athāto gomayacūrṇīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pāriśeṣyādgomayacūrṇīyamucyate||1-2||
yasya gomayacūrṇābhaṃ cūrṇaṃ mūrdhani jāyate| sasnehaṃ bhraśyate caiva māsāntaṃ tasya jīvitam||3|| nikaṣanniva 1 yaḥ pādau cyutāṃsaḥ paridhāvati| vikṛtyā na sa loke'smiṃściraṃ vasati mānavaḥ||4|| yasya snātānuliptasya pūrvaṃ śuṣyatyuro bhṛśam| ārdreṣu sarvagātreṣu so'rdhamāsaṃ na jīvati||5|| yamuddiśyāturaṃ vaidyaḥ saṃvartayitumauṣadham 2| yatamāno na śaknoti durlabhaṃ tasya jīvitam||6|| vijñātaṃ bahuśaḥ siddhaṃ vidhivaccāvacāritam| na sidhyatyauṣadhaṃ yasya nāsti tasya cikitsitam||7|| āhāramupayuñjāno 3 bhiṣajā sūpakalpitam| yaḥ phalaṃ tasya nāpnoti durlabhaṃ tasya jīvitam||8||
cūrṇamityasya viśeṣaṇaṃ- sasnehamiti| nikaṣanniveti gharṣanniva| vikṛtyetyanena sahajaṃ pādagharṣaṇādi niṣedhati| pūrvamuraḥ śuṣyatītyabhidhānādeva śeṣagātrārdratāyāṃ labdhāyāṃ punaḥ ‘ārdreṣu sarvagātreṣu’ iti vacanādviśeṣeṇāparagātrāṇāmārdratāṃ darśayati| yamuddiśyeti yasyārthe| siddhamiti anena rūpeṇa bahuśo jñātam| āhāramityādyariṣṭaṃ rogiviṣayaṃ, tena “iṣṭaṃ ca guṇasampannaṃ” (iṃ.a.7) ityādigranthoktena svasthaviṣayeṇāriṣṭena samaṃ na paunaruktyam||3-8||
dūtādhikāre vakṣyāmo lakṣaṇāni mumūrṣatām| yāni dṛṣṭvā bhiṣak prājñaḥ pratyākhyāyādasaṃyamam||9|| muktakeśe'thavā nagne rudatyaprayate'thavā| bhiṣagabhyāgataṃ dṛṣṭvā dūtaṃ maraṇamādiśet||10|| supte bhiṣaji ye dūtāśchindatyapi ca bhindati| āgacchanti bhiṣak teṣāṃ na bhartāramanuvrajet||11|| juhvatyagniṃ tathā piṇḍān pitṛbhyo nirvapatyapi| vaidye dūtā ya āyānti te ghnanti prajighāṃsavaḥ||12|| kathayatyapraśastāni cintayatyathavā punaḥ| vaidye dūtā manuṣyāṇāmāgacchanti mumūrṣatām||13|| mṛtadagdhavinaṣṭāni bhajati vyāharatyapi| apraśastāni cānyāni vaidye dūtā mumūrṣatām||14|| vikārasāmānyaguṇe deśe kāle'thavā bhiṣak| dūtamabhyāgataṃ dṛṣṭvā nāturaṃ tamupācaret||15|| dīnabhītadrutatrastamalināmasatīṃ striyam| trīn vyākṛtīṃśca ṣaṇḍāṃśca dūtān vidyānmumūrṣatām||16|| aṅgavyasaninaṃ dūtaṃ liṅginaṃ vyādhitaṃ tathā| samprekṣya cograkarmāṇaṃ na vaidyo gantumarhati||17|| āturārthamanuprāptaṃ kharoṣṭrarathavāhanam| dūtaṃ dṛṣṭvā bhiṣagvidyādāturasya parābhavam||18|| palālabusamāṃsāsthikeśalomanakhadvijān| mārjanīṃ musalaṃ śūrpamupānaccarma vicyutam 4||19|| tṛṇakāṣṭhatuṣāṅgāraṃ spṛśanto loṣṭamaśma ca| tatpūrvadarśane dūtā vyāharanti mumūrṣatām||20|| yasmiṃśca dūte bruvati