athāto madanakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
cikitsitasthāne tu tatra tatra vihitavamanavirecanayoḥ prayogān vistareṇābhidhātuṃ cikitsādhikṛtayogasthānarūpakalpasthānamucyate| yadyapi cikitsāyāṃ basterapi pratipāditatvādbastyabhidhāyakaṃ siddhisthānamapi cikitsāṅgatayā'bhidhātavyaṃ, tathā'pi pañcakarmaṇāmautsargikapravṛttau vamanavirecanapūrvikaiva bastikarmapravṛttirbhavatīti kṛtvā vamanavirecanābhidhāyakaṃ kalpasthānameva bastyabhidhāyakasiddhisthānādagre'bhidhīyate| vamanavirecanānāṃ kalpāstiṣṭhantyasminniti kalpasthānam| kalpābhidhāne'pi virecanasyautsargikapravṛttau vamanapūrvikaiva pravṛttirbhavatīti vamanapūrvakatvādvirecanasya 1 vamanakalpā evāgre'bhidhātavyāḥ| vamanakalpeṣvapi vamanadravyaśreṣṭhatvānmadanaphalasyaivādau kalpo'bhidhīyate; śreṣṭhatvaṃ ca madanaphalasya ‘vamanadravyāṇāṃ madanaphalāni śreṣṭhatamānyācakṣate'napāyitvāt’ ityanenātraiva vakṣyati||1-2||
atha khalu vamanavirecanārthaṃ 2 vamanavirecanadravyāṇāṃ sukhopabhogatamaiḥ sahānyairdravyairvividhaiḥ kalpanārthaṃ bhedārthaṃ vibhāgārthaṃ cetyarthaḥ 3, tadyogānāṃ ca kriyāvidheḥ sukhopāyasya samyagupakalpanārthaṃ kalpasthānamupadekṣyāmo'gniveśa!||3||
kalpārthaṃ darśayannāha- atha khalvityādi| athaśabdaḥ prākprastute| khaluśabdaḥ prakāśane| vamanavirecanārthamiti vamananimittaṃ virecananimittaṃ ca| vamanavirecanadravyāṇāmiti madanaphalāditrivṛdādīnām| anyairiti surāsauvīrakādyaiḥ kovidārādiprakāraiśca| anyairityasya viśeṣaṇaṃ- sukhopabhogatamairiti| atra sukhāyopabhogo yeṣāṃ te sukhopabhogāḥ, na 4 tadātvasukha upabhogo yeṣāṃ te sukhopabhogāḥ, tathāhi tadātve'sukhopabhogānāṃ 5 kovidārādīnāmagrahaṇaṃ syāt| kalpanārthamiti padasya kriyayā sambandhamadarśayitvaiva tadvyākhyānapratyayanārthaṃ vyākaroti bhedārthaṃ vibhāgārthaṃ cetyartha iti; tatra bhedārthamiti vamanavirecanadravyaprayogabhedārthaṃ, te ca prayogabhedāḥ “trayastriṃśadyogaśataṃ praṇītaṃ phaleṣu” (sū.a.4) ityādikāḥ; vibhāgārthamiti atra ‘phalapippalīnāṃ dvau bhāgau kovidārādikaṣāyeṇa’, ityādivakṣyamāṇadravyavibhāgārtham| upodghātaṃ samāpya prakṛtamāha- tadyogānāmiti; vamanavirecanadravyaprayogāṇam| kriyāyā itikartavyatāyā vidhiḥ kriyāvidhiḥ, svarasādirūpatayā karaṇānīti yāvat; tasya kriyāvidherviśeṣaṇaṃ- sukhopāyasyeti; sukhārthaḥ sukho vā upāyo yasya sa sukhopāyaḥ, tasya samyagupakalpanārthamiti samyagupadeśārtham||3||
tatra doṣaharaṇamūrdhvabhāgaṃ vamanasañjñakam, adhobhāgaṃ virecanasañjñakam; ubhayaṃ vā śarīramalavirecanādvirecanasañjñāṃ labhate||4||
vamanavirecanaśabdārthaṃ vibhajate- tatretyādi| ūrdhvaṃ mukhena doṣanirharaṇaṃ bhajata iti ūrdhvabhāgam| adho gudena doṣanirharaṇaṃ bhajata iti adhobhāgam| vamanavirecanayorapi kadācidvirecanasañjñāṃ ṣaḍvirecanaśatāśritīyoktāṃ darśayannāha- ubhayamapītyādi| na caivaṃ sati vamanavirecanavannirūhe'pi virecanasañjñāprasaktirudbhāvanīyā 6, yataḥ paṅkajaśabdavadiyaṃ virecanasañjñā vamanavirecanayoreva yogarūḍhyā vartate||4||
tatroṣṇa-tīkṣṇa-sūkṣma-vyavāyi-vikāśīnyauṣadhāni svavīryeṇa hṛdayamupetya dhamanīranusṛtya sthūlāṇusrotobhyaḥ kevalaṃ śarīragataṃ doṣasaṅghātamāgneyatvād viṣyandayanti, taikṣṇyād vicchindanti, sa vicchinnaḥ pariplavan 7 snehabhāvite kāye snehāktabhājanasthamiva kṣaudramasajjannaṇupravaṇabhāvādāmāśayamāgamyodānapraṇunno'gnivāyvātmakatvādūrdhvabhāgaprabhāvādauṣadhasyordhvamutkṣipyate, salilapṛthivyātmakatvādadhobhāgaprabhāvāccauṣadhasyādhaḥ pravartate, ubhayataścobhayaguṇatvāt| iti lakṣaṇoddeśaḥ||5||
