athāto dhāmārgavakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
uktasambandhāddhāmārgavakalpo'bhidhīyate||1-2||
karkoṭakī koṭhaphalā 1 mahājālinireva ca| dhāmārgavasya paryāyā rājakośātakī tathā||3||
tatra karkoṭakītyādinā paryāyakathanam| dhāmārgavaḥ pītaghoṣakaḥ||3||
gare gulmodare kāse vāte śleṣmāśayasthite| kaphe ca kaṇṭhavakrasthe kaphasañcayajeṣu ca||4|| rogeṣveṣu 2 prayojyaṃ syāt sthirāśca guravaśca ye|5|
sthirāśca guravaśca ye ityatra ‘gadāḥ’ iti śeṣaḥ||4||-
phalaṃ puṣpaṃ pravālaṃ ca vidhinā tasya saṃharet||5||
vidhineti bheṣajagrahaṇoktena vidhinā||5||
pravālasvarasaṃ śuṣkaṃ kṛtvā ca 3 gulikāḥ pṛthak| kovidārādibhiḥ peyāḥ kaṣāyairmadhukasya ca||6||
pravāletyādinā navayogānāha| pravālasya svarasaḥ pravālasvarasaḥ| atra kovidārādikaṣāyairguḍikākaraṇaṃ pānaṃ ca jñeyam||6||
puṣpādiṣu payoyogāścatvāraḥ 4 pañcamī surā| pūrvavat...|7|
puṣpādiṣvityādinā jīmūtakakalpavidhānena nirdiṣṭāścatvāraḥ kṣīraprayogāḥ, pañcamaśca surāyogo'tidiśyate; te ca ‘payaḥ puṣpe'sya’ (ka. a. 2) ityādinoktā jñeyāḥ| pūrvavaditi pūrveṇa sambadhyate|7|-
... jīrṇaśuṣkāṇāmataḥ kalpaḥ pravakṣyate||7|| madhukasya kaṣāyeṇa bījakaṇṭhoddhṛtaṃ phalam| saguḍaṃ vyuṣitaṃ rātriṃ kovidārādibhistathā||8|| dadyādgulmodarārtebhyo ye cāpyanye kaphāmayāḥ|9|
jīrṇaśuṣkāṇāmityādinā navakaṣāyayogānāha, tathā ‘jātyāḥ’ ityādinā ekādaśa kaṣāyayogān vakṣyati; evaṃ viṃśatiḥ kaṣāyayogāḥ saṅgrahe vakṣyamāṇāḥ pūryante| bījakaṇṭhoddhṛtaṃ phalamiti yatra bījāni baddhāni santi sa bījakaṇṭha uddhṛto yasmin tadbījakaṇṭhoddhṛtaṃ phalam| atra ca pūrvanipātāniyama āhitāgnyādipūrvanipātavadbodhyaḥ| evambhūtaṃ ca phalaṃ kaṣāyeṇa saguḍena pūritaṃ rātrivyuṣitaṃ kartavyam| uktaṃ hi jatūkarṇe- dhāmārgavakalpe- “dhāmārgavaphaleṣūddhṛtabījamadhyeṣu saguḍoṣitāḥ kovidārādikaṣāyā nava” iti| gulmināṃ cāvasthāyāṃ vamanaṃ hitameva, teneha gulmaviṣayatayā vamanopadarśanaṃ na virodhi||7-8||-
dadyādannena saṃyuktaṃ chardihṛdrogaśāntaye||9||
dadyādityādinā eko'nnayoga ucyate| anne ca dhāmārgavasya saṃyogenaiko yogaḥ||9||
cūrṇairvā'pyutpalādīni bhāvitāni prabhūtaśaḥ| rasakṣīrayavāgvāditṛpto ghrātvā vamet sukham||10||
cūrṇairityādinā ghreye ekayogamāha| utpalādīnāṃ cātra bhedo'vivakṣitaḥ utpalasyaika eva ghreyayogaḥ| atra ādiśabdena saugandhikapadmādīnāṃ grahaṇam| prabhūtaśaścūrṇairbhāvitānīti jñeyam||10||
cūrṇīkṛtasya vartiṃ vā kṛtvā badarasammitām| vinīyāñjalimātre tu pibedgo'śvaśakṛdrase 5||11|| pṛṣatarṣyakuraṅgāhvagajoṣṭrāśvatarāvike| śvadaṃṣṭrakharakhaṅgānāṃ caivaṃ peyā śakṛdrase 6||12||
