athātaḥ katamāniśarīrīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
samprati pūrvarūpīyānantaraṃ bhāvivyādhyāśrayāriṣṭābhidhānārthaṃ katamāniśarīrīyamindriyamucyate| katamāni śarīrāṇyadhikṛtya kṛtaṃ katamāniśarīrīyam||1-2||
katamāni śarīrāṇi vyādhimanti mahāmune!| yāni vaidyaḥ pariharedyeṣu karma na siddhyati||3|| ityātreyo'gniveśena 1 praśnaṃ pṛṣṭaḥ sudurvacam| ācacakṣe yathā tasmai bhagavāṃstannibodhata||4|| yasya vai bhāṣamāṇasya rujatyūrdhvamuro bhṛśam| annaṃ ca cyavate bhuktaṃ sthitaṃ cāpi na jīryati||5|| balaṃ ca hīyate śīghraṃ 2 tṛṣṇā cātipravardhate| jāyate hṛdi śūlaṃ ca taṃ bhiṣak parivarjayet||6||
praśnamiti pṛcchāviṣayam| ūrdhvamura iti uraūrdhvabhāga ityarthaḥ| etadadhyāyapratipādyānāṃ cāsādhyavyādhīnāṃ maraṇasūcakena riṣṭena samaṃ maraṇasūcakatayā sādharmyādanariṣṭānāmapi vyādhīnāmabhidhānamiti bruvate| yadi eta evāsādhyavyādhayo maraṇapūrvarūpatayā riṣṭarūpā eva bhavanti tathā'pi 3 na kācit kṣatiḥ| tenāriṣṭādhikārādariṣṭatvameva etadadhyāyavācyānāṃ vyādhīnāmicchāmaḥ||3-6||
hikkā gambhīrajā yasya śoṇitaṃ cātisāryate| na tasmai bheṣajaṃ dadyāt smarannātreyaśāsanam||7|| ānāhaścātisāraśca yametau durbalaṃ naram| vyādhitaṃ viśato rogau durlabhaṃ tasya jīvitam||8|| ānāhaścātitṛṣṇā ca yametau durbalaṃ naram| viśato vijahatyenaṃ prāṇā nāticirānnaram||9|| jvaraḥ paurvāhṇiko yasya śuṣkakāsaśca dāruṇaḥ| balamāṃsavihīnasya yathā pretastathaiva saḥ||10||
gambhīrajā iti gambhīranābhyādideśajā, na tu gambhīrā; tasyāḥ svarūpata evāsādhyatvenoktatvāt ‘śoṇitaṃ cātisāryate’ iti viśeṣaṇamanarthakaṃ syāt| vyādhitamityanena hi ānāhātisārātiriktavyādhigṛhītamiti darśayati| ānāhātisārayo rogatve siddhe'pi ‘rogau’ iti viśeṣeṇa rujākartṛtvopadarśanārtham| ihālabhya eva jīvite ‘durlabham’ ityuktaṃ; yathā- sarvathā'labhye durlabhamiti| anye tu durlabhabhāṣayā aniyataṃ maraṇe riṣṭamiti bruvate, evam “saṃśayaprāptamātreyo jīvitaṃ tasya manyate” (iṃ.a.9) ityādāvapi vyākhyānayanti| aniyatariṣṭatā'svārasyaṃ tvasmābhiḥ puṣpitaka evoktam| “saṃśayaprāptamātreyo jīvitaṃ tasya manyate” ityasya cārthaṃ yasyaśyāvanimittīye vakṣyāmaḥ||7-10||
yasya mūtraṃ purīṣaṃ ca grathitaṃ sampravartate| nirūṣmaṇo jaṭhariṇaḥ śvasano na sa jīvati||11|| śvayathuryasya kukṣistho hastapādaṃ visarpati| jñātisaṅghaṃ sa saṅkleśya tena rogeṇa hanyate||12|| śvayathuryasya pādasthastathā sraste ca piṇḍike| sīdataścāpyubhe jaṅghe 4 taṃ bhiṣak parivarjayet||13|| śūnahastaṃ śūnapādaṃ śūnaguhyodaraṃ naram| hīnavarṇabalāhāramauṣadhairnopapādayet||14||
mūtraṃ grathitamiti ghanībhūtaṃ jñeyam| jñātisaṅghaṃ sa saṅkleśyetivacanena ciramasya rogo'nuvartate, tataḥ pratyāśayā jñātayastatpratīkārārthaṃ kliśyanti, tatastu mriyata eva na pratikartuṃ pāryate| piṇḍike iti jaṅghāmāṃsapiṇḍike||11-14||
