athāto dantīdravantīkalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pāriśeṣyāt dantīdravantīkalpo'bhidhīyate||1-2||
dantyudumbaraparṇī syānnikumbho'tha mukūlakaḥ| dravantī nāmataścitrā nyagrodhī mūṣikāhvayā||3|| (tathā mūṣikaparṇī cāpyupacitrā ca śambarī| pratyakśreṇī sutaśreṇī dantī ra(ca)ṇḍā ca kīrtitā 1 )|
tayoḥ paryāyānāha- dantītyādi||3||
tayormūlāni saṅgṛhya sthirāṇi bahalāni ca| hastidantaprakārāṇi śyāvatāmrāṇi buddhimān||4||
sthirāṇīti sārabhūtāni| bahalānīti ghanatvakkāni| hastidantaprakārāṇīti antapūrvopacitāni| śyāvatāmrāṇīti yathākrameṇa dantyāḥ śyāvāni, dravantyāstāmrāṇi||4||
pippalīmadhuliptāni svedayenmṛtkuśāntare| śoṣayedātape'gnyarkau 2 hato hyeṣāṃ vikāśitām||5||
svedayenmṛtkuśāntara iti pippalīmadhukakalkābhyāṃ parilipya kuśaiḥ pariveṣṭya tato mṛdāvaliptāni svedayet| agnisvedātapaśoṣaṇaphalamāha- agnyarkau hato hyeṣāṃ vikāśitāmiti|- eṣāṃ dantīdravantīmūlānāṃ vikāśitālakṣaṇaṃ guṇaṃ svedopaśoṣaṇābhyāmagnyarkau hataḥ; tena nātidoṣāṇi dantīdravantīmūlāni syuriti bhāvaḥ||5||
tīkṣṇoṣṇānyāśukārīṇi vikāśīni gurūṇi ca| vilāyayanti doṣau dvau mārutaṃ kopayanti ca||6||
tīkṣṇoṣṇānītyādinā teṣāṃ guṇakathanam| doṣau dvāviti pittaśleṣmāṇau||6||
dadhitakrasurāmaṇḍaiḥ piṇḍamakṣasamaṃ tayoḥ| priyālakolabadarapīluśīdhubhireva ca||7|| pibedgulmodarī doṣairabhikhinnaśca 3 yo naraḥ| gomṛgājarasaiḥ pāṇḍuḥ kṛmikoṣṭhī bhagandarī||8|| tayoḥ kalke kaṣāye ca daśamūlarasāyute| kakṣyālajīvisarpeṣu 4 dāhe ca vipacedghṛtam||9|| tailaṃ mehe ca gulme ca sodāvarte kaphānile| catuḥsnehaṃ śakṛcchukravātasaṅgānilārtiṣu||10|| rase dantyajaśṛṅgayośca guḍakṣaudraghṛtānvitaḥ| lehaḥ siddho virekārthe dāhasantāpamehanut 5||11|| vātatarṣe jvare paitte syāt sa evājagandhayā| dantīdravantyormūlāni pacedāmalakīrase||12|| trīṃstu tasya kaṣāyasya bhāgau dvau phāṇitasya ca| tapte sarpiṣi taile vā bharjayettatra cāvapet||13|| kalkaṃ dantīdravantyośca śyāmādīnāṃ ca bhāgaśaḥ| tatsiddhaṃ prāśayellehaṃ sukhaṃ tena viricyate||14||
dadhītyādinā saptabhirdravyaiḥ saptaprayogānāha| śīdhuśabdaḥ priyālādibhiścaturbhiḥ pṛthak sambadhyate| abhikhinna iti ākrāntaḥ| gomṛgājarasairityatrāpi ‘piṇḍamakṣasamaṃ tayoḥ’ ityanuvartate| atrāpi gavādirasaistribhistrayaḥ prayogā bhavanti| tayorityādinā trīn snehayogānāha| anayoḥ kalkakaṣāyeṇa daśamūlarasatulyabhāgena ghṛtaṃ pacedvisarpādiṣu, tailaṃ tu pūrvavanmehādiṣu, catuḥ snehaṃ tu śakṛcchukravātasaṅgādiṣu| rase ityādinā eko lehaḥ| vātatarṣe ityādinā dvitīyaḥ| sa evājagandhayetyanena pūrvoktalehe evājaśṛṅgīsthāne'jagandhādānaṃ viśiṣṭaṃ khyāpayati| dantītyādinā tṛtīyo lehaḥ| bhāgaśa iti pratyekabhāgagrahaṇena| evametadantaiḥ prayogairādyaḥ ṣoḍaśako bhavet||7-14||
rase ca daśamūlasya tathā baibhītake rase| harītakīrase caiva lehānevaṃ pacet pṛthak 6||15|| tayorbilvasamaṃ cūrṇaṃ tadraseneva bhāvitam| asṛṣṭe viśi vātotthe gulme cāmlayutaṃ śubham||16|| pāṭayitvekṣukāṇḍaṃ vā kalkenālipya cāntarā| svedayitvā tataḥ 7 khādet sukhaṃ tena viricyate||17|| mūlaṃ dantīdravantyośca saha mudgairvipācayet| lāvavartīrakādyaiśca 8 te rasāḥ syurvirecane||18|| tayorvā'pi kaṣāyeṇa yavāgūṃ jāṅgalaṃ rasam| māṣayūṣaṃ 9 ca saṃskṛtya dadyāttaiśca viricyate||19||
rase cetyādai evamityanena pūrvoktalehatrayamatidiśati| tayorityādikaścaturthaḥ; tayoriti dantīdravantīmūlayoḥ| asṛṣṭe iti vibaddhe| pāṭayitvetyādinā pañcamaḥ| kalkenālipya cāntareti dantīdravantīkalkena pāṭitekṣukāṇḍamadhye ālipya| mūlaṃ dantītyādinā'ṣṭau kṛtākṛtarasānāha| atra lāvavartīrakādayaḥ “lāvo vartīrakaścaiva vārtīkaḥ sakapiñjalaḥ| cakoraścopacakraśca kakubho raktacarmakaḥ” (sū.a.27) iti granthenāṣṭāvuktāḥ; teṣāṃ pratyekayogādaṣṭau rasā bhavanti| tayorvā'pītyādinā yavāgūjāṅgalarasayogaṃ māṣayūṣayogaṃ cāha| evametairdravaiḥ pūrvayogaiśca militvā dvitīyaḥ ṣoḍaśako bhavet||15-19||
