athātaḥ kṛtavedhanakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
vamanakalpapāriśeṣyāt kṛtavedhanakalpo'bhidhīyate||1-2||
kṛtavedhananāmāni kalpaṃ cāsya nibodhata| kṣveḍaḥ kośātakī coktaṃ 1 mṛdaṅgaphalameva ca||3|| atyarthakaṭutīkṣṇoṣṇaṃ gāḍheṣviṣṭaṃ gadeṣu ca| kuṣṭhapāṇḍvāmayaplīhaśophagulmagarādiṣu||4||
gāḍheṣviti atyarthagāḍheṣu kuṣṭhādiṣu||3-4||
kṣīrādi kusumādīnāṃ 2 surā caiteṣu pūrvavat|5|
kṣīrādītyādinā kṣīrayogā ucyante| kṣīrayogacatuṣṭayaṃ madirāyogaṃ ca jīmūtakakalpavidhānātideśenāha| kṣīrādiśabdena kṣīrakṛtapeyā-kṣīrasantānikā-dadhyuttarāṇāṃ grahaṇam| ete ca saṅgrahe'kṣīrarūpā api kṣīravikāratayā kṣīraśabdenaiva gṛhītāḥ ‘kṣīre dvau dvau’ iti vacanena| kusumādīnāmiti kṛtavedhanasya puṣpādīnāṃ “payaḥ puṣpe'sya nirvṛtte phale peyā payaskṛtā| lomaśe kṣīrasantānaṃ dadhyuttaramalomaśe” (ka.a.2) iti jīmūtakavidhānoktānām| surā caiteṣu pūrvavaditi yathā jīmūtakakalpavidhānena kṣīrādayaḥ kartavyāstathā surā ca kartavyā|5|
suśuṣkāṇāṃ tu jīrṇānāmekaṃ 3 dve vā yathābalam||5|| kaṣāyairmadhukādīnāṃ navabhiḥ phalavat pibet| kvāthayitvā phalaṃ 4 tasya pūtvā lehaṃ nidhāpayet||6|| kṛtavedhanakalkāṃśaṃ phalādyardhāṃśasaṃyutam 5| pṛthak cāragvadhādīnāṃ trayodaśabhirāsutam||7||
suśuṣkāṇāmityādinā nava kaṣāyayogānāha| phalavaditi madanaphalaṃ yathā yaṣṭīmadhukādibhiḥ pīyate, tathaitadapi pātavyamityarthaḥ| eke navakaṣāyaprayogeṣu śeṣavidhipratyāyakaṃ lehaṃ paṭhanti- “kvāthayitvā rasaṃ tasya pūtvā lehaṃ nidhāpayet” ityādi, tacca saṅgatārtham| uktaṃ ca jatūkarṇe- “atra jīrṇabījānāṃ madanaphalavat kaṣāyairlehā bhavanti nava” iti| pṛthagityādinā trayodaśa kaṣāyayogānāha| evaṃ dvāviṃśatiḥ kaṣāyayogā bhavanti| āragvadhādayastrayodaśa madanakalpe “āragvadhavṛkṣaka ...” (ka.a.1) ityādinā guḍūcyantenoktā jñeyāḥ||5-7||
śālmalīmūlacūrṇānāṃ 6 picchābhirdaśabhistathā|8|
śālmalītyādinā daśa picchāyogānāha| śālmalīmūlamādiḥ yeṣāṃ te śālmalīmūlāḥ śālmalyādayo vimānapaṭhitā daśa śālmalīśālmalakabhadraparṇyelāparṇyupodikoddāladhanvanarājādanopacitrāgopyantāḥ (vi.a.8); eṣāṃ cūrṇānāṃ picchābhiryuktyā kṛtatvenaiva daśa yogā jñeyāḥ| śālmalakaḥ śālmalībhedaḥ, rohitako vā; bhadraparṇī gambhārī; elāparṇī nāgabalā, ahiṃsretyanye; rājādanāṃ kṣīrikā, upacitrā dantī, gopī sārivā|8|
