11. saptalāśaṅkhinīkalpaḥ

Larger type: Carakasaṃhitā · indented: Cakrapāṇidatta's Āyurvedadīpikā
athātaḥ saptalāśaṅkhinīkalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2|| saptalā carmasāhvā ca bahuphenarasā ca sā| śaṅkhinī tiktalā caiva 1 yavatiktā'kṣi(kṣa)pīḍakaḥ||3||
pūrvādhyāyoktasambandhādeva saptalāśaṅkhinīkalpo'bhidhīyate| iha cādhyāye ye yogā abhidhīyante te saptalayā vā śaṅkhinyā vā ubhābhyāṃ vā sampādyante śyāmātrivṛdyogavat||1-3||
te gulmagarahṛdrogakuṣṭhaśophodarādiṣu| vikāsitīkṣṇarūkṣatvādyojye śleṣmādhikeṣu tu||4|| nātiśuṣkaṃ phalaṃ grāhyaṃ śaṅkhinyā nistuṣīkṛtam| saptalāyāśca mūlāni gṛhītvā bhājane kṣipet||5||
te gulmetyādi| te saptalāśaṅkhinyau||4-5||
akṣamātraṃ tayoḥ piṇḍaṃ prasannālavaṇāyutam| hṛdroge kaphavātotthe 2 gulme caiva prayojayet||6|| priyālapīlukarkandhukolāmrātakadāḍimaiḥ| drākṣāpanasakharjūrabadarāmlaparūṣakaiḥ||7|| maireye dadhimaṇḍe'mle sauvīrakatuṣodake| sīdhau cāpyeṣa kalpaḥ syāt sukhaṃ śīghravirecanaḥ||8||
akṣamātramityādinā kalkasya prasannālavaṇayuktasya priyālādikaṣāyeṣu ṣoḍaśayogā bhavanti| atra yadyapi maireyaikṣavau na kaṣāyau tathā'pi bahukaṣāyāntargatatvāt kaṣāyāveva vaktavyau, saṅgrahe ‘kaṣāyā daśa ṣaṭ’ ityanena vyapadiṣṭau| kaṣāyaśabdena kalkakaṣāyo'bhipretaḥ| karkandhūkolabadaraśabdena triprakārabadaragrahaṇam||6-8||
tailaṃ vidārigandhādyaiḥ payasi kvathite pacet| saptalāśaṅkhinīkalke trivṛcchyāmārdhabhāgike||9|| dadhimaṇḍena sannīya siddhaṃ tat pāyayeta ca| śaṅkhinīcūrṇabhāgau dvau tilacūrṇasya 3 cāparaḥ||10|| harītakīkaṣāyeṇa tailaṃ tatpīḍitaṃ pibet| atasīsarṣapairaṇḍakarañjaṣveṣa saṃvidhiḥ||11||
tailamityādinā prathamastailayogaḥ| trivṛcchyāmārdhabhāgike iti saptalāśaṅkhinīkalkayorardhabhāgena trivṛcchyāmākalko deyaḥ| śaṅkhinītyādinā pañcatailayogānāha, evaṃ ṣaṭtailayogā bhavanti| tailaṃ tatpīḍitamiti śaṅkhinīcūrṇaṃ tilacūrṇaṃ ca harītakīkaṣāyeṇa sandhāya 4 pīḍitaṃ tat tailaṃ pibediti| atasyādiṣveṣa saṃvidhiriti vacanena tilasthāne'tasyādīnāṃ prayogaṃ vidhatte||9-11||
śaṅkhinīsaptalāsiddhāt kṣīrādyadudiyādghṛtam| kalkabhāge tayoreva trivṛcchyāmārdhasaṃyute||12|| kṣīreṇāloḍya sampakvaṃ 5 pibettacca virecanam| dantīdravantyoḥ kalpo'yamajaśṛṅgyajagandhayoḥ||13|| kṣīriṇyā nīlikāyāśca 6 tathaiva ca karañjayoḥ| masūravidalāyāśca pratyakparṇyāstathaiva ca||14|| dvivargārdhāṃśakalkena tadvat sādhyaṃ ghṛtaṃ punaḥ| śaṅkhinīsaptalādhātrīkaṣāye sādhayedghṛtam 7||15|| trivṛtkalpena sarpiśca trayo lehāśca lodhravat 8| surākampillayoryogaḥ kāryo lodhravadeva ca||16||