tatkaṣāyāttrayo bhāgā dvau sitāyāstathaiva ca| eko godhūmacūrṇānāṃ kāryā 10 cotkārikā śubhā||20|| modako vā'sya kalpena 11 kāryastacca virecanam| tayoścāpi kaṣāyeṇa madyānyasyopakalpayet||21|| dantīkvāthena cāloḍya 12 dantītailena sādhitān| guḍalāvaṇikān bhakṣyān vividhān bhakṣayennaraḥ||22|| dantīṃ dravantīṃ maricaṃ yavānīmupakuñcikām| nāgaraṃ hemadugdhāṃ ca citrakaṃ ceti cūrṇitam||23|| saptāhaṃ bhāvayenmūtre gavāṃ pāṇitalaṃ tataḥ| pibetghṛtena jīrṇe 13 tu viriktaścāpi tarpaṇam||24|| sarvarogaharaṃ mukhyaṃ sarveṣvṛtuṣu yaugikam| cūrṇaṃ tadanapāyitvādbālavṛddheṣu pūjitam||25|| durbhaktājīrṇapārśvārtigulmaplīhodareṣu ca| gaṇḍamālāsu vāte 14 ca pāṇḍuroge ca śasyate||26|| palaṃ citrakadantyośca harītakyāśca viṃśatiḥ| trivṛtpippalikarṣau dvau guḍasyāṣṭapalena tat||27|| vinīya modakān kuryāddaśaikaṃ bhakṣayettataḥ| uṣṇāmbu ca pibeccānu 15 daśame daśame'hni ca||28|| ete niṣparihārāḥ syuḥ sarvaroganibarhaṇāḥ| grahaṇīpāṇḍurogārśaḥkaṇḍūkoṭhānilāpahāḥ||29|| dantīdvipalaniryūho drākṣārdhaprasthasādhitaḥ 16| virecanaṃ pittakāse pāṇḍuroge ca śasyate||30|| dantīkalkaṃ samaguḍaṃ śītavāriyutaṃ pibet| virecanaṃ mukhyatamaṃ 17 kāmalāharamuttamam||31|| śyāmādantīrase gauḍaḥ pippalīphalacitrakaiḥ| lipte'riṣṭo'nilaśleṣmaplīhapāṇḍūdarāpahaḥ||32|| tathā dantīdravantyośca kaṣāye sājagandhayoḥ| gauḍaḥ kāryo''jaśṛṅgyā vā sa 18 vai sukhavirecanaḥ||33|| taccūrṇakvāthamāṣāmbukiṇvatoyasamudbhavā| madirā kaphagulmālpavahnipārśvakaṭigrahe||34|| ajagandhākaṣāyeṇa sauvīrakatuṣodake| surākampillake yogau lodhravacca tayoḥ smṛtau||35||
tatkaṣāyādityādinā utkārikāyogaṃ modakayogaṃ cāha| tatkaṣāyāditi dantīdravantīkaṣāyāt| modakakaraṇe'pi tatkaṣāyāttrayo bhāgā ityādividhānamanuvartate| tayoścāpi kaṣāyeṇa madyānīti tṛtīyaḥ| dantītyādinā bhakṣyayogaścaturthaḥ| dantīṃ dravantīṃ maricamityādikaḥ pañcamaḥ| hemadugdhā svarṇakṣīrī| cūrṇitamityantaṃ pibediti sambandhaḥ| palamityādikaḥ ṣaṣṭhaḥ| harītakyāśca viṃśatiriti ākṛtimānena| ayaṃ yogastantrāntare “agastyamodaka” iti khyātaḥ| dantīdvipaletyādikaḥ saptamaḥ| atra dantīdvipaladrākṣārdhaprasthayoḥ kvāthaḥ kartavyaḥ| dantīkalkamityādiko'ṣṭamaḥ| śyāmetyādiko navamaḥ| gauḍa iti guḍaprakṛtikaḥ| lipte ityatra ‘ghaṭe’ iti śeṣaḥ| tathā dantīdravantyoścetyādiko daśamaḥ| tathetyanena pūrvayogoktapippalyādighaṭāvalepa atidiśyate| ajaśṛṅgyā vetyādika ekādaśaḥ| tathā ajaśṛṅgyā dantīdravantyośca kaṣāye gauḍo'riṣṭaḥ kārya iti sambandhaḥ| taccūrṇetyādiko dvādaśaḥ| atra tayordantīdravantyoścūrṇakvāthābhyāṃ tathā māṣāmbunā kiṇvakaraṇapūrvakaṃ yā surā kṛtā tatsurodbhavā madirā kartavyeti vākyārthaḥ| ajagandhetyādinā yogadvayamāha| tatrājagandhākaṣāyeṇa dantīdravantībhyāṃ sauvīrakatuṣodake kartavye| suretyādinā'paraṃ yogadvayamāha| lodhravacca tayoriti yathā lodhrakalpeṣu “surā lodhrakaṣāyeṇa” ityādinā surā proktā, tathā “kampillakakaṣāyeṇa” (ka.a.9) ityādinā kampillakayoga uktaḥ, tathā tayorapi dantīdravantyorlodhrasthāne prakṣepāt surāyogaḥ sauvīrakatuṣodakavidhānenaiva kartavyaḥ| iti tṛtīyaḥ ṣoḍaśakaḥ||20-35||
tatra ślokāḥ- (dadhyādiṣu trayaḥ pañca priyālādyaistrayo rase| sneheṣu vai trayo lehyāḥ ṣaṭ cūrṇe tveka eva ca||36|| ikṣāvekastathā mudgamāṃsānāṃ ca rasāstrayaḥ| yavāgvādau trayaścaiva ukta utkārikāvidhau||37|| ekaśca modake madye caikastatkvāthatailake| cūrṇamekaṃ punaścaiko modakaḥ pañca cāsave||38|| ekaḥ sauvīrake'thaiko yogaḥ syāttu tuṣodake| ekā suraikaḥ kampille tathā pañca ghṛte smṛtāḥ 19 )||39|| dantīdravantīkalpe'smin proktāḥ ṣoḍaśakāstrayaḥ| nānāvidhānāṃ yogānāṃ bhaktidoṣāmayānprati||40||
dantītyādyadhyāyārthasaṅgraho vyakta 20 eva| bhaktidoṣāmayān prati uktānāṃ nānāvidhānāṃ yogānāṃ trayaḥ ṣoḍaśakāḥ proktā iti yojanā| bhaktiḥ icchā||36-40||
triśataṃ pañcapañcāśadyogānāṃ vamane smṛtam| dve śate navakāḥ pañca yogānāṃ tu virecane||41|| ūrdhvānulomabhāgānāmityuktāni śatāni ṣaṭ| prādhānyataḥ samāśritya dravyāṇi daśa pañca ca||42||
samprati kalpasthānārthasaṅgrahamāha- triśatamityādinā| triśataṃ pañcapañcāśaditi pañcapañcāśadyogādhikaṃ triśatam| prādhānyataḥ samāśrityeti prādhānyena madanaphalādīni dravantīparyantāni pañcadaśadravyāṇi yogavyapadeśatayā''śritya||41-42||
