5. pūrvarūpīyamindriyam

Larger type: Carakasaṃhitā · indented: Cakrapāṇidatta's Āyurvedadīpikā
athātaḥ pūrvarūpīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
indriyagatariṣṭamabhidhāya sattvādīnāmagre sūcitānāmariṣṭamagre vaktuṃ yujyate; tattvalpavaktavyatvādullaṅghya bahuvaktavyaṃ pūrvarūpariṣṭamabhidhātuṃ pūrvarūpīyo'bhidhīyate, prathamādhyāye tu sattvādīnāmagre'bhidhānamindriyaiḥ samaṃ buddhisādhanatvādiprasaṅgāgataṃ jñeyam| vyādhistu yadyapi bahuvaktavyaḥ katamāniśarīrīye'gre sūtritaśca, tathā'pi pūrvarūpapūrvakatvād vyādheḥ pūrvaṃ pūrvarūpanirūpaṇamiha; sūtre tvagre vyādhivacanena pūrvaṃ rūpād vyādheḥ pūrvarūpabodhyasya prādhānyaṃ darśayati||1-2||
pūrvarūpāṇyasādhyānāṃ vikārāṇāṃ pṛthak pṛthak| bhinnābhinnāni vakṣyāmo bhiṣajāṃ jñānavṛddhaye||3|| pūrvarūpāṇi sarvāṇi jvaroktānyatimātrayā| yaṃ viśanti viśatyenaṃ mṛtyurjvarapuraḥsaraḥ||4|| anyasyāpi ca rogasya pūrvarūpāṇi yaṃ naram| viśantyanena kalpena tasyāpi maraṇaṃ dhruvam||5||
bhinnābhinnānīti sādhāraṇāsādhāraṇāni| tatra ‘pūrvarūpāṇi’ ityādinā ‘tasyāpi maraṇaṃ dhruvam’ ityantena sarvavyādhipūrvarūpariṣṭaṃ sādhāraṇamuktaṃ, ‘pūrvarūpaikadeśāṃstu’ ityādinā tu prativyādhibhinnapūvarūpāriṣṭamucyate| anye tu bhinnābhinnānīti uktānuktānīti bruvate; tatra jvarādipūrvarūpāṇyuktāni, ‘śvabhiruṣṭraiḥ kharaiḥ’ ityādi tu pūrvarūpamanuktam| sarvāṇīti samastāni| atimātrayeti atyulbaṇatvena| jvarapuraḥsara iti jvarānantarabhāvī| anena kalpenetyanena sarvāṇi cātimātrayā ceti darśayati||3-5||
pūrvarūpaikadeśāṃstu vakṣyāmo'nyān sudāruṇān| ye rogānanubadhnanti mṛtyuryairanubadhyate 1||6|| balaṃ ca hīyate yasya pratiśyāyaśca vardhate| tasya nārīprasaktasya śoṣo'ntāyopajāyate||7|| śvabhiruṣṭraiḥ kharairvā'pi yāti yo dakṣiṇāṃ diśam| svapne yakṣmāṇamāsādya jīvitaṃ sa vimuñcati||8|| pretaiḥ saha pibenmadyaṃ svapne yaḥ kṛṣyate śunā| sughoraṃ jvaramāsādya jīvitaṃ sa vimuñcati||9||
rogānanubadhnantīti rogeṇa paścādbhāvinā'vaśyaṃ yujyante| mṛtyuryairanubadhyate iti yai rogairmṛtyuranubadhyate| etenaitat phalati- pūrvarūpāṇāṃ yairvyādhibhirniyataḥ sambandhaste'vaśyaṃ mārakā bhavantītyarthaḥ| “śvoṣṭravarāhakharairyānaṃ” (ni.a.6) ityādi śoṣanidāne'pyuktaṃ, tena dakṣiṇadiśāgamanaviśeṣitameva tadriṣṭam||6-9||
lākṣāraktāmbarābhaṃ yaḥ paśyatyambaramantikāt| sa raktapittamāsādya tenaivāntāya nīyate||10|| raktasragraktasarvāṅgo raktavāsā muhurhasan| yaḥ svapne hriyate 2 nāryā sa raktaṃ prāpya sīdati||11||
