10. sudhākalpaḥ

Larger type: Carakasaṃhitā · indented: Cakrapāṇidatta's Āyurvedadīpikā
athātaḥ sudhākalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
ṣoḍaśasaṅkhyaprayogābhidhāyakatilvakakalpānantaraṃ yathākramamadhikasaṅkhyāprayogābhidhānakramādviṃśatiyogābhidhāyakasudhākalpo'bhidhīyate; itaścānantaramatiriktasaṅkhyābhidhānakrameṇaiva ūnacatvāriṃśatprayogābhidhāyakasaptalāśaṅkhinīkalpo'bhidhāsyate||1-2||
virecanānāṃ sarveṣāṃ sudhā tīkṣṇatamā matā| saṅghātaṃ hi bhinattyāśu doṣāṇāṃ kaṣṭavibhramā||3|| tasmānnaiṣā mṛdau koṣṭhe prayoktavyā kadācana| na doṣanicaye cālpe sati mārgaparikrame 1||4||
virecanānāmiti virecanadravyāṇām| kaṣṭavibhrameti duḥkhasādhyavibhramajanikā| tasmāditi atitīkṣṇatvāt kaṣṭavibhramatvācca| sati mārgaparikrama iti upakramamārgāntare sati na sudhā prayoktavyā, tena gatyantarāsambhava eva sudhā prayoktavyetyarthaḥ||3-4||
pāṇḍurogodare gulme kuṣṭhe dūṣīviṣārdite| śvayathau madhumehe ca doṣavibhrāntacetasi||5|| rogairevaṃvidhairgrastaṃ jñātvā saprāṇamāturam| prayojayenmahāvṛkṣaṃ samyak sa hyavacāritaḥ||6|| sadyo harati 2 doṣāṇāṃ mahāntamapi sañcayam|7|
pāṇḍurogetyādau madhumehaśabdena pramehā evocyante; viśiṣṭastu vātikamadhumeho'sādhya eva, tena taṃ prati virecanopadeśo'narthaka eva syāt; madhumehaśabdaśca yathā pramohamātra eva vartate tat pratipāditameva pramehacikitsite| doṣavṛddhyā vibhrāntaṃ ceto yasmin tasmin doṣavibhrāntacetasi unmāde| saprāṇamiti balavantam||5-6||-
dvividhaḥ sa mato'lpaiśca bahubhiścaiva kaṇṭakaiḥ||7|| sutīkṣṇaiḥ kaṇṭakairalpaiḥ pravaro bahukaṇṭakaḥ| sa nāmnā snugguḍā nandā sudhā nistriṃśapatrakaḥ||8|| tau 3 vipāṭyāharet kṣīraṃ śastreṇa matimān bhiṣak| dvivarṣaṃ vā trivarṣaṃ vā śiśirānte viśeṣataḥ||9||
pravaro bahukaṇṭaka iti anatitīkṣṇatayā'lpakaṇṭakamahāvṛkṣataḥ śreṣṭha ityarthaḥ| tāviti svalpakaṇṭakabahukaṇṭakau mahāvṛkṣau| yadyapi madanakalpe “śaradi tvakkandakṣīrāṇi” (ka.a.1) ityuktaṃ, tathā'pi sudhāyā 4 atra śiśirānte kṣīragrahaṇamapavādarūpaṃ jñeyam| śiśirasya śeṣā divasāḥ śiśirāntāḥ||7-9||
bilvādīnāṃ bṛhatyā vā kaṇṭakāryāstathaikaśaḥ| kaṣāyeṇa samāṃśaṃ taṃ kṛtvā'ṅgāreṣu śoṣayet||10|| tataḥ 5 kolasamāṃ mātrāṃ pibet sauvīrakeṇa vā| tuṣodakena kolānāṃ rasenāmalakasya vā||11|| surayā dadhimaṇḍena mātuluṅgarasena vā|12|
bilvādīnāmiti bilvādipañcamūlasya| aṅgāreṣu śoṣayediti aṅgāroparisthitapātrasthaṃ tat sudhākṣīraṃ bilvādīnāmanyatamasya kaṣāyeṇa samānaṃ śoṣaṇena kaṭhinaṃ kuryāt; tataḥ kolamātrā guṭikāḥ kāryāḥ, tataḥ sauvīrakādīnāmanyatamena pātavyā| evaṃ sauvīrakādibhedāt sapta yogā bhavanti; tathā'tra bilvādikaṣāyasya bhedena bhedo na vivakṣitaḥ||10-11||-