bhavanti cātra- yaddhi yena pradhānena dravyaṃ samupasṛjyate| tatsañjñakaḥ sa yogo vai bhavatīti viniścayaḥ 21||43|| phalādīnāṃ pradhānānāṃ guṇabhūtāḥ surādayaḥ| te hi tānyanuvartante manujendramivetare||44||
athātra vamanādiyogeṣu dravyāntarāṇāṃ surādīnāmapi vidyamānatvāt kathaṃ madanaphalādyāśrayavattvenaivāmī 22 yogā vyapadiśyanta ityāha- yaddhītyādi| yadyapi madanādibhiḥ surādibhiśca militvaivāmī yogāḥ kriyante, tathā'pi phalādīnāṃ prādhānyāt phalādīnāṃ yogā ete iti vyapadeśo bhavati, na surādiyogā iti| guṇabhūtā iti apradhānabhūtāḥ 23| surādīnāmaprādhānya eva hetumāha- te hi tānyanuvartanta iti; surādayo hi madanādīni vamanavirecanaprakārakāryānuguṇatayā'pratīghātena cānuvartante||43-44||
viruddhavīryamapyeṣāṃ pradhānānāmabādhakam| adhikaṃ tulyavīrye hi kriyāsāmarthyamiṣyate 24||45||
nanu ye tāvadanuguṇā madanādīnāṃ te guṇabhūtā bhavantu, viparītā ye dantyā ugratāyā māṃsarasādayaḥ, tathā elādayo hṛdyatayā vamanapratikūlā madanādīnāṃ te kathaṃ guṇabhūtā ityāha- viruddhavīryamapyeṣāṃ pradhānānāmabādhakamiti| viruddhavīryamapīti virecanarūpakāryāprabādhakatayā guṇabhūtamityarthaḥ| yadi hi viruddhavīryaṃ guṇabhūtaṃ na syāt tadā madanādīnāṃ kāryaṃ pratihanyāt; viruddhasyāpi ca kāryāpratīghāto'vaśyamabādhakatvameveti bhāvaḥ| viparītasya kāryābādhanarūpaṃ sāhāyyamabhidhāya 25 tulyavīryasya kāryamāha- adhikamityādi| tulyavīrye saṃyukte sati kriyāsāmarthyamadhikaṃ bhavatītyarthaḥ||45||
iṣṭavarṇarasasparśagandhārthaṃ prati cāmayam| ato viruddhavīryāṇāṃ prayoga iti niścitam||46||
atha tulyavīryaṃ tāvat kriyāsāmarthyādhikyakārakaṃ 26, tena tatsaṃyogo'stu, viruddhavīryasaṃyogāstu kimarthaṃ kriyanta ityāha- iṣṭetyādi| iṣṭavarṇatvādisampattyartham; ato madanaphalāderviruddhavīryāṇāṃ prayogastathā 27 viruddhāmayaṃ ca prati viruddhavīryāṇāṃ prayogo 28 vamanavirecanahartavyāmayaviśeṣe yaugika ityarthaḥ||46||
bhūyaścaiṣāṃ balādhānaṃ kāryaṃ svarasabhāvanaiḥ| subhāvitaṃ hyalpamapi dravyaṃ syādbahukarmakṛt||47|| svarasaistulyavīryairvā tasmāddravyāṇi bhāvayet|48|
atha madanaphalādīnāṃ vīryotkarṣādike vidhimāha- bhūyaścaiṣāmityādi| tulyavīryairveti tulyavīryaiḥ svarasaiḥ kvāthairvā||47||-
alpasyāpi mahārthatvaṃ prabhūtasyālpakarmatām||48|| kuryāt saṃyogaviśleṣakālasaṃskārayuktibhiḥ|49|
tulyātulyavīryasaṃyogādikāryamāha- alpasyāpītyādi| tatrālpamātrasya samānavīryasaṃyogānmahārthatvaṃ bhavati, tathā viruddhavīryasaṃyogāt prabhūtamātrasyāpyalpakarmatā kartavyā| iyaṃ cālpakarmakatā prabhūtabheṣajasya dīptikāraṇakoṣṭhavyāptyādiprayojanāt kriyate, tena na niṣprayojanā| viśleṣādapyalpasya mahārthatvaṃ viruddhavīryaviśleṣādboddhavyaṃ; samādhikaviśleṣāttu prabhūtasyālpakarmatā jñeyā| evaṃ saṃskārādapi samānāsamānaguṇānmahārthatvamalpakarmatā vā yuktā| alpasyāpi mahārthatvaṃ yathā snigdhe'lpamātramapi śodhanaṃ bahudoṣaharaṇāya bhavati, tadviparyayeṇa prabhūtasyālpakarmatā udāharaṇīyā||48||-
pradeśamātrametāvaddraṣṭavyamiha ṣaṭśatam||49|| svabuddhyaivaṃ sahasrāṇi koṭīrvā'pi prakalpayet| bahudravyavikalpatvādyogasaṅkhyā 29 na vidyate||50||
samprati, uktaprayogaṣaṭśatabījenānuktaprayogakalpanaṃ darśayannāha- pradeśetyādi| pradeśa ekadeśaḥ| atha kasmānniḥśeṣeṇa naiva yogā abhidhīyanta ityāha- bahudravyetyādi| asaṅkhyatvānniḥśeṣānabhidhānamiti bhāvaḥ||49-50||
tīkṣṇamadhyamṛdūnāṃ tu teṣāṃ śṛṇuta lakṣaṇam| sukhaṃ kṣipraṃ mahāvegamasaktaṃ yat pravartate||51|| nātiglānikaraṃ pāyau hṛdaye na ca rukkaram| antarāśayamakṣiṇvan kṛtsnaṃ doṣaṃ nirasyati||52|| virecanaṃ nirūho vā tattīkṣṇamiti nirdiśet|53|
atha vamanavirecanānāṃ tadupodghātācca nirūhāṇāṃ tīkṣṇamadhyamṛdutāyā lakṣaṇaṃ kāraṇaṃ cāha- tīkṣṇetyādi| sukhamiti duḥkhamakurvan| asaktamiti apratibaddham| nātiglānikaraṃ pāyāviti virecanasya nirūhasya ca, hṛdaye na ca rukkaramiti tu vamanasya lakṣaṇaṃ jñeyam| akṣiṇvanniti apīḍayan| virecanamiti vamanaṃ virecanaṃ ca; uktaṃ hi- ubhayaṃ hi śarīradoṣamalavirecanādvirecanaśabdaṃ labhate (ka.a.1) iti||51-52||-