antikāditi samīpāt| raktaṃ prāpyeti raktapittaṃ prāpya| sīdati mriyate||10-11||
śūlāṭopāntrakūjāśca daurbalyaṃ cātimātrayā| nakhādiṣu ca vaivarṇyaṃ gulmenāntakaro grahaḥ||12|| latā kaṇṭakinī yasya dāruṇā hṛdi jāyate| svapne gulmastamantāya krūro viśati mānavam||13||
āṭopaḥ kukṣau śabdavadvātabhramaṇam| gṛhyate aneneti graho liṅgamityarthaḥ||12-13||
kāye'lpamapi saṃspṛṣṭaṃ subhṛśaṃ yasya dīryate| kṣatāni ca na rohanti kuṣṭhairmṛtyurhinasti tam||14|| nagnasyājyāvasiktasya juhvato'gnimanarciṣam| padmānyurasi jāyante svapne kuṣṭhairmariṣyataḥ||15||
saṃspṛṣṭamiti śastratṛṇādisaṃspṛṣṭam||14-15||
snātānuliptagātre'pi yasmin gṛdhnanti makṣikāḥ| sa prameheṇa saṃsparśaṃ prāpya tenaiva hanyate||16|| snehaṃ bahuvidhaṃ svapne caṇḍālaiḥ saha yaḥ pibet| badhyate sa prameheṇa spṛśyate'ntāya mānavaḥ||17||
yadyapi snātānuliptagātre ityādiriṣṭaṃ puṣpitake “apisnātānuliptasya” (iṃ.a.2) ityādinoktaṃ, tathā'pīha prameheṇa maraṇopadarśanārthaṃ punarucyate| tatra ca yadā pramehapūrvarūpāntarāṇi bhavanti, etacca lakṣaṇaṃ bhavati, tadā prameheṇa mṛtyuḥ; yadā tu pramehapūrvarūpāṇi na bhavanti, tadā yena kenāpi vyādhinā mṛtyurjñeyaḥ||16-17||
dhyānāyāsau tathodvegau mohaścāsthānasambhavaḥ| aratirbalahāniśca mṛtyurunmādapūrvakaḥ||18|| āhāradveṣiṇaṃ paśyan luptacittamudarditam| vidyāddhīro mumūrṣuṃ tamunmādenātipātinā||19|| krodhanaṃ trāsabahulaṃ sakṛtprahasitānanam| mūrcchāpipāsābahulaṃ hantyunmādaḥ śarīriṇam||20|| nṛtyan rakṣogaṇaiḥ sākaṃ yaḥ svapne'mbhasi sīdati 3| sa prāpya bhṛśamunmādaṃ yāti lokamataḥ param||21|| asattamaḥ paśyati yaḥ śṛṇotyapyasataḥ svanān| bahūn bahuvidhān jāgrat so'pasmāreṇa badhyate||22|| mattaṃ nṛtyantamāvidhya preto harati yaṃ naram| svapne harati taṃ mṛtyurapasmārapuraḥsaraḥ||23||
udarditamiti udardayuktaṃ; yadvā, udarditam ūrdhvavātārditam| āvidhyeti adhaḥśirasaṃ kṛtvā||18-23||
stabhyete pratibuddhasya hanū manye tathā'kṣiṇī| yasya taṃ bahirāyāmo gṛhītvā hantyasaṃśayam||24|| śaṣkulīrvā'pyapūpān vā svapne khādati yo naraḥ| sa cettādṛk 4 chardayati pratibuddho na jīvati||25||
tādṛgiti apūpaśaṣkulīrūpam||24-25||
etāni pūrvarūpāṇi yaḥ samyagavabudhyate| sa eṣāmanubandhaṃ ca phalaṃ ca jñātumarhati||26||
eṣāmanubandhamiti etatpūrvarūpottarakālabhāvinaṃ vyādhim| phalaṃ caiṣāṃ mṛtyurūpam||26||
