athāto'ṇujyotīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
sadyaḥkālaniyataṃ riṣṭamabhidhāya kālaviśeṣaniyatāriṣṭābhidhāyakamaṇujyotīyamucyate| aṇujyotiśceha yathāśrutaṃ rogaṃ varjayitvā sañjñāyāmanukriyate||1-2||
aṇujyotiranekāgro duśchāyo durmanāḥ sadā| ratiṃ na labhate yāti 1 paralokaṃ samāntaram||3||
jyotiḥ sakalaśarīrāntargataṃ tejaḥ, aṇujyotirmandāgniḥ| anekāgraḥ vyākulacittaḥ, durmanā ityanena tu manodaurbalyamucyate; tena na paunaruktyam| samāntaramiti samāmadhye||3||
baliṃ balibhṛto yasya praṇītaṃ nopabhuñjate| lokāntaragataḥ piṇḍaṃ bhuṅkte saṃvatsareṇa saḥ||4|| saptarṣīṇāṃ samīpasthāṃ yo na paśyatyarundhatīm| saṃvatsarānte jantuḥ sa sampaśyati mahattamaḥ||5|| vikṛtyā vinimittaṃ yaḥ śobhāmupacayaṃ dhanam| prāpnotyato vā vibhraṃśaṃ samāntaṃ tasya jīvitam||6||
balimiti vāyasānāṃ vidhivaddattamannam| mahattama iti maraṇarūpaṃ tamaḥ| vikṛtyeti prasiddhaṃ dhanādikāraṇaṃ vinā| vinimittamiti śarīrasambaddhadhanādisūcakalakṣaṇaṃ vinā; śarīrasambaddhalakṣaṇavaśādeva kasmiṃścitkāle dhanādi tadapacayo vā bhavati; tacca lakṣaṇanimittatvādariṣṭamiti 2 prathamādhyāya evoktam| upacayamiti śarīra evopacayam| ato vibhraṃśamiti śobhādyabhāvam||4-6||
bhaktiḥ śīlaṃ smṛtistyāgo buddhirbalamahetukam| ṣaḍetāni nivartante ṣaḍbhirmāsairmariṣyataḥ||7||
bhaktiḥ icchā| ahetukamiti kriyāviśeṣaṇam| saṅkhyeyanirdeśādeva ṣaṭtve labdhe punaḥ ṣaḍiti padaṃ ṣaṇṇāṃ samuditānāmeva nivṛttirariṣṭamiti darśayitum||7||
dhamanīnāmapūrvāṇāṃ jālamatyarthaśobhanam| lalāṭe dṛśyate yasya ṣaṇmāsānna sa jīvati||8|| lekhābhiścandravakrābhirlalāṭamupacīyate| yasya tasyāyuṣaḥ ṣaḍbhirmāsairantaṃ samādiśet||9||
jālamiti jālākāram| candravakrābhiriti bālacandravakrābhiḥ||8-9||
śarīrakampaḥ sammoho gatirvacanameva ca| mattasyevopalabhyante yasya māsaṃ na jīvati||10|| retomūtrapurīṣāṇi yasya majjanti cāmbhasi| sa māsāt svajanadveṣṭā mṛtyuvāriṇi majjati||11||
reta ityādyariṣṭaṃ ‘niṣṭhyūtaṃ ca purīṣaṃ ca’ (iṃ.a.9) ityādinā yadyapyuktaṃ, tathā'pīha samāsavacanāt samuditānāmeva retaḥprabhṛtīnāṃ majjanaṃ svajanadveṣe sati mārakaṃ bhavatīti jñeyam||10-11||
hastapādaṃ mukhaṃ cobhe viśeṣādyasya śuṣyataḥ| śūyete vā vinā dehāt sa ca māsaṃ 3 na jīvati||12|| lalāṭe mūrdhni bastau vā nīlā yasya prakāśate| rājī bālendukuṭilā na sa jīvitumarhati||13|| pravālaguṭikābhāsā yasya gātre masūrikāḥ| utpadyāśu vinaśyanti 4 na cirāt sa vinaśyati||14|| grīvāvamardo balavāñjihvāśvayathureva ca| bradhnāsyagalapākaśca yasya pakvaṃ tamādiśet||15|| sambhramo'tipralāpo'tibhedo'sthnāmatidāruṇaḥ 5| kālapāśaparītasya trayametat pravartate||16|| pramuhya luñcayet keśān parigṛhṇātyatīva 6 ca| naraḥ svasthavadāhāramabalaḥ 7 kālacoditaḥ||17||
ubhe iti vacanaṃ samuditahastādiśoṣameva darśayati| pravālakṛtaguṭikāvadābhāsanta iti pravālaguṭikābhāsāḥ| kālapāśaparītasyeti śīghraṃ mariṣyataḥ| parigṛhṇāti svasthavadāhāramiti yojanā, abalaḥ san svasthavadāhāramatyarthaṃ karotītyarthaḥ||12-17||
samīpe cakṣuṣoḥ kṛtvā mṛgayetāṅgulīkaram| smayate'pi ca kālāndha ūrdhvagānimiṣekṣaṇaḥ 8||18|| śayanādāsanādaṅgāt kāṣṭhāt kuḍyādathāpi vā| asanmṛgayate kiñcit sa muhyan kālacoditaḥ||19||
samīpa ityādi| cakṣuṣoḥ samīpe'ṅgulīkaraṃ kṛtvā tat paśyan mṛgayate prārthayate, smayate ca vismito bhavati| ūrdhvagamanimiṣaṃ ca īkṣaṇaṃ yasya sa tathā| asat avidyamānaṃ śayanāsanādi mṛgayate prārthayate||18-19||
ahāsyahāsī sammuhyan praleḍhi 9 daśanacchadau| śītapādakarocchvāso yo naro na sa jīvati||20|| āhvayaṃstaṃ samīpasthaṃ svajanaṃ janameva vā| mahāmohāvṛtamanāḥ paśyannapi na paśyati||21||