jalāgnikīṭairaspṛṣṭaṃ deśakālaguṇānvitam||53|| īṣanmātrādhikairyuktaṃ tulyavīryaiḥ subhāvitam| snehasvedopapannasya tīkṣṇatvaṃ yāti bheṣajam||54|| kiñcidebhirguṇairhīnaṃ pūrvoktairmātrayā tathā| snigdhasvinnasya vā samyaṅmadhyaṃ bhavati bheṣajam||55|| mandavīryaṃ virūkṣasya hīnamātraṃ tu bheṣajam| atulyavīryaiḥ saṃyuktaṃ mṛdu syānmandavegavat||56||
jalāgnītyādinā tīkṣṇatve kāraṇamāha| deśakālaguṇānvitamiti anuguṇadeśakālaprāptyotkṛṣṭaguṇavat| snehasvedopapannasyeti susnigdhasvinnasya| kiñcidityādinā madhyasya vamanādeḥ kāraṇalakṣaṇe āha| ebhirguṇairityanena kṣipratvādi jalāgnikīṭāspṛṣṭhatvādi ca pratyavamṛṣyate| mandavīryamityādinā mṛdūnāṃ lakṣaṇaṃ kāraṇaṃ cāha| mandavegavaditi lakṣaṇaṃ, śeṣaṃ tu kāraṇam||53-56||
akṛtsnadoṣaharaṇādaśuddhī te balīyasām| madhyāvarabalānāṃ tu prayojye siddhimicchatā||57||
tīkṣṇādiśuddhiviṣayāvacāraṇārthamāha- akṛtsnetyādi| te madhyālpaśuddhī balīyasāṃ puruṣāṇāṃ kṛtsnadoṣaṃ yasmānna nirharataḥ, tasmādaśuddhī| akṛtsnadoṣaharaṇāditi hetuvarṇanena yadā balīyaso'lpadoṣatayā kṛtsnadoṣaharaṇakārike madhyālpaśuddhī bhavataḥ, tadā samyakśuddhī eva te iti sūcayati| madhyetyādi madhyabale madhyā, avarabale tu mṛdvī śuddhiḥ prayojyeti vākyārthaḥ| tatra prayojyabhāṣayā asamyakśuddhī api balāpekṣayā kartavye, madhyāvarau prati tayoḥ samyakśuddhikartṛtvaṃ bhavatīti darśayati||57||
tīkṣṇo madhyo mṛdurvyādhiḥ sarvamadhyālpalakṣaṇaḥ| tīkṣṇādīni balāvekṣī 30 bheṣajānyeṣu yojayet||58||
vyādhitīkṣṇatvādivibhāgena viśuddhau tīkṣṇatvādividhānamāha- tīkṣṇo madhya ityādi| sarvamadhyālpalakṣaṇa iti yathāsaṅkhyaṃ tīkṣṇādivyādhilakṣaṇaṃ; sarvalakṣaṇaḥ tīkṣṇaḥ, madhyalakṣaṇaḥ madhyaḥ, alpalakṣaṇaḥ mṛdurvyādhiḥ| balāvekṣītyanena vyādhestīkṣṇatve yadi balaṃ mahadbhavati tadaiva tīkṣṇaśodhanaṃ kartavyamiti darśayati||58||
deyaṃ tvanirhṛte pūrvaṃ pīte paścāt punaḥ punaḥ| bheṣajaṃ vamanārthīyaṃ prāya āpittadarśanāt||59||
vamane kriyamāṇe'vasthāviśeṣakartavyamāha- deyamityādi| evaṃ pīte vamane sati anirhṛte doṣe paścāt punaḥ punarvamanārthīyaṃ bheṣajaṃ deyam| āpittadarśanāditi yāvat pittaṃ na dṛśyate tāvat punaḥ punarvamanaṃ deyam| vamanaṃ hi pittāntatayā samyagyuktaṃ bhavati| uktaṃ hi- “pittāntamiṣṭaṃ vamanaṃ virekādardhaṃ” (si.a.1) iti||59||
balatraividhyamālakṣya 31 doṣāṇāmāturasya ca| punaḥ pradadyādbhaiṣajyaṃ sarvaśo vā vivarjayet||60||
punaḥ punarbhaiṣajyaprayogasyāpavādaviṣayamucitaviṣayaṃ ca darśayannāha- baletyādi| balavati doṣe puruṣe'pi punaḥ prayojyaṃ bhaiṣajyaṃ, hīnabale doṣe puruṣe ca sarvaśo vā bheṣajaṃ śodhanārthaṃ vivarjayet, śodhanaṃ na kuryādityarthaḥ| vāśabdena ca madhyamabale puruṣe doṣe ca na sarvathā vivarjanenaikavāraprayogaṃ śodhanasya darśayati||60||
nirhṛte vā'pi jīrṇe vā doṣanirharaṇe budhaḥ| bheṣaje'nyatprayuñjīta prārthayansiddhimuttamām||61||
nirhṛte ityādau doṣanirharaṇe iti doṣanirharaṇakaprayojane bheṣaje| nirhṛte iti doṣamanirhṛtyaiva nirgate| jīrṇe veti yena vamanamadhikṛtyaitaducyate, tena vamanasya pākakālāpratīkṣaiveti ‘apakvaṃ vamanaṃ’ ityādinā vaktavyam| jīrṇasadṛśatā ca vamanasya kṣobhākartṛtayā pākonmukhatayā ca jñeyā| anyat prayuñjīteti vamanārthabheṣajapānānantaraṃ tadahareva dadyāt||61||
apakvaṃ vamanaṃ doṣaṃ 32 pacyamānaṃ virecanam| nirharedvamanasyātaḥ pākaṃ na pratipālayet||62||
vamanaprayogeṣvayogapratīkārārthaṃ bheṣajāntaraprayoge kartavye pākakālāpratīkṣaṇaṃ sopapattikamāha- apakvamityādi||62||
pīte prasraṃsane 33 doṣānna nirhatya jarāṃ gate| vamite cauṣadhe dhīraḥ pāyayedauṣadhaṃ punaḥ||63||
vamane āvaśyakaṃ kartavyamabhidhāya virecane'pyāha- pīte prasraṃsane ityādi| vamite cauṣadhe iti virecanauṣadhamātre vamite| punariti tadahareva||63||
dīptāgniṃ bahudoṣaṃ tu dṛḍhasnehaguṇaṃ naram| duḥśuddhaṃ tadaharbhuktaṃ śvobhūte pāyayet punaḥ||64|| durbalo bahudoṣaśca doṣapākena yo naraḥ| viricyate śanairbhojyairbhūyastamanusārayet 34||65||
