3. ikṣvākukalpaḥ

Larger type: Carakasaṃhitā · indented: Cakrapāṇidatta's Āyurvedadīpikā
athāta ikṣvākukalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2|| siddhaṃ vakṣyāmyathekṣvākukalpaṃ yeṣāṃ praśasyate|3|
uktādhyāyasambandhādikṣvākukalpo'bhidhīyate| yeṣāṃ praśasyate ikṣvākukalpastān vakṣyāmīti yojyam||1-2||-
lambā'tha 1 kaṭukālābūstumbī piṇḍaphalā tathā||3|| ikṣvākuḥ phalinī caiva procyate tasya kalpanā|4|
lambetyādi paryāyakathanam||3||-
kāsaśvāsaviṣacchardijvarārte kaphakarṣite||4|| pratāmyati nare caiva vamanārthaṃ tadiṣyate|5|
tadiṣyate iti ikṣvākukalpanamiṣyate||4||-
apuṣpasya pravālānāṃ muṣṭiṃ prādeśasammitam||5|| kṣīraprasthe śṛtaṃ dadyāt pittodrikte kaphajvare| puṣpādiṣu ca catvāraḥ kṣīre jīmūtake yathā||6|| yogā haritapāṇḍūnāṃ surāmaṇḍena pañcamaḥ| phalasvarasabhāgaṃ ca triguṇakṣīrasādhitam||7|| uraḥsthite kaphe dadyāt svarabhede ca pīnase| jīrṇe madhyoddhṛte kṣīraṃ 2 prakṣipettadyadā dadhi||8|| jātaṃ syāt sakaphe kāse śvāse vamyāṃ ca tat pibet| ajākṣīreṇa bījāni bhāvayet 3 pāyayet ca||9|| viṣagulmodaragranthigaṇḍeṣu ślīpadeṣu ca| mastunā vā phalānmadhyaṃ pāṇḍukuṣṭhaviṣārditaḥ||10|| tena takraṃ vipakvaṃ vā sakṣaudralavaṇaṃ pibet|11|
apuṣpasyetyādinā ekaḥ kṣīrayogaḥ| apuṣpasyeti anutpannapuṣpasya| muṣṭiṃ prādeśasammitamiti pradeśinyā mūlaparyantakṛtamuṣṭiparimāṇam; evaṃ ca nātra muṣṭiśabdaḥ palavacanaḥ| kṣīraprasthe śṛtamiti vacanāt kṣīraprasthe yathoktamānamikṣvākumāvāpya caturguṇaṃ pānīyaṃ dattvā kṣīraṃ sādhanīyam| puṣpādiṣvityādinā caturaḥ kṣīrayogānāha| jīmūtake yathā “payaḥ puṣpe'sya nirvṛtte phale peyā payaskṛtā| romaśe kṣīrasantānaṃ dadhyuttaramaromaśe” (ka.a.2) ityanenoktaṃ, tathehāpi yogacatuṣṭayaṃ karaṇīyam| haritetyādinā surāyogamāha| haritapāṇḍūnāmikṣvākuphalānāṃ surāmaṇḍe jīmūtakavadyogaḥ kartavyaḥ; jīmūtakavidhānātideśena “āsutya ca surāmaṇḍe muditvā prasrutaṃ pibet” (ka.a.2) iti granthoktavidhānamihāpi bhavati| phalasvarasetyādinā ṣaṣṭhaḥ kṣīrayogo'bhidhīyate| triguṇakṣīrasādhitamiti triguṇena kṣīreṇa sādhitaṃ; tacca caturguṇena toyena sādhanīyam| phalaśabdenātrekṣvākuphalamucyate| jīrṇe ityādinā saptamaḥ kṣīrayogaḥ| madhyoddhṛte iti uddhṛtamadhye| ajākṣīreṇetyādinā'ṣṭamaḥ kṣīrayogaḥ| tena takramityādinā takrayogaḥ| teneti tumbīphalamadhyena||5-10||-