samprati dvayorapi vamanavirecanadravyayoḥ sādhāraṇoṣṇatīkṣṇatvādiguṇayogakṛtadoṣaviṣyandanādisādhāraṇakāryadarśanapūrvakamagnivāyvātmakatvādiviśiṣṭadharmayogakṛtaṃ viśiṣṭaṃ ca kāryaṃ vamanavirecanarūpaṃ darśayannāha- tatroṣṇetyādi| uṣṇamiti uṣṇavīryam| svavīryeṇeti svaprabhāveṇa| dhamanīranusṛtyeti sakaladehagatā dhamanīranusṛtya; sakaladehagatadhamanyanusaraṇaṃ ca vīryeṇa jñeyaṃ, na sākṣāt| āgneyatvādviṣyandayantīti vilīnaṃ kurvanti| vicchindanti chinnaṃ kurvanti| pariplavan itastato gacchan| asajjanniti na kvacidapi saṅgaṃ gacchan| aṇupravaṇabhāvāditi aṇutvāt pravaṇabhāvācca; pravaṇatvamiha koṣṭhagamanonmukhatvam, aṇutvaṃ ca aṇumārgasañcāritvam| udānapraṇunna iti udānavāyupreritaḥ| agnivāyvātmakatvāditi agnivāyūtkarṣavattvāt| ūrdhvabhāgaprabhāvāditi ūrdhvabhāgadoṣaharatvarūpaprabhāvāt| evaṃ salilapṛthivyātmakatvamapi vyākhyeyam| ubhayataśceti ūrdhvamadhaśca kṣipyata ityarthaḥ| ubhayaguṇatvāditi agnivāyvātmakatvāt salilapṛthivyātmakatvādūrdhvādhobhāgaprabhāvāccetyarthaḥ| iti lakṣaṇoddeśa iti anantaragranthena vamanavirecanadravyasvarūpābhidhānaṃ 8 kṛtamityarthaḥ| atra ca prakaraṇe sāmānyenaiva vamanavirecanadravyāṇām ‘āgneyatvādviṣyandayanti’ ityanenāgneyatvaṃ pratipāditaṃ; punaśca viśeṣeṇa ‘agnivāyvātmakatvāt’ iti padena vamanadravyasyāgnyātmakatvaṃ pratipādyate; tena, sāmānye viśeṣe ca vamanadravyāṇāmāgneyatvapratipādanāt prakṛṣṭamāgneyatvaṃ bhavati; virecanadravyāṇāṃ tu sāmānyoktāgneyatvasambandhād viśeṣaguṇakathanaprastāve ca salilapṛthivyātmakatvābhidhānādvamanadravyāpekṣayā'pakṛṣṭamāgneyatvaṃ bhavati| tathāhi suśrute'pi vamanavirecanayorapyāgneyatvamuktaṃ- “saratva-saukṣmya-taikṣṇyauṣṇya-vikāśitvairvirecanam| vamanaṃ ca hareddoṣān prakṛtyā gatamanyathā” (su.ci.a.33) ityanena| yaccātrocyate-vamanaṃ yadyūrdhvabhāgaharatvaprabhāvādūrdhvayati, tadā'gnivāyvātmakatvāditi hetuvarṇanaṃ na yujyate; yataḥ, yat sopapattikaṃ kāryaṃ na bhavati tat prabhāvakṛtamiti vyapadiśyate; uktaṃ hi- “prabhāvo'cintya ucyate” (sū.a.26) iti| tanna, yataḥ prabhāvasyaiveha vamanakārye vāyvagnyātmakaguṇatayā vāyvagnyātmakatvaṃ heturupadṛ(di)śyate, na tu vāyvagnyātmakatvaṃ svatantro vamanahetuḥ; tathāhi sati yadanyadapi vāyvagnyātmakamūrdhvabhāgadoṣaharatvaprabhāvarahitaṃ, tadapi vamanakaraṃ 9 syāt; yathā- kaṭukarase dravye tat syāt; tasmāt prabhāvaguṇatayaiva hetuvarṇanam| evaṃ virecanadravye'pi pūrvapakṣasiddhāntāvanusartavyau||5||
tatra phala-jīmūtakekṣvāku-dhāmārgava-kuṭaja-kṛtavedhanānāṃ, śyāmā-trivṛccaturaṅgula-tilvaka-mahāvṛkṣa-saptalā-śaṅkhinī-dantī-dravantīnāṃ ca, nānāvidhadeśakālasambhavāsvāda-rasa-vīrya-vipāka-prabhāvagrahaṇād 10 deha-doṣa-prakṛti-vayo-balāgni-bhakti-sātmya-rogāvasthādīnāṃ nānāprabhāvavattvācca 11, vicitragandha-varṇa-rasa-sparśānāmupayogasukhārthamasaṅkhyeyasaṃyogānāmapi 12 ca satāṃ dravyāṇāṃ vikalpamārgopadarśanārthaṃ ṣaḍvirecanayogaśatāni vyākhyāsyāmaḥ||6||