virecanena stokadoṣaharaṇe sati kartavyamāha- dīptāgnimityādi| dṛḍhasnehaguṇamityanena snehalakṣaṇo guṇo dehe yadā dṛḍho nāsti tadā'sya bheṣajaṃ na dātavyaṃ, kintu sneha eva tāvat kartavyaḥ; asamyaksnigdhe hi punarapi kriyamāṇaṃ virecanamasamyagyogāyaiva bhavati| duḥśuddhamiti ayogenāviśuddham 35| śvobhūte, dināntare bhūte, kiṃvā ‘śvo bhūyaḥ’ iti pāṭhaḥ| doṣapākeneti pakvadoṣe'vibaddhatvādbahutvācca śanairviricyate| bhojyairiti anulomanaiḥ| atra ca pravṛttadoṣe'tiyogabhayānna punarvirecanaprayogamanujānīte||64-65||
vamanaiśca virekaiśca viśuddhasyāpramāṇataḥ 36| bhojanāntarapānābhyāṃ doṣaśeṣaṃ śamaṃ nayet||66||
vamanavirecanābhyāṃ kiñciccheṣīkṛtadoṣapratīkārārthamāha- vamanaiścetyādi| atra bahuvacanaṃ vegabahutvāpekṣayā| apramāṇata iti na niḥśeṣeṇa| tatra bhojanaṃ pācanaṃ yavāgvādibhojanam| antarapānaṃ kaṣāyapānam| ye tu ‘pramāṇataḥ’ iti paṭhanti, te samyakśuddhāvapi koṣṭhopalepakadoṣapraśamanārthaṃ bhojanāntarapānaṃ vyākhyānayanti||66||
durbalaṃ śodhitaṃ pūrvamalpadoṣaṃ 37 ca mānavam| aparijñātakoṣṭhaṃ ca pāyayetauṣadhaṃ mṛdu||67||
mṛduśodhanopapādanīyamāha- durbalamityādi| śodhitaṃ pūrvamiti pūrvaśodhitasya durbalatayā mṛdu bheṣajaṃ deyaṃ, tīkṣṇena hi balabhraṃśo'tiyogaśca syāt||67||
śreyo mṛdvasakṛtpītamalpabādhaṃ niratyayam| na cātitīkṣṇaṃ yat kṣipraṃ janayetprāṇasaṃśayam||68||
mṛdubheṣajaprayogopapattimāha- śreya ityādi| asakṛtpītamiti asakṛtpītamalpabādhaṃ bhavatītyarthaḥ| śreya iti śreyastvaṃ cāsyātivyāpattikaratīkṣṇāpekṣayā jñeyam| na cātitīkṣṇamiti na cātitīkṣṇaṃ durbalādīnāṃ deyaṃ; yasmādatitīkṣṇaṃ durbalādīn prāpya kṣipraṃ prāṇasaṃśayaṃ janayet||68||
durbalo'pi mahādoṣo virecyo bahuśo'lpaśaḥ| mṛdubhirbheṣajairdoṣā hanyurhyenamanirhṛtāḥ||69||
durbale bahudoṣe kartavyamāha- durbalo'pītyādi| bahuśo'lpaśa iti punaḥ punaḥ stokamātrayā| evambhūtānāṃ mahādoṣanirharaṇe hetumāha- doṣā hanyurhyenamanirhṛtā iti||69||
yasyordhvaṃ kaphasaṃsṛṣṭaṃ pītaṃ yātyānulomikam| vamitaṃ kavalaiḥ śuddhaṃ laṅghitaṃ pāyayettu tam||70|| vibaddhe'lpe 38 cirāddoṣe sravatyuṣṇaṃ pibejjalam| tenādhmānaṃ tṛṣā cchardirvibandhaścaiva śāmyati||71|| bheṣajaṃ doṣaruddhaṃ cennordhvaṃ nādhaḥ pravartate| sodgāraṃ sāṅgaśūlaṃ 39 ca svedaṃ tatrāvacārayet||72||
yasyetyādāvānulomikaṃ virecanamauṣadhamūrdhvaṃ yāti yasya, taṃ pāyayet ‘virecanamauṣadham’ iti śeṣaḥ| kavalaiḥ śuddhamiti kavalaiḥ śodhitamukhakaṇṭham| teneti uṣṇajalena pītena||70-72||
suvirikte 40 tu sodgāramāśvevauṣadhamullikhet| atipravartanaṃ 41 jīrṇe suśītaiḥ stambhayedbhiṣak||73||
atiyogaśaṅkāyāṃ kartavyamāha- suvirikte ityādi| suvirikte iti samyakpramāṇena nirhṛte ityarthaḥ| sodgāramiti udgāreṇa pacyamānāvasthā'bhihitā 42| etena samyagvirecane bhūte'pi yadauṣadhaṃ tiṣṭhati tattaddine evollikhet| tasyāpyauṣadhaikadeśasyāpacyamānatāyāṃ virecanātiyogaḥ syāditi darśayati||73||
kadācicchleṣmaṇā ruddhaṃ tiṣṭhatyurasi bheṣajam| kṣīṇe śleṣmaṇi sāyāhne rātrau vā tatpravartate||74||
kadācidityādinā virecanasyāvikramatve 43 hetumāha| atra kartavyaṃ yadyapi noktaṃ, tathā'pi śleṣmaṇā nirodhaṃ bheṣajasya gauravādibhirupalabhya rātriparyantaṃ bheṣajasyāyogapravṛttirupekṣaṇīyeti kartavyamūhanīyam| pravartate iti doṣasahitaṃ bheṣajaṃ pravartate||74||
rūkṣānāhārayorjīrṇe 44 viṣṭabhyordhvaṃ gate'pi vā| vāyunā bheṣaje tvanyat sasnehalavaṇaṃ pibet||75||
rūkṣetyādāvayogājjīrṇe viṣṭabhya ūrdhvaṃ gate vā bheṣaje anyadvirecanaṃ sasnehalavaṇaṃ dātavyam|75||
tṛṇmohabhramamūrcchāyāḥ syuścejjīryati 45 bheṣaje| pittaghnaṃ svādu śītaṃ ca bheṣajaṃ tatra śasyate||76||
tṛṇmohetyādinā pittāvṛtabheṣajasya lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ cāha| syurjīryatīti jīryati bheṣaje tṛḍādayo bhavantītyarthaḥ||76||
lālāhṛllāsaviṣṭambhalomaharṣāḥ 46 kaphāvṛte| bheṣajaṃ tatra tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭvādi kaphanuddhitam||77||
lāletyādinā kaphāvṛtabheṣajasya lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ cāha||77||