vākyamāturasaṃśrayam| paśyennimittamaśubhaṃ taṃ ca nānuvrajedbhiṣak||21|| tathā vyasaninaṃ pretaṃ pretālaṅkārameva vā| bhinnaṃ dagdhaṃ vinaṣṭaṃ vā tadvādīni vacāṃsi vā||22|| raso vā kaṭukastīvro gandho vā kauṇapo mahān| sparśo vā vipulaḥ krūro yadvā'nyadaśubhaṃ bhavet||23|| tatpūrvamabhito vākyaṃ vākyakāle'thavā punaḥ| dūtānāṃ vyāhṛtaṃ śrutvā dhīro maraṇamādiśet||24|| iti dūtādhikāro'yamuktaḥ kṛtsno mumūrṣatām|25|
aprayate iti apavitre| supte iti nidrāṇe| na bhartāramiti na dūtapreṣakamāturamityarthaḥ| dūtāśca yadyapi rogihitamicchanti, na prajighāṃsavaśca bhavanti, na ca svabhāvād dūtāḥ prajighāṃsavo ghnanti, tathā'pi yathā''turasya vināśo bhavati tathā daivapreritāḥ santa āgacchanto dūtāḥ prajighāṃsava iva tathā ghnantīveti kṛtvā ‘prajighāṃsavo ghnanti’ ityucyante| tenātra ivaśabdo luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ| cintayatyapraśastānīti sambandhaḥ| vyāharatyapi vaidye mṛtadagdhavinaṣṭānīti yojanā| vikārasāmānyaguṇo deśo yathā- raktapitte jvalanasannihito deśaḥ, vikārasāmānyaguṇaḥ kālo yathā- raktapitte madhyāhna ityādi jñeyam| trīniti trisaṅkhyā eva dūtā apraśastāḥ| ṣaṇḍā napuṃsakāḥ| aṅgavyasanī chinnanāsādiḥ| ugrakarmā māraṇādyakāryapravṛttaḥ| palāletyādau tṛṇakāṣṭhādiparispṛśo dūtāḥ| tatpūrvadarśane iti vaidyapūrvadarśane, palālabusādīni spṛśanta āturasya mumūrṣatāṃ vyāharantīti yojanā| pretālaṅkārameva cetyantaṃ yaṃ paśyet taṃ ca nānuvrajediti sambandhaḥ| tadvādīni bhinnādivādīni| tīvra iti indriyodvejakaḥ| sparśo vipulo yathā tīvrogrādisparśaḥ| tatpūrvamiti dūtavacanāt pūrvam| abhito vākyamiti sarvabhūtakālavacanam| vyāhṛtamiti āturāvasthākathanam||9-24||-
pathyāturakulānāṃ ca vakṣyāmyautpātikaṃ punaḥ||25|| avakṣutamathotkruṣṭaṃ skhalanaṃ patanaṃ tathā| ākrośaḥ samprahāro vā pratiṣedho vigarhaṇam||26|| vastroṣṇīṣottarāsaṅgaśchatropānadyugāśrayam| vyasanaṃ darśanaṃ cāpi mṛtavyasanināṃ tathā||27|| caityadhvajapatākānāṃ pūrṇānāṃ patanāni ca| hatāniṣṭapravādāśca dūṣaṇaṃ bhasmapāṃśubhiḥ||28|| pathacchedo biḍālena śunā sarpeṇa vā punaḥ| mṛgadvijānāṃ krūrāṇāṃ giro dīptāṃ diśaṃ prati||29|| śayanāsanayānānāmuttānānāṃ ca darśanam| ityetānyapraśastāni sarvāṇyāhurmanīṣiṇaḥ||30|| etāni pathi vaidyena paśyatā''turaveśmani| śṛṇvatā ca na gantavyaṃ tadāgāraṃ vipaścitā||31|| ityautpātikamākhyātaṃ pathi vaidyavigarhitam|32|