sātalāṃ kāñcanakṣīrīṃ śyāmādīni kaṭutrikam 6||12|| yathopapatti saptāhaṃ sudhākṣīreṇa bhāvayet| kolamātrāṃ ghṛtenātaḥ pibenmāṃsarasena vā||13||
sātalāmityādinā vātasādhanaghṛtamāṃsarasabhedādyogadvayamāha| sātalā carmakaśā| śyāmādigrahaṇenaiva sātalāyāmapi labdhāyāṃ pṛthak sātalābhidhānamekayā'pi sātalayā kṛtasudhāyogasya prādhānyakhyāpanārtham||12-13||
tryūṣaṇaṃ triphalāṃ dantīṃ citrakaṃ trivṛtāṃ tathā| snukkṣīrabhāvitaṃ samyagvidadhyādguḍapānakam||14||
tryūṣaṇamityādinā pānakayogamāha| guḍapānakamiti guḍasaṃskṛtapānakam||14||
trivṛtāragvadhaṃ dantīṃ śaṅkhinīṃ saptalāṃ samam| gomūtre rajanīṃ kṛtvā 7 śoṣayedātape tataḥ||15|| saptāhaṃ bhāvayitvaivaṃ snukkṣīreṇāparaṃ punaḥ| saptāhaṃ bhāvayecchuṣkaṃ tatastenāpi bhāvitam||16|| gandhamālyaṃ tadāghrāya 8 prāvṛtya paṭameva ca| sukhamāśu viricyante mṛdukoṣṭhā narādhipāḥ||17||
trivṛtetyādinā ghreyayogamāha| gomūtre rajanīṃ kṛtveti rajanīṃ vyāpya gomūtre sthāpayitvā| paṭameveti yathoktavidhibhāvitaṃ paṭamāvṛtyetyarthaḥ||15-17||
śyāmātrivṛtkaṣāyeṇa snukkṣīraghṛtaphāṇitaiḥ| lehaṃ paktvā 9 virekārthaṃ lehayenmātrayā naram||18||
śyāmetyādinā lehayogamāha| mātrayeti anapāyimātrayā||18||
pāyayettu sudhākṣīraṃ yūṣairmāṃsarasairghṛtaiḥ|19|
pāyayedityādinā pṛthagyūṣamāṃsarasaghṛtairyogatrayamāha|19|
bhāvitāñchuṣkamatsyān vā māṃsaṃ vā bhakṣayennaraḥ||19||
bhāvitānityādinā śuṣkamatsyamāṃsayogāvāha||19||
kṣīreṇāmalakaiḥ sarpiścaturaṅgulavat pacet| surāṃ vā kārayet kṣīre ghṛtaṃ vā pūrvavat pacet||20||
kṣīreṇetyādinā ekaṃ ghṛtam| ghṛtaṃ vetyādinā ekaṃ vakṣyati| āmalakaiścaturaṅgulavaditi vacanādāmalakarasayuktaṃ yaccaturaṅgulakalpe “caturaṅgulasiddhādvā” (ka.a.8) ityādinoktaṃ tasya vidhānamatidiśati| surāṃ vā kārayet kṣīre iti snukkṣīrabhāvitamityādividhinā surāṃ kuryāt| ghṛtaṃ vā pūrvavat pacedityatra pūrvavadityanena tilvakakalpe pūrvaṃ yat “lodhrakalkena” (ka.a.9) ityādigranthavihitaṃ, tadvidhireva pratyāsannatvādatidiśyate||20||
tatra ślokau- sauvīrakādibhiḥ sapta sarpiṣā ca rasena ca| pānakaṃ ghreyalehau ca yogā yūṣādibhistrayaḥ||21|| dvau śuṣkamatsyamāṃsābhyāṃ suraikā dve ca sarpiṣī| mahāvṛkṣasya yogāste viṃśatiḥ samudāhṛtāḥ||22||
sauvīraketyādiḥ saṅgraho vyākṛta eva||21-22||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite kalpasthāne sudhākalpo nāma daśamo'dhyāyaḥ||10||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ kalpasthāne sudhākalpo nāma daśamo'dhyāyaḥ||10||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘cānyaparikrame’ iti pā.
  2. 2 ‘nudati’ iti pā.
  3. 3 ‘taṃ’ iti pā.
  4. 4 ‘sudhāṃ prāpya’ iti pā.
  5. 5 ‘kolapramāṇāṃ guṭikāṃ pibet sauvīrakeṇa tām’ iti pā.
  6. 6 ‘phalatrikam’ iti pā.
  7. 7 ‘niśi sthitaṃ gavāṃ mūtre’ iti pā.
  8. 8 ‘samāghrāya’ iti pā.
  9. 9 ‘kṛtvā’ iti pā.