imāṃścāpyaparān svapnān dāruṇānupalakṣayet| vyādhitānāṃ vināśāya kleśāya mahate'pi vā||27|| yasyottamāṅge jāyante vaṃśagulmalatādayaḥ| vayāṃsi ca vilīyante svapne mauṇḍyamiyācca yaḥ||28|| gṛdhrolūkaśvakākādyaiḥ svapne yaḥ parivāryate| rakṣaḥpretapiśācastrīcaṇḍāladraviḍāndhrakaiḥ 5||29|| vaṃśavetralatāpāśatṛṇakaṇṭakasaṅkaṭe| saṃsajjati 6 hi yaḥ svapne yo gacchan 7 prapatatyapi||30|| bhūmau pāṃśūpadhānāyāṃ valmīke vā'tha bhasmani| śmaśānāyatane śvabhre svapne yaḥ prapatatyapi 8||31|| kaluṣe'mbhasi paṅke vā kūpe vā tamasā''vṛte| svapne majjati śīghreṇa srotasā hriyate 9 ca yaḥ||32|| snehapānaṃ tathā'bhyaṅgaḥ pracchardanavirecane| hiraṇyalābhaḥ kalahaḥ svapne bandhaparājayau||33|| upānadyuganāśaśca prapātaḥ pādacarmaṇoḥ| harṣaḥ svapne prakupitaiḥ pitṛbhiścāvabhartsanam||34|| dantacandrārkanakṣatradevatādīpacakṣuṣām 10| patanaṃ vā vināśo vā svapne bhedo nagasya vā||35|| raktapuṣpaṃ vanaṃ bhūmiṃ pāpakarmālayaṃ citām| guhāndhakārasambādhaṃ svapne yaḥ praviśatyapi||36|| raktamālī hasannuccairdigvāsā dakṣiṇāṃ diśam| dāruṇāmaṭavīṃ svapne kapiyuktena yāti vā||37|| kāṣāyiṇāmasaumyānāṃ nagnānāṃ daṇḍadhāriṇām| kṛṣṇānāṃ raktanetrāṇāṃ svapne necchanti darśanam||38|| kṛṣṇā pāpā 11 nirācārā dīrghakeśanakhastanī| virāgamālyavasanā svapne kālaniśā matā||39|| ityete dāruṇāḥ svapnā rogī yairyāti pañcatām| arogaḥ saṃśayaṃ gatvā kaścideva pramucyate||40||
kleśāya mahate'pi vetyatrārogiṇāṃ kleśāya mahata iti boddhavyaṃ, rogiṇāṃ tu maraṇāyaiva; yata uttaratropasaṃhāre ‘ityete dāruṇāḥ svapnāḥ’ ityādau yathoktameva vibhāgaṃ kariṣyati| vayāṃsīti pakṣiṇaḥ| gṛdhrādikākāntaiḥ parivāryata iti sambandhaḥ| saṃsajjatīti saṃyukto bhavati| kiṃvā, ‘pramuhyati’ iti pāṭhaḥ; tatra pramuhyatīti vaṃśādisaṅkaṭe lagnaḥ sanna nirgamamārgamāsādayati| prapatatyapīti bhūmāvityādinā yojyam| pāṃśūpadhānāyāmiti dhūlisaṃyuktāyām| kiṃvā, bhūmāvityādi prapatatītyanena yojyam| upānat pādatrāṇam| raktapuṣpamiti vanaviśeṣaṇam| guhāndhakārasambādhamiti guhāndhakārarūpaṃ kaṣṭakārakam| digvāsā nagnaḥ san| kapiyuktena ‘yānena’ iti śeṣaḥ| kaścideva pramucyata iti arogān prati naitat svapnānāṃ riṣṭatvaṃ; tena, arogeṣveteṣāṃ maraṇavyabhicāreṇa naikāntatvena riṣṭatvamiti vadanti||27-40||
manovahānāṃ pūrṇatvāddoṣairatibalaistribhiḥ| srotasāṃ dāruṇān svapnān kāle paśyati dāruṇe||41|| nātiprasuptaḥ puruṣaḥ saphalānaphalāṃstathā| indriyeśena manasā svapnān paśyatyanekadhā||42||