samprati kalpasthānavaktavyatayā ṣaḍvirecanaprayogaśatānyanatisaṅkṣepavistaraprayogopadarśanapūrvakaṃ pratijānīte- tatra phaletyādinā ṣaḍvirecanayogaśatāni vyākhyāsyāma ityantena| tatra kṛtavedhanāntānāṃ vicchedapāṭhena vamanaprayogaprayojyatvaṃ, śyāmādīnāṃ virecanaprayogaprayojyatvaṃ ca darśayati| atraiva vamane virecane caikaikeṣāṃ punarvastūnāṃ madanaphalādīnāṃ śyāmādīnāṃ ca bahavaḥ prayogā abhidhīyante, na punarekaikameva dravyaṃ vamanakārakaṃ virecanakārakaṃ vā; svalpasaṅkhyāprayogeṇa grahaṇasukhatā vamanavirecanayogasya bhavati, kāryaṃ ca sidhyatītyāśaṅkyāha- nānāvidhetyādi yāvadrogāvasthādīnāṃ nānāprabhāvavattvācceti| asyārthaḥ- yasmānnānāvidhadeśakālasambhavāḥ, nānāvidhāsvādāḥ, nānāvidhavīryāḥ, nānāvidhavipākāḥ, nānāvidhaprabhāvāśca madanaphalādikā oṣadhyaḥ, tathā tatsaṃskārakāḥ kovidārādikā oṣadhya upalabhyante; puruṣāśca deha-doṣa-prakṛti-vayo-balāgni-bhakti-sātmya-rogāvasthābhinnā nānāvidhā dṛśyante; tena naikaṃ dravyaṃ sarvasmin dehadoṣādau yaugikaṃ, sarvatra kāle vā prāpyate sarvatra deśe vā; tasmāddehadoṣādinā bhedavati puruṣe bahūnyeva dravyāṇi bahubhiśca prayogairupakalpitāni yathāyogyatayā yathāprāpti ca prayoktuṃ śakyante; ato bahunāmeva madanādidravyāṇāṃ bahuprakāraprayogāṇāmupanyāso yukta iti bhāvaḥ| grahaṇāt upalambhāt| deho nānā sthūlakṛśādibhedena, bhaktiḥ icchā, avasthāśabdeneha rogāvasthaiva grāhyā, ādiśabdeneha sattvāhārayorgrahaṇam| bhūrivirecanaprayogopadarśanaprayojanāntaramapyāha- vicitretyādi| nānāvidhagandha-varṇa-rasatayā prayoge tatkālamuttarakālaṃ ca sukhārthamityarthaḥ| atha kiṃ prabhedānmadanaphalādīnāṃ ṣaṭprayogaśatāni bhavanti, yenādhikāḥ prayogā nābhidhīyanta 13 ityāśaṅkyāha- asaṅkhyeyetyādi| vikalpamārgopadarśanārthamiti adhikaprayogakalpanāsamarthān bhiṣajaḥ prati etat ṣaṭprayogaśatopadarśanaṃ kartavyādhikaprayogakalpanāmārgopadarśakaṃ, tenāpare'pyatra prayogāḥ kalpanīyāḥ; granthe niḥśeṣaprayogānabhidhānaṃ prayogāṇāmasaṅkhyeyatvenāśakyatvādeva| anativistareṇa ṣaṭprayogaśatābhidhānaṃ mandabuddhisaṃvyavahārārthamiti bhāvaḥ| uktaṃ hyanyatra- “etāvanto hyalamalpabuddhīnāṃ vyavahārāya, buddhimatāṃ ca svālakṣaṇyānumānayuktikuśalānāmanuktārthajñānāya” (sū.a.4) iti||6||
tāni tu dravyāṇi deśa-kāla-guṇa-bhājana-sampadvīryabalādhānāt kriyāsamarthatamāni bhavanti||7||
samprati vamanavirecanadravyāṇāṃ deśādisampattyā guṇotkarṣaṃ darśayannāha- tānītyādi| deśādibhiścaturbhiḥ sampacchabdaḥ pratyekamabhisambadhyate| bhājanaṃ bheṣajasthāpanasthānam| vīryasya balaṃ vīryādhikatvameva||7||
trividhaḥ khalu deśaḥ- jāṅgalaḥ, ānūpaḥ, sādhāraṇaśceti| tatra jāṅgalaḥ paryākāśabhūyiṣṭhaḥ, tarubhirapi ca kadara-khadirāsanāśvakarṇa-dhava-tiniśa-śallakī-sāla-somavalka-badarī-tindukāśvattha-vaṭāmalakīvanagahanaḥ, anekaśamī-kakubha-śiṃśapāprāyaḥ, sthiraśuṣkapavanabalavidhūyamānapranṛtyattaruṇaviṭapaḥ, pratatamṛgatṛṣṇikopagūḍhatanukharaparuṣasikatāśarkarābahulaḥ, lāvatittiricakorānucaritabhūmibhāgaḥ, vātapittabahulaḥ, sthirakaṭhinamanuṣyaprāyo jñeyaḥ, athānūpo hintālatamālanārikelakadalīvanagahanaḥ, saritsamudraparyantaprāyaḥ, śiśirapavanabahulaḥ, vañjulavānīropaśobhitatīrābhiḥ saridbhirupagatabhūmibhāgaḥ, kṣitidharanikuñjopaśobhitaḥ, mandapavanānuvījitakṣitiruhagahanaḥ, anekavanarājīpuṣpitavanagahanabhūmibhāgaḥ, snigdhatarupratānopagūḍhaḥ, haṃsa-cakravāka-balākā-nandīmukha-puṇḍarīka-kādamba-madgu 14 -bhṛṅgarāja-śatapatra-mattakokilānunāditataruviṭapaḥ, sukumārapuruṣaḥ, pavanakaphaprāyo jñeyaḥ; anayoreva dvayordeśayorvīrudvanaspativānaspatyaśakunimṛgagaṇayutaḥ sthirasukumārabalavarṇasaṃhananopapannasādhāraṇaguṇayuktapuruṣaḥ sādhāraṇo jñeyaḥ||8||
