athātaḥ pannarūpīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
vyādhirūpānantaraṃ vedanopadravau uddiṣṭau, tau ca pūrvādhyāya eva “śūlāṭopāntrakūjāśca” (iṃ.a.5) ityādinā tathā anyatra “ānāhaścātisāraśca” (iṃ.a.6) ityādinā riṣṭarūpatayā uktāveveti kṛtvā chāyāpraticchāyārūpāriṣṭasya kramaprāptasyābhidhāyakaṃ pannarūpīyamucyate| pannarūpāmadhikṛtya kṛtaṃ pannarūpīyam||1-2||
dṛṣṭyāṃ yasya vijānīyāt pannarūpāṃ kumārikām| praticchāyāmayīmakṣṇornainamiccheccikitsitum||3||
pannarūpāmiti naṣṭarūpām| kumārikāmiti puruṣāntaranayanagatāṃ kumārikāṃ; kiṃvā, āturanayanagatāmeva| yaduktaṃ hārīte- “adarśanamasaṅghāte netre naṣṭakumārike” iti| praticchāyāmayīmiti praticchāyārūpām||3||
jyotsnāyāmātape dīpe salilādarśayorapi| aṅgeṣu vikṛtā yasya cchāyā pretastathaiva 1 saḥ||4||
anyatrāpi chāyāvikṛtimāha- jyotsnetyādi| aṅgeṣu vikṛteti śirobāhujaṅghādiṣu chāyādhikaraṇabhūteṣu bhavantī praticchāyā yasya vikṛtā bhavatītyarthaḥ| tena vyastasamastāṅgavikṛtā'pi chāyā gṛhyate| anye tu- vibhaktivipariṇāmādaṅgānāmiti vyākhyānayanti; tathā ca sugama evārthaḥ||4||
chinnā bhinnā''kulā cchāyā hīnā vā'pyadhikā'pi vā| naṣṭā tanvī dvidhā cchinnā vikṛtā viśirā ca yā||5|| etāścānyāśca yāḥ kāścit praticchāyā vigarhitāḥ| sarvā mumūrṣatāṃ jñeyā na cellakṣyanimittajāḥ||6||
etāneva chāyāvikṛtibhedānāha- chinnetyādi| ākuleti aniścitapratibimbā| vikṛtā vikṛtānukāriṇī 2| yadyapyariṣṭādhikāre'nimittameva yadbhavati tadariṣṭamuktaṃ, tathā'pi punaḥ spaṣṭārthaṃ ‘na cellakṣyanimittajāḥ’ ityuktam||5-6||
saṃsthānena pramāṇena varṇena prabhayā tathā| chāyā vivartate yasya svastho'pi preta eva saḥ||7||
samprati chāyārūpaṃ sāmānyena darśayañchāyāśrayāriṣṭamāha- saṃsthānenetyādi| etacca chāyāpraticchāyayoḥ samānaṃ sūtram| tatra saṃsthānena pramāṇena ca praticchāyāḥ svarūpakathanaṃ, tathā varṇena prabhayā ca chāyāyāḥ svarūpakathanam| tatra saṃsthānena pramāṇena ca sadṛśī chāyā praticchāyā jñeyā; varṇena prabhayā ca lakṣitā varṇaprabhāśrayā'gre vakṣyamāṇā pañcavidhā cchāyā jñeyā| atra yattadornityābhisambandhāt ‘sā’ ityadhyāhāryate| tena saṃsthānādibhiryā chāyā praticchāyārūpā, sā yasya vivartate anyathā bhavati, sa preta eveti yojanā||7||
saṃsthānamākṛtirjñeyā suṣamā viṣamā ca sā| madhyamalpaṃ mahaccoktaṃ pramāṇaṃ trividhaṃ nṛṇām||8|| pratipramāṇasaṃsthānā jalādarśātapādiṣu| chāyā yā sā praticchāyā cchāyā varṇaprabhāśrayā||9||
praticchāyākāraṇabhūte saṃsthānapramāṇe eva vivṛṇoti- saṃsthānamityādi| ākṛtiḥ ākāraḥ| pratītyādi praticchāyāvivaraṇaṃ, ‘chāyā varṇaprabhāśrayā’ ityādi tu chāyāvivaraṇaṃ bhaviṣyati| pratipramāṇasaṃsthānetyatra prati sādṛśye; tena pramāṇasadṛśī, saṃsthānasadṛśī ca| pramāṇasaṃsthānasadṛśatayā jalādiṣu yā chāyā, sā praticchāyā| chāyā tu yā pañcavidhā sā varṇaprabhāśrayā varṇaprabhāsahacaritopalabhyata ityarthaḥ||8-9||