autpātikamiti ariṣṭasūcakanimittam| avakṣutaṃ chikkā| utkṛṣṭaṃ santrastarutam| pratiṣedhaḥ ‘mā gaccha’ ityevaṃrūpaḥ| vyasanaṃ vastrādīnāṃ yat sphuṭanādi| vyasanīti vyaṅgaḥ, kalahavān vā| pūrṇāḥ pūrṇakumbhādayaḥ| dūṣaṇaṃ bhasmapāṃśubhiriti bhasmapāṃśvavakiraṇam| pathaccheda iti biḍālādibhirmārgalaṅghanam| mṛgadvijāḥ krūrāḥ śṛgālagṛdhrādayaḥ| dīptā dik yasyāṃ sūryo vartate, kiṃvā dakṣiṇā dik dīptocyate| śayanaṃ khaṭvādi, āsanaṃ pīṭhādi||25-31||-
imāmapi ca budhyeta gṛhāvasthāṃ mumūrṣatām||32|| praveśe pūrṇakumbhāgnimṛdbījaphalasarpiṣām| vṛṣabrāhmaṇaratnānnadevatānāṃ ca nirgatim||33|| agnipūrṇāni pātrāṇi bhinnāni viśikhāni ca| bhiṣaṅ mumūrṣatāṃ veśma praviśanneva paśyati||34|| chinnabhinnāni dagdhāni bhagnāni mṛditāni ca| durbalāni ca sevante mumūrṣorvaiśmikā janāḥ||35|| śayanaṃ vasanaṃ yānaṃ gamanaṃ bhojanaṃ rutam| śrūyate'maṅgalaṃ yasya nāsti tasya cikitsitam||36|| śayanaṃ vasanaṃ yānamanyaṃ vā'pi paricchadam| pretavadyasya kurvanti suhṛdaḥ preta eva saḥ||37|| annaṃ vyāpadyate'tyarthaṃ jyotiścaivopaśāmyati| nivāte sendhanaṃ yasya tasya nāsti cikitsitam||38|| āturasya gṛhe yasya bhidyante vā patanti vā| atimātramamatrāṇi durlabhaṃ tasya jīvitam||39||
viśikhānīti khaṇḍitāni; kiṃvā ‘vaśikāni’ iti pāṭhaḥ, tadā śūnyānītyarthaḥ| vaiśmikā janā iti gṛhapratiṣṭhitā 5 janāḥ| pretavat mṛtasya yathā kriyate śayanādi tathā| suhṛda iti vacanenāsuhṛdbhirdveṣādamaṅgalārthaṃ kṛtaṃ pretavacchayanādi niṣedhayati| jyotiḥ agniḥ, nivāte sendhanaśca san yadi nirvāti tadā riṣṭam| amatrāṇīti śarāvasthālyādīni||32-39||
bhavanti cātra- yaddvādaśabhiradhyāyairvyāsataḥ parikīrtitam| mumūrṣatāṃ manuṣyāṇāṃ lakṣaṇaṃ jīvitāntakṛt||40|| tat samāsena vakṣyāmaḥ paryāyāntaramāśritam| paryāyavacanaṃ hyarthavijñānāyopapadyate||41|| atyarthaṃ punareveyaṃ vivakṣā no vidhīyate| tasminnevādhikaraṇe yat pūrvamabhiśabditam||42||
samprati dvādaśādhyāyoktaṃ riṣṭaṃ duradhigamārthaṃ saṅgraheṇa spaṣṭīkaraṇārthamāha- dvādaśabhirityādi| paryāyāyāntaramāśritamiti sañjñāntareṇa kīrtitam| arthavijñānāyeti pūrvābhidhāne śabdasyānekārthābhidhāyitvādinā yatra sandeho mithyājñānaṃ vā bhavati, tasya śabdāntareṇābhidhānād vyakto'rtho bhavatīti darśayati||40-42||