deśādi samyag vyākurvannāha- tatra trividha ityādi| atra kecijjāṅgalādideśalakṣaṇagranthaṃ na paṭhanti, tattu janapadoddhvaṃsanīye paṭhitamiti kṛtvehānārṣaṃ vadanti| yaistu janapadoddhvaṃsanīye jāṅgalādilakṣaṇaṃ na paṭhyate, tairatra paṭhanīya evāyaṃ granthaḥ||8||
tatra deśe sādhāraṇe jāṅgale vā yathākālaṃ śiśirātapapavanasalilasevite same śucau pradakṣiṇodake śmaśāna-caitya-devayajanāgāra-sabhā-śvabhrārāma-valmīkoṣaravirahite kuśarohiṣāstīrṇe snigdhakṛṣṇamadhuramṛttike suvarṇavarṇamadhuramṛttike vā mṛdāvaphālakṛṣṭe'nupahate'nyairbalavattarairdrumairauṣadhāni jātāni praśasyante||9||
yathākālamiti yathākālaṃ śiśirādibhiḥ sevite deśe| śmaśānādibhiḥ pratyekaṃ virahitaśabdaḥ sambadhyate| devayajanenāgāraśabdaḥ sambadhyate| sabhā janamelakasthānam| na phālena kṛṣṭa iti aphālakṛṣṭe||9||
tatra yāni kālajātānyupāgatasampūrṇapramāṇa-rasavīrya-gandhāni 15 kālātapāgnisalilapavanajantubhiranupahatagandha-varṇa-rasa-sparśa-prabhāvāṇi pratyagrāṇyudīcyāṃ diśi sthitāni; teṣāṃ śākhāpalāśamaciraprarūḍhaṃ varṣāvasantayorgrāhyaṃ, grīṣme mūlāni śiśire vā śīrṇaprarūḍhaparṇānāṃ, śaradi tvakkandakṣīrāṇi, hemante sārāṇi, yathartu puṣpaphalamiti; maṅgalācāraḥ kalyāṇavṛttaḥ śuciḥ śuklavāsāḥ sampūjya devatā aśvinau gobrāhmaṇāṃśca kṛtopavāsaḥ prāṅmukha udaṅmukho vā gṛhṇīyāt||10||
tatra yāni kālajātānītyanenaiva kālasampaducyate; kālajātānīti svakālabhūtāni| upāgatasampūrṇetyādinā pratyagrāṇītyantena guṇasampaducyate| pratyagrāṇīti sampūrṇaguṇatayā niṣpannāni| teṣāṃ śākhāpalāśamityādinā kālasampadamuktāṃ prapañcayati| śākhāgrahaṇenaiva tvagādīnāmapi grahaṇam| śīrṇaprarūḍhaparṇānāmiti cchedaḥ| grīṣme mūlāni śiśire veti kathanena yānyāgneyāni teṣāṃ mūlāni grīṣme, yāni saumyāni teṣāṃ mūlāni śiśire, grāhyāṇīti vyavasthāṃ sūcayati; uktaṃ hyanyatra- “saumyānyauṣadhāni saumyeṣvṛtuṣvādadīta, āgneyānyāgneyeṣu” (su.sū.a.36) iti| bheṣajagrahaṇavidhānamāha- maṅgaletyādi||10||
gṛhītvā cānurūpaguṇavadbhājanasthānyāgāreṣū 16 prāgudagdvāreṣu nivātapravātaikadeśeṣu nityapuṣpopahārabalikarmavatsu, agni-salilopasveda-dhūma-rajo-mūṣaka-catuṣpadāmanabhigamanīyāni svavacchannāni śikyeṣvāsajya sthāpayet||11||
bhājanasampadamāha- gṛhītvetyādi| anurūpaguṇavadbhājanasthānīti anurūpaguṇavattā ca bhājanasya bheṣajasamānaguṇatayaiva| svavacchannānīti samyakpihitāni||11||
tāni ca yathādoṣaṃ prayuñjīta surā-sauvīraka-tuṣodaka-maireya-medaka-dhānyāmla 17 -phalāmla-dadhyamlādibhirvāte, mṛdvīkāmalaka 18 -madhu-madhuka-parūṣaka-phāṇitakṣīrādibhiḥ pitte, śleṣmaṇi tu madhu-mūtra-kaṣāyādibhirbhāvitānyāloḍitāni ca; ityuddeśaḥ| taṃ vistareṇa dravya-deha-doṣa-sātmyādīni 19 pravibhajya vyākhyāsyāmaḥ||12||
saṅkṣepeṇa madanaphalādīnāṃ vātādibhedena bhāvanāloḍanadravyāṇyāha- tāni ca yathādoṣaṃ prayuñjītetyādi| dhānyāmlaṃ kāñjikaṃ, phalāmlaṃ dāḍimarasādi| śleṣmaṇītyādau kaṣāyaśabdena śleṣmaharadravyakvātho'bhipretaḥ| uddeśa iti saṅkṣepābhidhānamityarthaḥ| dravya-deha-doṣa-sātmyādīnītyatra ādiśabdena prakṛtibalādīnāṃ grahaṇam||12||