uroyukto 5 bahuśleṣmā nīlaḥ pītaḥ salohitaḥ| satataṃ cyavate yasya dūrāttaṃ parivarjayet||15|| hṛṣṭaromā sāndramūtraḥ śūnaḥ kāsajvarārditaḥ 6| kṣīṇamāṃso naro dūrādvarjyo vaidyena jānatā||16|| trayaḥ prakupitā yasya doṣāḥ kaṣṭābhilakṣitāḥ 7| kṛśasya balahīnasya nāsti tasya cikitsitam||17|| jvarātisārau śophānte śvayathurvā tayoḥ kṣaye| durbalasya viśeṣeṇa narasyāntāya jāyate||18|| pāṇḍuraśca kṛśo'tyarthaṃ tṛṣṇayā'bhipariplutaḥ| ḍambarī kupitocchvāsaḥ pratyākhyeyo vijānatā||19||
uroyu(mu)kta iti uraḥprabhavatvenānumīyamānaḥ| kaṣṭābhilakṣitā iti durupakramatvena jñātāḥ| kiṃvā ‘koṣṭhā(ṣṭhe')bhilakṣitā’ iti pāṭhaḥ, sa vyakta eva| ḍambarī stabdhākṣāvalokī; kiṃvā ḍambarī saṃrambhavān| kupita ucchvāso yasya sa kupitocchvāsaḥ||15-19||
hanumanyāgrahastṛṣṇā balahrāso'timātrayā| prāṇāścorasi vartante yasya taṃ parivarjayet||20||
prāṇāścorasi vartanta iti vāyava urasi prakupitā vahanti 8; yadi tu jīvitaṃ prāṇā ihocyante, tadā tasyorasi vartante, mṛta eva puruṣo bhavati, tataśca tasmin kāle riṣṭenāsādhyatāṃ jñātvā rogiparityāge vaidyasyāprasiddhirbhavatyeveti kṛtvā prāṇā vāyava ihocyante iti bruvate; vayaṃ tu brūmaḥ- sadyomaraṇīyāriṣṭavadetat pratyāsannamṛtyugamakameva bhaviṣyatīti||20||
tāmyatyāyacchate 9 śarma na kiñcidapi vindati| kṣīṇamāṃsabalāhāro mumūrṣuracirānnaraḥ||21|| viruddhayonayo yasya viruddhopakramā bhṛśam| vardhante 10 dāruṇā rogāḥ śīghraṃ śīghraṃ sa hanyate||22|| balaṃ vijñānamārogyaṃ grahaṇī māṃsaśoṇitam 11| etāni yasya kṣīyante 12 kṣipraṃ kṣipraṃ sa hanyate||23|| ārogyaṃ hīyate yasya 13 prakṛtiḥ parihīyate| sahasā sahasā tasya mṛtyurharati jīvitam||24|| tatra ślokaḥ- ityetāni śarīrāṇi vyādhimanti vivarjayet| na hyeṣu dhīrāḥ paśyanti siddhiṃ kāñcidupakramāt||25||
āyacchate 14 aṅgāni kṣipati| viruddhayonaya iti parasparaviruddhadharmāṇaḥ 15| viruddhayonayo'pi svalpatayaikadūṣyatayā vā aviruddhopakramā api bhavantītyata uktaṃ- viruddhopakramā iti| ārogyaṃ hīyata iti atroktarogavyatiriktarogavṛddhyā ārogyahānirbodhyā| prakṛtiḥ parihīyata iti svabhāvaḥ suśīlatvādirūpaḥ kṣīyate; kiṃvā, prakṛtirjanmapratibaddhā śleṣmaprakṛtyādirūpā hīyate||21-25||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne katamāniśarīrīyamindriyaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmindriyasthāne katamāniśarīrīyamindriyaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘ityagniveśena guruḥ praśnaṃ pṛṣṭaḥ punarvasuḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 2 ‘yasya’ iti pāṭhaḥ ↩
- 3 ‘tadā'pi’ iti pāṭhaḥ ↩
- 4 ‘śaṅkhe’ iti pāṭhaḥ ↩
- 5 ‘uromuktaḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 6 ‘śuṣkakāsajvarārditaḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 7 ‘koṣṭhe'bhilakṣitāḥ’ iti, ‘kaṇṭhābhilakṣitāḥ’ iti ca pāṭhaḥ ↩
- 8 ‘bhavanti’ iti pāṭhaḥ ↩
- 9 ‘vyāyacchate tāmyati ca śarma kiñcinna vindati’ iti pāṭhaḥ ↩
- 10 ‘vikārā yasya vardhante’ iti pāṭhaḥ ↩
- 11 ‘māṃsasāriṇī’ iti pāṭhaḥ ↩
- 12 ‘hīyante’ iti pāṭhaḥ ↩
- 13 ‘vikārā yasya vardhante’ iti pāṭhaḥ ↩
- 14 ‘vyāyacchate’ iti pāṭhaḥ ↩
- 15 ‘parasparaviruddhakarmāṇaḥ’ iti pāṭhaḥ ↩