yathaitat svapnadarśanaṃ bhavati tadāha- manovahānāmityādi| manovahāni srotāṃsi yadyapi pṛthaṅnoktāni, tathā'pi manasaḥ “kevalaṃ cetanāvaccharīramayanabhūtaṃ” (vi.a.5) ityabhidhānāt sarvaśarīrasrotāṃsi gṛhyante, viśeṣeṇa tu hṛdayāśritatvānmanasastadāśritā 12 daśa dhamanyo manovahā abhidhīyante| tribhiriti tribhirapītyarthaḥ; tena, pṛthagapi doṣaiḥ pūraṇaṃ jñeyam| nātiprasupta iti nātinidrābhibhūta ityarthaḥ| indriyeśeneti indriyaprerakeṇa||41-42||
dṛṣṭaṃ śrutānubhūtaṃ ca prārthitaṃ kalpitaṃ tathā| bhāvikaṃ doṣajaṃ caiva svapnaṃ saptavidhaṃ viduḥ||43||
svapnānāṃ phalavattvamaphalavattvaṃ coktaṃ, taddarśayituṃ svapnaprakārānāha- dṛṣṭamityādi| dṛṣṭamiti cakṣuṣā| anubhūtaṃ tu śeṣendriyajñātam| kalpitamiti manasā bhāvitam| prārthitaṃ yāñcāviṣayīkṛtam| bhāvikamiti bhāviśubhāśubhaphalasūcakam| doṣajamiti ulbaṇavātādidoṣajanyam||43||
tatra pañcavidhaṃ pūrvamaphalaṃ bhiṣagādiśet| divāsvapnamatihrasvamatidīrghaṃ ca 13 buddhimān||44|| dṛṣṭaḥ prathamarātre yaḥ svapnaḥ so'lpaphalo 14 bhavet| na svapedyaṃ punardṛṣṭvā sa sadyaḥ syānmahāphalaḥ||45|| akalyāṇamapi svapnaṃ dṛṣṭvā tatraiva yaḥ punaḥ| paśyet saumyaṃ śubhākāraṃ tasya vidyācchubhaṃ phalam||46|| tatra ślokaḥ- pūrvarūpāṇyatha svapnān ya imān vetti dāruṇān| na sa mohādasādhyeṣu karmāṇyārabhate bhiṣak||47||
pūrvaṃ dṛṣṭādikalpitāntaṃ pañcavidhasvapnamaphalam| aphalasvapnāntaramāha- divāsvapnamityādi| divādṛṣṭaṃ sarvaṃ svapnaṃ, tathā rātridṛṣṭamapi atidīrghamatihrasvaṃ ca svapnamaphalaṃ vidyāt, phalaśūnyatvāditi| pāriśeṣyādbhāvikaṃ doṣajanyaṃ ca saphalam| tatra bhāvikaṃ śubhāśubharūpatayā śubhāśubhaphalapradaṃ, yattu doṣajanyaṃ taddoṣaprakopajanyavyādhirūpaphalasūcakatayā saphalam| atra cādhyāye yeṣāmeva svapnarūpaviśiṣṭariṣṭasambhavasta evoktāḥ; tena grahaṇyādīnāṃ kimiti svapnāriṣṭāni, noktānīti na vācyaṃ; tatra viśiṣṭariṣṭāsambhavādevānabhidhānaṃ jñeyam| ‘dṛṣṭaḥ prathamayāme yaḥ’ ityādigranthaṃ kecidatra paṭhanti| sa vyaktārtha eva||44-47||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne pūrvarūpīyamindriyaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmindriyasthāne pūrvarūpīyamindriyaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘mṛtyuryairavabudhyate’ iti pāṭhaḥ
  2. 2 ‘nīyate’ iti pāṭhaḥ
  3. 3 ‘majjati’ iti pāṭhaḥ
  4. 4 ‘sa cet pracchardayettādṛk’ iti pāṭhaḥ
  5. 5 ‘…dravitāndhakaiḥ’ iti pāṭhaḥ
  6. 6 ‘pramuhyati’ iti pāṭhaḥ
  7. 7 ‘lagati’ iti pāṭhaḥ
  8. 8 ‘praviśatyapi’ iti pāṭhaḥ
  9. 9 ‘nīyate’ iti pāṭhaḥ
  10. 10 ‘candratārārkanakṣatra…’ iti pāṭhaḥ
  11. 11 ‘pāpānanācārā’ iti pāṭhaḥ
  12. 12 ‘hṛdayasthānatvāt’ iti pāṭhaḥ
  13. 13 ‘tathaiva ca’ iti pāṭhaḥ
  14. 14 ‘alpabalaḥ’ iti pāṭhaḥ