vasatāṃ caramaṃ kālaṃ śarīreṣu śarīriṇām| abhyugrāṇāṃ vināśāya dehebhyaḥ pravivatsatām||43|| iṣṭāṃstitikṣatāṃ prāṇān kāntaṃ vāsaṃ jihāsatām| tantrayantreṣu bhinneṣu tamo'ntyaṃ pravivikṣatām||44|| vināśāyeha rūpāṇi yānyavasthāntarāṇi ca| bhavanti tāni vakṣyāmi yathoddeśaṃ yathāgamam||45|| prāṇāḥ samupatapyante 6 vijñānamuparudhyate| vamanti balamaṅgāni ceṣṭā vyuparamanti ca||46|| indriyāṇi vinaśyanti khilībhavati cetanā 7| autsukyaṃ bhajate sattvaṃ ceto bhīrāviśatyapi||47|| smṛtistyajati medhā ca hrīśriyau cāpasarpataḥ| upaplavante pāpmāna ojastejaśca 8 naśyati||48|| śīlaṃ vyāvartate'tyarthaṃ bhaktiśca parivartate| vikriyante praticchāyāśchāyāśca vikṛtiṃ prati||49|| śukraṃ pracyavate sthānādunmārgaṃ bhajate'nilaḥ| kṣayaṃ māṃsāni gacchanti gacchatyasṛgapi kṣayam||50|| ūṣmāṇaḥ pralayaṃ yānti viśleṣaṃ yānti sandhayaḥ| gandhā vikṛtimāyānti bhedaṃ varṇasvarau tathā||51|| vaivarṇyaṃ bhajate kāyaḥ kāyacchidraṃ viśuṣyati| dhūmaḥ sañjāyate mūrdhni dāruṇākhyaśca cūrṇakaḥ||52|| satataspandanā deśāḥ śarīre ye'bhilakṣitāḥ| te stambhānugatāḥ sarve na calanti kathañcana||53|| guṇāḥ śarīradeśānāṃ śītoṣṇamṛdudāruṇāḥ| viparyāsena vartante sthāneṣvanyeṣu tadvidhāḥ||54|| nakheṣu jāyate puṣpaṃ paṅko danteṣu jāyate| jaṭāḥ pakṣmasu jāyante sīmantāścāpi mūrdhani||55|| bheṣajāni na saṃvṛttiṃ prāpnuvanti yathāruci| yāni cāpyupapadyante teṣāṃ vīryaṃ 9 na sidhyati||56|| nānāprakṛtayaḥ krūrā vikārā vividhauṣadhāḥ| kṣipraṃ samabhivartante pratihatya balaujasī||57|| śabdaḥ sparśo raso rūpaṃ gandhaśceṣṭā vicintitam 10| utpadyante'śubhānyeva pratikarmapravṛttiṣu||58|| dṛśyante dāruṇāḥ svapnā daurātmyamupajāyate| preṣyāḥ pratīpatāṃ yānti pretākṛtirudīryate||59|| prakṛtirhīyate'tyarthaṃ vikṛtiścābhivardhate| kṛtsnamautpātikaṃ ghoramari(ni)ṣṭamupalakṣyate||60|| ityetāni manuṣyāṇāṃ bhavanti vinaśiṣyatām| lakṣaṇāni yathoddeśaṃ yānyuktāni yathāgamam||61||
abhyugrāṇāmiti abhyudgatānām| pravivatsatāmiti pravastumudyatānām| kāntaṃ vāsamityanena sarvaprāṇināmeva sarvāvasthāsu śarīraṃ kāmyaṃ bhavatīti darśayati| kāntamapi śarīrarūpaṃ vāso jīvitaṃ vā balādeva svakarmaṇā tyajyamānamapi ihopacārādivaśabdalopādvā svātantryeṇa nirdiśyate; yathā- jihāsatāmiti, tatha titikṣatāmiti| tantraṃ śarīraṃ, tasya yantraṃ sirāsnāyvādirūpaṃ tantrayantram| tamo'ntyamiti maraṇarūpaṃ tamaḥ| vināśāyeha rūpāṇīti prāṇasamupatāpādīni| khilībhavatīti apathagrāhiṇī 11 bhavati| pāpmāna iti pāpajanitarogāḥ, adharmyāśca kriyāḥ| chāyāśca vikṛtiṃ prati ‘gacchanti’ iti śeṣaḥ, tena pratyekaṃ chāyā vikṛtiṃ gacchatītyarthaḥ| dhūmaḥ sañjāyate mūrdhnīti prakṛtaṃ bāṣpanirgamaṃ vinā bahalo dhūma iva śirasi bhavati| dāruṇākhyaśca cūrṇaka