vamanadravyāṇāṃ madanaphalāni śreṣṭhatamānyācakṣate, anapāyitvāt| tāni vasantagrīṣmayorantare 20 puṣyāśvayugbhyāṃ mṛgaśirasā vā gṛhṇīyānmaitre muhūrte| yāni pakvānyakāṇānyaharitāni pāṇḍūnyakrimīṇyapūtīnyajantujagdhānyahrasvāni; tāni pramṛjya 21, kuśapuṭe baddhvā, gomayenālipya, yavatu(bu)ṣamāṣaśālikulatthamudgapalānāmanyatame 22 nidadhyādaṣṭarātram| ata ūrdhvaṃ mṛdūbhūtāni madhviṣṭagandhānyuddhṛtya śoṣayet| suśuṣkāṇāṃ phalapippalīruddharet 23| tāsāṃ ghṛtadadhimadhupalalavimṛditānāṃ punaḥ śuṣkāṇāṃ navaṃ kalaśaṃ supramṛṣṭavālukamarajaskamākaṇṭhaṃ pūrayitvā svavacchannaṃ svanuguptaṃ śikyeṣvāsajya 24 samyak sthāpayet||13||
vamanadravyāṇāmityādinā madanaphalasya prādhānyopadarśanapūrvakaṃ prayogavidhimāha| anapāyitvāditi vamanadravyāntarāpekṣayā'lpavyāpattikatvāt| antare iti madhye, sa ca grīṣmavasantayorantarvartikatipayadinānyeva madhyo jñeyaḥ| aśvayuk aśvinī| maitre muhūrta iti śivabhujagamitrādīnāṃ madhye mitradevatāke, evaṃ maitre muhūrte| palānāmiti rāśīnām| madhuvadiṣṭagandho yeṣāṃ tāni, yāni madhviṣṭagandhāni bhavanti tāni grāhyāṇīti darśayati| phalapippalīriti madanaphalamadhyagatāni pippalīsaṃsthānāni bījāni| tāsāmityādi pūraṇavācakaśabdayogāt karaṇe ṣaṣṭhī| svanuguptamiti kṛtarakṣāvidhānam||13||
atha cchardanīyamāturaṃ dvyahaṃ tryahaṃ vā snehasvedopapannaṃ śvaśchardayitavyamiti grāmyānūpaudakamāṃsarasa-kṣīra-dadhi-māṣa-tila-śākādibhiḥ samutkleśitaśleṣmāṇaṃ vyuṣitaṃ jīrṇāhāraṃ pūrvāhṇe kṛtabalihomamaṅgalaprāyaścittaṃ nirannamanatisnigdhaṃ yavāgvā ghṛtamātrāṃ pītavantaṃ, tāsāṃ phalapippalīnāmantarnakhamuṣṭiṃ yāvadvā sādhu manyeta jarjarīkṛtya yaṣṭimadhukaṣāyeṇa kovidāra-karbudāra-nīpa-vidula-bimbī-śaṇapuṣpī-sadāpuṣpī-pratyakpuṣpī-kaṣāyāṇāmanyatamena vā rātrimuṣitaṃ vimṛdya pūtaṃ madhusaindhavayuktaṃ sukhoṣṇaṃ kṛtvā pūrṇaṃ śarāvaṃ mantreṇānenābhimantrayet- ‘oṃ brahmadakṣāśvirudrendrabhūcandrārkānilānalāḥ| ṛṣayaḥ sauṣadhigrāmā bhūtasaṅghāśca pāntu te| rasāyanamivarṣīṇāṃ devānāmamṛtaṃ yathā| sudhevottamanāgānāṃ bhaiṣajyamidamastu te’| ityevamabhimantryodaṅmukhaṃ prāṅmukhaṃ vā''turaṃ pāyayecchleṣmajvaragulmapratiśyāyārtaṃ viśeṣeṇa punaḥ punarāpittāgamanāt, tena sādhu vamati; hīnavegaṃ tu pippalyāmalaka-sarṣapa-vacākalkalavaṇoṣṇodakaiḥ punaḥ punaḥ pravartayedāpittadarśanāt| ityeṣa sarvaśchardanayogavidhiḥ||14||
dvyahaṃ tryahaṃ vā snehasvedopapannamityanena abhyaṅge kriyamāṇe snehasahacaritasvedopapādanaṃ dvyahaṃ tryahaṃ vā vidhīyate, “tryahāvaraṃ saptadinaṃ paraṃ tu snigdho naraḥ svedayitavya iṣṭaḥ” (si.a.1) ityanena pānaprayujyamānasnehasya saptarātraṃ trirātraṃ vā prakarṣa ucyate iti na virodhaḥ| etaccābhyaṅgasvedasahitasnehasvedakaraṇaṃ pānasnehāntadivasamārabhya kriyate, tena snehapānaviśrāmadinena samaṃ dvyahatryahapūraṇamabhyaṅgasnehasahitasvedaprayogasya bhavati| snehapānācca yadviśrāmadinam, “ekāhoparatastadvadbhuktvā pracchardanaṃ pibet” (sū.a.13) ityanenoktaṃ, tathaivehāpi| kaphotkleśakāribhojanamāha- śvaśchardayitavyamityādinā| śva iti parasminnahni| vyuṣitamiti rātrimatikrāntam| nirannamiti padacchedaḥ| anatisnigdhamityādinā vamanadina eva ghṛtamātrāyuktayavāgūpānapūrvakaṃ vamanamanatisnigdhapuruṣaviṣayaṃ brūte| anye tu pūrvadina evānatisnigdhasya ghṛtamātrāṃ 25 pītavata eva yavāgvāḥ pānamāhuḥ, “peśalairvividhairannairdoṣānutkleśya dehinaḥ| snigdhasvinnāya vamanaṃ dattaṃ samyak pravartate|| athāparedyuḥ pūrvāhṇe sādhāraṇe kāle vamanadravyakaṣāyakalkacūrṇasnehānāmanyatamasya” (su.ci.a.33) ityādi