khādīnāṃ pañca pañcānāṃ chāyā vividhalakṣaṇāḥ| nābhasī nirmalā nīlā sasnehā saprabheva ca||10|| rūkṣā śyāvāruṇā yā tu vāyavī sā hataprabhā| viśuddharaktā tvāgneyī dīptābhā darśanapriyā||11|| śuddhavaidūryavimalā susnigdhā cāmbhasī matā| sthirā snigdhā 3 ghanā ślakṣṇā śyāmā śvetā ca pārthivī||12|| vāyavī garhitā tvāsāṃ catasraḥ syuḥ sukhodayāḥ 4| vāyavī tu vināśāya kleśāya mahate'pi vā||13||
khādīnāmityādinā chāyāṃ vibhajate| saprabheti dīptābhā| vāyavī garhiteti vāyavī riṣṭāya prāyo bhavati| yasya janmaprabhṛti vāyavī, sa cāpi prabhūtakleśabhāgbhavatītyāha- vāyavītyādi| vināśāyeti akasmādutpannā 5 vināśāya, sahajā tu vāyavī kleśāyeti jñeyam||10-13||
syāttaijasī prabhā sarvā sā tu saptavidhā smṛtā| raktā pītā sitā śyāvā haritā pāṇḍurā'sitā||14|| tāsāṃ yāḥ syurvikāsinyaḥ snigdhāśca vipulāśca yāḥ| tāḥ śubhā rūkṣamalināḥ saṅkṣiptāścāśubhodayāḥ 6||15||
samprati chāyāśrayatvena varṇabheda uktaḥ, tatra varṇabhedāstadariṣṭaṃ ca prathamādhyāya evoktaṃ; prabhāyāstu bhedaṃ riṣṭaṃ cāha- syāttaijasītyādi| prabhā ca yadyapi prathamādhyāye saṅgrahe noktā; tathā'pi tatra cchāyāśrayatvena varṇabhedā uktāḥ, tatra varṇabhedāstadariṣṭaṃ ca prathamādhyāye saṅgraheṇoktaṃ, chāyāśrayatvena tatra prabhā'pi sūciteti jñeyam| aśubhodayā iti akasmādutpāde maraṇodayāḥ, sahajotpāde tu bahuduḥkharūpā aśubhodayā iti jñeyam||14-15||
varṇamākrāmati cchāyā bhāstu 7 varṇaprakāśinī| āsannā lakṣyate cchāyā bhāḥ prakṛṣṭā 8 prakāśate||16|| nācchāyo nāprabhaḥ kaścidviśeṣāścihnayanti tu| nṛṇāṃ śubhāśubhotpattiṃ kāle chāyāprabhāśrayāḥ||17||
prabhācchāyayordurlakṣyatvena bhedakaṃ lakṣaṇamāha- varṇamityādi| varṇamākrāmatīti chāyākrānto varṇo nopalabhyate samyak| āsannā lakṣyate cchāyā, yathā- citragatā chāyā pratyāsannaiva lakṣyate| bhāḥ prakṛṣṭā prakāśate; yathā- maṇimauktikādīnāṃ prabhā dūrādupalabhyata ityarthaḥ| viśeṣā iti chāyāprabhayoḥ 9 śubhāśubharūpaviśeṣāḥ| cihnayantīti gamayanti| kāle iti paripākakāle||16-17||
kāmalā'kṣṇormukhaṃ pūrṇaṃ śaṅkhayormuktamāṃsatā| santrāsaścoṣṇagātratvaṃ 10 yasya taṃ parivarjayet||18|| utthāpyamānaḥ śayanāt pramohaṃ yāti yo naraḥ| muhurmuhurna saptāhaṃ sa jīvati vikatthanaḥ 11||19|| saṃsṛṣṭā vyādhayo yasya pratilomānulomagāḥ| vyāpannā grahaṇī prāyaḥ so'rdhamāsaṃ na jīvati||20||
kāmalā'kṣṇoriti kāmalina iva pītākṣatvam| vikatthana iti nindāparaḥ| saṃsṛṣṭā iti parasparasambaddhāḥ, kiṃvā saṃsṛṣṭadoṣajanyāḥ| pratilomānulomagā iti adhomārgordhvamārgagatāḥ| vyāpannā grahaṇīti cchedaḥ; kiṃvā, vyāpannā grahaṇī yasya sa ‘vyāpannagrahaṇī’ iti pāṭhaḥ| prāyaḥ so'rdhamāsaṃ na jīvatīti anenārdhamāsamatikramyāpi maraṇaṃ bhavati, na tu maraṇavyabhicāraḥ||18-20||