iti “yasya gomayacūrṇābhaṃ” ityādigranthoktaścūrṇakaḥ| sthāneṣvanyeṣu tadvidhā iti śarīradeśāntareṣu| bahuvacanena snehādayo viparyāsena vartanta ityarthaḥ| saṃvṛttimiti niṣpattim| upapadyante sidhyanti| nānāprakṛtaya iti parasparaṃ viruddhasvabhāvāḥ| pratikarmapravṛttiḥ cikitsāpravṛttiḥ| autpātikamiti ākasmikaṃ; tasya viśeṣaṇaṃ- ariṣṭamiti; tena riṣṭasūcakamautpātikamiti phalati||43-61||
maraṇāyeha rūpāṇi paśyatā'pi bhiṣagvidā| apṛṣṭena na vaktavyaṃ maraṇaṃ pratyupasthitam||62|| pṛṣṭenāpi na vaktavyaṃ tatra yatropaghātakam| āturasya bhavedduḥkhamathavā'nyasya kasyacit||63|| abruvanmaraṇaṃ tasya nainamiccheccikitsitum| yasya paśyedvināśāya liṅgāni kuśalo bhiṣak||64||
samprati jñātasya riṣṭasya yathā'prakāśyatvaṃ tadāha- maraṇāyetyādi| āturasyopaghātakamiti yojyam| bhavedduḥkhamanyasyeti sambandhaḥ||62-64||
liṅgebhyo maraṇākhyebhyo viparītāni paśyatā| liṅgānyārogyamāgantu vaktavyaṃ bhiṣajā dhruvam||65|| dūtairautpātikairbhāvaiḥ pathyāturakulāśrayaiḥ| āturācāraśīleṣṭadravyasampattilakṣaṇaiḥ||66||
hanta maraṇaṃ cedāturasya bhāvi nocyate, tat kimārogyamapi bhāvi na vaktavyamevetyāha- liṅgebhya ityādi| maraṇamākhyāpayantīti maraṇākhyāni, tebhyo viparītāni ārogyasūcakāni| āgantviti paścātkālabhāvi| autpātikairbhāvairiti śubhasūcanārthamakasmādutpannairbhāvaiḥ; sāmānyena śubhāśubhasūcakaṃ yadakasmādudbhavati tadautpātikamucyate| dravyasampattilakṣaṇairityantairārogyamāgantu vaktavyamiti yojanā||65-66||
svācāraṃ hṛṣṭamavyaṅgaṃ yaśasyaṃ śuklavāsasam| amuṇḍamajaṭaṃ dūtaṃ jātiveśakriyāsamam||67|| anuṣṭrakharayānasthamasandhyāsvagraheṣu ca| adāruṇeṣu nakṣatreṣvanugreṣu dhruveṣu 12 ca||68|| vinā caturthīṃ navamīṃ vinā riktāṃ caturdaśīm| madhyāhnamardharātraṃ ca bhūkampaṃ rāhudarśanam||69|| vinā deśamaśastaṃ cāśastautpātikalakṣaṇam| dūtaṃ praśastamavyagraṃ nirdiśedāgataṃ bhiṣak||70||
śubhabhavanalakṣaṇaṃ svācāramityādinā brūte| amuṇḍamiti asaśikhakṛtavapano'bhipretaḥ| jātyādibhirātureṇa saha samo jātiveśakriyāsamaḥ| agraheṣviti apraśastasthānasthitakrūragrahānadhiṣṭhiteṣu kāleṣvityarthaḥ| adāruṇeṣu nakṣatreṣvanugreṣu dhruveṣu ceti dāruṇānīti tīkṣṇāni, yaduvāca varāhaḥ- “mūlaśivaśakrabhujagādhipāni tīkṣṇāni” (bṛ.saṃ.a.18) iti; śiva ārdrā, śakro jyeṣṭhā, bhujagādhipa āśleṣā| ugrāṇi ca varāhoktāni yathā- “ugrāṇi pūrvabharaṇīpitryāṇi” (bṛ.saṃ.a.98) iti| tatra pūrvaśabdena pūrvaphālgunī, pūrvāṣāḍhā, pūrvabhādrapadā