vartikriyāḥ 7 ṣaṭ phalavat, phalādīnāṃ ghṛtaṃ tathā||8||
vartikriyāḥ ṣaṭ phalavaditi “phalapippalīcūrṇāni pūrvavat” (ka.a.1) ityādinā granthena yā vartikriyā uktā madanakalpe, tadvadihāpi kṛtavedhanacūrṇānāṃ ṣaḍvartikriyāḥ kartavyāḥ| phalādīnāṃ ghṛtaṃ tathetyanena kṛtavedhanasādhitakṣīrādutthitaṃ navanītaṃ phalādikaṣāyeṇa sādhanīyaṃ madanaphalaghṛtavadityarthaḥ||8||
kośātakāni pañcāśat kovidārarase pacet| taṃ kaṣāyaṃ phalādīnāṃ kalkairlehaṃ punaḥ pacet||9|| kṣveḍasya tatra bhāgaḥ syāccheṣāṇyardhāṃśikāni tu| kaṣāyaiḥ kovidārādyairevaṃ 8 tat kalpayet pṛthak||10||
kośātakānītyādi| atraiva kvāthapādike kalke kartavye kṣveḍasya pūrṇo bhāgo deyaḥ, phalādīnāṃ ca pratyekaṃ kṣveḍādardhabhāgikatvam||9-10||
kaṣāyeṣu phalādīnāmānūpaṃ piśitaṃ pṛthak| kośātakyā samaṃ paktvā rasaṃ salavaṇaṃ pibet||11|| phalādipippalītulyaṃ tadvat kṣveḍarasaṃ pibet|12|
kaṣāyeṣvityādinā sapta māṃsayogānāha| samamiti kośātakītulyaṃ māṃsam| atra pibedityantena ṣaṇmāṃsarasāḥ, phalādītyanena caikaḥ| phalādipippalītulyaṃ tadvadityanena phalādibhiḥ samaṃ māṃsam| tadvaditi vacanāt kośātakyāḥ kaṣāyeṇa sādhanīyam||11||-
kṣveḍaṃ kāsī 9 pibet siddhaṃ miśramikṣurasena ca||12||
ikṣurasayogamekamāha- kṣveḍamityādi| siddhamiti ikṣurasena miśritaṃ sat sādhitaṃ pibedityarthaḥ uktaṃ hi jatūkarṇe- “kṣveḍamikṣurase śṛtam” iti||12||
tatra ślokau- kṣīre dvau dvau surā caikā kvāthā dvāviṃśatistathā| daśa picchā ghṛtaṃ caikaṃ ṣaṭ ca vartikriyāḥ śubhāḥ||13|| lehe'ṣṭau sapta māṃse ca yoga ikṣurase'paraḥ| kṛtavedhanakalpe'smin ṣaṣṭiryogāḥ prakīrtitāḥ||14||
kṣīre dvau dvāvityādisaṅgrahaḥ| dvau dvāviti catvāraḥ||13-14||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite kalpasthāne kṛtavedhanakalpo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ kalpasthāne kṛtavedhanakalpo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘jālī’ iti pā. ↩
- 2 ‘kṣīrādikusumādīni’ iti pā. ↩
- 3 ‘bījānāmekaṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘rasaṃ taṃ ca kṛtvā lehaṃ’ iti, ‘rasaṃ tasya paktvā lehaṃ’ iti ca pā. ↩
- 5 ‘phalārdhārdhāṃśasaṃyutam’ iti pā. ↩
- 6 ‘śālmalīmūlavṛntānāṃ’ iti pā. ↩
- 7 ‘vartayaḥ phalavat ṣaṭ syuḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘kovidārādyairaṣṭābhistaṃ pṛthak pibet’ iti pā. ↩
- 9 kāsīti kāsavānityarthaḥ ↩