uparuddhasya rogeṇa karśitasyālpamaśnataḥ| bahu mūtrapurīṣaṃ syādyasya taṃ parivarjayet||21|| durbalo bahu bhuṅkte yaḥ prāgbhuktādannamāturaḥ 12| alpamūtrapurīṣaśca yathā pretastathaiva saḥ||22|| iṣṭaṃ ca guṇasampannamannamaśnāti 13 yo naraḥ| śaśvacca balavarṇābhyāṃ hīyate na sa jīvati||23|| prakūjati praśvasiti śithilaṃ cātisāryate| balahīnaḥ pipāsārtaḥ śuṣkāsyo na sa jīvati||24|| hrasvaṃ ca yaḥ praśvasiti vyāviddhaṃ spandate ca yaḥ| mṛtameva tamātreyo vyācacakṣe punarvasuḥ||25|| ūrdhvaṃ ca yaḥ praśvasiti śleṣmaṇā cābhibhūyate| hīnavarṇabalāhāro yo naro na sa jīvati||26||
prāgbhuktāditi yāvadannaṃ bhuṅkte sma pūrvadineṣu tato bahu bhuṅkte ityarthaḥ| iṣṭamiti iṣṭarasam| guṇasampannamiti pathyam| śithilamiti pūrveṇa sambadhyate, tena ślatha iva prakūjati| praśvasitīti antaḥ śvāsaṃ nayati| vyāviddhamiti kuṭilam||21-26||
ūrdhvāgre nayane yasya manye 14 cāratakampane| balahīnaḥ pipāsārtaḥ śuṣkāsyo na sa jīvati||27|| yasya gaṇḍāvupacitau jvarakāsau ca dāruṇau| śūlī pradveṣṭi cāpyannaṃ tasmin karma na sidhyati||28|| vyāvṛttamūrdhajihvāsyo 15 bhruvau yasya ca vicyute| kaṇṭakaiścācitā jihvā yathā pretastathaiva saḥ||29|| śephaścātyarthamutsiktaṃ niḥsṛtau vṛṣaṇau bhṛśam| ataścaiva viparyāso vikṛtyā pretalakṣaṇam||30|| nicitaṃ yasya māṃsaṃ syāttvagasthiṣveva 16 dṛśyate| kṣīṇasyānaśnatastasya māsamāyuḥ paraṃ bhavet||31|| tatra ślokaḥ- idaṃ liṅgamariṣṭākhyamanekamabhijajñivān| āyurvedavidityākhyāṃ labhate kuśalo janaḥ||32||
ūrdhvāgre iti ūrdhvamukhe| āratakampane aviśrāntakampane| utsiktamiti antaḥpraviṣṭam| ataścaiva viparyāsa iti śepho'tiniḥsṛtaṃ, vṛṣaṇau cātipraviṣṭau| vikṛtyeti svabhāvaṃ vinā; tena svabhāvotsiktaśephādi na riṣṭaṃ, kintvanimittaṃ kādācitkaṃ sadeva riṣṭam| nicitamiti kṣīṇaṃ, niśabdasya pratiṣedhārthatvāt| evaṃ ca tathā māṃsaṃ kṣīṇaṃ bhavati, yathā tvagasthiṣveva lagnā dṛśyate; kiṃvā nicitamupacitaṃ māṃsaṃ syāt, tvagasthiṣveva dṛśyate tvagasthimātrāvaśeṣo vā bhavatīti yāvat||27-32||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne pannarūpīyamindriyaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmindriyasthāne pannarūpīyamindriyaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘pretastathāvidhaḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 2 ‘vikṛtāṅgānusāriṇī’ iti pāṭhaḥ ↩
- 3 ‘snigdhā''yatā’ iti pāṭhaḥ ↩
- 4 ‘śubhodayāḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 5 ‘akasmādudbhūtā’ iti pāṭhaḥ ↩
- 6 ‘saṅkliṣṭāḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 7 ‘prabhā’ iti pāṭhaḥ ↩
- 8 ‘vikṛṣṭā bhāḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 9 ‘chāyāpraticchāyayoḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 10 ‘santrāsaścoṣṇatā cāṅge’ iti pāṭhaḥ ↩
- 11 ‘kathañcana’ iti pāṭhaḥ ↩
- 12 ‘prāgabhuktvā'nnamāturaḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 13 ‘vardhiṣṇuguṇasampannaṃ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 14 ‘yasyānāratakampane’ iti pāṭhaḥ ↩
- 15 ‘vyāvṛttamukhajihvasya’ iti pāṭhaḥ ↩
- 16 ‘tu tvagasthi caiva’ iti pāṭhaḥ ↩