suśrutokteḥ| antarnakhamuṣṭimiti antarīkṛtanakhamuṣṭiparimāṇam| yāvadvā sādhu manyetetyanena mātrāyā baladoṣādibhedenāsthiratvamityāha| yaṣṭīmadhukasya kovidārādiṣu vicchedapāṭha uttaraprayogeṣu kovidārāderyaṣṭīmadhuvirahitasya grahaṇārthaḥ| kovidāraḥ svanāmakhyātaḥ, sa śaradi puṣpati; karbudārastu kāñcanāraḥ, sa vasante puṣpati; nīpaḥ kadambaḥ, vidulaḥ vetasaḥ, śaṇapuṣpī ghaṇṭāravā, sadāpuṣpī arkapuṣpikā, pratyakpuṣpī apāmārgaḥ| rātrimuṣitaṃ vimṛdya pūtamiti śṛtakaṣāyāt kaṣāyāntaropadarśakaṃ pakṣāntaraṃ; kiṃvā, kaṣāyapāna eva śītakaṣāyavidhānamihocyate| pūrṇaṃ śarāvamiti maṅgalārthaṃ pūrṇakumbhavat| punaḥ punariti yāvat pittāgamanaṃ na bhavati tāvat punaḥ punaḥ kaṣāyaṃ pibedityarthaḥ| anyatrāpyuktaṃ- “pittāntamiṣṭaṃ vamanaṃ virekādardhaṃ” (si.a.1) ityādi| vamanāyogakārakahīnavegapravṛttipratikārārthamāha- hīnavegamityādi||14||
sarveṣu tu madhusaindhavaṃ kaphavilayanacchedārthaṃ vamaneṣu vidadhyāt| na coṣṇavirodho madhunaśchardanayogayuktasya, avipakvapratyāgamanāddoṣanirharaṇācca||15||
yadyapi ca ghreyādivamanayogeṣu madhusaindhavayogo na bhavati, tathā'pi ‘sarveṣu’ iti padaṃ bāhulyārtham| vamanārthakaṣāye uṣṇe madhuprakṣepo virodhitvānna yujyate, uktaṃ hi- “madhūṣṇamuṣṇārtamathavā” (sū.a.27) ityādi, evamāśaṅkya samādhānamāha na coṣṇavirodho madhuna ityādi| avipakvapratyāgamanādityanena pacyamānaṃ madhūṣṇayuktaṃ virudhyeteti darśayati| doṣanirharaṇācceti madhūṣṇaviruddhamapi vamanayoge uṣṇe iṣyate, tasya doṣanirharaṇādeva na virodho bhavatīti darśayati| evaṃ bastiprayoge'pi madhuna uṣṇāvirodho varṇanīyaḥ| etena yaṣṭīmadhvādinavadravyakṛtairnavabhiḥ kaṣāyairnavayogāḥ||15||
phalapippalīnāṃ dvau dvau bhāgau kovidārādikaṣāyeṇa triḥsaptakṛtvaḥ srāvayet, tena rasena tṛtīyaṃ bhāgaṃ piṣṭvā mātrāṃ harītakībhirbibhītakairāmalairvā tulyāṃ vartayet, tāsāmekāṃ dve vā pūrvoktānāṃ kaṣāyāṇāmanyatamasyāñjalimātreṇa vimṛdya balavacchleṣmaprasekagranthijvarodarāruciṣu pāyayediti samānaṃ pūrveṇa||16||
phalapippalīnāṃ dvau bhāgāvityādau phalapippalīnāṃ bhāgatrayaṃ kartavyaṃ; tatra bhāgadvayaṃ ṣaḍguṇena kovidārādikaṣāyeṇa kṣāraparisrāvaṇavidhivadekaviṃśativārān parisrāvaṇīyam| kovidārādīnāṃ cāṣṭānāmaṣṭau kaṣāyāḥ pṛthak parisrāvaṇe prayoktavyāḥ| yena ca kaṣāyeṇa 26 phalapippalībhāgadvayaṃ parisrāvya haritakyādiparimāṇā mātrā tṛtīyabhāgaphalapippalīkalkasya kriyate tenaiva kaṣāyeṇa mātrāyogāḥ 27; evamaṣṭau harītakyādimātrayā nirdiṣṭāḥ phalapippalīyogā bhavanti| mātrāvikalpaśca doṣabalādivikalpakṛto jñeyaḥ| samānaṃ pūrveṇeti pūrvayogavadiha snehasvedābhimantraṇādividhānaṃ kartavyamityarthaḥ| evamanyatrāpi pūrvavacchabdārtho jñeyaḥ||16||
phalapippalīkṣīraṃ, tena vā kṣīrayavāgūmadhobhāge raktapitte hṛddāhe ca; tajjasya vā dadhna uttarakaṃ kaphaccharditamakaprasekeṣu 28; tasya vā payasaḥ śītasya santānikāñjaliṃ pitte prakupite uraḥkaṇṭhahṛdaye ca tanukaphopadigdhe, iti samānaṃ pūrveṇa||17||
phalapippalyā kṣīrapākavidhinā sādhitaṃ kṣīraṃ phalapippalīkṣīram; ayameko yogaḥ| teneti phalapippalīsādhitakṣīreṇa| tajjasyeti phalapippalīkṣīrajātasya dadhnaḥ| uttarakamiti saram| santānikā kṣīroparisthaḥ styāno bhāgaḥ||17||
phalapippalīśṛtakṣīrānnavanītamutpannaṃ phalādikalkakaṣāyasiddhaṃ kaphābhibhūtāgniṃ viśuṣyaddehaṃ 29 ca mātrayā pāyayediti samānaṃ pūrveṇa||18||