cūrṇīkṛtasyetyādinā go'śvaśakṛdrase iti dvau yogau| tathā pṛṣatetyādidaśayogaiḥ samaṃ śakṛdrasayogasambandhāddvādaśa śakṛdyogā ucyante| pṛṣataḥ binducitritahariṇaḥ; ṛṣyaḥ nīlāṇḍaḥ, kuraṅgaḥ cañcalagatiḥ, aśvataraḥ vegasaraḥ, śvadaṃṣṭraḥ caturdaṃṣṭro mṛgaviśeṣaḥ||11-12||
jīvakarṣabhakau vīrāmātmaguptāṃ śatāvarīm| kākolīṃ śrāvaṇīṃ medāṃ mahāmedāṃ madhūlikām||13|| ekaikaśo'bhisañcūrṇya saha dhāmārgaveṇa te| śarkarāmadhusaṃyuktā lehā hṛddāhakāsinām||14|| sukhodakānupānāḥ syuḥ pittoṣmasahite kaphe|15|
jīvaketyādinā daśa lehānāha| madhūlikā ‘markaṭahasta’ iti khyātā| atra leheṣu dhāmārgavāditaradravyacūrṇasya samānatvaṃ; madhuśarkarayośca tāvatī mātrā yāvatyā lehatvāpattirbhavati| pittoṣmasahite kaphe iti udyatoṣmaguṇena pittena yukte kaphe; anye tu pittoṣmaśabdena pittoṣmaṇā 7 kṛtaṃ jvaramāhuḥ||13-14||-
dhānyatumburuyūṣeṇa kalkaḥ sarvaviṣāpahaḥ||15||
dhānyetyādinaikaṃ kalkayogamāha| dhānyatumbarukvātha eva dhānyatumburuyūṣaḥ| uktaṃ hi jatūkaṇa “dhānyatumbururasena kalko viṣanut” iti||15|
jātyāḥ saumanasāyinyā rajanyāścorakasya ca| vṛścīrasya mahākṣudrasahāhaimavatasya ca||16|| bimbyāḥ punarnavāyā vā kāsamardasya vā pṛthak 8| ekaṃ dhāmārgavaṃ dve vā kaṣāye parimṛdya tu||17|| pūtaṃ manovikāreṣu pibedvamanamuttamam|18|
jātyā ityādinā ekādaśakaṣāyayogānāha| jātī saumanasyāyinī, anye yūthikāṃ vadanti| vṛścīraḥ śvetapunarnavā| mahāsahā kṣudrasahā mudgamāṣaparṇyau| haimavatī vacā||16-17||-
tacchṛtakṣīrajaṃ sarpiḥ sādhitaṃ vā phalādibhiḥ||18||
tacchṛtetyādinaikaṃ ghṛtayogamāha||18||
tatra ślokau- pallave nava catvāraḥ kṣīra ekaḥ surāsave| kaṣāye viṃśatiḥ kalke daśa dvau ca śakṛdrase||19|| anna ekastathā ghreye daśa lehāstathā ghṛtam| kalpe dhāmārgavasyoktāḥ ṣaṣṭiryogā maharṣiṇā||20||
pallave navetyādisaṅgrahe vyutkramasaṅgrahābhidhānaṃ chando'nurodhāt| daśa dvau ceti dvādaśetyarthaḥ||19-20||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite kalpasthāne dhāmārgavakalpo nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ kalpasthāne dhāmārgavakalpo nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘kaṭuphalā’ iti pā. ↩
- 2 ‘rogeṣvetat’ iti pā. ↩
- 3 ‘kṛtāśca’ iti pā. ↩
- 4 ‘prayogāśca’ iti, ‘yathāyogāḥ’ iti ca pā. ↩
- 5 ‘gośakṛto rase’ iti pā. ↩
- 6 ‘pṛṣatarṣyakuraṅgāśvataragokarṇarāsame| hariṇājaśvadaṃṣṭrāvisambhave ca śakṛdrase’ iti pā. ↩
- 7 ‘pittakṛtaṃ’ iti pā. ↩
- 8 ‘punarnavākāsamardabimbīhaimavatasya ca| mahāsahākṣudrasahāvṛścīrāṇāṃ pṛthak pṛthak’ iti pā. ↩