tumbyā phalarasaiḥ śuṣkaiḥ sapuṣpairavacūrṇitam||11|| chardayenmālyamāghrāya gandhasampatsukhocitaḥ|12|
tumbyā ityādinā ghreyayogamāha| gandhasampatsukhocita iti gandhasampat sugandhavattvaṃ, tayā gandhasampadā sukhamucitamabhyastaṃ yena saḥ; avacūrṇitekṣvākuphalarasapuṣpaṃ 4 mālyamāghrāyaiva vamatyanabhyastadurgandha iti bhāvaḥ||11||-
bhakṣayet phalamadhyaṃ vā guḍena palalena ca||12|| ikṣvākuphalatailaṃ vā siddhaṃ vā pūrvavadghṛtam|13|
bhakṣayedityādinā vamanayogamekamāha| phalamadhyam ikṣvākuphalamadhyam| ikṣvākuphalakalkasādhitaṃ tailamikṣvākuphalatailam; ayameka eva tailayogaḥ| pūrvavaditi jīmūtakavat, tena “tathā jīmūtakakṣīrāt” (ka.a.2) ityādinoktavidhānena jīmūtakasthāne ikṣvākuphalaṃ dattveha ghṛtaṃ sādhanīyam||12||-
pañcāśaddaśavṛddhāni phalādīnāṃ yathottaram||13|| pibedvimṛdya bījāni kaṣāyeṣvāśataṃ pṛthak|14|
pañcāśadityādinā ṣaḍ vardhamānakayogānāha| pañcāśadārabhya daśakena vṛddhairikṣvākubījaiḥ śataṃ pūraṇīyam| tena ṣaḍyogā bhavanti| tāni ca yathāsaṅkhyaṃ madanaphalādīnāṃ ṣaṇṇāmanyatamakaṣāyeṣvāsutya vimṛditāni pātavyāni 5| anye tu daśabījādārabhya pañcāśadbījaparyantaṃ doṣādyapekṣayā pātavyaṃ; tatra madanādikaṣāyabhedādeva yogabheda ityāhuḥ||13||-
yaṣṭyāhvakovidārādyairmuṣṭimantarnakhaṃ pibet||14||
yaṣṭyāhvetyādinā navakaṣāyayogānāha| tatra yaṣṭyāhvamekaṃ, kovidārādayo madanakalpoktā aṣṭau||14||
kaṣāyaiḥ kovidārādyairmātrāśca 6 phalavat smṛtāḥ|15|
kaṣāyairityādinā madanaphalasadṛśavidhā aṣṭau mātrālakṣitāḥ prayogā ucyante|15|-
bilvamūlakaṣāyeṇa tumbībījāñjaliṃ pacet||15|| pūtasyāsya trayo bhāgāścaturthaḥ 7 phāṇitasya tu| saghṛto bījabhāgaśca piṣṭānardhāṃśikāṃstathā 8||16|| mahājālinijīmūtakṛtavedhanavatsakān| taṃ lehaṃ sādhayeddarvyā ghaṭṭayanmṛdunā'gninā||17|| yāvat syāttantumattoye patitaṃ tu na śīryate| taṃ lihanmātrayā lehaṃ 9 pramathyāṃ ca pibedanu||18|| kalpa eṣo'gnimanthādau catuṣke pṛthagucyate|19|