susnigdhaṃ krūrakoṣṭhaṃ ca laṅghayedavirecitam| tenāsya snehajaḥ śleṣmā saṅgaścaivopaśāmyati||78||
susnigdhamityādau avirecitamiti īṣadvirecitam| snehaja iti snehaprayogajanitaḥ śleṣmā| saṅgaḥ doṣasaṅgaḥ| tena laṅghanena doṣapākādeva prabalaśleṣmopaśamo doṣasaṅgopaśamaśca kriyata ityarthaḥ||78||
rūkṣa-bahvanila-krūrakoṣṭha-vyāyāmaśālinām 47| dīptāgnīnāṃ ca bhaiṣajyamaviricyaiva jīryati||79|| tebhyo bastiṃ purā dattvā paścāddadyādvirecanam| bastipravartitaṃ 48 doṣaṃ harecchīghraṃ virecanam||80||
rūkṣādīnāṃ virecanaprayoge kramaviśeṣaṃ sopapattikamāha- rūkṣetyādi| bastiṃ purā dattvetyatra bastiśabdena snehabastimicchanti, nirūhastu vātakopakatayā tathā nirūhānantaraṃ virecanasya niṣiddhatvādiha neṣyate; uktaṃ hi “nirūhadānāt pavanādbhayaṃ syāt” (si.a.1) iti, tathā “naro viriktastu nirūhadānaṃ vivarjayet saptadinānyavaśyam| śuddho nirūhena virecanaṃ tu” (si.a.1) iti; kintu bastiśabdena nirūhaḥ snehabastiśca gṛhyate; nirūhasya yadvātakartṛtvamuktaṃ tadekasyaiva snehabastirahitasyābhyāsāt, utsargatastu vātahantṛtvaṃ “bastirvātaharāṇāṃ” (sū.a.25) ityanenaivoktam| nirūhānantaraṃ virecananiṣedhastvautsargikaḥ, tena viśeṣavidhinā tasyāpavādo yujyata eva; kiñca, iha bastyanantaraṃ yadvirecanaṃ vidhīyate tacca bastidānādūrdhvaṃ saptāhānantarameva bhaviṣyatīti na kaścidvirodhaḥ| pravartitamiti pravṛttyunmukhīkṛtam||79-80||
rūkṣāśanāḥ karmanityā ye narā dīptapāvakāḥ| teṣāṃ doṣāḥ kṣayaṃ yānti karmavātātapāgnibhiḥ 49||81|| viruddhādhyaśanājīrṇadoṣānapi sahanti te| snehyāste mārutādrakṣyā nāvyādhau tān viśodhayet 50||82||
rūkṣāśanā ityādinā snehyā api na vyādhivyatirekeṇa śodhanīyā ityāha| karmanityā iti nityaṃ vyāyāmādikarmakarāḥ| viruddhādhyaśanājīrṇān doṣān sahantīti viruddhāśanādayo doṣarūpā na teṣāṃ vikāraṃ janayantītyarthaḥ; viruddhādhyaśanādayaśca doṣajanakatayā doṣaśabdenocyante| nāvyādhāviti avidyamānasaṃśodhanaikasādhye vyādhau na tān viśodhayediti; anyatrāpyukto'yamarthaḥ “anīritānāṃ doṣāṇāmīraṇaṃ na praśasyate| uparyupari saktānāmaśmanāmiva tāḍanam 51 ” iti||81-82||
nātisnigdhaśarīrāya dadyāt snehavirecanam| snehotkliṣṭaśarīrāya rūkṣaṃ dadyādvirecanam||83|| evaṃ jñātvā vidhiṃ dhīro deśakālapramāṇavit| virecanaṃ virecyebhyaḥ prayacchannāparādhyati||84|| vibhraṃśo viṣavadyasya samyagyogo yathā'mṛtam| kāleṣvavaśyaṃ peyaṃ ca tasmādyatnāt prayojayet||85||
uktaṃ vidhimupasaṃharannāha- evaṃ jñātvetyādi| virecyebhya iti virecanārhebhyaḥ| vibhraṃśa ityādau yasyeti saṃśodhanasya| nanu viṣatulyavibhraṃśametacchodhanaṃ tatkimanenācaritenetyāha- kāleṣvavaśyaṃ peyaṃ ceti; saṃśodhanasādhyavyādhāvavaśyaṃ peyam| tena, avasthāviśeṣe'vaśyakartavyatayā na śodhanaṃ parihartuṃ pāryata iti bhāvaḥ||83-85||
dravyapramāṇaṃ tu yaduktamasminmadhyeṣu tat koṣṭhavayobaleṣu| tanmūlamālambya 52 bhavedvikalpyaṃ teṣāṃ vikalpyo'bhyadhikonabhāvaḥ||86||
samprati yadetacchodhanasya kvacit karṣādimānamuktaṃ na tat sarvapuruṣaviṣayaṃ, kintu madhyeṣu koṣṭhavayobaleṣu tanmānaṃ jñeyamiti darśayannāha- dravyetyādi| tanmūlamālambyeti uktapramāṇamanuktapramāṇānumānabījaṃ kṛtvā| vikalpārthamāha- teṣāṃ vikalpyo'bhyadhikonabhāva iti; bheṣajapramāṇasyādhikabhāva ūnabhāvaśca vikalpya ityarthaḥ||86||
ṣaḍ dhvaṃśyastu marīciḥ syāt ṣaṇmarīcyastu sarṣapaḥ| aṣṭau te sarṣapā raktāstaṇḍulaścāpi taddvayam||87|| dhānyamāṣo bhavedeko dhānyamāṣadvayaṃ yavaḥ| aṇḍikā te tu catvārastāścatasrastu māṣakaḥ||88|| hemaśca dhānyakaścokto bhavecchāṇastu te trayaḥ| śāṇau dvau draṅkṣaṇaṃ vidyāt kolaṃ badarameva ca||89|| vidyāddvau draṅkṣaṇau karṣaṃ suvarṇaṃ cākṣameva ca| biḍālapadakaṃ caiva picuṃ pāṇitalaṃ tathā||90|| tindukaṃ ca vijānīyāt kavalagrahameva ca| dve suvarṇe palārdhaṃ syācchuktiraṣṭamikā tathā||91|| dve palārdhe palaṃ muṣṭiḥ prakuñco'tha caturthikā| bilvaṃ ṣoḍaśikā cāmraṃ dve pale prasṛtaṃ viduḥ||92|| aṣṭamānaṃ tu vijñeyaṃ kuḍavau dvau tu mānikā| palaṃ caturguṇaṃ vidyādañjaliṃ kuḍavaṃ tathā||93|| catvāraḥ kuḍavāḥ prasthaścatuḥprasthamathāḍhakam| pātraṃ tadeva vijñeyaṃ kaṃsaḥ prasthāṣṭakaṃ tathā||94|| kaṃsaścaturguṇo droṇaścārmaṇaṃ nalvaṇaṃ ca tat| sa eva kalaśaḥ khyāto ghaṭamunmānameva ca||95|| droṇastu dviguṇaḥ śūrpo vijñeyaḥ kumbha eva ca| goṇīṃ śūrpadvayaṃ vidyāt khārīṃ bhāraṃ tathaiva ca||96|| dvātriṃśataṃ vijānīyādvāhaṃ śūrpāṇi buddhimān| tulāṃ śatapalaṃ vidyāt parimāṇaviśāradaḥ||97|| śuṣkadravyeṣvidaṃ mānamevamādi prakīrtitam|98|
