10. sadyomaraṇīyamindriyam

Larger type: Carakasaṃhitā · indented: Cakrapāṇidatta's Āyurvedadīpikā
athātaḥ sadyomaraṇīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
vyavahitamaraṇapratipādakamariṣṭamabhidhāya pratyāsannamaraṇapratipādakaṃ riṣṭaṃ vaktuṃ sadyomaraṇīyo'bhidhīyate| sadyaḥśabdeneha kecit saptarātramicchanti, apare trirātram||1-2||
sadyastitikṣataḥ prāṇām~llakṣaṇāni pṛthak pṛthak| agniveśa! pravakṣyāmi saṃspṛṣṭo yairna jīvati||3|| vātāṣṭhīlā susaṃvṛddhā tiṣṭhantī dāruṇā hṛdi| tṛṣṇayā'bhiparītasya sadyo muṣṇāti jīvitam||4|| piṇḍike śithilīkṛtya jihmīkṛtya ca nāsikām| vāyuḥ śarīre vicaran sadyo muṣṇāti jīvitam||5|| bhruvau yasya cyute sthānādantardāhaśca dāruṇaḥ| tasya hikkākaro rogaḥ sadyo muṣṇāti jīvitam||6|| kṣīṇaśoṇitamāṃsasya vāyurūrdhvagatiścaran| ubhe manye same yasya sadyo muṣṇāti jīvitam||7|| antareṇa 1 gudaṃ gacchan nābhiṃ ca sahasā'nilaḥ| kṛśasya vaṅkṣaṇau gṛhṇan sadyo muṣṇāti jīvitam||8|| vitatya parśukāgrāṇi gṛhītvoraśca mārutaḥ| stimitasyāyatākṣasya sadyo muṣṇāti jīvitam||9|| hṛdayaṃ ca gudaṃ cobhe gṛhītvā 2 māruto balī| durbalasya viśeṣeṇa sadyo muṣṇāti jīvitam||10|| vaṅkṣaṇaṃ ca gudaṃ cobhe gṛhītvā māruto balī| śvāsaṃ sañjanayañjantoḥ sadyo muṣṇāti jīvitam||11|| nābhiṃ mūtraṃ bastiśīrṣaṃ 3 purīṣaṃ cāpi mārutaḥ| pracchinnaṃ 4 janayañchūlaṃ sadyo muṣṇāti jīvitam||12|| bhidyete vaṅkṣaṇau yasya vātaśūlaiḥ samantataḥ| bhinnaṃ purīṣaṃ tṛṣṇā ca sadyaḥ prāṇāñjahāti saḥ||13|| āplutaṃ māruteneha śarīraṃ yasya kevalam| bhinnaṃ purīṣaṃ tṛṣṇā ca sadyo jahyāt sa jīvitam||14|| śarīraṃ śophitaṃ yasya vātāśophena dehinaḥ| bhinnaṃ purīṣaṃ tṛṣṇā ca sadyo jahyāt sa jīvitam||15|| āmāśayasamutthānā yasya syāt parikartikā| bhinnaṃ purīṣaṃ tṛṣṇā ca sadyaḥ prāṇāñjahāti saḥ||16|| pakvāśayasamutthānā yasya syāt parikartikā| tṛṣṇā gudagrahaścograḥ sadyo jahyāt sa jīvitam||17|| pakvāśayamadhiṣṭhāya 5 hatvā sañjñāṃ ca mārutaḥ| kaṇṭhe ghurghurakaṃ kṛtvā sadyo harati jīvitam||18|| dantāḥ kardamadigdhābhā mukhaṃ cūrṇakasannibham| siprāyante ca gātrāṇi liṅgaṃ sadyo mariṣyataḥ||19|| tṛṣṇāśvāsaśirorogamohadaurbalyakūjanaiḥ| spṛṣṭaḥ prāṇāñjahātyāśu śakṛdbhedena cāturaḥ||20||
titikṣata iti titikṣata eva; prāṇānāṃ priyatvena svayaṃ hananāyogyatvāt| piṇḍike iti jaṅghāpiṇḍike| antareṇa gudaṃ nābhiṃ ceti gudanābhimadhye| hṛdayaṃ gṛhītveti 6 hṛdayaṃ svavikāreṇa prāpya 7| bastiśīrṣamiti bastyūrdhvabhāgam| pracchinnamiti pracchinnamiva pracchinnaṃ, chedanākāravedanāyuktatvāt| āplutamiti vyāptam| śothitamiti śophayuktam| parikartikā parikartanākārā vedanā| ghurghurakamiti ghurghurakamityākāraṃ śabdaṃ, sa kaphāvaruddhena śvāsena bhavati| mukhaṃ cūrṇakasannibhaṃ śvaityāt| siprāyanta iti siprā nadī, tadvat svedātiprādurbhāvādācarantīti siprāyante; kiṃvā siprāyanta iti śithilībhavanti, anekārthatvāddhātūnām||3-20||
tatra ślokaḥ- etāni khalu liṅgāni yaḥ samyagavabudhyate| sa jīvitaṃ ca martyānāṃ maraṇaṃ cāvabudhyate||21||
sa jīvitaṃ cāvabudhyata iti yathoktariṣṭābhāvena jīvitaṃ budhyate, riṣṭasadbhāve ca maraṇaṃ budhyata iti||21||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne sadyomaraṇīyamindriyaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ||10||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmindriyasthāne sadyomaraṇīyamindriyaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ||10||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘gudaṃ nābhiṃ cāntareṇa gṛhṇāti’ iti pāṭhaḥ
  2. 2 ‘gṛhṇāti’ iti pāṭhaḥ
  3. 3 ‘nābhiṃ bastiśiro mūtraṃ’ iti pāṭhaḥ
  4. 4 ‘vibadhya’ iti pāṭhaḥ
  5. 5 ‘āmāśayamadhiṣṭhāya’ iti pāṭhaḥ
  6. 6 ‘gṛhṇāti’ iti pāṭhaḥ
  7. 7 ‘prāpnotīti’ iti pāṭhaḥ