śaṅkhinīsaptaletyādi prathamaṃ ghṛtam| dantīdravantyorityādinā dvidvidravyakalkena saptalāśaṅkhinīkalkārdhena pūrvaghṛtavatpākācca pañcaghṛtayogā apare| dravantī dantībhedaḥ| ajaśṛṅgī viṣāṇikā| kṣīriṇī dugdhikā| masūravidalā śyāmalatā| pratyakparṇī mūṣikaparṇī| dvivargārdhāṃśakalkeneti dantyādidvivargaśaṅkhinīsaptalārdhabhāgikena kalkena| śaṅkhinītyādinā saptamaṃ ghṛtaṃ, trivṛtkalkenetyādyaṣṭamaṃ ghṛtam| atra tvadhikṛtatvāt saptalāśaṅkhinyordviguṇaḥ kaṣāyo vidhīyate| lodhravaditi lodhrakalpavat; lodhrakalpe yathā trayo lehāḥ “caturaṅgulakalpena” (ka.a.9) ityādinoktāḥ, tena lodhrasthāne saptalāśaṅkhinīyogaḥ kartavyaḥ| tathā surāyogaḥ kampillayogaśca lodhravaditi atrāpi lodhrasthāne saptalāśaṅkhinīprakṣepaḥ kartavyaḥ||12-16||
dantīdravantyoḥ kalpena sauvīrakatuṣodake| ajagandhājaśṛṅgyośca tadvat 9 syātāṃ virecane||17||
dantīdravantyorityādinā sandhānacatuṣṭayamāha| etat sandhānacatuṣṭayaṃ pūrvasurāyogena samaṃ ‘pañca madye” iti vacanena saṅgrahagṛhītaṃ; sauvīrakādīnāṃ ca madyaśabdenābhidhānamihāsūtatvasāmānyājjñeyam| dantīdravantyoḥ kalpeneti anāgatāvekṣaṇena dantīdravantīkalpe sauvīrakatuṣodake ye vaktavye tadvidhānamihāpyatidiśati| tatra “ajagandhākaṣāyeṇa sauvīrakatuṣodake” (ka.a.12) iti vaktavyaṃ, tenehāpyajagandhākaṣāyayuktasaptalāśaṅkhinyoḥ sauvīrakatuṣodake kartavye| atra “tathā dantīdravantyośca kaṣāye sājagandhayoḥ| gauḍaḥ kāryo'jaśṛṅgyā ca sa vai sukhavirecanaḥ” (ka.a.12) ityanenoktasya gauḍāriṣṭasya dantīdravantīkalpoktasya vidhānamatidiśati||17||
tatra ślokau- kaṣāyā daśa ṣaṭ caiva ṣaṭ taile'ṣṭau ca sarpiṣi| pañca madye trayo lehā yogaḥ kampillake tathā||18|| saptalāśaṅkhinībhyāṃ te triṃśaduktā navādhikāḥ| yogāḥ siddhāḥ samastābhyāmekaśo'pi ca te hitāḥ||19||
kaṣāyā ityādisaṅgraho vyākṛtaḥ||18-19||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite kalpasthāne saptalāśaṅkhinīkalpo nāmaikādaśo'dhyāyaḥ||11||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ kalpasthāne saptalāśaṅkhinīkalpo nāmaikādaśo'dhyāyaḥ||11||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘tiktakā jñeyā’ iti, ‘tiktanālā ca’ iti ca pā.
  2. 2 ‘hṛdrogakaphavātārte’ iti pā.
  3. 3 ‘nīlīcūrṇasya cāparaḥ’ iti pā.
  4. 4 ‘sannīya’ iti pā.
  5. 5 ‘vipacet’ iti pā.
  6. 6 ‘syāt kṣīriṇīnīlikayoḥ’ iti pā.
  7. 7 ‘cāparaṃ smṛtam’ iti pā.
  8. 8 ‘pūrvavat’ iti pā.
  9. 9 ‘kārye syātāṃ’ iti pā.