phalādīni phala-jīmūtakekṣvāku-dhāmārgava-kuṭaja-kṛtavedhanāni ṣaṭ| ete kṣīrayogacatuṣṭayena ghṛtayogena ca samaṃ pañca yogā adhyāyasaṅgrahe vaktavyā||18||
phalapippalīnāṃ phalādikaṣāyeṇa triḥsaptakṛtvaḥ suparibhāvitena puṣparajaḥprakāśena cūrṇena sarasi sañjātaṃ 30 bṛhatsaroruhaṃ sāyāhne'vacūrṇayet, tadrātrivyuṣitaṃ prabhāte punaravacūrṇitamuddhṛtya haridrākṛsarakṣīrayavāgūnāmanyatamaṃ saindhavaguḍaphāṇitayuktamākaṇṭhaṃ pītavantamāghrāpayet sukumāramutkliṣṭapittakaphamauṣadhadveṣiṇamiti samānaṃ pūrveṇa||19||
phalapippalīnāṃ phalādikaṣāyeṇetyādinā ekaṃ ghreyayogamāha| puṣparajaḥprakāśeneti puṣpadhūlisadṛśena| haridrābhidhānaḥ kṛśaro haridrākṛśaraḥ||19||
phalapippalīnāṃ bhallātakavidhiparisrutaṃ 31 svarasaṃ paktvā phāṇitībhūtamātantulībhāvāllehayet; ātapaśuṣkaṃ vā cūrṇīkṛtaṃ jīmūtakādikaṣāyeṇa pitte kaphasthānagate pāyayediti samānaṃ pūrveṇa||20||
bhallātakavidhiparisrutamiti rasāyanoktabhallātakasnehagrahaṇavidhānena parisrutaḥ svaraso grāhyaḥ| phāṇitayogo'yamekaḥ| ātapaśuṣkaṃ vetyādinā cūrṇayogo'pyekaḥ||20||
phalapippalīcūrṇāni pūrvavat phalādīnāṃ 32 ṣaṇṇāmanyatamakaṣāyasrutāni vartikriyāḥ phalādikaṣāyopasarjanāḥ 33 peyā iti samānaṃ pūrveṇa||21||
phalapippalīcūrṇānītyādau phalādiṣaṭkaṣāyabhedena kṛtatvāt ṣaḍ vartiprayogā jñeyāḥ| vartikriyāyāṃ caturguṇena kvāthena pākādvartyākāratā 34 kartavyā| atrāpi ca tathā lehādau ca sāmānyoktena madhuprakṣepo yuktaḥ; taṃ caike madhunaḥ pākavirodhānnānumanyante||21||
phalapippalīnāmāragvadha 35 -vṛkṣaka-svādukaṇṭaka-pāṭhā-pāṭalā-śārṅgeṣṭā-mūrvā-saptaparṇa-naktamāla-picumarda-paṭola-suṣavī-guḍūcī-somavalka-dvīpikānāṃ pippalī-pippalīmūla-hastipippalī-citraka-śṛṅgaverāṇāṃ cānyatamakaṣāyeṇa siddho leha iti samānaṃ pūrveṇa||22||
phalapippalīnāmāragvadhetyādinā āragvadhādiviṃśatidravyakvāthabhedena kṛtatvādviṃśatirlehā jñeyāḥ| vṛkṣakaḥ kuṭajaḥ, svādukaṇṭakaḥ vikaṅkataḥ, śārṅgeṣṭā guñjā, suṣavī kāravellakaṃ, dvīpikā hiṃsrā, ‘kaṇṭakārī’ ityanye||22||
phalapippalīṣvelā-hareṇukā-śatapuṣpā-kustumburu-tagara-kuṣṭha-tvak-coraka-marubakāguru-guggulvelavāluka-śrīveṣṭaka-paripelava-māṃsī-śaileyaka-sthauṇeyaka-sarala-pārāvatapadyaśokarohiṇīnāṃ viṃśateranyatamasya kaṣāyeṇa sādhitotkārikā utkārikākalpena, modakā vā modakakalpena, yathādoṣarogabhakti prayojyā iti samānaṃ pūrveṇa||23||
phalapippalīṣvityādinotkārikā modakāśca pratyekaṃ viṃśatiḥ| corakaḥ gandhadravyaṃ svanāmakhyātaṃ, paripelavaṃ kaivartamustakaṃ, sthauṇeyakaḥ granthiparṇakaṃ, pārāvatapadī jyotiṣmatī, aśokarohiṇī aśokasadṛśapatrā latā, ‘kaṭurohiṇī’ ityanye| kecidatra sthauṇeyakaṃ parityajyāpākīpādyā viṃśatiṃ pūrayanti, apākīpādī svanāmakhyātā| utkārikākalpeneti sūdaśāstroktotkārikāvidhānena||23||
phalapippalīsvarasakaṣāyaparibhāvitāni tilaśālitaṇḍulapiṣṭāni tatkaṣāyopasarjanāni śaṣkulīkalpena vā śaṣkulyaḥ, pūpakalpena vā pūpāḥ iti samānaṃ pūrveṇa||24|| etenaiva ca kalpena sumukha-surasa-kuṭheraka-kāṇḍīra-kālamālaka-parṇāsaka-kṣavaka-phaṇijjhaka-gṛñjana-kāsamarda-bhṛṅgarājānāṃ poṭekṣuvālikā-kālaṅkataka-daṇḍairakāṇāṃ cānyatamasya kaṣāyeṇa kārayet||25||
phalapippalīsvarasenetyādinā śaṣkulyapūpayoḥ pṛthageko yogaḥ| etenaiva ca kalpenetyādinā sumukhādipañcadaśadravyakaṣāyeṇa pṛthak śaṣkulyapūpayoḥ karaṇāt pañcadaśa yogā bhavanti| evaṃ militvā śaṣkulīpūpayoḥ pṛthak ṣoḍaśayogā bhavanti| poṭā ikṣugandhā; daṇḍairakā gundrākhyagulmaḥ, nalo vā||24-25||