pramāṇopodghātāt sarvaśāstravyavahriyamāṇaṃ pramāṇaṃ nirūpayannāha- ṣaḍ dhvaṃśya ityādi| dhvaṃśīṃ trasareṇukaṃ vadanti; anye tu dhvaṃśīṃ dhūlimāhuḥ| aṣṭau te sarṣapā raktāstaṇḍulā ityatra raktā iti sarṣapāṇāṃ viśeṣaṇam| taddvayaṃ dhānyamāṣa iti taṇḍuladvayaṃ dhānyamāṣo bhavet| te tu catvāra iti yavacatvāraḥ; anye tu māṣāścatvāraḥ aṇḍikā iti vadanti| trayo māṣakāḥ śāṇaḥ| atra māne aṣṭacatvāriṃśanmāṣakamānaṃ palaṃ bhavati, tadeva daśaraktimānena catuḥṣaṣṭimāṣakapalena tulyaṃ bhavati, yataścaturviṃśatidhānyamāṣairdaśaraktikāstulyā bhavanti; tataśca daśaraktimānāścatuḥṣaṣṭimāṣakāścaturviṃśatidhānyamāṣairguṇitāḥ ṣaṭtriṃśadadhikapañcadaśaśatadhānyamāṣā eva bhavanti; tena daśaraktikacatuḥṣaṣṭidhānyamāṣapalamānena saha dvātriṃśaddhānyamāṣapramāṇāṣṭacatvāriṃśanmāṣakṛtapalamānasya tulyatā| suśrute'pi “tatra dvādaśa dhānyamāṣāḥ svarṇamāṣakaḥ, te ca catuḥṣaṣṭiḥ palam” (su. ci. a. 31) iti vyavasthāpitam| tena catuḥṣaṣṭimāṣakā dvādaśadhānyamāṣairguṇitāḥ santo'ṣṭaṣaṣṭyadhikasaptaśatadhānyamāṣā bhavanti; evaṃ dṛḍhabaloktamānādardhena suśrutapalādimānaṃ bhavati; evaṃ suśrute'pi pañcaraktikamāṣo bhavati| dṛḍhabalamānaṃ māgadhaṃ, suśrutamānaṃ kāliṅgamiti bruvate| jatūkarṇe tu ṣaḍguñjako māṣaka uktaḥ||87-97||-
dviguṇaṃ taddraveṣviṣṭaṃ tathā sadyoddhṛteṣu ca||98|| yaddhi 53 mānaṃ tulā proktā palaṃ vā tat prayojayet| anukte parimāṇe tu tulyaṃ mānaṃ prakīrtitam||99||
dviguṇaṃ taddraveṣviṣṭamityādi| atra yadyapi sāmānyenaiva dravasya dvaiguṇyamuktaṃ, tathā'pi tantrāntaradarśanāt kuḍavādāveva dravasya dvaiguṇyam| uktaṃ hi “raktikādiṣu māneṣu yāvanna kuḍavo bhavet| śuṣke dravārdrayoścaiva tulyaṃ mānaṃ prakīrtitam” iti| jatūkarṇe'pyuktaṃ “dviguṇāḥ kuḍavādayo dravāṇām” iti| ihāpi suniṣaṇṇakacāṅgerīghṛte “triṃśatpalāni prastho'tra vijñeyo dvipalādhikaḥ” (ci.a.14) iti vacanena dravadvaiguṇyaṃ pāribhāṣikaprasthe draḍhayatā''cāryeṇa raktikādau dvaiguṇyaparibhāṣāvyabhicāraḥ sūcyata ityupapāditameva prāk| ārdradvaiguṇyaṃ ca tasyaiva bhavati yasya dravyasya śuṣkasya cārdrasya copayogaḥ sambhavati, yacca nityamārdramevopayujyate na tatra dvaiguṇyam| uktaṃ hyanyatra- “vāsākuṭajakūṣmāṇḍaśatapatrīsahāmṛtāḥ| prasāraṇyaśvagandhā ca śatapuṣpāsahācarāḥ|| nityamārdrāḥ prayoktavyā na teṣāṃ dviguṇaṃ bhavet” iti| anyeṣāṃ ca dvaiguṇyaṃ kṛtvā mānasya vāradvayagrahaṇaṃ kartavyamityarthaḥ||98-99||
dravakārye'pi cānukte sarvatra salilaṃ smṛtam| yataśca pādanirdeśaścaturbhāgastataśca saḥ||100||
paribhāṣāntaramāha- dravakārye'pītyādi| snehādisādhane dravasampādye yatra dravaṃ noktaṃ tatra salilaṃ deyamityarthaḥ| yataśca pādanirdeśaścaturbhāgastataśca sa iti asyārtho lokata eva siddhaḥ, tathā'pi spaṣṭārthaṃ punarabhidhīyate||100||
jalasnehauṣadhānāṃ tu pramāṇaṃ yatra neritam 54| tatra syādauṣadhāt snehaḥ snehāttoyaṃ caturguṇam||101||
jalasnehauṣadhānāmityādau auṣadhāt snehaścaturguṇa iti kalkāt snehaścaturguṇaḥ| snehāttoyaṃ caturguṇamiti toyaśabdasya dravopalakṣaṇatvāddravaṃ caturguṇamityarthaḥ| yatra tu viśiṣṭaṃ mānaṃ jalādīnāmuktaṃ tatra tathaiva kartavyaṃ, “nirdiṣṭe tattadeva tu” (su.ci.a.31) itivacanāt||101||
snehapākastridhā jñeyo mṛdurmadhyaḥ kharastathā| tulye kalkena niryāse bheṣajānāṃ mṛduḥ smṛtaḥ||102|| saṃyāva iva niryāse madhyo darvīṃ vimuñcati| śīryamāṇe tu niryāse vartamāne 55 kharastathā||103||