ahāsyahāsīti ahāsyaviṣaye hāsyavān| daśanacchadau oṣṭhau| śītaśabda ucchvāsāntaiḥ sambadhyate| janamiti gobalīvardanyāyena svajanam||20-21||
ayogamatiyogaṃ vā śarīre matimān bhiṣak| khādīnāṃ yugapaddṛṣṭvā bheṣajaṃ nāvacārayet||22||
khādīnāmiti khādikāryāṇāṃ dhātūnāṃ, kiṃvā khādikāryāṇāṃ śrotrādīnām| yogyaviṣayāgrahaṇamayogaḥ| avidyamānaviṣayagrahaṇamatiyogaḥ||22||
atipravṛddhyā rogāṇāṃ manasaśca balakṣayāt| vāsamutsṛjati kṣipraṃ śarīrī dehasañjñakam||23|| varṇasvarāvagnibalaṃ vāgindriyamanobalam| hīyate'sukṣaye nidrā nityā bhavati vā na vā||24||
vāsamiva vāsaṃ, śarīramātmano gṛhamiva bhavati| na vā bhavatīti sarvathā na bhavatītyarthaḥ||23-24||
bhiṣagbheṣajapānānnagurumitradviṣaśca ye| vaśagāḥ sarva evaite boddhavyāḥ samavartinaḥ||25|| eteṣu rogaḥ kramate bheṣajaṃ pratihanyate| naiṣāmannāni bhuñjīta na codakamapi spṛśet||26||
samavartina iti yamasya; anye tu samavartiśabdena kālamṛtyuṃ bruvate, caśabdenoktavakṣyamāṇasakalāriṣṭagrahaṇaṃ kurvanti; tena sarvameva riṣṭaṃ kālamṛtyoḥ paraṃ bhavatīti varṇayanti| atra ca dveṣamanu rogakramaṇaṃ niṣphalo bheṣajaprayogaścāpi syādityāha- eteṣvityādi| bheṣajaṃ pratihanyata iti samyakkṛtamapi bheṣajaṃ hanyata ityarthaḥ| naiṣāmannāni bhuñjīteti prāyeṇa tadannasyāviśuddhatvāt| evamudakapratiṣedhe'pi bodhyam||25-26||
pādāḥ sametāścatvāraḥ sampannāḥ sādhakairguṇaiḥ| vyarthā gatāyuṣo dravyaṃ vinā nāsti guṇodayaḥ||27||
pādā bhiṣagādayaḥ| sādhakairguṇairiti “śrute paryavadātatvaṃ” (sū.a.9) ityādibhiḥ ṣoḍaśaguṇaiḥ sampannāḥ| kasmādvaidyādayo gatāyuṣo rogānna sādhayantītyāha- dravyaṃ vinā nāsti guṇodaya iti|- dravyaṃ kāraṇaṃ vinā ārogyalakṣaṇo guṇodayo nāsti| kāraṇaṃ cehārogyotpattāvagatāyuṣṭvaṃ, tacca nāstīti bhāvaḥ||27||
parīkṣyamāyurbhiṣajā nīrujasyāturasya ca| āyurjñānaphalaṃ kṛtsnamāyurjñe hyanuvartate||28||
āyurjñānaphalaṃ vidyamānāyuṣi bheṣajadānam||28||
tatra ślokaḥ- kriyāpathamatikrāntāḥ kevalaṃ dehamāplutāḥ| cihnaṃ kurvanti yaddoṣāstadariṣṭaṃ nirucyate||29||
riṣṭalakṣaṇamāha- kriyāpathamatikrāntā ityādi| atikrāntā iti gatāḥ| dūtādigatariṣṭalakṣaṇametanna bhavati, kintu śarīragatariṣṭalakṣaṇaṃ; tena nāvyāptirlakṣaṇasya vācyā| sarvariṣṭavyāpakaṃ tu lakṣaṇaṃ yathā- āyuṣo'ntarga(ga)tasya liṅgamiti| tacca indriyapadenaivoktamiti prathamādhyāya eva indriyapadavyākhyāyāṃ proktam| nanu nirnimittaṃ riṣṭamityuktam, iha doṣajanyatvaṃ riṣṭānāmucyata iti na kathaṃ virodhaḥ? na, nirnimittatvaṃ hyanupalabhyamānanimittatvamuktaṃ; tena rūkṣādihetuprāptimantareṇa pratyāsannamaraṇaprabhāvakupitadoṣajanyatvaṃ tattadariṣṭānāmucyate, tenehāpyupalabhyamānavyaktanimittatāsadbhāvānna virodhaḥ||29||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne'ṇujyotīyamindriyaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ||11||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmindriyasthāne'ṇujyotīyamindriyaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ||11||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘gantā’ iti pāṭhaḥ ↩
- 2 ‘taccānimittalakṣaṇatvāt’ iti pāṭhaḥ ↩
- 3 ‘māsādvinaśyati’ iti pāṭhaḥ ↩
- 4 ‘vilīyante’ iti pāṭhaḥ ↩
- 5 ‘parvabhedaśca dāruṇaḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 6 ‘parān gṛhṇātyatīva ca’ iti pāṭhaḥ ↩
- 7 ‘svasthavadāhāravacanaḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 8 ‘ūrdhvākṣo'nimiṣekṣaṇaḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 9 ‘yo leḍhi’ iti pāṭhaḥ ↩