bilvetyādinā eko lehaḥ, tathā ‘kalpa’ ityādinā catvāro lehā ante draṣṭavyāḥ, evaṃ pañca lehāḥ| añjaliḥ palacatuṣṭayam| atra ca “tataśca kuḍavaṃ yāvattoyamaṣṭaguṇaṃ bhavet” iti vacanādbilvamūlakaṣāyasyāṣṭāvañjalayo deyāḥ, tataścaturbhāgāvaśeṣeṇa kuḍavadvayam| phāṇitam ardhaśṛta ikṣurasaḥ| ‘caturthaḥ phāṇitasya ca’ ityasya sthāne ‘trayastrikaṭukasya ca’ iti kecit paṭhanti| saghṛta iti ghṛtasyaiko bhāgaḥ| ardhāṃśikāniti ekabhāgārdhamānān pratyekaṃ mahājālinyādīn| mahājālinī pītakoṣātakī, kṛtavedhanaḥ ghoṣakabhedaḥ ‘jyotsnikā” iti khyātaḥ| yāvat syāttantumadityādinā lehapākalakṣaṇamāha; etacca lakṣaṇaṃ lehāntareṣvapi pācanīyeṣu jñeyam| na śīryate na vistīryate| pramathyāṃ ca pibedanviti atīsāracikitsite “pippalī nāgaraṃ dhānyaṃ” (ci.a.19) ityādinoktapramathyānāṃ madhye'nyatamapramathyākṛtaṃ kaṣāyaṃ pibedityarthaḥ| ‘pramathyāṃ ca’ ityasya sthāne kecit ‘manthaṃ cāpi’ iti paṭhanti| agnimanthādāviti pratyekamagnimantha-syonāka-pāṭalā-gambhārīmūlacatuṣkaṃ pañcamūlakathanaprastāve rasāyane kathitam||15-18||-
śaktubhirvā pibenmanthaṃ tumbīsvarasabhāvitaiḥ||19|| kaphaje'tha jvare kāse kaṇṭharogeṣvarocake|20|
śaktubhirityādinaiko manthayogaḥ||19||-
gulme mehe 10 praseke ca kalkaṃ māṃsarasaiḥ pibet| naraḥ sādhu vamatyevaṃ na ca daurbalyamaśnute||20||
gulme jvara ityādinā rasaikayogamāha| kalkam ikṣvākubījakalkam||20||
tatra ślokāḥ- payasyaṣṭau surāmaṇḍa-mastu-takreṣu ca trayaḥ| ghreyaṃ sapalalaṃ tailaṃ vardhamānāḥ phaleṣu ṣaṭ||21|| ghṛtamekaṃ kaṣāyeṣu navānye madhukādiṣu| aṣṭau vartikriyā lehāḥ pañca mantho 11 rasastathā||22|| yogā ikṣvākukalpe 12 te catvāriṃśacca pañca ca| uktā maharṣiṇā samyak prajānāṃ hitakāmyayā||23||
payasyaṣṭāvityādisaṅgrahārtho vyākṛta eva| atra phaleṣviti madanaphalādiṣu| ghṛtaṃ yadyapi vardhamānapūrvapaṭhitaṃ, tathā'pi chandonurodhādiha paścāt paṭhitam||21-23||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite kalpasthāne ikṣvākukalpo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ kalpasthāne ikṣvākukalpo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘lambā piṇḍaphalā tumbī kaṭukālābukī ca sā’ iti pā.
  2. 2 ‘jīrṇamadhyoddhṛtaṃ kṣīre’ iti pā.
  3. 3 ‘bhāvitāni prayojayet’ iti pā.
  4. 4 ‘avacūrṇitamikṣvākuphalarasabhāvitaṃ’ iti pā.
  5. 5 ‘tena madanaphalādīnāṃ ṣaṇṇāṃ kaṣāye āsutāḥ santo vimṛditāḥ pātavyāḥ’ iti pā.
  6. 6 ‘rvartayaḥ’ iti pā.
  7. 7 ‘bhāgāstrayastrikaṭukasya ca’ iti pā.
  8. 8 ‘piṣṭvā hyardhāṃśikāṃstathā’ iti pā.
  9. 9 ‘kāle’ iti pā.
  10. 10 ‘śophe’ iti pā.
  11. 11 ‘manthe rase tathā’ iti pā.
  12. 12 ‘ikṣvākukalpe'smin’ iti pā.