athāto jīmūtakakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
madanakalpānantaramanapāyitvenekṣvākvādidravyebhyaḥ prādhānyājjīmūtakasya jīmūtakalpo'bhidhīyate| evaṃ yathāyathaiṣāmanapāyitvaprakarṣaḥ, tathā tathā pūrvaniveśanaṃ jñeyam| tenāparavamanakalpānāmapyadhyāyasambandho'traivokto jñeyaḥ| madanaphalasya snehasvedādipūrvakatvavadihāpi kramo'tideśādunnetavyaḥ||1-2||
kalpaṃ jīmūtakasyemaṃ phalapuṣpāśrayaṃ śuṇu| garāgarī ca veṇī ca tathā syāddevatāḍakaḥ||3||
phalapuṣpāśrayamiti vacanena jīmūtasya patranālādiṣu vamanaprayogaṃ niṣedhayati| garāgarī cetyādi paryāyakathanam| jīmūtaḥ pītaghoṣakaḥ||3||
jīmūtakaṃ tridoṣaghnaṃ yathāsvauṣadhakalpitam| prayoktavyaṃ jvaraśvāsahikkādyeṣvāmayeṣu ca||4||
tridoṣaghnamiti yathāsvaṃ vātaharādidravyayuktaṃ, tathā vātādiharadravyakalpitaṃ 1 ca sat tridoṣaghnaṃ bhavati| hikkādyeṣviti ādyaśabdena kāsādīnāmurogatadoṣajanyānāṃ grahaṇam||4||
yathoktaguṇayuktānāṃ deśajānāṃ yathāvidhi| payaḥ 2 puṣpe'sya, nirvṛtte phale peyā payaskṛtā||5|| lomaśe kṣīrasantānaṃ, dadhyuttaramalomaśe| śṛte payasi dadhyamlaṃ jātaṃ 3 haritapāṇḍuke||6|| jīrṇānāṃ ca suśuṣkāṇāṃ nyastānāṃ bhājane śucau| cūrṇasya payasā śuktiṃ vātapittārditaḥ pibet||7||
yathoktayuktaguṇayuktānāmiti kālajatva-sampūrṇarasatvādiguṇayuktāni madanaphaloktaguṇadvārā'nusartavyāni| deśajānāmiti madanakalpoktapraśastabhūmijātānām| yathāvidhīti madanakalpoktavidhānagṛhītānām| payaḥ puṣpe ityeko yogaḥ| nirvṛtte ityādiko dvitīyo yogaḥ| nirvṛtte iti utpannamātre phale, tatra phalaiḥ kṣīraṃ sādhayitvā tena kṣīreṇa peyā sādhanīyā| romaśe ityādi tṛtīyaḥ| romaśe iti upagataromṇi phale, atrāpi romaśaphalasādhitakṣīrāt santānikā jñeyā| dadhyuttaramityādikaścaturtho yogaḥ, atrāpyupagataromāvasthaphalasādhitakṣīrasambhūtadadhisaro jñeyaḥ| śṛte payasītyādikaḥ pañcamaḥ| dadhyamlamiti amlāvasthaṃ dadhi jātam| haritapāṇḍuke iti haritapāṇḍvavasthāprāpte jīmūtakaphale| jīrṇānāmityādikaḥ ṣaṣṭhaḥ kṣīrayogaḥ| ete ca yogāḥ kṣīrasambandhena avidhīyamānakṣīrākārā api kṣīraprayogatvenaiva saṅgrahe ‘ṣaṭ kṣīre’ ityanena saṅgrahītavyāḥ||5-7||
āsutya ca surāmaṇḍe mṛditvā prasrutaṃ pibet| kaphaje'rocake kāse pāṇḍuroge sayakṣmaṇi||8|| dve cāpothyāthavā trīṇi guḍūcyā 4 madhukasya vā| kovidārādikānāṃ vā nimbasya kuṭajasya vā||9|| kaṣāyeṣvāsutaṃ pūtvā tenaiva vidhinā pibet| athavā''ragvadhādīnāṃ saptānāṃ pūrvavat pibet||10|| ekaikasya 5 kaṣāyeṇa pittaśleṣmajvarārditaḥ|11|
āsutyetyādinā madirāyoga eka ucyate| āsutyeti niśāparyuṣitaṃ kṛtvā| atra yoge pakvajīmūtakaphalamevādhikṛtaṃ; tathā, uttarayogeṣvapi pakvameva phalamadhikṛtaṃ jñeyaṃ, “phalaṃ paryāgataṃ grāhyaṃ” ityautsargikavacanāt| dve cetyādinā dvādaśakaṣāyabhedād dvādaśayogā ucyante| tenaiva vidhineti madanakalpoktena sādhanavidhinā| athavetyādau āragvadhādisaptadravyakaṣāyabhedāt saptayogā bhavanti| āragvadhādayaḥ āragvadha-vṛkṣaka-svādukaṇṭaka-pāṭhā-pāṭali-śārṅgeṣṭā-mūrvāḥ (ka.a.1) pūrvādhyāyoktāḥ||8-10||-
mātrāḥ syuḥ 6 phalavaccāṣṭau kolamātrāstu tā matāḥ||11||
mātrāḥ syurityādinā'ṣṭau mātrāyogānāha| phalavaditi madanaphale yathā aṣṭau mātrāyogā uktāstathehāpi kartavyāḥ, viśeṣatastu etāḥ kolamātrāḥ kartavyāḥ, na tu phalavaddharītakyādipramāṇāḥ kartavyā ityarthaḥ||11||
jīvakarṣabhakekṣūṇāṃ śatāvaryā rasena vā| pittaśleṣmajvare dadyādvātapittajvare'thavā||12||
jīvaketyādinā caturo yogāḥ pānasādhanakaṣāyabhedāt||12||
tathā jīmūtakakṣīrāt samutpannaṃ pacedghṛtam| phalādīnāṃ kaṣāyeṇa śreṣṭhaṃ tadvamanaṃ matam||13||
tathetyādinā ghṛtayogamekamāha||13||
tatra ślokau- ṣaṭ kṣīre madirāmaṇḍe 7 eko dvādaśa cāpare| sapta cāragvadhādīnāṃ kaṣāye'ṣṭau ca vartiṣu||14|| jīvakādiṣu catvāro ghṛtaṃ caikaṃ prakīrtitam| kalpe jīmūtakānāṃ ca 8 yogāstriṃśannavādhikāḥ||15||
ṣaṭ kṣīre ityādinā saṅgrahārtho vyākṛta eva yathāsthānam||14-15||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite kalpasthāne jīmūtakakalpo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ kalpasthāne jīmūtakakalpo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||