athāto'vākśirasīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
uktānuktariṣṭaparigrāhake'dhyāyadvaye vaktavye chāyariṣṭābhidhāyakatvasādharmyādavākśirasīyo'bhidhīyate||1-2||
avākśirā vā jihmā vā yasya vā viśirā bhavet| janto rūpapraticchāyā nainamiccheccikitsitum||3|| jaṭībhūtāni pakṣmāṇi dṛṣṭiścāpi nigṛhyate 1| yasya jantorna taṃ dhīro bheṣajenopapādayet||4|| yasya śūnāni vartmāni na samāyānti śuṣyataḥ| cakṣuṣī copadihyete 2 yathā pretastathaiva saḥ||5|| bhruvorvā yadi vā mūrdhni sīmantāvartakān bahūn| apūrvānakṛtān vyaktān dṛṣṭvā maraṇamādiśet||6|| tryahametena jīvanti lakṣaṇenāturā narāḥ| arogāṇāṃ punastvetat ṣaḍrātraṃ paramucyate 3||7||
avākśirā iti ūrdhvapādaḥ| etacchāyāprakaraṇavaktavyamapi śīghramārakatvakhyāpanārthamiha śīghramārakariṣṭeṣu paṭhitam| atra hyariṣṭāni tryahādimārakāṇi vaktavyāni| na samāyāntīti na parasparaṃ milanti| apūrvāniti asahajān| akṛtāniti prayatnenākṛtān||3-7||
āyamyotpāṭitān keśān yo naro nāvabudhyate| anāturo vā rogī vā ṣaḍrātraṃ nātivartate||8|| yasya keśā nirabhyaṅgā dṛśyante'bhyaktasannibhāḥ| uparuddhāyuṣaṃ jñātvā taṃ dhīraḥ parivarjayet||9||
āyamyeti balādākṛṣya| yadyapi “tasya keśalomāni” (iṃ.a.3) ityādinaiva etadariṣṭamityuktaṃ, tathā'pīhāturasvasthaviṣayapratipādanārthaṃ punarabhidhānam| kiñca, tatra ‘pralucyeran’ iti padena keśānāmanutpāṭanamuktaṃ, neha tatheti viśeṣaḥ||8-9||
glāyate 4 nāsikāvaṃśaḥ pṛthutvaṃ yasya gacchati| aśūnaḥ śūnasaṅkāśaḥ pratyākhyeyaḥ sa jānatā||10|| atyarthavivṛtā yasya yasya cātyarthasaṃvṛtā| jihmā vā pariśuṣkā vā nāsikā na sa jīvati||11|| mukhaṃ śabdaśravāvoṣṭhau 5 śuklaśyāvātilohitau| vikṛtyā yasya vā nīlau na sa rogādvimucyate||12||
glāyata iti daurbalyaṃ bhajate| aśūna iti paramārthato'śūnaḥ| vivṛteti nirgatā| saṃvṛteti praviṣṭā| śabdaśravau karṇau| vikṛtyeti sahajaṃ vinā, tathā hetuṃ vinetyarthaḥ||10-12||
asthiśvetā dvijā yasya puṣpitāḥ paṅkasaṃvṛtāḥ| vikṛtyā na sa rogaṃ taṃ vihāyārogyamaśnute||13|| stabdhā niścetanā gurvī kaṇṭakopacitā bhṛśam| śyāvā śuṣkā'thavā śūnā pretajihvā visarpiṇī||14|| dīrghamucchvasya yo hrasvaṃ naro niḥśvasya tāmyati| uparuddhāyuṣaṃ jñātvā taṃ dhīraḥ parivarjayet||15|| hastau pādau ca manye ca tālu caivātiśītalam| bhavatyāyuḥkṣaye krūramathavā'pi bhavenmṛdu||16|| ghaṭṭayañjānunā jānu pādāvudyamya pātayan| yo'pāsyati muhurvakramāturo na sa jīvati||17|| dantaiśchindannakhāgrāṇi nakhaicchindañchiroruhān| kāṣṭhena bhūmiṃ vilikhanna rogāt parimucyate||18|| dantān khādati yo jāgradasāmnā virudan hasan| vijānāti na cedduḥkhaṃ na sa rogādvimucyate||19|| muhurhasan muhuḥ kṣveḍan śayyāṃ pādena hanti yaḥ| uccaiśchidrāṇi 6 vimṛśannāturo na sa jīvati||20||
asthivacchvetā asthiśvetāḥ| visarpiṇī bahirnirgatā| niḥśvasyeti antarocchvāsaṃ nītvā| apāsyati muhuriti mukhamākṣipati| asāmnā iti uccaiḥ| uccaiśchidrāṇīti nāsākarṇākṣisrotāṃsi||13-20||
yairvindati purā bhāvaiḥ sametaiḥ paramāṃ ratim| tairevāramamāṇasya glāsnormaraṇamādiśet||21|| na bibharti śiro grīvā na pṛṣṭhaṃ bhāramātmanaḥ| na hanū piṇḍamāsyasthamāturasya mumūrṣataḥ||22|| sahasā jvarasantāpastṛṣṇā mūrcchā balakṣayaḥ| viśleṣaṇaṃ ca sandhīnāṃ mumūrṣorupajāyate||23|| gosarge vadanādyasya svedaḥ pracyavate bhṛśam| lepajvaropataptasya durlabhaṃ tasya jīvitam||24|| nopaiti kaṇṭhamāhāro jihvā kaṇṭhamupaiti ca| āyuṣyantaṃ gate jantorbalaṃ ca parihīyate||25|| śiro vikṣipate kṛcchrānmuñcayitvā prapāṇikau| lalāṭasrupratasvedo mumūrṣuścyutabandhanaḥ 7||26|| tatra ślokaḥ- imāni liṅgāni nareṣu buddhimān vibhāvayetāvahito mumūrṣuṣu| kṣaṇena bhūtvā hyupayānti kānicinnacāphalaṃ liṅgamihāsti kiñcana||27||
glāsnoriti kṣīyamāṇasya| bhāramātmana iti ūrdhvaśarīram| pṛṣṭhamiti śarīrādhobhāgaḥ| gosarge iti pratyūṣe| lepajvaraḥ svalpaśītayuktaḥ kaphajvaraḥ| kṛcchrāditi aśīghraṃ muñcayitvā, prapāṇikau maṇibandhādūrdhvaṃ kūrparaparyantaṃ (śiro 8 vikṣipati)||21-27||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne'vākśirasīyamindriyaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmindriyasthāne'vākśirasīyamindriyaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||