yasya śyāvanimittīyo'pi uktānuktariṣṭābhidhāyakatayā ucyate| yasya śyāvaśabdena lakṣaṇayā ‘yasya śyāve’ ityādigranthoktaṃ riṣṭaṃ grāhyam| tena, yasyaśyāvarūpanimittaṃ riṣṭamadhikṛtya kṛto'dhyāyo yasyaśyāvanimittīyaḥ||1-2||
yasya śyāve paridhvaste harite cāpi darśane| āpanno vyādhirantāya jñeyastasya vijānatā||3|| niḥsañjñaḥ pariśuṣkāsyaḥ samṛddho 2 vyādhibhiśca yaḥ| uparuddhāyuṣaṃ jñātvā taṃ dhīraḥ parivarjayet||4|| haritāśca 3 sirā yasya lomakūpāśca saṃvṛtāḥ| so'mlābhilāṣī puruṣaḥ pittānmaraṇamaśnute||5|| śarīrāntāśca śobhante śarīraṃ copaśuṣyati| balaṃ ca hīyate yasya rājayakṣmā hinasti tam||6|| aṃsābhitāpo hikkā ca chardanaṃ śoṇitasya ca| ānāhaḥ pārśvaśūlaṃ ca bhavatyantāya śoṣiṇaḥ||7|| vātavyādhirapasmārī kuṣṭhī śophī 4 tathodarī| gulmī ca madhumehī ca rājayakṣmī ca yo naraḥ||8|| acikitsyā bhavantyete balamāṃsakṣaye sati| anyeṣvapi vikāreṣu tān bhiṣak parivarjayet||9|| virecanahṛtānāho yastṛṣṇānugato naraḥ| viriktaḥ punarādhmāti yathā pretastathaiva saḥ||10|| peyaṃ pātuṃ na śaknoti kaṇṭhasya ca mukhasya ca| urasaśca viśuṣkatvādyo naro na sa jīvati 5||11|| svarasya durbalībhāvaṃ hāniṃ ca balavarṇayoḥ| rogavṛddhimayuktyā ca dṛṣṭvā maraṇamādiśet||12|| ūrdhvaśvāsaṃ gatoṣmāṇaṃ śūlopahatavaṅkṣaṇam| śarma cānadhigacchantaṃ buddhimān parivarjayet||13||
samṛddha upacitaḥ| śarīrāntā hastapādādayaḥ| śobhanta iti rājante, kiṃvā śobhāyuktā bhavanti| vāta eva vyādhiryasya rogiṇaḥ sa vātavyādhiḥ| tāniti balamāṃsakṣayayuktān| virecanena hṛta ānāho yasya sa tathā| ayuktyeti anucitarūpeṇa||3-13||
apasvaraṃ bhāṣamāṇaṃ prāptaṃ maraṇamātmanaḥ| śrotāraṃ cāpyaśabdasya dūrataḥ parivarjayet||14|| yaṃ naraṃ sahasā rogo durbalaṃ parimuñcati| saṃśayaprāptamātreyo jīvitaṃ tasya manyate||15|| atha cejjñātayastasya yāceran praṇipātataḥ| rasenādyāditi brūyānnāsmai dadyādviśodhanam||16|| māsena cenna dṛśyeta viśeṣastasya śobhanaḥ| rasaiścānyairbahuvidhairdurlabhaṃ tasya jīvitam||17||
apasvaramiti vikṛtasvaraṃ yathā bhavati tathā bhāṣamāṇam| kiṃ bhāṣamāṇamityāha- maraṇamātmana iti; mariṣyāmi mariṣyāmīti bhāṣamāṇamityarthaḥ| śrotāraṃ cetyādi riṣṭānantaraṃ ‘saṃśayaprāptamātreyaḥ’ ityādau aniyatāriṣṭatayā ātreyasyātra maraṇaṃ prati sandeha iti brūte| tacca na, riṣṭasya maraṇāvyabhicāritvamācāryeṇa prayatnenoktaṃ, vyutpāditaṃ cāsmābhiḥ; kiñca na ca vītasaṃśayasyātreyasya saṃśayo'sti; tena śiṣyavyutpattyarthamayamācāryaḥ saṃśayaṃ darśayati, tathā nirṇayaṃ karoti; yathā- “dṛṣṭvā pramehaṃ madhuraṃ sapicchaṃ madhūpamaṃ syādvividho vicāraḥ” (ci.a.6) ityādau saṃśayaṃ darśayitvā nirṇayaṃ darśitavān; tathehāpi durbalasya sahasā rogamuktau riṣṭaṃ vā syāt, sarvathā santarpaṇādvyādhikṣayo vā syāditi sandehaḥ; riṣṭapakṣe tu maraṇaṃ, tatra ‘atha cet’ ityādinā parīkṣāmārabhate; parīkṣāyāṃ ca māṃsarasena viśeṣālābhe riṣṭatvāvadhāraṇaṃ bhavatīti suvyavastho'yaṃ granthaḥ| durlabhamiti aprāpyam||14-17||
niṣṭhyūtaṃ ca purīṣaṃ ca retaścāmbhasi majjati| yasya tasyāyuṣaḥ prāptamantamāhurmanīṣiṇaḥ||18|| niṣṭhyūte yasya dṛśyante varṇā bahuvidhāḥ pṛthak| tacca sīdatyapaḥ prāpya na sa jīvitumarhati 6||19|| pittamūṣmānugaṃ yasya śaṅkhau prāpya vimūrcchati 7| sa rogaḥ śaṅkhako nāmnā trirātrāddhanti jīvitam||20|| saphenaṃ rudhiraṃ yasya muhurāsyāt prasicyate| śūlaiśca tudyate kukṣiḥ pratyākhyeyastathāvidhaḥ||21|| balamāṃsakṣayastīvro rogavṛddhirarocakaḥ| yasyāturasya lakṣyante trīn pakṣānna sa jīvati||22||
niṣṭhyūta ityādau bahuvidhavarṇayogaḥ pūrvāriṣṭādviśeṣaḥ| sīdatīti majjati| “yasya pittaṃ” (sū.a.18) ityādinā sūtrasthānokto'pi śaṅkhaka iha maraṇasūcakatayā riṣṭatvenocyate||18-22||
tatra ślokau- vijñānāni manuṣyāṇāṃ maraṇe pratyupasthite| bhavantyetāni sampaśyedanyānyevaṃvidhāni ca||23|| tāni sarvāṇi lakṣyante na tu sarvāṇi mānavam| viśanti vinaśiṣyantaṃ tasmādbodhyāni sarvataḥ||24||
vijñānānīti lakṣaṇāni nayanādivaikṛtāni jñeyāni| sarvāṇi lakṣyanta iti nānāpuruṣeṣu lakṣyante| na tu sarvāṇi mānavaṃ viśantīti ekapuruṣaṃ na sarvāṇi viśantīti||23-24||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne yasyaśyāvanimittīyamindriyaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ||9||
iti śrī cakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ yasyaśyāvanimittīyamindriyaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ||9||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘yasyaśyāvīyaṃ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 2 ‘saṃviddhaḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 3 ‘haritābhāḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 4 ‘raktī’ iti pāṭhaḥ ↩
- 5 ‘peyaṃ pātuṃ na śaknoti śuṣkatvādāsyakaṇṭhayoḥ| urasaśca vivaddhatvādyo naro na sa jīvati’ iti pāṭhaḥ ↩
- 6 ‘tacca sīdet payaḥ prāpya durlabhaṃ tasya jīvitam’ iti pāṭhaḥ ↩
- 7 ‘viśuṣyate’ iti pāṭhaḥ ↩