tathā badaraṣāḍava-rāga-leha-modakotkārikā-tarpaṇa-pānaka-māṃsarasa-yūṣa-madyānāṃ 36 madanaphalānyanyatamenopasṛjya yathādoṣarogabhakti dadyāt; taiḥ sādhu vamatīti||26||
tathā badaraṣāḍavetyādinā daśa yogāḥ| badarakṛtaḥ ṣāḍavo badaraṣāḍavaḥ||26||
madanaḥ karahāṭaśca rāṭhaḥ piṇḍītakaḥ phalam| śvasanaśceti paryāyairucyate tasya kalpanā||27||
madanasya vyavahārārthaṃ paryāyānāha- madanaḥ karahāṭaścetyādi| tasya kalpaneti ya evambhūtaiḥ paryāyairvyākhyātastasyeyaṃ kalpanā| asya ca paryāyābhidhānaṃ bhūriprayogeṣu vihitatvenābhyarhitatvājjñeyam| evamanyatrāpi paryāyābhidhāne prayojanaṃ varṇanīyam||27||
tatra ślokāḥ- nava yogāḥ kaṣāyeṣu, mātrāsvaṣṭau 37, payoghṛte| pañca, phāṇitacūrṇe dvau ghreye, vartikriyāsu ṣaṭ||28|| viṃśatirviṃśatirlehamodakotkārikāsu ca| śaṣkulīpūpayoścoktā yogāḥ ṣoḍaśa ṣoḍaśa||29|| daśānye ṣāḍavādyeṣu trayastriṃśadidaṃ śatam| yogānāṃ vidhivaddiṣṭaṃ phalakalpe maharṣiṇā||30||
madanaphalayogānāṃ navādisaṅkhyotkarṣanirāsārthaṃ sukhasmaraṇārthaṃ ca tān saṅgraheṇāha- nava yogā ityādi| asya cārtho yathāsthānaṃ vyāhṛtaḥ||28-30||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite kalpasthāne madanakalpo nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ kalpasthāne madanakalpo nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘virecanādvamanasya pūrvatvāt’ iti pā. ↩
- 2 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
- 3 ‘bhedārthaṃ vibhāgārthaṃ cetyarthaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake na paṭhyate ↩
- 4 ‘tena’ iti pā. ↩
- 5 ‘tadātvasukhopabhogānāṃ kovidārādīnāṃ grahaṇaṃ syāt’ iti pā. ↩
- 6 ‘sambhāvanīyā’ iti pā. ↩
- 7 ‘pariplavaḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘vamanavirecanataddravyasvarūpābhidhānaṃ’ iti pā. ↩
- 9 ‘vamanaṃ’ iti pā. ↩
- 10 ‘…prabhāvagrahaṇānāṃ’ iti pā. ↩
- 11 ‘…rogāvasthādinānātmakatvācca’ iti pā. ↩
- 12 ‘…mupabhogasukhārtha...’ iti pā. ↩
- 13 ‘yena nādhikyaṃ prayogāṇāmabhidhīyate’ iti pā. ↩
- 14 ‘... madgukoyaṣṭībhṛṅgarājapuṃskokilānunāditaḥ’ iti pā. ↩
- 15 ‘... nyāgatasampurṇapramāṇarasavīryagandhāni’ iti pā. ↩
- 16 ‘cānurūpaguṇavadbhājane saṃsthāpyāgāreṣu’ iti pā. ↩
- 17 ‘...dhānyaphaladadhyamlādibhirvāte’ iti pā. ↩
- 18 ‘mṛdvīkāmadhumadhukaphāṇitakṣīrādibhiḥ’ iti pā. ↩
- 19 ‘dravyadehadoṣasātmyādīn vasantādīṃśca’ iti pā. ↩
- 20 ‘...rantarā puṣye'śvayuji mṛgaśirasi vā’ iti pā. ↩
- 21 ‘pragṛhya kuśamūlairbaddhvā’ iti pā. ↩
- 22 ‘... mudgaparṇānā...’ iti pā. ↩
- 23 ‘phalānāṃ pippalīruddharet’ iti pā. ↩
- 24 ‘...ṣvavasṛjya’ iti pā. ↩
- 25 ‘ghṛtamātrāyuktayavāgūpānamāhuḥ’ iti pā. ↩
- 26 ‘taiśca kaṣāyaiḥ’ iti pā. ↩
- 27 ‘tenaiva kaṣāyeṇa mātrāyogāḥ’ ityayaṃ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 28 ‘...prasekeṣu pūrṇaṃ śarāvaṃ’ iti pā. ↩
- 29 ‘viśuṣkadehaṃ viśuṣyamāṇaṃ ca’ iti pā. ↩
- 30 ‘sañjātaṃ’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 31 ‘bhallātakavidhisrutaṃ’ iti pā. ↩
- 32 ‘kovidārādīnāṃ’ iti pā. ↩
- 33 ‘kovidārādikaṣāyopasarjanāḥ’ iti pā. ↩
- 34 ‘śalākākāravartiḥ’ iti pā. ↩
- 35 ‘phalapippalīṣvā...’ iti pā. ↩
- 36 ‘...yūṣamadyāni madanaphalaphāṇitenopasaṃsṛjya’ iti pā. ↩
- 37 ‘vartiṣvaṣṭau’ iti pā. ↩