatāyuṣam’ iti pāṭhaḥ
  12. 12 ‘ye subahuśasteṣāṃ’ iti pāṭhaḥ