ca| pitryaṃ maghā| varāhoktadāruṇādīni nakṣatrāṇi varjayitvā'nyeṣu nakṣatreṣu dūtā āgatāḥ śubhā bhavanti| riktāmiti caturthyādiviśeṣaṇam| caturthī navamī caturdaśī ca riktocyate| tathā rikteti viśeṣaṇena caturthyādīnāṃ niṣphalatvasūcanena karmārambhaṃ pratyanupādeyatopadiśyate| śastamautpātikamākasmikaṃ lakṣaṇaṃ yasya tacchastautpātikalakṣaṇam||67-70||
dadhyakṣatadvijātīnāṃ vṛṣabhāṇāṃ nṛpasya ca||71|| ratnānāṃ pūrṇakumbhānāṃ sitasya turagasya ca| suradhvajapatākānāṃ phalānāṃ yāvakasya 13 ca||72|| kanyāpuṃvardhamānānāṃ baddhasyaikapaśostasthā| pṛthivyā uddhṛtāyāśca vahneḥ prajvalitasya ca||73|| modakānāṃ sumanasāṃ śuklānāṃ candanasya ca| manojñasyānnapānasya pūrṇasya śakaṭasya ca||74|| nṛbhirdhenvāḥ savatsāyā vaḍavāyāḥ striyāstathā| jīvañjīvakasiddhārthasārasapriyavādinām||75|| haṃsānāṃ śatapatrāṇāṃ cāṣāṇāṃ śikhināṃ tathā| matsyājadvijaśaṅkhānāṃ priyaṅgūnāṃ 14 ghṛtasya ca||76|| rucakādarśasiddhārtharocanānāṃ ca darśanam| gandhaḥ surabhirvarṇaśca suśuklo madhuro rasaḥ||77|| mṛgapakṣimanuṣyāṇāṃ praśastāśca giraḥ śubhāḥ| chatradhvajapatākānāmutkṣepaṇamabhiṣṭutiḥ||78|| bherīmṛdaṅgaśaṅkhānāṃ śabdāḥ puṇyāhanisvanāḥ| vedādhyayanaśabdāśca sukho vāyuḥ pradakṣiṇaḥ||79|| pathi veśmapraveśe tu vidyādārogyalakṣaṇam|80|
dadhyakṣatetyādinā mārgādiṣu praśastadarśanānyāha| suradhvajaḥ śakradhvajaḥ| kanyāpuṃvardhamānānāmiti aṅkāropitāḥ 15 kumāryaḥ kumārāśca vardhamānāḥ, puruṣottamavat samāsaḥ; anye tu vardhamānāḥ śarāvā ityāhuḥ; te cālepanādinā maṇḍitā iti boddhavyam| ekapaśuḥ śreṣṭhapaśurityarthaḥ| śakaṭasya pūrṇasya nṛbhiriti sambandhaḥ| vaḍavāyāḥ striyāśca savatsāyā iti yojanā| jīvañjīvakaḥ pakṣī svanāmaprasiddhaḥ| priyavādī cātakaḥ||71-79||-
maṅgalācārasampannaḥ sāturo vaiśmiko janaḥ||80|| śraddadhāno'nukūlaśca prabhūtadravyasaṅgrahaḥ| dhanaiśvaryasukhāvāptiriṣṭalābhaḥ sukhena ca||81|| dravyāṇāṃ tatra yogyānāṃ yojanā siddhireva ca| gṛhaprāsādaśailānāṃ nāgānāmṛṣabhasya ca||82|| hayānāṃ puruṣāṇāṃ ca svapne samadhirohaṇam| somārkāgnidvijātīnāṃ gavāṃ nṝṇāṃ payasvinām||83|| arṇavānāṃ prataraṇaṃ vṛddhiḥ sambādhaniḥsṛtiḥ| svapne devaiḥ sapitṛbhiḥ prasannaiścābhibhāṣaṇam||84|| darśanaṃ śuklavastrāṇāṃ hradasya vimalasya ca| māṃsamatsyaviṣāmedhyacchatrādarśaparigrahaḥ||85|| svapne sumanasāṃ caiva śuklānāṃ darśanaṃ śubham| aśvagorathayānaṃ ca yānaṃ pūrvottareṇa ca| rodanaṃ patitotthānaṃ dviṣatāṃ cāvamardanam||86||