snehapākatraividhyalakṣaṇamāha- snehapāka ityādi| tulye kalkena niryāsa iti prathamaprakṣiptakalkatulyatāṃ gate pākena niryāse sati| saṃyāva iveti atra saṃyāvaśabdena samaghṛtaguḍagodhūmakaṇikākṛtapiṇḍa ucyate| śīryamāṇe ityādi kharapākalakṣaṇam| śīryamāṇe iti avasīdati| vartamāne aṅgulipīḍanādvartitāṃ gacchati||102-103||
kharo'bhyaṅge smṛtaḥ pāko, mṛdurnastaḥkriyāsu ca| madhyapākaṃ tu pānārthe bastau ca viniyojayet||104||
kharapākādiviṣayamāha- khara ityādi||104||
mānaṃ ca dvividhaṃ prāhuḥ kāliṅgaṃ māgadhaṃ tathā| kāliṅgānmāgadhaṃ śreṣṭhamevaṃ mānavido viduḥ||105||
kāliṅgamityādikaṃ ślokaṃ kecit paṭhanti, taṃ cānārṣaṃ vadanti||105||
tatra ślokau- kalpārthaḥ śodhanaṃ sañjñā pṛthagghetuḥ pravartane| deśādīnāṃ phalādīnāṃ guṇā yogaśatāni ṣaṭ||106|| vikalpaheturnāmāni tīkṣṇamadhyālpalakṣaṇam| vidhiścāvasthiko mānaṃ snehapākaśca darśitaḥ||107||
kalpārtha ityādiḥ sthānārthasaṅgrahaḥ| kalpārthaḥ “kalpārthaṃ bhedārthaṃ” (ka.a.1) ityādinoktaḥ| śodhanasañjñā- “ubhayaṃ vā śarīramalavirecanāt” (ka.a.1) ityādinoktā| pṛthagghetuḥ pravartane iti “tatroṣṇatīkṣṇavikāśī” (ka.a.1) ityādinoktaḥ| deśādīnāṃ guṇāḥ “tatra deśastu” (ka.a.1) ityādinoktāḥ| phalādīnāṃ guṇāḥ madanaphalādikalpa evoktāḥ| yogaśatāni ṣaḍiti “triśataṃ pañcapañcāśat” ityādinoktam| vikalpahetuḥ “upabhogasukhārthaṃ” (ka.a.1) ityādinā prathamādhyāye proktaḥ| nāmāni madanaphalādīnāmeva, tāni ca pratyadhyāyamuktāni| tīkṣṇamadhyālpalakṣaṇamiti “sukhaṃ kṣipraṃ mahāvegaṃ” (ka.a.12) ityādinoktam| vidhiścāvasthikaḥ “deyaṃ hyanirgate pūrvaṃ” (ka.a.12) ityādinoktaḥ| śeṣaṃ sugamam||106-107||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite kalpasthāne dantīdravantīkalpo nāma dvādaśo'dhyāyaḥ||12|| iti carakasaṃhitāyāṃ saptamaṃ kalpasthānaṃ sampūrṇam|
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ kalpasthāne dantīdravantīkalpo nāma dvādaśo'dhyāyaḥ||12||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ayaṃ ślokaḥ kvacitpustake na paṭhyate ↩
- 2 ‘śoṣayedātape'rkāgnī’ iti pā. ↩
- 3 ‘doṣairabhiṣyaṇṇaśca’ iti pā. ↩
- 4 ‘visarpālajikakṣyāsu’ iti pā. ↩
- 5 ‘deyaḥ santāpamehanut’ iti pā. ↩
- 6 ‘bhiṣak’ iti pā. ↩
- 7 ‘naraḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘lāvatittirikābhyāṃ ca’ iti pā. ↩
- 9 ‘māṃsaṃ yūṣāṃśca’ iti pā. ↩
- 10 ‘kāryaiṣotkārikā’ iti pā. ↩
- 11 ‘kalkena’ iti pā. ↩
- 12 ‘dantīkaṣāyairlulitān’ iti pā. ↩
- 13 ‘cūrṇa’ iti pā. ↩
- 14 ‘gaṇḍamālāsravāte ca’ iti pā. ↩
- 15 ‘pibeccheṣān’ iti pā. ↩
- 16 ‘drākṣārdhaprasthasaṃyutaḥ’ iti pā. ↩
- 17 ‘etadvirecanaṃ mukhyaṃ’ iti pā. ↩
- 18 ‘rase’ iti pā. ↩
- 19 etacchlokacatuṣṭayaṃ hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 20 ‘vyāhṛta eva’ iti pā. ↩
- 21 ‘saṃyogo bhavatīti viniścitam’ iti pā. ↩
- 22 ‘madanaphalādīnāmavayavattvenaivāmī’ iti pā. ↩
- 23 ‘apradhānībhūtāḥ’ iti pā. ↩
- 24 ‘samānavīrye tvadhikaṃ kriyāsāmānyamiṣyate’ iti pā. ↩
- 25 ‘mahārthatvamabhidhāya’ iti pā. ↩
- 26 ‘kriyāsāmānyādhikyakārakaṃ’ iti pā. ↩
- 27 ‘yogaḥ’ iti pā. ↩
- 28 ‘yogaḥ’ iti pā. ↩
- 29 ‘... ddravyasaṅkhyā’ iti pā. ↩
- 30 ‘bhiṣak teṣu balāpekṣī prayojayet’ iti pā. ↩
- 31 ‘balaṃ trividhamālakṣya’ iti pā. ↩
- 32 ‘doṣān’ iti pā. ↩
- 33 ‘praskandane’ iti pā. ↩
- 34 ‘sarairbhojyaiḥ’ iti pā. ↩
- 35 ‘ayogena śuddhaṃ’ iti pā. ↩
- 36 ‘viśuddhasya pramāṇataḥ| bhojanottarapānābhyāṃ’ iti pā. ↩
- 37 ‘pūrvamalpaśeṣaṃ’ iti pā. ↩
- 38 ‘vibandhe'lpaṃ’ iti pā. ↩
- 39 ‘saśūlaṃ ca’ iti pā. ↩
- 40 ‘suviriktastu’ iti, ‘suviriktasya’ iti ca pā. ↩
- 41 ‘atipravṛttaṃ jīrṇe tu’ iti pā. ↩
- 42 ‘apacyamānāvasthā’ iti pā. ↩
- 43 ‘virecanasyāviriktatve’ iti pā. ↩
- 44 ‘virūkṣānāhayorjīrṇe’ iti pā. ↩
- 45 ‘syurjīryati hi bheṣaje’ iti pā. ↩
- 46 ‘…śītaharṣāḥ’ iti pā. ↩
- 47 ‘…vyāyāmaśūlinām’ iti pā. ↩
- 48 ‘bastipracālitaṃ’ iti pā. ↩
- 49 ‘vāyukarmāgnibhisteṣāṃ yānti doṣāḥ kṣayaṃ sadā’ iti pā. ↩
- 50 ‘virecayet’ iti pā. ↩
- 51 ‘ghaṭṭanam’ iti pā. ↩
- 52 ‘tanmulamālakṣya bhavedvikalpaḥ’ iti pā. ↩
- 53 ‘yatra mānaṃ tulākāryaṃ tatraivaṃ samprayojayet’ iti pā. ↩
- 54 ‘noditam’ iti pā. ↩
- 55 ‘vartyamāne’ iti pā. ↩