athāto vatsakakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
yathoktasambandhādvatsakakalpābhidhānam||1-2||
atha vatsakanāmāni bhedaṃ strīpuṃsayostathā| kalpaṃ cāsya pravakṣyāmi 1 vistareṇa yathātatham||3|| vatsakaḥ kuṭajaḥ śakro vṛkṣako girimallikā| bījānīndrayavāstasya tathocyante kaliṅgakāḥ||4|| bṛhatphalaḥ śvetapuṣpaḥ 2 snigdhapatraḥ pumān bhavet| śyāmā cāruṇapuṣpā strī phalavṛntaistathā'ṇubhiḥ 3||5|| raktapittakaphaghnastu sukumāreṣvanatyayaḥ| hṛdrogajvaravātāsṛgvīsarpādiṣu śasyate||6||
vatsakanāmāni vyavahārārthaṃ strīpuruṣabhedaṃ cāha- athetyādi| atra vatsakastrīpuruṣabhedena yadyapi guṇabhedaḥ prayogabhedo vā na pratipāditaḥ, tathā'pi strīrūpavatsake'puṣpaphalatvādiviśiṣṭalakṣaṇayukte'pyaviśeṣeṇobhābhyāmevāmayanivṛttiḥ syādityetadarthamubhayorapi samānaguṇatā jñātavyā||3-6||
kāle phalāni saṅgṛhyā tayoḥ śuṣkāṇi nikṣipet 4| teṣāmantarnakhaṃ muṣṭiṃ jarjarīkṛtya bhāvayet 5||7|| madhukasya kaṣāyeṇa kovidārādibhistathā| niśi sthitaṃ vimṛdyaitallavaṇakṣaudrasaṃyutam||8|| pibettadvamanaṃ śreṣṭhaṃ pittaśleṣmanibarhaṇam|9|
kāle iti ucite kāle| śuṣkāṇīti pakvaśuṣkāṇi| teṣāmantarnakhamityādinā kaṣāyairnavayogānāha| kṣaudrasaindhavayogo yadyapi sarvavamaneṣveva sāmānyena vihitaḥ, tathā'pīha ‘lavaṇakṣaudrasaṃyutam’ iti vacanādutkarṣo lavaṇasaindhavayorabhidhīyate||7-8||-
aṣṭāhaṃ payasā''rkeṇa teṣāṃ cūrṇāni bhāvayet||9|| jīvakasya 6 kaṣāyeṇa tataḥ pāṇitalaṃ pibet| phalajīmūtakekṣvākujīvantīnāṃ pṛthak tathā||10|| sarṣapāṇāṃ madhūkānāṃ lavaṇasyāthavā'mbunā|11|
aṣṭāhamityādinā pañca cūrṇayogānāha||9-10||-
kṛśareṇāthavā yuktaṃ vidadhyādvamanaṃ bhiṣak||11||
kṛśareṇetyādinā kṛśarayoga ucyate| atra ca indrayavacūrṇamadhikṛtatvādevocyate||11||
tatra ślokaḥ- kaṣāyairnava cūrṇaiśca pañcoktāḥ salilaistrayaḥ| ekaśca kṛśarāyāṃ syādyogāste'ṣṭādaśa smṛtāḥ 7||12||
kaṣāyairityādisaṅgrahaśloko vyākhyātārtha eva||12||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite kalpasthāne vatsakakalpo nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ kalpasthāne vatsakakalpo nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||