yojanāyāṃ satyāṃ siddhiḥ yojanāsiddhiḥ| sambādhaniḥsṛtiḥ saṅkaṭanistaraṇam| dviṣatāṃ cāvamardanamityantaṃ svapne jñeyam||80-86||
sattvalakṣaṇasaṃyogo bhaktirvaidyadvijātiṣu| sādhyatvaṃ na ca nirvedastadārogyasya lakṣaṇam||87|| ārogyādbalamāyuśca sukhaṃ ca labhate mahat| iṣṭāṃścāpyaparān bhāvān puruṣaḥ śubhalakṣaṇaḥ||88||
sattvasya guṇasya lakṣaṇaiḥ saha saṃyogaḥ sattvalakṣaṇasaṃyogaḥ| na ca nirveda iti 16 ātmanyanavajñetyarthaḥ||87-88||
tatra ślokau- uktaṃ gomayacūrṇīye maraṇārogyalakṣaṇam| dūtasvapnāturotpātayuktisiddhivyapāśrayam||89||
uktamityādyadhyāyasaṅgrahaḥ| dūtādiṣu pṛthaṅmaraṇārogyalakṣaṇamihoktaṃ vyaktameva| yuktyāśrayaṃ maraṇalakṣaṇaṃ yathā- ‘yamuddiśyāturaṃ vaidyaḥ sampādayitumauṣadham’ ityādigranthoktam| siddhyāśrayaṃ maraṇalakṣaṇaṃ yathā- ‘vijñātaṃ’ ityādigranthoktam| ārogyalakṣaṇaṃ yuktyāśrayaṃ siddhyāśrayaṃ ca yathā- ‘iṣṭālābhaḥ sukhena ca’ iti granthoktam||89||
itīdamuktaṃ prakṛtaṃ yathātathaṃ tadanvavekṣyaṃ satataṃ bhiṣagvidā| tathā hi siddhiṃ ca yaśaśca śāśvataṃ sa siddhakarmā labhate dhanāni ca||90||
itītyādinendriyasthānoktaṃ prameyajātaṃ mahāphalatvenāvaśyabodhyatayopadarśayannupasaṃharati||90||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne gomayacūrṇīyamindriyaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ||12|| iti carakasaṃhitāyāṃ pañcamam indriyasthānaṃ sampūrṇam|
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāmindriyasthāne gomayacūrṇīyamindriyaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ||12||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘nirgharṣanniva’ iti pāṭhaḥ ↩
- 2 ‘sampādayitumauṣadham’ iti pāṭhaḥ ↩
- 3 ‘āhāramapi bhuñjānaḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 4 ‘mārjanīsūrpamusalānyupānadbhagnavicyute’ iti pāṭhaḥ ↩
- 5 ‘gṛhapratibaddhāḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 6 ‘samuparudhyante’ iti pāṭhaḥ ↩
- 7 ‘vedanā’ iti pāṭhaḥ ↩
- 8 ‘krodhaḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 9 ‘karma’ iti pāṭhaḥ ↩
- 10 ‘viceṣṭitam’ iti pāṭhaḥ ↩
- 11 ‘ayārthaṅgrāhiṇī’ iti pāṭhaḥ ↩
- 12 “trīṇyuttarāṇi tebhyo rohiṇyaśca dhruvāṇi” iti (bṛ.saṃ.a.98)| uttarāṇi uttaraphālgunī, uttarāṣāḍhā, uttarabhādrapadā ca ↩
- 13 ‘pāvakasya’ iti pāṭhaḥ ↩
- 14 ‘māṃsasya ca’ iti pāṭhaḥ ↩
- 15 ‘puruṣāntaraskandhāropitā kanyā vardhamānā, evaṃ puṃvardhamāno'pi’ iti pāṭhaḥ ↩
- 16 ‘iti anavasāda ityarthaḥ’ iti pāṭhaḥ ↩